Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 1994 5146470 4992463 2026-05-25T11:56:24Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5146470 wikitext text/x-wiki '''Зорная велічыня''' — адносная адзінка вымярэння бляску нябеснага свяціла ([[зорка|зоркі]], [[планета|планеты]], [[Сонца]] ці іншага); мера асветленасці, створанай нябесным свяцілам на мяжы атмасферы [[планета Зямля|Зямлі]] ў плоскасці, перпендыкулярнай да падаючага праменя. У залежнасці ад метаду назірання адрозніваюць зорныя велічыні: [[баламетрычная зорная велічыня|баламетрычную]] (па поўнай энергіі, выпрамененай свяцілам), [[Фатаграфічная зорная велічыня|фатаграфічную]], [[фотаэлектрычная зорная велічыня|фотаэлектрычную]], [[візуальная зорная велічыня|візуальную]] і іншыя. Аднолькавай арыфметычнай розніцы зорных велічынь адпавядае аднолькавае прапорцыя велічынь бляску. Гістарычна было прынята лічыць, што розніца ў 5 зорных велічынь адпавядае суадносінам бляску, роўным 100. Такім чынам, суадносіны бляску для розніцы ў 1 зорную велічыню <math>\sqrt[5]{100}\approx 2{,}512</math>, і формула пераліку зорных велічынь: : <math>m = m_0 - 2{,}512 \lg E',</math> дзе {{math|''E''&prime;}} — бляск, {{math|''m''}} — зорная велічыня аб’екта, {{math|''m''₀}} — зорная велічыня, адпаведная 1 люксу. У гарвардскай сістэме зорных велічынь {{math|''m''₀ {{=}} −13^m,89}}; па-за атмасферай прымаецца роўнай −14^m. Адрозніваюць зорныя велічыні, якія вымяраюцца ў розных [[Фотаметрычная сістэма|фотаметрычных сістэмах]]. Меншае значэнне зорнай велічыні азначае больш яркі аб’ект. Звычайна значэнне зорнай велічыні [[Зорка|зоркі]] азначаецца '''''m''''' [ад {{lang-la|magnitudo}} велічыня], а [[Сонца]] — '''''m'''''_☉; само значэнне зорнай велічыні звычайна запісваецца ў форме ±<цэлая частка>^m,<дробная частка>. Напрыклад, зорная велічыня Сонца каля −27^m, Сірыуса каля −1,5^m, Вегі каля 0^m. == Гісторыя == Практыка вызначэння зорнай велічыні сягае ў [[Старажытнагрэчаская астраномія|Старажытную Грэцыю]]: [[Гіпарх]] (паводле іншых крыніц — [[Клаўдзій Пталамей|Пталамей]]) вызначыў шэсць ступеней яркасці зорак, якую яны лічылі «велічынёй» (у літаральным сэнсе — памерам<ref>{{кніга|аўтар=Heifetz, M.; Tirion, W.|год=2004|загаловак=A walk through the heavens: a guide to stars and constellations and their legends|месца=Cambridge|выдавецтва=Cambridge University Press|старонкі=6}}</ref>) зорак. Простым вокам такія зоркі, як [[Сірыус]] або [[Арктур]], выглядаюць буйнейшымі за меней яркія зоркі накшталт [[Міцар]]а, які выглядае буйнейшым за сапраўды цёмную зорку [[Міцар|Алькор]]. Усяго было вызначана 6 «узроўняў» зорнай велічыні: «першая велічыня» — першы «ўзровень», і гэтак далей. [[Ціха Брагэ]] паспрабаваў вылічыць «велічыню» зорак — іх вуглавыя памеры, што, тэарэтычна, дазволіла б набыць параметр зорнай велічыні як нешта большае за суб’ектыўнае меркаванне. Ён вылічыў, што зоркі першай велічыні маюць 2 вуглавыя хвіліны (2′) у бачным дыяметры (гэта 1/30 градуса, або, для нагляднасці, 1/15 дыяметра [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]]), а наступныя велічыні да шостай складаюць 3/2′, 13/12′, 3/4′, 1/2′ і 1/3′ адпаведна<ref>{{кніга|аўтар=Thoren, V. E.|год=1990|загаловак=The Lord of Uraniborg|месца=Cambridge|выдавецтва=Cambridge University Press|старонкі=306}}</ref>. Удасканаленне тэлескопаў паказала, што бачныя раней памеры зорак — несапраўдныя, і па праўдзе былі значна меншыя за тое, што было бачна ў акуляры): ранейшыя тэлескопы паказвалі толькі дыскападобную выяву зоркі з кругамі вакол яе (эфект, цяпер вядомы як [[дыск Эйры]]), пагатоў, той дыск быў большым для яркіх зорак і меншым для цёмных. Астраномы ад [[Галілей|Галілея]] да [[Жак Касіні|Касіні]] памылкова разглядалі тыя несапраўдныя кругі як фізічныя кампаненты зорак, таму ажно да [[18 стагоддзе|XVIII стагоддзя]] працягвалі разглядаць зорную велічыню як меру фізічных памераў зоркі.{{sfn|Graney|Grayson|2011|pp=351—373}} [[Ян Гевелій]] склаў вельмі дакладную табліцу тэлескапічна вымераных велічынь зорак: памеры складалі ад 6″ для першай велічыні да ўсяго 2″ для шостай.{{sfn|Graney|Grayson|2011|pp=351—373}} У часы [[Уільям Гершэль|Уільяма Гершэля]] астраномы ўжо разумелі, што кругі, што разыходзяцца ад зоркі, насамрэч несапраўдныя, але гэта не змяніла адносін да зорнай велічыні як хутчэй фізічнага параметру, а не параметра яркасці. Нават у XIX стагоддзі зорная велічыня вымяралася шасцю ступенямі бачнага памеру: {{пачатак цытаты}} Не існуе іншага закону для класіфікацыі зорак, як ацэнкі назіральніка; адсюль вынікае, што адны астраномы могуць адносіць пэўную зорку да першай зорнай велічыні, іншыя — да другой. {{канец цытаты|крыніца={{кніга|аўтар=Ewing, A.; Gemmere, J.|год=1812|загаловак=Practical Astronomy|месца=Burlington, N. J.|выдавецтва=Allison & Co.|старонкі=41}}}} Тым не менш, у сярэдзіне XIX стагоддзя астраномы здолелі вылічыць адлегласць да зорак праз [[зорны паралакс]]: гэта дало разуменне, што зоркі знаходзяцца настолькі далёка, што іх можна прымаць за [[пунктавая крыніца|пунктавую крыніцу]] святла. Далейшае вывучэнне [[дыфракцыя|дыфракцыі святла]] памагло астраномам растлумачыць і несапраўднасць бачных памераў зорак, і залежнасць гэтых памераў ад інтэнсіўнасці святла, што зыходзіць ад зоркі (бачная яркасць зоркі, якая вымяраецца ў такіх адзінках, як ват/см²), з-за якой ярчэйшыя зоркі выглядаюць буйнейшымі. Фотаметрычныя вымярэнні паказалі, што зоркі першай зорнай велічыні прыкладна ў 100 разоў ярчэйшыя за зоркі шостай велічыні. У 1856 годзе [[Норман Роберт Погсан|Норман Р. Погсан]] з Оксфарда прапанаваў узяць падобныя суадносіны за стандарт, каб кожнае змяншэнне зорнай велічыні вынікала як змяшчэнне па яркасці, роўнае корню пятай ступені са 100, роўнае прыкладна {{Num|2,512}}.<ref>{{кніга|аўтар=Hoskin, M.|год=1999|загаловак=The Cambridge Concise History of Astronomy|месца=Cambridge|выдавецтва=Cambridge University Press|старонкі=258}}</ref> Гэтыя суадносіны сталі асновай цяперашняга прынцыпу вымярэння зорнай велічыні, калі за крыніцу бяруць не бачны памер, а бляск зорак. З выкарыстаннем лагарыфмічнай шкалы стала магчымым існаванне велічынь, меншых за першую. Так, [[Арктур]] мае зорную велічыню 0, а [[Сірыус]] мае −1,46. == Бачная зорная велічыня == {{Асноўны артыкул|Бачная зорная велічыня}} Паводле сучаснай лагарыфмічнай шкалы зорных велічынь, два аб’екта з [[Інтэнсіўнасць (фізіка)|інтэнсіўнасцямі]] {{math|''I''₁}} і {{math|''I''₂}}, вымеранымі з Зямлі ў адзінках магутнасці на адзінку плошчы, будуць мець зорныя велічыні m₁ і m₂ паводле наступнай роўнасці: : <math>m_1-m_2=-2.5\log_{10} \left ( \frac{I_1}{I_2} \right ).</math> Дзякуючы гэтай формуле, зорная велічыня становіцца не проста шкалой класіфікацыі зорак, а дакладным інструментам для вымярэння яркасці. [[Дакладнасць вымярэння|Дакладнасць вымярэнняў]] цяпер дасягае 1/100 зорнай велічыні. Папярэдняя шкала 1—6 была ссунутая такім чынам, што зоркі другой зорнай велічыні маюць значэнне ад {{Num|1.5}} да {{Num|2.5}}, а прыкладна 20 зорак, больш яркіх як {{Num|1.5}}^m, называюць зоркамі першай зорнай велічыні (глядзіце [[спіс найярчэйшых зорак]]). Так, [[Сірыус]] мае зорную велічыню {{Num|−1.46}}, [[Арктур]] {{Num|−0.04}}, [[Спіка]] — {{Num|+1.04}}, а [[Працыён]] — {{Num|+0.34}}. Паводле старой шкалы ўсе гэтыя зоркі мелі першую зорную велічыню. Зорную велічыню можна паводле той жа формулы вылічыць і для аб’ектаў, як ярчэйшых за ўсе зоркі ([[Сонца]] і [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]]), так і цямнейшых за тое, што можа ўбачыць чалавек простым вокам ([[Плутон (карлікавая планета)|Плутон]]. Прыведзеная ніжэй табліца дае бачныя зорныя велічыні для розных касмічных аб’ектаў: ад [[Сонца]] да найцямнейшых аб’ектаў, назіраных касмічным тэлескопам «[[Хабл, спадарожнік|Хабл]]». {|class="wikitable" style="text-align: center;" !Бачная<br />зорная<br />велічыня!!Яркасць<br />адносна<br />0-й велічыні!!Прыклад!!rowspan="21"| !Бачная<br />зорная<br />велічыня!!Яркасць<br />адносна<br />0-й велічыні!!Прыклад!!rowspan="21"| !Бачная<br />зорная<br />велічыня!!Яркасць<br />адносна<br />0-й велічыні!!Прыклад |- | −27||6.3×10¹⁰||Сонца||−7||630||[[SN 1006|Звышновая SN 1006]]||13||6.3×10⁻⁶||[[3C 273|Квазар 3C 273]] |- | −26||2.5×10¹⁰||||−6||250||[[Міжнародная касмічная станцыя|МКС]] (макс.)||14||2.5×10⁻⁶||Плутон (макс.) |- | −25||1.0×10¹⁰||||−5||100||[[планета Венера|Венера]] (макс.)||15||1.0×10⁻⁶|| |- | −24||4.0×10⁹||||−4||40||||16||4.0×10⁻⁷||[[Харон (спадарожнік Плутона)|Харон]] (спадарожнік) |- | −23||1.6×10⁹||||−3||16||[[планета Юпітэр|Юпітэр]] (макс.), [[планета Марс|Марс]] (макс.)||17||1.6×10⁻⁷|| |- | −22||6.3×10⁸||||−2||6.3||[[планета Меркурый|Меркурый]] (макс.)||18||6.3×10⁻⁸|| |- | −21||2.5×10⁸||||−1||2.5||Сірыус||19||2.5×10⁻⁸|| |- | −20||1.0×10⁸||||0||1.0||[[Вега]], [[планета Сатурн|Сатурн]] (макс.)||20||1.0×10⁻⁸|| |- | −19||4.0×10⁷||||1||0.40||[[Антарэс]]||21||4.0×10⁻⁹||[[Калірое (спадарожнік)|Калірое]] (спадарожнік Юпітэра) |- | −18||1.6×10⁷||||2||0.16||[[Паўночная зорка]]||22||1.6×10⁻⁹|| |- | −17||6.3×10⁶||||3||0.063||[[Сэрца Карла]]||23||6.3×10⁻¹⁰|| |- | −16||2.5×10⁶||||4||0.025||[[Акубенс]]||24||2.5×10⁻¹⁰|| |- | −15||1.0×10⁶||||5||0.010||[[(4) Веста|Веста]] (макс.), [[планета Уран|Уран]] (макс.)||25||1.0×10⁻¹⁰||[[Фенрыр (спадарожнік)|Фэнрыр]] (спадарожнік Сатурна) |- | −14||4.0×10⁵||||6||4.0×10⁻³||звычайная мяжа<br />для простага вока{{efn|Пры вельмі цёмным небе, як то ў аддаленых сельскіх мясцовасцях.}}||26||4.0×10⁻¹¹|| |- | −13||1.6×10⁵||Поўны Месяц||7||1.6×10⁻³||[[Цэрэра (карлікавая планета)|Цэрэра]] (макс.)||27||1.6×10⁻¹¹||мяжа для [[Аптычны тэлескоп|8-метр. тэлескопаў]] |- | −12||6.3×10⁴||||8||6.3×10⁻⁴||[[планета Нептун|Нептун]] (макс.)||28||6.3×10⁻¹²|| |- | −11||2.5×10⁴||||9||2.5×10⁻⁴||||29||2.5×10⁻¹²|| |- | −10||1.0×10⁴||||10||1.0×10⁻⁴||мяжа для бінокляў 7x50||30||1.0×10⁻¹²|| |- | −9||4.0×10³||[[Успышка «Ірыдыума»]]||11||4.0×10⁻⁵||||31||4.0×10⁻¹³|| |- | −8||1.6×10³||||12||1.6×10⁻⁵||||32||1.6×10⁻¹³||мяжа для тэлескопа «[[Хабл (тэлескоп)|Хабл]]» |} == Абсалютная зорная велічыня == {{Асноўны артыкул|Абсалютная зорная велічыня}} Бачная зорная велічыня хоць і з’яўляецца дакладнай характарыстыкай астранамічнага аб’екта, але ўсё роўна з’яўляецца суб’ектыўнай, бо вымярэнне яркасці праводзіцца з [[Планета Зямля|Зямлі]]. Каб пазбегнуць падобнай суб’ектыўнасці, за абсалютную зорную велічыню астраномы прынялі бачную зорную велічыню астранамічнага аб’екта на адлегласці {{Ly|32.6|10}} ад Зямлі. == Гл. таксама == * [[Гётынгенская актынаметрыя]] * [[Абсалютная зорная велічыня]] * [[Клас свяцільнасці|Класы свяцільнасці зорак]] * [[Свяцільнасць]] * [[Спіс самых яркіх зорак]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|7|Зорная велічыня||113}} * {{артыкул|ref=GraneyGrayson|аўтар=Graney, C. M.; Grayson, T. P.|год=2011|загаловак=On the Telescopic Disks of Stars: A Review and Analysis of Stellar Observations from the Early 17th through the Middle 19th Centuries|выданне=Annals of Science '''68''' (3)|спасылка=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00033790.2010.507472}} {{зоркі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Адзінкі вымярэння ў астраноміі]] [[Катэгорыя:Адзінкі вымярэння адносін велічынь]] 5xolsyrcjnxowba3onntszkq14uesj7 0 8032 5146154 5009140 2026-05-24T18:29:23Z Мясной салат 168701 Перасылае да [[voy:be:Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]] 5146154 wikitext text/x-wiki #redirect [[voy:be:Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]] 76jft3fnrg4ets1900sy2r2j0t0srwc 5146188 5146154 2026-05-24T20:02:41Z JerzyKundrat 174 Адкат праўкі [[Special:Diff/5146154|5146154]] аўтарства [[Special:Contributions/Мясной салат|Мясной салат]] ([[User talk:Мясной салат|размовы]]) 5146188 wikitext text/x-wiki [[Выява:Histvalue sign export.svg|thumb]] '''Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь''' — спіс аб'ектаў [[архітэктура|архітэктуры]], [[гісторыя|гісторыі]], [[археалогія|археалогіі]], [[мастацтва]], паркавыя комплексы, музейныя калекцыі і [[кніга|кнігі]], якія знаходзяцца пад [[Ахова гісторыка-культурнай спадчыны|дзяржаўнай аховай]] [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікай Беларусь]]. Матэрыяльныя гісторыка-культурныя каштоўнасці Беларусі падзяляюцца на наступныя 4 катэгорыі, пазначаныя лічбамі: <div style="float:left; background: #FFFFCC; width: 25px; text-align:center; border: 1px solid #CCCCFF; margin-right: 10px">'''0'''</div> гісторыка-культурныя каштоўнасці, уключаныя або прапанаваныя да ўключэння ў спіс сусветнай спадчыны; <div style="float:left; background: #FFFFCC; width: 25px; text-align:center; border: 1px solid #CCCCFF; margin-right: 10px">'''1'''</div> унікальныя мастацкія, эстэтычныя і дакументальныя аб'екты міжнароднага значэння; <div style="float:left; background: #FFFFCC; width: 25px; text-align:center; border: 1px solid #CCCCFF; margin-right: 10px">'''2'''</div> аб'екты гісторыка-культурнай спадчыны рэспубліканскага значэння; <div style="float:left; background: #FFFFCC; width: 25px; text-align:center; border: 1px solid #CCCCFF; margin-right: 10px">'''3'''</div> гісторыка-культурныя каштоўнасці рэгіянальнага значэння. <div style="float:left; background: #FFFFCC; width: 100px; text-align:center; border: 1px solid #CCCCFF; margin-right: 10px">'''без катэгорыі'''</div> матэрыяльныя культурныя каштоўнасці, якія ўваходзяць у склад комплексу, ансамбля, камплекта, калекцыі матэрыяльных гісторыка-культурных каштоўнасцей, але якім асобна не нададзены статус гісторыка-культурнай каштоўнасці. Нематэрыяльныя гісторыка-культурныя каштоўнасці падзяляюцца на наступныя катэгорыі: <div style="float:left; background: #FFFFCC; width: 25px; text-align:center; border: 1px solid #CCCCFF; margin-right: 10px">'''А'''</div> гісторыка-культурныя каштоўнасці, поўная аўтэнтычнасць і дакладнасць якіх безумоўныя і нязменныя; <div style="float:left; background: #FFFFCC; width: 25px; text-align:center; border: 1px solid #CCCCFF; margin-right: 10px">'''Б'''</div> гісторыка-культурныя каштоўнасці, якія поўнасцю або часткова адноўлены (зафіксаваны) на другасным матэрыяле ці адметныя духоўныя, мастацкія і (або) дакументальныя вартасці якіх аб’ектыўна з часам могуць змяняцца. == Наданне і пазбаўленне статусу == Матэрыяльныя аб'екты Беларусі, якія могуць уяўляць гісторыка-культурную каштоўнасць, выяўляюцца шляхам прафесійнага або выпадковага вызначэння. Часцей за ўсё прапановы па наданні аб'екту статусу гісторыка-культурнай спадчыны паступаюць па выніках прафесійнага вызначэння. Рашэнне аб наданні такога статусу прымае [[Беларуская рэспубліканская навукова-метадычная рада па пытаннях гісторыка-культурнай спадчыны]] пры [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрстве культуры]]. Статус гісторыка-культурнай каштоўнасці надаецца аб'ектам з улікам іх мастацкай каштоўнасці і адлюстравання найбольш значных падзей, з'яў, гістарычных фактаў<ref name="blr.belta.by">[https://blr.belta.by/printv/culture/view/spis-gistoryka-kulturnyh-kashtounastsej-u-belarusi-za-chatyry-gady-papounili-139-abektau-27796-2014 Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей у Беларусі за чатыры гады папоўнілі 139 аб'ектаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190605200315/https://blr.belta.by/printv/culture/view/spis-gistoryka-kulturnyh-kashtounastsej-u-belarusi-za-chatyry-gady-papounili-139-abektau-27796-2014 |date=5 чэрвеня 2019 }} // [[БЕЛТА]]</ref>. У выпадку страты адметных духоўных, мастацкіх і дакументальных асаблівасцей, якія абумовілі наданне аб'екту статусу гісторыка-культурнай каштоўнасці, а таксама ў выпадку іх знішчэння, страты ў выніку ўздзеяння прыродных фактараў або іншых сітуацый і пры немагчымасці іх аднаўлення па заключэнні спецыялістаў рады Савет Міністраў пазбаўляе аб'ект статусу гісторыка-культурнай каштоўнасці<ref name="blr.belta.by"/>. == Колькасць аб'ектаў == У [[2007]] Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей складалі 4811 аб'ектаў.<ref>БЕЛТА, 16.02.2007</ref> На [[2010]] г. у Дзяржаўным спісе гісторыка-культурных каштоўнасцей Беларусі 4911 аб'ектаў спадчыны (з іх 4779 нерухомыя, 73 рухомыя і 59 нематэрыяльныя). У [[2013]] Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей складалі 5533 аб'ектаў. У тым ліку 1763 помнікаў архітэктуры, 1191 — гісторыі, 60 — мастацтва, 2350 — археалогіі, 11 — горадабудаўніцтва, 4 запаведныя мясцовасці, 77 рухомых гісторыка-культурных каштоўнасцей, 77 нематэрыяльных гісторыка-культурных каштоўнасцей<ref name="2супр">[http://news.tut.by/culture/344816.html?utm_source=news-right-block&utm_medium=floating-news&utm_campaign=relevant-news Историко-культурное наследие Беларуси сегодня охраняют два сотрудника Министерства культуры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305082500/http://news.tut.by/culture/344816.html?utm_source=news-right-block&utm_medium=floating-news&utm_campaign=relevant-news |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. У [[2014]] Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей складалі 5527 аб'ектаў спадчыны, з іх матэрыяльных нерухомых — 5373, матэрыяльных рухомых — 78, нематэрыяльных праяў творчасці чалавека — 76. Матэрыяльныя аб'екты спадчыны прадстаўлены 2336 помнікамі археалогіі, 1759 помнікамі архітэктуры, 1192 помнікамі гісторыі, 60 помнікамі мастацтва, 11 помнікамі горадабудаўніцтва, 4 запаведнымі мясцінамі<ref name="ReferenceA">[http://blr.belta.by/all_news/culture/Sps-gstoryka-kulturnyx-kashtonastsej-Belarus-kljuchae-bolsh-za-55-tys-abekta_i_73533.html Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Беларусі ўключае больш за 5,5 тыс. аб'ектаў] {{Архівавана|url=https://archive.today/20141202094242/http://blr.belta.by/all_news/culture/Sps-gstoryka-kulturnyx-kashtonastsej-Belarus-kljuchae-bolsh-za-55-tys-abekta_i_73533.html |date=2 снежня 2014 }} // [[БЕЛТА]]</ref>. Згодна з дзяржаўнай праграмай «[[Культура Беларусі, дзяржаўная праграма|Культура Беларусі]]» на [[2011]]—[[2015]] гады запланавана павелічэнне колькасці гісторыка-культурных каштоўнасцей у дзяржаўным спісе на 1000 адзінак<ref name="blr.belta.by"/>. У перыяд з [[2008]] па [[2014]] год такога статусу гісторыка-культурнай каштоўнасці былі пазбаўлены 33 аб'екты<ref name="blr.belta.by"/>. == Шчыльнасць == Пры ўмоўным разліку шчыльнасці помнікаў на квадратны кіламетр тэрыторыі і па колькасці насельніцтва атрымліваецца, што ў Беларусі адзін помнік прыпадае на 38 кв.км або на 1 737 чалавек<ref name="ReferenceA"/>. == Шыфр == Шыфр гісторыка-культурнай каштоўнасці складаецца з дзесяці знакаў па наступнай схеме: x x x x xxxxxx Першы знак у шыфры дае спасылку на месца, дзе пастаянна знаходзіцца гісторыка-культурная каштоўнасць, па наступнай нумарацыі: : 1 — [[Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Брэсцкай вобласці|Брэсцкая вобласць]]; : 2 — [[Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Віцебскай вобласці|Віцебская вобласць]]; : 3 — [[Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Гомельскай вобласці|Гомельская вобласць]]; : 4 — [[Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Гродзенскай вобласці|Гродзенская вобласць]]; : 5 — [[Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Магілёўскай вобласці|Магілёўская вобласць]]; : 6 — [[Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Мінскай вобласці|Мінская вобласць]]; : 7 — [[Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Мінска|г. Мінск]]; : 8 — па-за межамі Рэспублікі Беларусь; другі знак у шыфры адпавядае віду гісторыка-культурнай каштоўнасці: : 1 — матэрыяльныя нерухомыя гісторыка-культурныя каштоўнасці; : 2 — матэрыяльныя рухомыя гісторыка-культурныя каштоўнасці; : 3 — нематэрыяльныя гісторыка-культурныя каштоўнасці; трэці знак у шыфры — катэгорыя гісторыка-культурнай каштоўнасці; чацвёрты знак у шыфры прадстаўляе звесткі аб гісторыка-культурнай каштоўнасці ў адпаведнасці з яе характарыстыкамі: : А — дакументальныя помнікі; : Б — запаведныя мясціны; : В — помнікі археалогіі; : Г — помнікі архітэктуры; : Д — помнікі гісторыі; : Е — помнікі горадабудаўніцтва; : Ж — помнікі мастацтва; : М — калекцыя; : Н — камплект; шэсць апошніх знакаў — нумар гісторыка-культурнай каштоўнасці па парадку ўключэння ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь (замест лічбаў нумара, якія адсутнічаюць, прастаўляюцца нулі). У выпадках змены звестак аб гісторыка-культурнай каштоўнасці ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь уносяцца неабходныя змены<ref name="КОДЭКС">[http://kultura.gov.by/temp/Of_the_Code_of_the_culture.doc КОДЭКС РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ. АБ КУЛЬТУРЫ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160606134253/http://kultura.gov.by/temp/Of_the_Code_of_the_culture.doc |date=6 чэрвеня 2016 }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commonscat|}} * http://gosspisok.gov.by/{{Недаступная спасылка}} * [http://www.kultura.by/uploads/files/Gosspisok-na-sajt-07.07.2020-1.docx Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь (абноўлены ў 2020 годзе)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201017023008/http://www.kultura.by/uploads/files/Gosspisok-na-sajt-07.07.2020-1.docx |date=17 кастрычніка 2020 }} * [https://archive.today/20120805102350/www.president.gov.by/by/press10640.html Гісторыка-культурны патэнцыял Беларусі] // [http://www.president.gov.by/ Афіцыйны інтэрнэт-партал Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь] * [http://www.sb.by/post/98329/ Неоконченные списки] {{ref-ru}} * [http://www.levonevski.net/pravo/norm2013/num12/d12742.html Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь 21.09.2010 № 1351 «Аб наданні статусу і катэгорый гісторыка-культурнай каштоўнасці, пазбаўленні статусу гісторыка-культурнай каштоўнасці i ўнясенні змяненняў і дапаўненняў у пастанову Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 14 мая 2007 г. № 578»] {{Спісы гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь}} {{Беларусь у тэмах}} [[Катэгорыя:Гісторыка-культурныя каштоўнасці Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Ахова гісторыка-культурнай спадчыны ў Беларусі]] 5hrdps4zlftt5rxi2f030dyge5xdbfc 0 8551 5146321 4382475 2026-05-25T05:45:57Z Autumndancer 168015 /* Памерлі */ дапаўненне 5146321 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == *Гандлёвы дагавор [[Полацкае княства|Полацка]] з горадам [[Рыга]]й * [[15 чэрвеня]]: заснаваны горад [[Більбаа]] == Нарадзіліся == * == Памерлі == * жнівень [[Гвіда Кавальканці]], італьянскі мысляр, паэт {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1300| ]] ejb8gswb89a1uksgrihvcs27yey8e2g 5146437 5146321 2026-05-25T11:12:37Z M.L.Bot 261 5146437 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * Гандлёвы дагавор [[Полацкае княства|Полацка]] з [[Рыга]]й. * [[15 чэрвеня]]: заснаваны [[Більбаа]]. == Нарадзіліся == * == Памерлі == * жнівень: [[Гвіда Кавальканці]], італьянскі мысляр, паэт {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1300| ]] pkg0hubl1oybobriu7jzigoxc9gxx7u 0 15017 5146105 5140718 2026-05-24T14:16:26Z Omarius257 161516 /* */ дададзены подпісы да выявы Сонечнай сістэмы 5146105 wikitext text/x-wiki [[Файл:Solar System True Color BE.png|міні|500px|Сонечная сістэма (маштаб не захаваны)]] '''Сонечная сістэма''' — [[зорная сістэма]], якая складаецца з [[Сонца]] і яго [[планетная сістэма|планетнай сістэмы]] і якая ўключае ў сябе ўсе натуральныя [[касмічныя аб'екты]], якія абарочваюцца вакол Сонца: [[планета|планеты]] і іх [[Спадарожнік (космас)|спадарожнікі]], а таксама малыя целы — [[астэроід]]ы, [[метэароід]]ы, [[камета|каметы]], [[касмічны пыл]]. У Сонцы сканцэнтравана пераважная частка ўсёй масы сістэмы (каля 99,866 %), яно ўтрымлівае сваім прыцягненнем планеты і іншыя целы, якія належаць да Сонечнай сістэмы. Чатыры найбуйнейшыя аб'екты — газавыя гіганты — складаюць 99 % астатняй масы (пры гэтым большая частка прыпадае на [[планета Юпітэр|Юпітэр]] і [[Сатурн (планета)|Сатурн]] — каля 90 %). == Склад і структура == === Сонца === Цэнтральным аб'ектам Сонечнай сістэмы з'яўляецца [[Сонца]] — зорка [[Галоўная паслядоўнасць|галоўнай паслядоўнасці]], [[жоўты карлік]] [[спектральны клас|спектральнага класа]] G2V. Сонца ўтрымлівае сваім прыцягненнем планеты і іншыя целы, што належаць да яе. === Планеты, спадарожнікі планет, карлікавыя планеты === Большасць буйных аб'ектаў, якія абарочваюцца вакол Сонца, рухаюцца практычна ў адной плоскасці, названай плоскасцю [[Экліптыка|экліптыкі]]. Да Сонечнай сітэмы належаць: :планеты зямной групы: :* [[планета Меркурый|Меркурый]] :* [[планета Венера|Венера]] :* [[Планета Зямля|Зямля]] :* [[планета Марс|Марс]] : планеты-гіганты: :* [[планета Юпітэр|Юпітэр]] :* [[Планета Сатурн|Сатурн]] :* [[планета Уран|Уран]] :* [[планета Нептун|Нептун]] Усе планеты і большасць іншых аб'ектаў абарочваюцца вакол Сонца ў адным кірунку з вярчэннем Сонца (супраць гадзіннікавай стрэлкі, калі глядзець з боку паўночнага полюса Сонца). Ёсць выключэнні, такія як [[камета Галея]]. Самай вялікай кутняй хуткасцю валодае [[Планета Меркурый|Меркурый]] — ён паспявае здзейсніць поўны абарот вакол Сонца ўсяго за 88 зямных сутак. А для самой аддаленай планеты — [[планета Нептун|Нептуна]] — перыяд абароту складае 165 зямных гадоў. Большая частка планет круціцца вакол сваёй восі ў той жа бок, што і абарочваецца вакол Сонца. Выключэнні складаюць [[Венера (планета)|Венера]] і [[планета Уран|Уран]], прычым Уран круціцца практычна «лежачы на боку» (нахіл восі каля 90°). Для нагляднай дэманстрацыі кручэння выкарыстоўваецца спецыяльны прыбор — [[тэлурый]]. Шматлікія мадэлі Сонечнай сістэмы ўмоўна паказваюць арбіты планет праз роўныя прамежкі, аднак у рэчаіснасці, за малым выключэннем, чым далей планета або пояс ад Сонца, тым большая адлегласць паміж яе арбітай і арбітай папярэдняга аб'екта. Напрыклад, Венера прыблізна на 0,33 а. а. далей ад Сонца, чым Меркурый, у той час як Сатурн на 4,3 [[Астранамічная адзінка|а. а.]] далей Юпітэра, а Нептун на 10,5 а. а. далей Урана. Былі спробы вывесці карэляцыі паміж арбітальнымі адлегласцямі (напрыклад, правіла Тыцыуса — Бодэ), але ні адна з тэорый не стала агульнапрынятай. Арбіты аб'ектаў вакол Сонца апісваюцца [[Законы Кеплера|законамі Кеплера]]. Згодна з імі, кожны аб'ект абарочваецца па эліпсу, у адным з фокусаў якога знаходзіцца Сонца. У больш блізкіх да Сонца аб'ектаў (з меншай вялікай паўвоссю) большая вуглавая хуткасць вярчэння, таму карацей перыяд абароту (год). На эліптычнай арбіце адлегласць аб'екта ад Сонца змяняецца на працягу яго года. Бліжэйшы да Сонца пункт арбіты аб'екта называецца [[перыгелій]], найбольш аддалены — [[афелій]]. Кожны аб'ект рухаецца хутчэй за ўсё ў сваім перыгеліі і павольней за ўсё ў афеліі. Арбіты планет блізкія да круга. Большасць планет Сонечнай сістэмы валодаюць уласнымі падначаленымі сістэмамі. Многія акружаны [[Спадарожнік (космас)|спадарожнікамі]], некаторыя са спадарожнікаў па памеры пераўзыходзяць Меркурый. Большасць буйных спадарожнікаў знаходзяцца ў сінхронным вярчэнні, з адным бокам, пастаянна павернутым да планеты. Чатыры найбуйнейшыя планеты — газавыя гіганты, валодаюць таксама кольцамі, тонкімі палосамі маленькіх часціц, якія абарочваюцца па вельмі блізкіх арбітах практычна ва ўнісон. [[Карлікавая планета]] — аб'ект шарападобнай формы, які рухаецца па геліяцэнтрычнай арбіце, але які не расчысціў прылеглую прастору. === Малыя целы Сонечнай сістэмы === {{main|Малыя целы Сонечнай сістэмы}} Цела Сонечнай сістэмы, якое абарачаецца вакол Сонца і не з’яўляецца планетай, карлікавай планетай ці іх спадарожнікам, называюць малым целам. Да малых цел Сонечнай сістэмы адносяцца: [[астэроіды]] (малыя планеты), метэорныя і метэарытныя целы, [[камета|каметы]]. Арбіты планет блізкія да круга, але многія каметы, астэроіды і аб'екты пояса Койпера маюць моцна выцягнутыя эліптычныя арбіты. [[Камета|Каметы]] і аб'екты [[Пояс Койпера|пояса Койпера]] часта валодаюць вялікімі вугламі нахілу да гэтай плоскасці. == Арбітальны рух і сутачнае вярчэнне планет == === Арбітальны рух планет === Усе планеты абарочваюцца вакол Сонца ў адным кірунку, па эліптычных арбітах з невялікім [[эксцэнтрысітэт]]ам і малым нахілам да [[Плоскасць экліптыкі|плоскасці экліптыкі]], г. зн. плоскасці арбіты Зямлі. Самай вялікай [[вуглавая хуткасць|вуглавой хуткасцю]] валодае Меркурый, які робіць поўны абарот за 88 зямных сутак. Для самай далёкай нармальнай планеты — [[Планета Нептун|Нептуна]] — арбітальны перыяд складае 165 гадоў. Плутон, які раней лічыўся планетай, мае анамальна вялікія значэнні эксцэнтрысітэту (0,25) і нахілу арбіты (17,1°). У выніку, каля [[перыгелій|перыгелія]] ён апынаецца бліжэй да Сонца, чым Нептун. Арбітальны рух Плутона і Нептуна знаходзіцца ў [[рэзананс]]е 2:3 — два абарачэнні Плутона адпавядаюць часу трох абаротаў Нептуна. === Сутачнае вярчэнне планет === Большая частка планет верціцца вакол сваёй восі ў такім самым кірунку, што і іх рух вакол Сонца. Выняткамі з’яўляюцца [[Планета Венера|Венера]] і [[Планета Уран|Уран]], прычым Уран верціцца амаль «на боку», г. зн. перпендыкулярна плоскасці арбіты. === Параўнальная табліца асноўных параметраў планет === Усе параметры ніжэй паказаныя адносна іх значэнняў для Зямлі: {| class="toccolours" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" style="text-align: center; border-collapse: collapse;" |+ align="bottom" style="text-align: left;" | ^* Абсалютныя значэнні прыведзеныя ў артыкуле [[Планета Зямля|Зямля]].<br /> ^**Планета верціцца ў кірунку, процілеглым яе арбітальнаму руху.<br /> ^***Пасля адкрыцця ў 1930 годзе [[Міжнародны астранамічны саюз|Міжнародны Астранамічны Саюз]] класіфікаваў Плутон як планету. Аднак у 2006 г. Плутон быў пазбаўлены гэтага статусу і перакласіфікаваны ў малыя планеты. |- bgcolor="#ccccff" ! Планета ! Экватарыяльны<br />дыяметр<br />(зямных дыяметраў) ! Маса<br />(зямных мас) ! Арбітальны<br />радыус<br />([[астранамічная адзінка|а. а.]]) ! Арбітальны<br />перыяд<br />(гадоў) ! Суткі<br />(зямных сутак) ! [[Спадарожнік (космас)|Спадарожнік]]і |- | [[Планета Меркурый|Меркурый]] | align="center" | 0,382 | align="center" | 0,06 | align="center" | 0,38 | align="center" | 0,241 | align="center" | 58,6 | align="center" | няма |- | [[Планета Венера|Венера]] | align="center" | 0,949 | align="center" | 0,82 | align="center" | 0,72 | align="center" | 0,615 | align="center" | 243^** | align="center" | няма |- | [[Планета Зямля|Зямля]]^* | align="center" | 1,00 | align="center" | 1,00 | align="center" | 1,00 | align="center" | 1,00 | align="center" | 1,00 | align="center" | [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|1]] |- | [[Планета Марс|Марс]] | align="center" | 0,53 | align="center" | 0,11 | align="center" | 1,52 | align="center" | 1,88 | align="center" | 1,03 | align="center" | [[Спадарожнікі Марса|2]] |- | [[Планета Юпітэр|Юпітэр]] | align="center" | 11,2 | align="center" | 318 | align="center" | 5,20 | align="center" | 11,86 | align="center" | 0,414 | align="center" | [[Спадарожнікі Юпітэра|63]] |- | [[Планета Сатурн|Сатурн]] | align="center" | 9,41 | align="center" | 95 | align="center" | 9,54 | align="center" | 29,46 | align="center" | 0,426 | align="center" | [[Спадарожнікі Сатурна|60]] |- | [[Планета Уран|Уран]] | align="center" | 3,98 | align="center" | 14,6 | align="center" | 19,22 | align="center" | 84,01 | align="center" | 0,718^** | align="center" | [[Спадарожнікі Урана|27]] |- | [[Планета Нептун|Нептун]] | align="center" | 3,81 | align="center" | 17,2 | align="center" | 30,06 | align="center" | 164,79 | align="center" | 0,671 | align="center" | [[Спадарожнікі Нептуна|13]] |- | [[малая планета Плутон|Плутон]]^*** | align="center" | 0,24 | align="center" | 0,0017 | align="center" | 39,5 | align="center" | 248,5 | align="center" | 6.5^** | align="center" | [[Спадарожнікі Плутона|3]] |} [[Выява:Solar system scale.jpg|thumb|upright=2|center|Прыблізныя суадносіны памераў планет і Сонца]] == Паходжанне Сонечнай сістэмы == {{Асноўны артыкул|Паходжанне Сонечнай сістэмы}} Паводле сучаснай думкі, Сонечная сістэма сфарміравалася каля 5 мільярдаў гадоў таму ў выніку акрэцыі газапылавога воблака. Ідэя аб утварэнні Сонца і планет з рэчыва адзінай газавай туманнасці ўпершыню была сфармулявана [[І. Кант]]ам у 1755 г. і дапрацавана [[П’ер-Сімон Лаплас|П. Лаплас]]ам у 1796 г. Паводле гэтай гіпотэзы, Сонечная сістэма ўтварылася з вярчальнага гарачага газавага воблака, якое сціскалася пад уздзеяннем гравітацыі і распадалася на фрагменты. Аднак гэта гіпотэза была непераканаўчай з-за мноства супярэчнасцей. Астрафізік [[Джэймс Джынс]] у 1919 г. прапанаваў гіпотэзу, паводле якой планетнае рэчыва было «вырванае» з Сонца пад уздзеяннем зоркі, якая блізка прайшла ад яго. Вырванае сонечнае рэчыва распалася на асобныя часткі, з якіх утварыліся планеты. Даныя фізіка-хімічных даследаванняў метэарытаў і зямных парод падказвалі, што гэтыя целы ўтварыліся не з газавых згусткаў, а з цвёрдага рэчыва. У 1944 г. сістэматычнай распрацоўкай тэорыі ўтварэння планет з цвёрдых часцінак калясонечнага дапланетнага воблака заняўся [[Ота Юльевіч Шміт|О. Шміт]]. Гэтая тэорыя развіваецца і ў наш час. == «Адкрыццё» і даследаванне Сонечнай сістэмы == Тая акалічнасць, што назіраць рухі нябесных свяцілаў чалавек быў вымушаны з паверхні, якая верціцца вакол сваёй восі і рухаецца па арбіце Зямлі, на працягу шматлікіх стагоддзяў перашкаджала ўсведамленню структуры Сонечнай сістэмы. [[Рух Сонца і планет па нябеснай сферы|Бачныя рухі Сонца і планет]] успрымаліся як іх сапраўдныя рухі вакол нерухомай Зямлі. === Геацэнтрычная і геліяцэнтрычная сістэмы === На працягу доўгага часу панавальнай была ''геацэнтрычная'' мадэль, у адпаведнасці з якой у цэнтры сусвету нерухомая Зямля, а вакол яе па досыць складаных законах рухаюцца ўсе нябесныя целы. Найбольш падрабязна гэтая сістэма была распрацавана [[Клаўдзій Пталамей|Пталамеем]] (адсюль «пталамеева сістэма»); у гэтым выглядзе яна дазваляла з даволі высокай дакладнасцю апісваць назіраныя рухі свяцілаў. Найважнейшы прарыў у разуменні сапраўднай будовы Сонечнай сістэмы адбыўся ў [[16 стагоддзе|XVI стагоддзі]], калі [[Мікалай Капернік]] распрацаваў ''геліяцэнтрычную'' сістэму свету. У яе аснове ляжалі наступныя цверджанні: * у цэнтры сусвету знаходзіцца Сонца, а не Зямля; * шарападобная Зямля круціцца вакол сваёй восі, і гэта кручэнне тлумачыць уяўны сутачны рух усіх свяцілаў; * Зямля, як і ўсе іншыя планеты, круцiцца вакол Сонца па акружнасці, і гэта кручэнне тлумачыць бачны рух Сонцы сярод зорак; * усё рухі ўяўляюцца ў выглядзе камбінацыі раўнамерных кругавых рухаў; * уяўныя [[прамы рух планеты|прамыя]] і [[папятны рух планеты|папятныя]] рухі планет належаць не ім, а Зямлі. == Галактычная арбіта == [[Выява:Milky way galaxy bel.png|thumb|upright=1.5|right|Становішча Сонца ў нашай Галактыцы]] Сонечная сістэма з’яўляецца часткай [[Млечны Шлях|Млечнага Шляху]] — спіральнай [[галактыка|галактыкі]], якая мае дыяметр каля 30 тысяч [[парсек]] (або 100 тысяч [[светлавы год|светлавых гадоў]]) і складаецца з прыблізна 200 мільярдаў зорак. Мы жывем недалёка ад плоскасці сіметрыі галактычнага дыску (на 20—25 парсекаў вышэй, «паўночней» за яго) і на адлегласці каля 8 тысяч парсекаў (27 тысяч светлавых гадоў) ад галактычнага цэнтра (т. ч. практычна на паўдарогі ад цэнтра Галактыкі да яе краю), на ўскраіне [[рукаў Арыёна|рукава Арыёна]] — аднаго з [[спіральны рукаў|спіральных рукавоў]] Млечнага Шляху. Сонца круціцца вакол галактычнага цэнтра па амаль кругавой арбіце з хуткасцю каля 220 км/г і робіць поўнае абарачэнне за 226 мільёнаў гадоў. Гэты прамежак часу завецца ''галактычным годам''. Акрамя кругавога руху па арбіце, Сонечная сістэма робіць вертыкальныя ваганні адносна галактычнай плоскасці, перасякаючы яе кожныя 30—35 мільёнаў гадоў і апыняючыся то ў паўночным, то ў паўднёвым галактычным паўшар'і.<ref name="Ask an astronomer">[http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=402 Ask an astronomer]</ref><ref>[http://www.astr.ua.edu/keel/galaxies/diskdyn.html Dynamics in Disk Galaxies]</ref><ref name="Galactic Dynamics">{{Cite web |url=http://www.astro.utu.fi/%7Ecflynn/galdyn/lecture9.html |title=Galactic Dynamics |access-date=17 ліпеня 2008 |archive-date=9 кастрычніка 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061009215948/http://www.astro.utu.fi/%7Ecflynn/galdyn/lecture9.html |url-status=dead }}</ref> == Сонечная сістэма і міжзоркавае рэчыва == Міжзоркавае асяроддзе ў наваколлях Сонечнай сістэмы неаднароднае. Назіранні паказваюць, што Сонца рухаецца з хуткасцю каля 25 км/с скрозь [[Мясцовае міжзоркавае воблака]] і можа пакінуць яго на працягу наступных 10 тысяч гадоў. Вялікую ролю ва ўзаемадзеянні Сонечнай сістэмы з міжзоркавым рэчывам грае [[сонечны вецер]]. Наша планетная сістэма існуе ў вельмі разраджанай «атмасферы» сонечнага ветру — струменю зараджаных часціц (у асноўным [[вадарод]]най і [[гелій|геліевай]] [[плазма|плазмы]]), якія з вялікай хуткасцю выходзяць з [[сонечная карона|сонечнай кароны]]. Сярэдняя хуткасць струменя, назіраная на Зямлі, складае 450 км/с. Па меры выдалення ад Сонца шчыльнасць сонечнага ветру слабее і надыходзіць момант, калі ён больш не можа стрымліваць ціск міжзоркавага рэчыва. Падчас сутыкненняў утвараецца некалькі пераходных абласцей. === Мяжа ўдарнай хвалі === Спачатку сонечны вецер тармозіцца з звышгукавых хуткасцей, робіцца больш шчыльным, цёплым і турбулентным. Момант гэтага пераходу завецца ''мяжой ударнай хвалі'' (termination shock) і знаходзіцца на адлегласці каля 95 [[астранамічная адзінка|а. а.]] ад Сонца. (Па дадзеных, атрыманых з касмічнага апарата [[КА Вояджэр-1|«Вояджэр-1»]], ён перасёк гэту мяжу ў снежні 2004 года.) === Геліясфера і геліяпаўза === Яшчэ прыблізна праз 40 а. а. сонечны вецер сутыкаецца з міжзоркавым рэчывам і канчаткова спыняецца. Гэтая мяжа, якая аддзяляе міжзоркавае асяроддзе ад рэчыва Сонечнай сістэмы, завецца ''геліяпаўзай''. Па форме яна падобная да бурбалкi, выцягнутай ў процілеглы руху Сонца бок. Вобласць прасторы, абмежаваная геліяпаўзай, завецца ''геліясферай''. Паводле дадзеных апаратаў «Вояджэр» геліяпаўза з паўднёвага боку бліжэйшая, чым з паўночнага (73 і 85 а. а., адпаведна). Дакладныя прычыны гэтага пакуль невядомыя; паводле першых здагадак, асіметрычнасць геліяпаўзы можа быць выкліканая дзеяннем звышслабых магнітных палёў у міжзоркавай прасторы [[Млечны Шлях|Галактыкі]]. === Галаўная ўдарная хваля === На іншым боку геліяпаўзы, на адлегласці парадку 230 а. а. ад Сонца, уздоўж ''галаўной ударнай хвалі'' (bow shock) адбываецца тармажэнне з звышгукавых хуткасцей міжзоркавага рэчыва, што пранікае ў Сонечную сістэму. === Мяжа Сонечнай сістэмы === Пытанне аб тым, дзе менавіта сканчаецца Сонечная сістэма і пачынаецца міжзоркавая прастора, неадназначнае, паколькі звязанае з вобласцямі ўплыву дзвюх розных з'яў — сонечнага ветру і сонечнага [[прыцягненне|прыцягнення]]. Нават далёка за межамі геліапаўзы Сонца здольнае ўтрымліваць сваім прыцягненнем іншыя аб'екты — аж да [[воблака Оарта]], што цягнецца амаль на [[светлавы год]]. == Каланізацыя Сонечнай сістэмы == Практычнае значэнне каланізацыі абумоўлена неабходнасцю забяспечыць нармальнае існаванне і развіццё чалавецтва. З цягам часу рост насельніцтва Зямлі, экалагічныя і кліматычныя змены могуць стварыць сітуацыю, калі недахоп прыдатнай для пражывання тэрыторыі паставіць пад пагрозу далейшае існаванне і развіццё зямной цывілізацыі. Таксама да неабходнасці засялення іншых аб'ектаў Сонечнай сістэмы можа прывесці і дзейнасць чалавека: эканамічная або геапалітычная сітуацыя на планеце; глабальная катастрофа, выкліканая прымяненнем зброі масавага паражэння; знясіленне прыродных рэсурсаў планеты і іншыя фактары. У рамках ідэі каланізацыі Сонечнай сістэмы неабходна разгледзець т. зв. «тэрафарміраванне» ({{lang-la|terra}} — зямля і {{lang-la2|forma}} — выгляд) — пераўтварэнне кліматычных умоў планеты, спадарожніка ці ж іншага касмічнага цела для стварэння або змены атмасферы, тэмпературы і экалагічных умоў у стан, прыдатны для пражывання зямных жывёл і раслін. Сёння гэтая задача прадстаўляе ў асноўным тэарэтычную цікавасць, але ў будучыні можа атрымаць развіццё і на практыцы. У якасці аб'ектаў, найбольш прыдатных для засялення іх каланістамі з Зямлі, у першую чаргу разглядаюцца [[планета Марс|Марс]] і [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]]<ref>{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0422earthmars.html |title=Sibling Rivalry: A Mars/Earth Comparison |access-date=30 красавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120229132402/http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0422earthmars.html |archivedate=29 лютага 2012 |url-status=dead }}</ref>. Астатнія аб'екты могуць быць таксама ператвораныя для пражывання на іх людзей, аднак ажыццявіць гэта будзе значна цяжэй як праз умовы, што пануюць на гэтых планетах, так і праз шэраг іншых фактараў (напрыклад, адсутнасць магнітнага поля, празмерная аддаленасць ці ж набліжанасць да Сонца ў выпадку з [[Меркурый|Меркурыем]]). Пры каланізацыі і тэрафарміраванні планет неабходна будзе ўлічваць наступнае: велічыня [[Паскарэнне вольнага падзення|паскарэння вольнага падзення]]<ref name="link1">{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0422earthmars.html |title=Lunine, Raymond, Quinn High-resolution simulations of the final assembly of Earth-like planets 2: water delivery and planetary habitability |access-date=30 красавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120229132402/http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0422earthmars.html |archivedate=29 лютага 2012 |url-status=dead }}</ref>, аб'ём прыманай сонечнай энергіі<ref>{{Cite web |url=http://www.solstation.com/habitable.htm |title=Stars and Habitable Planets |access-date=30 красавіка 2014 |archive-date=1 кастрычніка 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081001194624/http://www.solstation.com/habitable.htm |url-status=dead }}</ref>, наяўнасць вады<ref name="link1" />, узровень радыяцыі (радыяцыйны фон)<ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=11536831&dopt=AbstractPlus Sheldon, Kasting, Whittet Ultraviolet radiation from F and K stars and implications for planetary habitability. Orig Life Evol Biosph. (August, 27, 1997)]</ref>, характар паверхні, ступень пагрозы сутыкнення планеты з астэроідам і іншымі малымі целамі Сонечнай сістэмы. == Галактычная арбіта == Сонечная сістэма з’яўляецца часткай [[Млечны Шлях|Млечнага Шляху]] — [[Спіральная галактыка|спіральнай галактыкі]], якая мае дыяметр каля 30 тысяч [[парсек]] (або 100 тысяч [[светлавы год|светлавых гадоў]]) і складаецца з прыблізна 200 млрд зорак. Сонечная сістэма размешчана паблізу плоскасці сіметрыі галактычнага дыска (на 20-25 парсек вышэй, гэта значыць на поўнач ад яго), на адлегласці каля 8 тысяч парсек (27 тысяч светлавых гадоў) ад галактычнага цэнтра (практычна на роўнай адлегласці ад цэнтра Галактыкі і яе края), на ўскраіне рукава Арыёна — аднаго з галактычных рукавоў Млечнага Шляху. Сонца круціцца вакол галактычнага цэнтра па амаль кругавой арбіце з хуткасцю каля {{s|254 км/с}}<ref>{{cite web|url=http://www.bogachevv.ru/2011/04/образование-галактик/|title=Образование галактик|date=17 апреля 2011|publisher=Теории. Богачев В. И.|accessdate=2011-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130731082348/http://www.bogachevv.ru/2011/04/%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA/|archivedate=31 ліпеня 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.astronomynotes.com/ismnotes/s7.htm|title=Deriving the Galactic Mass from the Rotation Curve|publisher=Interstellar Medium and the Milky Way|lang=en|accessdate=2011-10-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/64vJThJVF?url=http://www.astronomynotes.com/ismnotes/s7.htm|archivedate=24 студзеня 2012|url-status=live}}</ref> (удакладнена ў 2009 г.) і здзяйсняе поўны абарот прыкладна за 230 млн гадоў. Гэты прамежак часу завецца галактычным годам. Сонечны апекс (напрамак шляху Сонца праз міжзоркавую прастору) размешчаны ў [[Сузор’е Геркулес|сузор'і Геркулеса]] ў кірунку бягучага становішча яркай зоркі [[Вега]]. Акрамя кругавога руху па арбіце, Сонечная сістэма робіць вертыкальныя ваганні адносна галактычнай плоскасці, перасякаючы яе кожныя 30-35 млн гадоў і апыняючыся то ў паўночным, то ў паўднёвым галактычнай паўшар'і<ref name="Ask an astronomer"/><ref name="Galactic Dynamics"/>. Месцазнаходжанне Сонечнай сістэмы ў галактыцы, верагодна, уплывае на эвалюцыю жыцця на Зямлі. Яе арбіта практычна круглая; і хуткасць прыкладна роўная хуткасці спіральных рукавоў, што азначае, што яна праходзіць скрозь іх надзвычай рэдка. Гэта дае Зямлі працяглыя перыяды міжзоркавай стабільнасці для развіцця жыцця, так як спіральныя рукавы валодаюць значнай канцэнтрацыяй патэнцыяльна небяспечных звышновых. Сонечная сістэма таксама знаходзіцца на значнай адлегласці ад перапоўненых зоркамі наваколляў галактычнага цэнтра. Каля цэнтра гравітацыйныя ўздзеянні суседніх зорак маглі абурыць аб'екты воблака Оарта і накіраваць мноства камет ва ўнутраную Сонечную сістэму, выклікаўшы сутыкненні з катастрафічнымі наступствамі для жыцця на Зямлі. Інтэнсіўнае выпраменьванне галактычнага цэнтра таксама магло паўплываць на развіццё высокаарганізаванага жыцця. Некаторыя навукоўцы высоўваюць гіпотэзу, што, нягледзячы на спрыяльнае размяшчэнне Сонечнай сістэмы, нават на працягу апошніх 35 000 гадоў жыццё на Зямлі падвяргалася ўздзеянню звышновых, якія маглі выкідваць часціцы радыеактыўнага пылу і вялікія каметападобныя аб'екты. === Наваколлі === [[Файл:Universe Reference Map Part 2 ru.jpg|thumb|left|Бліжэйшыя зоркі]] Непасрэдная галактычнае наваколле Сонечнай сістэмы вядомае як Мясцовае міжзоркавае воблака. Гэта больш шчыльны ўчастак вобласці разрэджанага газу Мясцовая бурбалка — поласці ў міжзоркавым асяроддзі працягласцю прыкладна 300 св. гадоў, якая мае форму пясочнага гадзінніка. Бурбалка запоўнена высокатэмпературнай [[плазма]]й; гэта значыць, што бурбалка ўтварылася ў выніку выбуху некалькіх нядаўніх звышновых. Адносна няшмат зорак у межах дзесяці св. гадоў {{s|(95 трлн км)}} ад Сонца. Бліжэйшай з’яўляецца трайная зорная сістэма Альфа Цэнтаўра, на аддаленні прыкладна 4,3 св. гадоў. Альфа Цэнтаўра A і B — цесная падвойная сістэма блізкіх па характарыстыках Сонца зорак, у той час як маленькі чырвоны карлік Альфа Цэнтаўра C (таксама вядомы як [[Проксіма Цэнтаўра]]) абарочваецца вакол гэтай пары на адлегласці 0,2 св. гадоў. Наступнымі бліжэйшымі зоркамі з’яўляюцца чырвоныя карлікі зорка Барнарда (5,9 св. гадоў), Вольф 359 (7,8 св. гадоў) і Лаланд 21185 (8,3 св. гадоў). Найбуйнейшая зорка ў межах дзесяці светлавых гадоў — [[Сірыус]], яркая зорка [[галоўная паслядоўнасць|галоўнай паслядоўнасці]] з масай прыкладна ў дзве масы Сонца і кампаньёнам, белым карлікам пад назвай Сірыус B. Сірыус знаходзіцца на адлегласці 8,6 св. гадоў. Тыя сістэмы ў межах дзесяці светлавых гадоў, што засталіся, — падвойная сістэма чырвоных карлікаў Лейтэ 726-8 (8,7 св. гадоў) і адзіночны чырвоны карлік Рос 154 (9,7 св. гадоў). Бліжэйшая сістэма карычневых карлікаў — Лумана 16, знаходзіцца на адлегласці 6,59 светлавых гадоў. Бліжэйшая адзінкавая падобная Сонца зорка — Таў Кіта, знаходзіцца на адлегласці 11,9 св. гадоў. Валодае прыкладна 80 працэнтамі масы Сонца, але толькі 60 працэнтамі яе яркасці. Бліжэйшая вядомая экзапланета знаходзіцца ў найбольш блізкай ж да нас зорнай сістэме Альфа Цэнтаўра, якая знаходзіцца на адлегласці 4,3 св. гадоў. Адзіная пацверджаная планета ў сістэме — Альфа Цэнтаўра B b, з масай прыкладна ў 1,1 масы Зямлі і перыядам звароту за ўсё ў 3,2 дня. {{wide image|Earth's Location in the Universe (JPEG).jpg|2000px|Дыяграма размяшчэння Зямлі і Сонечнай сістэмы ў [[Метагалактыка|назіранай]] частцы [[Сусвет]]у. (''[[:Файл:Earth's Location in the Universe SMALLER (JPEG).jpg|Націсніце сюды для прагляду альтэрнатыўнай выявы]].'')}} == Галерэя == {{main|Спіс аб’ектаў Сонечнай сістэмы па памерах}} У гэтым раздзеле прыведзены целы Сонечнай сістэмы, адабраныя па памерах і якасці іх выяваў і адсартаваныя у парадку змяншэння аб'ёму. Некаторыя буйныя аб'екты Сонечнай сістэмы не ўнесены у спіс (напрыклад, [[Эрыс (карлікавая планета)|Эрыс]]), паколькі для іх няма малюнкаў высокай якасці. {{SolarSummary}} == Гл. таксама == * [[Пояс астэроідаў]] * [[Пояс Койпера]] * [[Воблака Оарта]] * [[(90377) Седна|Седна]] * [[(50000) Квавар|Кваоар]] * [[(20000) Варуна|Варуна]] * [[(28978) Іксіён|Іксіён]] * [[(90482) Орк|Орк]] ==Зноскі== {{Reflist}} == Літаратура == * Астраномія: вучэбны дапаможнік для 11 кл. агул.-адукац. устаноў з беларускай моввай навучання / І. В. Галуза, У. А. Голубеў, А. А. Шымбалеў — 2-е выд. — Мн.: Народная асвета, 2009. — 214 с. ISBN 978-985-03-1084-2 * {{Крыніцы/БелЭн|15|Со́нечная сістэ́ма|Шымбалёў А. А.|83—84}} {{Сонечная сістэма}} {{Сістэмалогія}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Сонечная сістэма| ]] [[Катэгорыя:Зорныя сістэмы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] o4dzy5dvt2342pd1ljfoeosxuamxhna 5146141 5146105 2026-05-24T17:14:33Z JerzyKundrat 174 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/Omarius257|Omarius257]]) і адноўлена версія 5140718, зробленая InternetArchiveBot 5146141 wikitext text/x-wiki [[Файл:Solar System true color.jpg|міні|Сонечная сістэма (маштаб не захаваны)]] '''Сонечная сістэма''' — [[зорная сістэма]], якая складаецца з [[Сонца]] і яго [[планетная сістэма|планетнай сістэмы]] і якая ўключае ў сябе ўсе натуральныя [[касмічныя аб'екты]], якія абарочваюцца вакол Сонца: [[планета|планеты]] і іх [[Спадарожнік (космас)|спадарожнікі]], а таксама малыя целы — [[астэроід]]ы, [[метэароід]]ы, [[камета|каметы]], [[касмічны пыл]]. У Сонцы сканцэнтравана пераважная частка ўсёй масы сістэмы (каля 99,866 %), яно ўтрымлівае сваім прыцягненнем планеты і іншыя целы, якія належаць да Сонечнай сістэмы. Чатыры найбуйнейшыя аб'екты — газавыя гіганты — складаюць 99 % астатняй масы (пры гэтым большая частка прыпадае на [[планета Юпітэр|Юпітэр]] і [[Сатурн (планета)|Сатурн]] — каля 90 %). == Склад і структура == === Сонца === Цэнтральным аб'ектам Сонечнай сістэмы з'яўляецца [[Сонца]] — зорка [[Галоўная паслядоўнасць|галоўнай паслядоўнасці]], [[жоўты карлік]] [[спектральны клас|спектральнага класа]] G2V. Сонца ўтрымлівае сваім прыцягненнем планеты і іншыя целы, што належаць да яе. === Планеты, спадарожнікі планет, карлікавыя планеты === Большасць буйных аб'ектаў, якія абарочваюцца вакол Сонца, рухаюцца практычна ў адной плоскасці, названай плоскасцю [[Экліптыка|экліптыкі]]. Да Сонечнай сітэмы належаць: :планеты зямной групы: :* [[планета Меркурый|Меркурый]] :* [[планета Венера|Венера]] :* [[Планета Зямля|Зямля]] :* [[планета Марс|Марс]] : планеты-гіганты: :* [[планета Юпітэр|Юпітэр]] :* [[Планета Сатурн|Сатурн]] :* [[планета Уран|Уран]] :* [[планета Нептун|Нептун]] Усе планеты і большасць іншых аб'ектаў абарочваюцца вакол Сонца ў адным кірунку з вярчэннем Сонца (супраць гадзіннікавай стрэлкі, калі глядзець з боку паўночнага полюса Сонца). Ёсць выключэнні, такія як [[камета Галея]]. Самай вялікай кутняй хуткасцю валодае [[Планета Меркурый|Меркурый]] — ён паспявае здзейсніць поўны абарот вакол Сонца ўсяго за 88 зямных сутак. А для самой аддаленай планеты — [[планета Нептун|Нептуна]] — перыяд абароту складае 165 зямных гадоў. Большая частка планет круціцца вакол сваёй восі ў той жа бок, што і абарочваецца вакол Сонца. Выключэнні складаюць [[Венера (планета)|Венера]] і [[планета Уран|Уран]], прычым Уран круціцца практычна «лежачы на боку» (нахіл восі каля 90°). Для нагляднай дэманстрацыі кручэння выкарыстоўваецца спецыяльны прыбор — [[тэлурый]]. Шматлікія мадэлі Сонечнай сістэмы ўмоўна паказваюць арбіты планет праз роўныя прамежкі, аднак у рэчаіснасці, за малым выключэннем, чым далей планета або пояс ад Сонца, тым большая адлегласць паміж яе арбітай і арбітай папярэдняга аб'екта. Напрыклад, Венера прыблізна на 0,33 а. а. далей ад Сонца, чым Меркурый, у той час як Сатурн на 4,3 [[Астранамічная адзінка|а. а.]] далей Юпітэра, а Нептун на 10,5 а. а. далей Урана. Былі спробы вывесці карэляцыі паміж арбітальнымі адлегласцямі (напрыклад, правіла Тыцыуса — Бодэ), але ні адна з тэорый не стала агульнапрынятай. Арбіты аб'ектаў вакол Сонца апісваюцца [[Законы Кеплера|законамі Кеплера]]. Згодна з імі, кожны аб'ект абарочваецца па эліпсу, у адным з фокусаў якога знаходзіцца Сонца. У больш блізкіх да Сонца аб'ектаў (з меншай вялікай паўвоссю) большая вуглавая хуткасць вярчэння, таму карацей перыяд абароту (год). На эліптычнай арбіце адлегласць аб'екта ад Сонца змяняецца на працягу яго года. Бліжэйшы да Сонца пункт арбіты аб'екта называецца [[перыгелій]], найбольш аддалены — [[афелій]]. Кожны аб'ект рухаецца хутчэй за ўсё ў сваім перыгеліі і павольней за ўсё ў афеліі. Арбіты планет блізкія да круга. Большасць планет Сонечнай сістэмы валодаюць уласнымі падначаленымі сістэмамі. Многія акружаны [[Спадарожнік (космас)|спадарожнікамі]], некаторыя са спадарожнікаў па памеры пераўзыходзяць Меркурый. Большасць буйных спадарожнікаў знаходзяцца ў сінхронным вярчэнні, з адным бокам, пастаянна павернутым да планеты. Чатыры найбуйнейшыя планеты — газавыя гіганты, валодаюць таксама кольцамі, тонкімі палосамі маленькіх часціц, якія абарочваюцца па вельмі блізкіх арбітах практычна ва ўнісон. [[Карлікавая планета]] — аб'ект шарападобнай формы, які рухаецца па геліяцэнтрычнай арбіце, але які не расчысціў прылеглую прастору. === Малыя целы Сонечнай сістэмы === {{main|Малыя целы Сонечнай сістэмы}} Цела Сонечнай сістэмы, якое абарачаецца вакол Сонца і не з’яўляецца планетай, карлікавай планетай ці іх спадарожнікам, называюць малым целам. Да малых цел Сонечнай сістэмы адносяцца: [[астэроіды]] (малыя планеты), метэорныя і метэарытныя целы, [[камета|каметы]]. Арбіты планет блізкія да круга, але многія каметы, астэроіды і аб'екты пояса Койпера маюць моцна выцягнутыя эліптычныя арбіты. [[Камета|Каметы]] і аб'екты [[Пояс Койпера|пояса Койпера]] часта валодаюць вялікімі вугламі нахілу да гэтай плоскасці. == Арбітальны рух і сутачнае вярчэнне планет == === Арбітальны рух планет === Усе планеты абарочваюцца вакол Сонца ў адным кірунку, па эліптычных арбітах з невялікім [[эксцэнтрысітэт]]ам і малым нахілам да [[Плоскасць экліптыкі|плоскасці экліптыкі]], г. зн. плоскасці арбіты Зямлі. Самай вялікай [[вуглавая хуткасць|вуглавой хуткасцю]] валодае Меркурый, які робіць поўны абарот за 88 зямных сутак. Для самай далёкай нармальнай планеты — [[Планета Нептун|Нептуна]] — арбітальны перыяд складае 165 гадоў. Плутон, які раней лічыўся планетай, мае анамальна вялікія значэнні эксцэнтрысітэту (0,25) і нахілу арбіты (17,1°). У выніку, каля [[перыгелій|перыгелія]] ён апынаецца бліжэй да Сонца, чым Нептун. Арбітальны рух Плутона і Нептуна знаходзіцца ў [[рэзананс]]е 2:3 — два абарачэнні Плутона адпавядаюць часу трох абаротаў Нептуна. === Сутачнае вярчэнне планет === Большая частка планет верціцца вакол сваёй восі ў такім самым кірунку, што і іх рух вакол Сонца. Выняткамі з’яўляюцца [[Планета Венера|Венера]] і [[Планета Уран|Уран]], прычым Уран верціцца амаль «на боку», г. зн. перпендыкулярна плоскасці арбіты. === Параўнальная табліца асноўных параметраў планет === Усе параметры ніжэй паказаныя адносна іх значэнняў для Зямлі: {| class="toccolours" border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" style="text-align: center; border-collapse: collapse;" |+ align="bottom" style="text-align: left;" | ^* Абсалютныя значэнні прыведзеныя ў артыкуле [[Планета Зямля|Зямля]].<br /> ^**Планета верціцца ў кірунку, процілеглым яе арбітальнаму руху.<br /> ^***Пасля адкрыцця ў 1930 годзе [[Міжнародны астранамічны саюз|Міжнародны Астранамічны Саюз]] класіфікаваў Плутон як планету. Аднак у 2006 г. Плутон быў пазбаўлены гэтага статусу і перакласіфікаваны ў малыя планеты. |- bgcolor="#ccccff" ! Планета ! Экватарыяльны<br />дыяметр<br />(зямных дыяметраў) ! Маса<br />(зямных мас) ! Арбітальны<br />радыус<br />([[астранамічная адзінка|а. а.]]) ! Арбітальны<br />перыяд<br />(гадоў) ! Суткі<br />(зямных сутак) ! [[Спадарожнік (космас)|Спадарожнік]]і |- | [[Планета Меркурый|Меркурый]] | align="center" | 0,382 | align="center" | 0,06 | align="center" | 0,38 | align="center" | 0,241 | align="center" | 58,6 | align="center" | няма |- | [[Планета Венера|Венера]] | align="center" | 0,949 | align="center" | 0,82 | align="center" | 0,72 | align="center" | 0,615 | align="center" | 243^** | align="center" | няма |- | [[Планета Зямля|Зямля]]^* | align="center" | 1,00 | align="center" | 1,00 | align="center" | 1,00 | align="center" | 1,00 | align="center" | 1,00 | align="center" | [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|1]] |- | [[Планета Марс|Марс]] | align="center" | 0,53 | align="center" | 0,11 | align="center" | 1,52 | align="center" | 1,88 | align="center" | 1,03 | align="center" | [[Спадарожнікі Марса|2]] |- | [[Планета Юпітэр|Юпітэр]] | align="center" | 11,2 | align="center" | 318 | align="center" | 5,20 | align="center" | 11,86 | align="center" | 0,414 | align="center" | [[Спадарожнікі Юпітэра|63]] |- | [[Планета Сатурн|Сатурн]] | align="center" | 9,41 | align="center" | 95 | align="center" | 9,54 | align="center" | 29,46 | align="center" | 0,426 | align="center" | [[Спадарожнікі Сатурна|60]] |- | [[Планета Уран|Уран]] | align="center" | 3,98 | align="center" | 14,6 | align="center" | 19,22 | align="center" | 84,01 | align="center" | 0,718^** | align="center" | [[Спадарожнікі Урана|27]] |- | [[Планета Нептун|Нептун]] | align="center" | 3,81 | align="center" | 17,2 | align="center" | 30,06 | align="center" | 164,79 | align="center" | 0,671 | align="center" | [[Спадарожнікі Нептуна|13]] |- | [[малая планета Плутон|Плутон]]^*** | align="center" | 0,24 | align="center" | 0,0017 | align="center" | 39,5 | align="center" | 248,5 | align="center" | 6.5^** | align="center" | [[Спадарожнікі Плутона|3]] |} [[Выява:Solar system scale.jpg|thumb|upright=2|center|Прыблізныя суадносіны памераў планет і Сонца]] == Паходжанне Сонечнай сістэмы == {{Асноўны артыкул|Паходжанне Сонечнай сістэмы}} Паводле сучаснай думкі, Сонечная сістэма сфарміравалася каля 5 мільярдаў гадоў таму ў выніку акрэцыі газапылавога воблака. Ідэя аб утварэнні Сонца і планет з рэчыва адзінай газавай туманнасці ўпершыню была сфармулявана [[І. Кант]]ам у 1755 г. і дапрацавана [[П’ер-Сімон Лаплас|П. Лаплас]]ам у 1796 г. Паводле гэтай гіпотэзы, Сонечная сістэма ўтварылася з вярчальнага гарачага газавага воблака, якое сціскалася пад уздзеяннем гравітацыі і распадалася на фрагменты. Аднак гэта гіпотэза была непераканаўчай з-за мноства супярэчнасцей. Астрафізік [[Джэймс Джынс]] у 1919 г. прапанаваў гіпотэзу, паводле якой планетнае рэчыва было «вырванае» з Сонца пад уздзеяннем зоркі, якая блізка прайшла ад яго. Вырванае сонечнае рэчыва распалася на асобныя часткі, з якіх утварыліся планеты. Даныя фізіка-хімічных даследаванняў метэарытаў і зямных парод падказвалі, што гэтыя целы ўтварыліся не з газавых згусткаў, а з цвёрдага рэчыва. У 1944 г. сістэматычнай распрацоўкай тэорыі ўтварэння планет з цвёрдых часцінак калясонечнага дапланетнага воблака заняўся [[Ота Юльевіч Шміт|О. Шміт]]. Гэтая тэорыя развіваецца і ў наш час. == «Адкрыццё» і даследаванне Сонечнай сістэмы == Тая акалічнасць, што назіраць рухі нябесных свяцілаў чалавек быў вымушаны з паверхні, якая верціцца вакол сваёй восі і рухаецца па арбіце Зямлі, на працягу шматлікіх стагоддзяў перашкаджала ўсведамленню структуры Сонечнай сістэмы. [[Рух Сонца і планет па нябеснай сферы|Бачныя рухі Сонца і планет]] успрымаліся як іх сапраўдныя рухі вакол нерухомай Зямлі. === Геацэнтрычная і геліяцэнтрычная сістэмы === На працягу доўгага часу панавальнай была ''геацэнтрычная'' мадэль, у адпаведнасці з якой у цэнтры сусвету нерухомая Зямля, а вакол яе па досыць складаных законах рухаюцца ўсе нябесныя целы. Найбольш падрабязна гэтая сістэма была распрацавана [[Клаўдзій Пталамей|Пталамеем]] (адсюль «пталамеева сістэма»); у гэтым выглядзе яна дазваляла з даволі высокай дакладнасцю апісваць назіраныя рухі свяцілаў. Найважнейшы прарыў у разуменні сапраўднай будовы Сонечнай сістэмы адбыўся ў [[16 стагоддзе|XVI стагоддзі]], калі [[Мікалай Капернік]] распрацаваў ''геліяцэнтрычную'' сістэму свету. У яе аснове ляжалі наступныя цверджанні: * у цэнтры сусвету знаходзіцца Сонца, а не Зямля; * шарападобная Зямля круціцца вакол сваёй восі, і гэта кручэнне тлумачыць уяўны сутачны рух усіх свяцілаў; * Зямля, як і ўсе іншыя планеты, круцiцца вакол Сонца па акружнасці, і гэта кручэнне тлумачыць бачны рух Сонцы сярод зорак; * усё рухі ўяўляюцца ў выглядзе камбінацыі раўнамерных кругавых рухаў; * уяўныя [[прамы рух планеты|прамыя]] і [[папятны рух планеты|папятныя]] рухі планет належаць не ім, а Зямлі. == Галактычная арбіта == [[Выява:Milky way galaxy bel.png|thumb|upright=1.5|right|Становішча Сонца ў нашай Галактыцы]] Сонечная сістэма з’яўляецца часткай [[Млечны Шлях|Млечнага Шляху]] — спіральнай [[галактыка|галактыкі]], якая мае дыяметр каля 30 тысяч [[парсек]] (або 100 тысяч [[светлавы год|светлавых гадоў]]) і складаецца з прыблізна 200 мільярдаў зорак. Мы жывем недалёка ад плоскасці сіметрыі галактычнага дыску (на 20—25 парсекаў вышэй, «паўночней» за яго) і на адлегласці каля 8 тысяч парсекаў (27 тысяч светлавых гадоў) ад галактычнага цэнтра (т. ч. практычна на паўдарогі ад цэнтра Галактыкі да яе краю), на ўскраіне [[рукаў Арыёна|рукава Арыёна]] — аднаго з [[спіральны рукаў|спіральных рукавоў]] Млечнага Шляху. Сонца круціцца вакол галактычнага цэнтра па амаль кругавой арбіце з хуткасцю каля 220 км/г і робіць поўнае абарачэнне за 226 мільёнаў гадоў. Гэты прамежак часу завецца ''галактычным годам''. Акрамя кругавога руху па арбіце, Сонечная сістэма робіць вертыкальныя ваганні адносна галактычнай плоскасці, перасякаючы яе кожныя 30—35 мільёнаў гадоў і апыняючыся то ў паўночным, то ў паўднёвым галактычным паўшар'і.<ref name="Ask an astronomer">[http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=402 Ask an astronomer]</ref><ref>[http://www.astr.ua.edu/keel/galaxies/diskdyn.html Dynamics in Disk Galaxies]</ref><ref name="Galactic Dynamics">{{Cite web |url=http://www.astro.utu.fi/%7Ecflynn/galdyn/lecture9.html |title=Galactic Dynamics |access-date=17 ліпеня 2008 |archive-date=9 кастрычніка 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061009215948/http://www.astro.utu.fi/%7Ecflynn/galdyn/lecture9.html |url-status=dead }}</ref> == Сонечная сістэма і міжзоркавае рэчыва == Міжзоркавае асяроддзе ў наваколлях Сонечнай сістэмы неаднароднае. Назіранні паказваюць, што Сонца рухаецца з хуткасцю каля 25 км/с скрозь [[Мясцовае міжзоркавае воблака]] і можа пакінуць яго на працягу наступных 10 тысяч гадоў. Вялікую ролю ва ўзаемадзеянні Сонечнай сістэмы з міжзоркавым рэчывам грае [[сонечны вецер]]. Наша планетная сістэма існуе ў вельмі разраджанай «атмасферы» сонечнага ветру — струменю зараджаных часціц (у асноўным [[вадарод]]най і [[гелій|геліевай]] [[плазма|плазмы]]), якія з вялікай хуткасцю выходзяць з [[сонечная карона|сонечнай кароны]]. Сярэдняя хуткасць струменя, назіраная на Зямлі, складае 450 км/с. Па меры выдалення ад Сонца шчыльнасць сонечнага ветру слабее і надыходзіць момант, калі ён больш не можа стрымліваць ціск міжзоркавага рэчыва. Падчас сутыкненняў утвараецца некалькі пераходных абласцей. === Мяжа ўдарнай хвалі === Спачатку сонечны вецер тармозіцца з звышгукавых хуткасцей, робіцца больш шчыльным, цёплым і турбулентным. Момант гэтага пераходу завецца ''мяжой ударнай хвалі'' (termination shock) і знаходзіцца на адлегласці каля 95 [[астранамічная адзінка|а. а.]] ад Сонца. (Па дадзеных, атрыманых з касмічнага апарата [[КА Вояджэр-1|«Вояджэр-1»]], ён перасёк гэту мяжу ў снежні 2004 года.) === Геліясфера і геліяпаўза === Яшчэ прыблізна праз 40 а. а. сонечны вецер сутыкаецца з міжзоркавым рэчывам і канчаткова спыняецца. Гэтая мяжа, якая аддзяляе міжзоркавае асяроддзе ад рэчыва Сонечнай сістэмы, завецца ''геліяпаўзай''. Па форме яна падобная да бурбалкi, выцягнутай ў процілеглы руху Сонца бок. Вобласць прасторы, абмежаваная геліяпаўзай, завецца ''геліясферай''. Паводле дадзеных апаратаў «Вояджэр» геліяпаўза з паўднёвага боку бліжэйшая, чым з паўночнага (73 і 85 а. а., адпаведна). Дакладныя прычыны гэтага пакуль невядомыя; паводле першых здагадак, асіметрычнасць геліяпаўзы можа быць выкліканая дзеяннем звышслабых магнітных палёў у міжзоркавай прасторы [[Млечны Шлях|Галактыкі]]. === Галаўная ўдарная хваля === На іншым боку геліяпаўзы, на адлегласці парадку 230 а. а. ад Сонца, уздоўж ''галаўной ударнай хвалі'' (bow shock) адбываецца тармажэнне з звышгукавых хуткасцей міжзоркавага рэчыва, што пранікае ў Сонечную сістэму. === Мяжа Сонечнай сістэмы === Пытанне аб тым, дзе менавіта сканчаецца Сонечная сістэма і пачынаецца міжзоркавая прастора, неадназначнае, паколькі звязанае з вобласцямі ўплыву дзвюх розных з'яў — сонечнага ветру і сонечнага [[прыцягненне|прыцягнення]]. Нават далёка за межамі геліапаўзы Сонца здольнае ўтрымліваць сваім прыцягненнем іншыя аб'екты — аж да [[воблака Оарта]], што цягнецца амаль на [[светлавы год]]. == Каланізацыя Сонечнай сістэмы == Практычнае значэнне каланізацыі абумоўлена неабходнасцю забяспечыць нармальнае існаванне і развіццё чалавецтва. З цягам часу рост насельніцтва Зямлі, экалагічныя і кліматычныя змены могуць стварыць сітуацыю, калі недахоп прыдатнай для пражывання тэрыторыі паставіць пад пагрозу далейшае існаванне і развіццё зямной цывілізацыі. Таксама да неабходнасці засялення іншых аб'ектаў Сонечнай сістэмы можа прывесці і дзейнасць чалавека: эканамічная або геапалітычная сітуацыя на планеце; глабальная катастрофа, выкліканая прымяненнем зброі масавага паражэння; знясіленне прыродных рэсурсаў планеты і іншыя фактары. У рамках ідэі каланізацыі Сонечнай сістэмы неабходна разгледзець т. зв. «тэрафарміраванне» ({{lang-la|terra}} — зямля і {{lang-la2|forma}} — выгляд) — пераўтварэнне кліматычных умоў планеты, спадарожніка ці ж іншага касмічнага цела для стварэння або змены атмасферы, тэмпературы і экалагічных умоў у стан, прыдатны для пражывання зямных жывёл і раслін. Сёння гэтая задача прадстаўляе ў асноўным тэарэтычную цікавасць, але ў будучыні можа атрымаць развіццё і на практыцы. У якасці аб'ектаў, найбольш прыдатных для засялення іх каланістамі з Зямлі, у першую чаргу разглядаюцца [[планета Марс|Марс]] і [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]]<ref>{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0422earthmars.html |title=Sibling Rivalry: A Mars/Earth Comparison |access-date=30 красавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120229132402/http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0422earthmars.html |archivedate=29 лютага 2012 |url-status=dead }}</ref>. Астатнія аб'екты могуць быць таксама ператвораныя для пражывання на іх людзей, аднак ажыццявіць гэта будзе значна цяжэй як праз умовы, што пануюць на гэтых планетах, так і праз шэраг іншых фактараў (напрыклад, адсутнасць магнітнага поля, празмерная аддаленасць ці ж набліжанасць да Сонца ў выпадку з [[Меркурый|Меркурыем]]). Пры каланізацыі і тэрафарміраванні планет неабходна будзе ўлічваць наступнае: велічыня [[Паскарэнне вольнага падзення|паскарэння вольнага падзення]]<ref name="link1">{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0422earthmars.html |title=Lunine, Raymond, Quinn High-resolution simulations of the final assembly of Earth-like planets 2: water delivery and planetary habitability |access-date=30 красавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120229132402/http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0422earthmars.html |archivedate=29 лютага 2012 |url-status=dead }}</ref>, аб'ём прыманай сонечнай энергіі<ref>{{Cite web |url=http://www.solstation.com/habitable.htm |title=Stars and Habitable Planets |access-date=30 красавіка 2014 |archive-date=1 кастрычніка 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081001194624/http://www.solstation.com/habitable.htm |url-status=dead }}</ref>, наяўнасць вады<ref name="link1" />, узровень радыяцыі (радыяцыйны фон)<ref>[http://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?cmd=Retrieve&db=PubMed&list_uids=11536831&dopt=AbstractPlus Sheldon, Kasting, Whittet Ultraviolet radiation from F and K stars and implications for planetary habitability. Orig Life Evol Biosph. (August, 27, 1997)]</ref>, характар паверхні, ступень пагрозы сутыкнення планеты з астэроідам і іншымі малымі целамі Сонечнай сістэмы. == Галактычная арбіта == Сонечная сістэма з’яўляецца часткай [[Млечны Шлях|Млечнага Шляху]] — [[Спіральная галактыка|спіральнай галактыкі]], якая мае дыяметр каля 30 тысяч [[парсек]] (або 100 тысяч [[светлавы год|светлавых гадоў]]) і складаецца з прыблізна 200 млрд зорак. Сонечная сістэма размешчана паблізу плоскасці сіметрыі галактычнага дыска (на 20-25 парсек вышэй, гэта значыць на поўнач ад яго), на адлегласці каля 8 тысяч парсек (27 тысяч светлавых гадоў) ад галактычнага цэнтра (практычна на роўнай адлегласці ад цэнтра Галактыкі і яе края), на ўскраіне рукава Арыёна — аднаго з галактычных рукавоў Млечнага Шляху. Сонца круціцца вакол галактычнага цэнтра па амаль кругавой арбіце з хуткасцю каля {{s|254 км/с}}<ref>{{cite web|url=http://www.bogachevv.ru/2011/04/образование-галактик/|title=Образование галактик|date=17 апреля 2011|publisher=Теории. Богачев В. И.|accessdate=2011-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130731082348/http://www.bogachevv.ru/2011/04/%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA/|archivedate=31 ліпеня 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.astronomynotes.com/ismnotes/s7.htm|title=Deriving the Galactic Mass from the Rotation Curve|publisher=Interstellar Medium and the Milky Way|lang=en|accessdate=2011-10-11|archiveurl=https://www.webcitation.org/64vJThJVF?url=http://www.astronomynotes.com/ismnotes/s7.htm|archivedate=24 студзеня 2012|url-status=live}}</ref> (удакладнена ў 2009 г.) і здзяйсняе поўны абарот прыкладна за 230 млн гадоў. Гэты прамежак часу завецца галактычным годам. Сонечны апекс (напрамак шляху Сонца праз міжзоркавую прастору) размешчаны ў [[Сузор’е Геркулес|сузор'і Геркулеса]] ў кірунку бягучага становішча яркай зоркі [[Вега]]. Акрамя кругавога руху па арбіце, Сонечная сістэма робіць вертыкальныя ваганні адносна галактычнай плоскасці, перасякаючы яе кожныя 30-35 млн гадоў і апыняючыся то ў паўночным, то ў паўднёвым галактычнай паўшар'і<ref name="Ask an astronomer"/><ref name="Galactic Dynamics"/>. Месцазнаходжанне Сонечнай сістэмы ў галактыцы, верагодна, уплывае на эвалюцыю жыцця на Зямлі. Яе арбіта практычна круглая; і хуткасць прыкладна роўная хуткасці спіральных рукавоў, што азначае, што яна праходзіць скрозь іх надзвычай рэдка. Гэта дае Зямлі працяглыя перыяды міжзоркавай стабільнасці для развіцця жыцця, так як спіральныя рукавы валодаюць значнай канцэнтрацыяй патэнцыяльна небяспечных звышновых. Сонечная сістэма таксама знаходзіцца на значнай адлегласці ад перапоўненых зоркамі наваколляў галактычнага цэнтра. Каля цэнтра гравітацыйныя ўздзеянні суседніх зорак маглі абурыць аб'екты воблака Оарта і накіраваць мноства камет ва ўнутраную Сонечную сістэму, выклікаўшы сутыкненні з катастрафічнымі наступствамі для жыцця на Зямлі. Інтэнсіўнае выпраменьванне галактычнага цэнтра таксама магло паўплываць на развіццё высокаарганізаванага жыцця. Некаторыя навукоўцы высоўваюць гіпотэзу, што, нягледзячы на спрыяльнае размяшчэнне Сонечнай сістэмы, нават на працягу апошніх 35 000 гадоў жыццё на Зямлі падвяргалася ўздзеянню звышновых, якія маглі выкідваць часціцы радыеактыўнага пылу і вялікія каметападобныя аб'екты. === Наваколлі === [[Файл:Universe Reference Map Part 2 ru.jpg|thumb|left|Бліжэйшыя зоркі]] Непасрэдная галактычнае наваколле Сонечнай сістэмы вядомае як Мясцовае міжзоркавае воблака. Гэта больш шчыльны ўчастак вобласці разрэджанага газу Мясцовая бурбалка — поласці ў міжзоркавым асяроддзі працягласцю прыкладна 300 св. гадоў, якая мае форму пясочнага гадзінніка. Бурбалка запоўнена высокатэмпературнай [[плазма]]й; гэта значыць, што бурбалка ўтварылася ў выніку выбуху некалькіх нядаўніх звышновых. Адносна няшмат зорак у межах дзесяці св. гадоў {{s|(95 трлн км)}} ад Сонца. Бліжэйшай з’яўляецца трайная зорная сістэма Альфа Цэнтаўра, на аддаленні прыкладна 4,3 св. гадоў. Альфа Цэнтаўра A і B — цесная падвойная сістэма блізкіх па характарыстыках Сонца зорак, у той час як маленькі чырвоны карлік Альфа Цэнтаўра C (таксама вядомы як [[Проксіма Цэнтаўра]]) абарочваецца вакол гэтай пары на адлегласці 0,2 св. гадоў. Наступнымі бліжэйшымі зоркамі з’яўляюцца чырвоныя карлікі зорка Барнарда (5,9 св. гадоў), Вольф 359 (7,8 св. гадоў) і Лаланд 21185 (8,3 св. гадоў). Найбуйнейшая зорка ў межах дзесяці светлавых гадоў — [[Сірыус]], яркая зорка [[галоўная паслядоўнасць|галоўнай паслядоўнасці]] з масай прыкладна ў дзве масы Сонца і кампаньёнам, белым карлікам пад назвай Сірыус B. Сірыус знаходзіцца на адлегласці 8,6 св. гадоў. Тыя сістэмы ў межах дзесяці светлавых гадоў, што засталіся, — падвойная сістэма чырвоных карлікаў Лейтэ 726-8 (8,7 св. гадоў) і адзіночны чырвоны карлік Рос 154 (9,7 св. гадоў). Бліжэйшая сістэма карычневых карлікаў — Лумана 16, знаходзіцца на адлегласці 6,59 светлавых гадоў. Бліжэйшая адзінкавая падобная Сонца зорка — Таў Кіта, знаходзіцца на адлегласці 11,9 св. гадоў. Валодае прыкладна 80 працэнтамі масы Сонца, але толькі 60 працэнтамі яе яркасці. Бліжэйшая вядомая экзапланета знаходзіцца ў найбольш блізкай ж да нас зорнай сістэме Альфа Цэнтаўра, якая знаходзіцца на адлегласці 4,3 св. гадоў. Адзіная пацверджаная планета ў сістэме — Альфа Цэнтаўра B b, з масай прыкладна ў 1,1 масы Зямлі і перыядам звароту за ўсё ў 3,2 дня. {{wide image|Earth's Location in the Universe (JPEG).jpg|2000px|Дыяграма размяшчэння Зямлі і Сонечнай сістэмы ў [[Метагалактыка|назіранай]] частцы [[Сусвет]]у. (''[[:Файл:Earth's Location in the Universe SMALLER (JPEG).jpg|Націсніце сюды для прагляду альтэрнатыўнай выявы]].'')}} == Галерэя == {{main|Спіс аб’ектаў Сонечнай сістэмы па памерах}} У гэтым раздзеле прыведзены целы Сонечнай сістэмы, адабраныя па памерах і якасці іх выяваў і адсартаваныя у парадку змяншэння аб'ёму. Некаторыя буйныя аб'екты Сонечнай сістэмы не ўнесены у спіс (напрыклад, [[Эрыс (карлікавая планета)|Эрыс]]), паколькі для іх няма малюнкаў высокай якасці. {{SolarSummary}} == Гл. таксама == * [[Пояс астэроідаў]] * [[Пояс Койпера]] * [[Воблака Оарта]] * [[(90377) Седна|Седна]] * [[(50000) Квавар|Кваоар]] * [[(20000) Варуна|Варуна]] * [[(28978) Іксіён|Іксіён]] * [[(90482) Орк|Орк]] ==Зноскі== {{Reflist}} == Літаратура == * Астраномія: вучэбны дапаможнік для 11 кл. агул.-адукац. устаноў з беларускай моввай навучання / І. В. Галуза, У. А. Голубеў, А. А. Шымбалеў — 2-е выд. — Мн.: Народная асвета, 2009. — 214 с. ISBN 978-985-03-1084-2 * {{Крыніцы/БелЭн|15|Со́нечная сістэ́ма|Шымбалёў А. А.|83—84}} {{Сонечная сістэма}} {{Сістэмалогія}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Сонечная сістэма| ]] [[Катэгорыя:Зорныя сістэмы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] kft2frf3lukgnp4f13h57pan4pddm0v 0 17164 5146124 5143110 2026-05-24T15:44:35Z Pabojnia 135280 /* Марфалогія */ прыбраў неадназначнасць 5146124 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Беларуская граматыка Тарашкевіча}} '''Тарашке́віца''' ({{lang-be-latin|taraškievica|1}}) — назва літаратурнай [[літаратурная мова|нормы]] [[беларуская мова|беларускай мовы]], заснаванай на непрыманні змен, уведзеных [[Беларуская граматыка (1934)|моўнаю рэформаю 1933 года]] і далейшых змен на аснове прац [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і іншых мовазнаўцаў беларускай эміграцыі. Назва адсылае да прозвішча [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]], аўтара [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|першай агульнапрынятай граматыкі беларускай мовы]] (1918). Таксама гэтай назвай могуць азначаць толькі альтэрнатыўную арфаграфію або граматыку. Назва ацэначная, пераважна ўжываецца і распаўсюджваецца прыхільнікамі альтэрнатыўнай нормы; сустракаецца таксама ў іншых крыніцах. У акадэмічнай тэрміналогіі няма (гл. таксама: [[наркамаўка]], [[дзве нормы беларускай мовы]]). Назва ўзнікла, магчыма, яшчэ да [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]{{Няма АК|comment=патрэбна канкрэтная крыніца са спасылкай на цытату без агульных назваў аўтара і года выказвання.}} і выражае блізкасць, пераемнасць альтэрнатыўнай моўнай нормы з [[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|працай Тарашкевіча 1918 года]] (гл. таксама [[беларуская граматыка Тарашкевіча 1929|граматыка Тарашкевіча, 1929]], [[беларуская граматыка Лёсіка, 1943|граматыка Лёсіка, 1943]]). Недзе з 1994 года пачала ўжывацца сінанімічная назва «''класічны (правапіс)''» (саманазва: «клясычны правапіс»)<ref name=viac1994c>Напрыклад, ужо ёсць у артыкуле В. Вячоркі ў часопісе «Спадчына», 1994.</ref>. Назва найчасцей ужываецца ў грамадскіх і палітычных колах, якія карыстаюцца альтэрнатыўнай моўнай нормай. Сустракаецца ў аўтараў, не ўвязаных непасрэдна ў процістаянне дзвюх літаратурных норм, прытым часам як умоўная, узятая ў двукоссі або з агаворкай ''«так званая „тарашкевіца“»''<ref name="zapr1999-nn7">С. Запрудскі. Праблемы толькі пачынаюцца // Наша ніва № 7 (128), 12.4.1999.</ref><ref name="bider1995-ns35">Герман Бідэр. Моўная сітуацыя ў Беларусі // Наша слова № 33-34, 35, 1995.</ref>. У 2005 годзе быў апублікаваны перапрацаваны («нармалізаваны») звод правілаў арфаграфіі альтэрнатыўнай моўнай нормы (гл. [[Беларуская альтэрнатыўная арфаграфія (2005)|беларуская альтэрнатыўная арфаграфія, 2005]]), распрацаваны групай беларускіх мовазнаўцаў. 27 красавіка 2007 года [[IANA]] надала «тарашкевіцы» ўласнае азначэнне «tarask» (поўнае азначэнне: ''be-tarask'').<ref>[http://www.iana.org/assignments/language-subtag-registry IANA registry of language subtags]</ref> Беларуская літаратурная мова азначана ў рэестры IANA як ''be-1959acad''. У беларускім мовазнаўстве пакуль няма выразнага ўсведамлення наяўнасці ў беларускай літаратурнай мове двух стандартаў, хоць адрозненні паміж «тарашкевіцкім» i «падсавецкім» стандартамі і ахопліваюць амаль усе моўныя ўзроўні за выключэннем фаналагічнага<ref name=klimaw>Клімаў…</ref>. [[Арфаэпія|Арфаэпічна]]-пісьмовая практыка беларускай літаратурнай мовы пачатку XX стагоддзя развівалася пад моцным польскім уплывам. Так, у вымаўленні іншамоўных слоў тады была прынятая польская арфаэпія; гэтая рыса захаваная ў «тарашкевіцы». Аднак з прычыны слабага распаўсюджання польскай мовы ў Беларусі канца XX — пач. XXI стагоддзя паланістычныя арыентацыі тарашкевіцы амаль не ўсведамляюцца яе карыстальнікамі. Наадварот, польскі кампанент у тарашкевіцы ўспрымаецца як адзнака «прыналежнасці да Еўропы» і/ці праява самабытнасці гэтага стандарту<ref name=klimaw/>. Пры гэтым рэфарматары альтэрнатыўнага правапісу, такія як [[Ян Станкевіч]], наадварот, пазбаўлялі мову паланізмаў, якія сёння існуюць у акадэмічным правапісе. Вынікі адначасовага суіснавання ў беларускай мове дзвюх норм ацэньваюцца па-рознаму: і як наогул станоўчыя<ref>Напр., у Клімава.</ref>, і як адмоўныя<ref>Напр., Жураўскі, Падлужны.</ref>. == Гісторыя == Рэформу 1933 года не прызнала частка беларускіх палітычных арганізацый [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якія палічылі яе русіфікацыйнай, [[Заходнебеларускі друк|перыядычныя і кніжныя выданні Заходняй Беларусі]] працягнулі выдавацца выключна дарэформенным правапісам. Не прызналі рэформу 1933 г. і беларускія дыяспары Амерыкі, Аўстраліі і Заходняй Еўропы. Аднак, адкідаючы ўсё акадэмічнае развіццё правапісу пасля 1933 г. і працягваючы карыстацца ''дарэформенным'', супольнасць беларусаў замежжа захавала і ўсе праблемы той граматыкі, што існавала да 1933 года. У другой палове XX ст., сутыкнуўшыся з аб’ектыўнымі цяжкасцямі пры вырашэнні тагачасных моўных праблем (адной з якіх была адсутнасць агульнапрызнанай арганізацыі ці цэнтра па выпрацоўцы моўных норм), праціўнікі рэформы 1933 г. так і не здолелі інтэграваць розныя падварыянты тарашкевіцы ды ўзгадніць правілы альтэрнатыўнага правапісу ({{таксама}}: дзейнасць таварыства «[[Зборкі чысціні беларускай мовы]]»). Да цяперашняга часу беларускія эмігранцкія арганізацыі і друкаваныя выданні карыстаюцца рознымі варыянтамі тарашкевіцы (дыскусія [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]] і [[Майсей Сяднёў|Майсея Сяднёва]] ў пач. 1950-х гадоў, палітыка выдавецтва «[[Бацькаўшчына (газета, 1947)|Бацькаўшчына]]» і інш.). Пасля канчатковага закрыцця беларускіх школ у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] (1937) адзіным маштабным школьным выкарыстаннем граматыкі ў яе дарэформенным выглядзе былі школы акупацыйнай [[Генеральная акруга Беларусь|Генеральнай акругі «Беларусь»]], на працягу двух з невялікім гадоў. Пры гэтым беларускі друк Заходняй Беларусі працягваў выкарыстоўваць граматыку да далучэння да БССР у 1939 годзе, а аднаўленне выданняў тарашкевіцай адбылося адразу пасля пачатку нямецкай акупацыі Беларусі. ==== Канец 1980-х — 2000-я гады ==== У часы [[Перабудова|перабудовы]], у канцы 1980-х гадоў, быў ініцыяваны рух за вяртанне «сапраўднай» мовы разам з пераглядам вынікаў рэформы 1933 года. У пачатку 1990-х гадоў некаторыя перыядычныя выданні, прыхільныя да [[Партыя БНФ|Беларускага Народнага Фронту]], пачалі выкарыстоўваць «дзікую тарашкевіцу» (правапіс, у якім частка пытанняў беларускай арфаграфіі і граматыкі развязваліся паводле правапісу Браніслава Тарашкевіча, найперш «пытаньне мяккага знаку», «[[Лацінская мова|лацінізмы]]», «[[грэцызм]]ы на заходні лад») — напрыклад, газеты «[[Свабода (газета, 1990)|Свабода]]» (з заснавання газеты ў 1990), «[[Пагоня (газета, 1992)|Пагоня]]» і «[[Наша Ніва (1991)|Наша ніва]]» (з адраджэння газеты ў траўні 1991), часопісы «[[Спадчына (часопіс)|Спадчына]]» (з чэрвеня 1993?) і «[[Мастацтва (часопіс)|Мастацтва]]» (з 1992 года побач з матэрыяламі афіцыйным правапісам з’яўляюцца матэрыялы і на тарашкевіцы)<ref>''Налівайка Л.'' Гарыць цяпельца паўночнага сябра // ''Мастацтва''. — 1992. — № 1. — С. 27.</ref>. [[Рымска-каталіцкі касцёл]] у Беларусі ў 1990-х гадах таксама прытрымліваўся тарашкевіцы пры выданні рэлігійнай літаратуры. Асноўныя выданні беларусаў ва [[Усходняя Беласточчына|ўсходняй Беласточчыне]], напрыклад газета «[[Ніва (1956)|Ніва]]», не займалі выразнай пазіцыі ў гэтым пытанні і працягвалі карыстацца беларускай літаратурнай мовай. У канцы 1990-х гадоў некаторыя выданні, прызначаныя для масавага чытача, такія як «[[Свабода (газета, 1990)|Свабода]]» (з 1996) і «[[Пагоня (газета, 1992)|Пагоня]]», перайшлі на выпуск у афіцыйным варыянце арфаграфіі. У 2000-я гады адбываецца працяг пераходу выданняў, якія раней карысталіся «тарашкевіцай», на беларускую літаратурную мову<ref>[http://www.svaboda.org/forum/13235.html Форум. Барыс Пятровіч. 18 снежня 2007]// [[Беларуская служба Радыё "Свабода"|Радыё «Свабода»]]. Дата доступу: [[14 чэрвеня]] [[2009]]</ref><ref>Зьміцер Панкавец. [http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=9657 Пазьняк перавёў Радыё Рацыя на «наркамаўку»]// Наша Ніва. [[20 чэрвеня]] [[2007]]</ref>. У той самы час у 2008 годзе [[Руская мова|рускамоўная]] газета Адміністрацыі прэзідэнта адзначылася падачаю беларускамоўных адказаў у адным з інтэрв’ю тарашкевіцаю<ref>{{ref-ru}}Виктория Попова. [http://www.sb.by/print/post/63691/ Наследный принц богемы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111050727/http://www.sb.by/print/post/63691/ |date=11 студзеня 2012 }}// Совецкая Белоруссія. [[2 лютага]] 2008</ref><ref>Вадзім Доўнар. [http://www.racyja.by/news/materyyaly/kultura/748.html «Тарашкевіца» ў «СБ»: Вольскі здзіўлены. Здановіч дазваляе]// [[Радыё Рацыя]]. [[4 лютага]] 2008</ref>. ==== Спробы ўнармавання тарашкевіцы ==== Сярод рэдактараў выданняў, якія друкаваліся тарашкевіцай, не існавала адзінага падыходу да таго, якім канкрэтна зборам ранейшых якасцей граматыкі і лексікі карыстацца, хоць і рабіліся заклікі да ўніфікацыі, найперш [[Вінцук Вячорка|Вінцуком Вячоркам]] (публікацыі ў часопісе «Спадчына» ў 1991 і 1994, праект «мадэрнізацыі» ў 1995 тамсама). Наогул, пытанне выклікала раскол у беларускамоўнай супольнасці — з думкамі, якія вагаліся ад безумоўнай падтрымкі да такога самага адкідання, з вядомымі выражэннямі розніцы ў дыскусіях на старонках газеты «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]», тады выдаванай у [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыстве беларускай мовы]] (1992—1993), або ў апытанні часопіса «[[ARCHE Пачатак]]» (2003)<ref>Алесь Пяткевіч. [http://arche.bymedia.net/2003-3/apyt303.html Ці добра ўчынілі адраджэнцы канца 80-х зрабіўшы выбар на карысьць «тарашкевіцы»?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090108145927/http://arche.bymedia.net/2003-3/apyt303.html |date=8 студзеня 2009 }}// [[ARCHE Пачатак]]. 3 (26) — 2003. Старонкі 72-80.</ref>. У 1992—1993 гг. ажыццяўляўся палітычны ціск дзеля заканадаўчага ўвядзення тарашкевіцы як нарматыўнай граматыкі. У выніку была склікана [[Дзяржаўная камісія па арфаграфіі]], перад якой была пастаўлена задача выпрацаваць рэкамендацыі ў гэтым пытанні. Выніковыя рэкамендацыі апублікавалі 13 верасня 1994 года. У іх прызнавалася пажаданасць вяртання некаторых дарэформенных норм. У той самы час такі крок тады палічылі дачасным. Пасля 1994 г. прапагандысты граматыкі Браніслава Тарашкевіча працягвалі сваю выдавецкую дзейнасць і працавалі над яе кадыфікацыяй на аснове праекта В. Вячоркі. У 2005 годзе была выдадзена кніга «[[Беларуская альтэрнатыўная арфаграфія (2005)|Беларускі клясычны правапіс. Сучасная нармалізацыя]]» (БКП-2005), дзе была зроблена спроба нармалізацыі тарашкевіцы. Нармалізацыя беларускага класічнага правапісу была прынята асноўнымі выданнямі, якія на той час прытрымліваліся тарашкевіцы — газетай «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», часопісам «[[ARCHE Пачатак|Arche Пачатак]]», беларускімі рэдакцыямі [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё «Свабода»]] і [[Польскае Радыё|Польскага Радыё]] і некаторымі іншымі медыямі. Таксама гэты правапіс выкарыстоўвае адпаведны раздзел [[Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца)|беларускай Вікіпедыі]]. == Тарашкевіца сёння == Прафесар [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Ніна Баршчэўская]] лічыць, што многія беларусы, пераважна прадстаўнікі інтэлігенцыі, асуджаюць [[Рэформа беларускага правапісу 1933 года|рэформу беларускага правапісу 1933 года]] і крытычна ставяцца да замацаваных ёю арфаграфічных норм, якія негатыўна ўплываюць на [[беларуская фанетыка|беларускае вымаўленне]], што асабліва выразна заўважна падчас працы з дзецьмі ў пачатковай школе<ref>Суіснаваньне ў Беларусі двух правапісаў [[Ніна Баршчэўская]]. Беларуская эміграцыя — абаронца роднае мовы. — Варшава: Катэдра Беларускай Філялёгіі Факультэт Прыкладной Лінгвістыкі і Ўсходнеславянскіх Філялёгіяў Варшаўскі Ўніверсітэт, 2004. [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=482]</ref>. === Літаратура === На тарашкевіцы выдаецца частка беларускамоўных мастацкіх твораў, публікуецца навуковая і дзіцячая літаратура, выдаюцца пераклады замежнай літаратуры, аздабляюцца музычныя творы і пераклады на беларускую мову замежных мастацкіх фільмаў і мультфільмаў. У прыватнасці, на тарашкевіцы былі выдадзеныя пераклады твораў [[Курт Вонегут|Курта Вонегута]], [[Юрый Ігаравіч Андруховіч|Юрыя Андруховіча]] і іншых. У 2008—2009 гадах выйшла трылогія [[Джон Рональд Руэл Толкін|Джона Толкіна]] «[[Уладар пярсцёнкаў]]» (неафіцыйнае выданне)<ref>[http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=21412 «Уладар Пярсьцёнкаў» па-беларуску] // «Наша Ніва», 11 лістапада 2008 г.</ref>. У 2002 годзе ў перакладзе [[Васіль Сяргеевіч Сёмуха|Васіля Сёмухі]] ў Мінску была выдадзеная [[Біблія]]<ref>[http://old.knihi.com/biblija/ Біблія. Кнігі Святога Пісаньня Старога і Новага Запавету. Кананічныя ў беларускім перакладзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110227020934/http://old.knihi.com/biblija/|date=27 лютага 2011}} / Пер. Васіль Сёмуха. — Duncanville, USA: World Wide Printing, 2002. — 1536 с. ISBN 1-58712-085-2.</ref>. У 1993 годзе ў [[Беласток]]у была выдадзена першая частка перакладу рамана [[Джэймс Джойс|Джэймса Джойса]] «[[Уліс (раман)|Уліс]]». Поўны пераклад рамана на беларускую мову быў скончаны праз паўтара дзесяцігоддзя і быў выкананы на тарашкевіцы. Як зазначае перакладчык рамана [[Ян Максімюк]], калі ён з галавой акунуўся ў пераклад «Уліса», ён шукаў адэкватную «моўную прастору», якая б дазволіла выразіць лінгвістыка-стылістычныя асаблівасці рамана. Як адзначае Максімюк, тарашкевіца аказалася разняволенай моўнай сістэмай, якая дала шырокую прастору і моцны імпульс для перакладчыцкіх пошукаў новага слова і фразы<ref>[http://www.pravapis.org/art_orthography_opinion.asp Апытаньне часапіса Arche: Ці добра ўчынілі адраджэнцы канца 80-х, зрабіўшы выбар на карысьць «тарашкевіцы»?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100805090948/http://www.pravapis.org/art_orthography_opinion.asp |date=5 жніўня 2010 }} // ARCHE Пачатак, 2003.</ref>. === Сеціва === На думку кандыдата філалагічных навук [[Сяргей Важнік|Сяргея Важніка]], у 2006 годзе найбольш істотнай асаблівасцю беларускамоўных інтэрнэт-рэсурсаў было пераважнае выкарыстанне ў іх тарашкевіцы<ref name="vaznik">Сяргей Важнік. Беларуская мова ў Інтэрнэце // Acta Neophilologica VIII, Olsztyn 2006</ref>. Ён лічыў, што афіцыйная арфаграфія беларускай мовы ўспрымаецца карыстальнікамі [[байнэт]]у як старая, нягнуткая, ненатуральная сістэма, а тарашкевіца — наадварот: як гнуткі, адкрыты, свабодны ад «умоўнасцяў» асяродак<ref name="vaznik" />. === Слоўнікі === У 1966 годзе [[Язэп Адамавіч Гладкі|Язэп Гладкі]] ў [[Нью-Ёрк]]у/[[Мюнхен]]е выдаў зборнік прыказак [[Лагойск|Лагойшчыны]] на аснове тарашкевіцы. У 1989 годзе ў Нью-Ёрку быў выдадзены Беларуска-рускі («Вялікалітоўска-расійскі») слоўнік (складальнік — [[Ян Станкевіч]]), даступны ў бібліятэцы [[Кангрэс Злучаных Штатаў Амерыкі|Кангрэсу ЗША]]<ref>[http://slounik.org/stanbr/ Белорусско-русский (Великолитовско-русский) словарь / Беларуска-расійскі (Вялікалітоўска-расійскі) слоўнік / Byelorussian-russian (Greatlitvan-Russian) Dictionary.] — New York: Lew Sapieha Greatlitvan (Byelorussian) Foundation, 1989. Library of Congress catalog card No. 89-092248.</ref>. У 1993 годзе ў Мінску было апублікаванае факсімільнае выданне беларуска-рускага слоўніка, складзенага мовазнаўцамі [[Мікола Байкоў|Байковым]] і [[Сцяпан Некрашэвіч|Некрашэвічам]] у 1925 годзе<ref>[http://slounik.org/bn/ Беларуска-расійскі слоўнік. — Менск: Дзяржаўнае выдавецтва Беларусі, 1925.] — Факсімільнае выданьне: Менск: Народная асвета, 1993. ISBN 5-341-00918-5.</ref>. Таксама ў 1993 годзе выйшаў Кароткі руска-беларускі фізіялагічны слоўнік на аснове тарашкевіцы<ref>[http://slounik.org/fizyjarb/ Кароткі расійска-беларускі фізіялягічны слоўнік.] — Менск: Тэхналогія, 1993.</ref>. У 2006 годзе быў выдадзены англійска-беларускі слоўнік на аснове тарашкевіцы. Англійска-беларускі слоўнік (складальнік — [[Валянціна Мікалаеўна Пашкевіч|Валянціна Пашкевіч]]) ёсць першым англійска-беларускім слоўнікам сярэдняга памеру і ўключае ў сябе каля 30 тысяч слоў; у англійскай частцы слоўніка выкарыстоўваецца амерыканскі, а не брытанскі варыянт [[англійская мова|англійскай мовы]]<ref>[http://knihi.by/node/306 Пашкевіч Валентына. Англійска-беларускі слоўнік] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150227175213/http://knihi.by/node/306 |date=27 лютага 2015 }}</ref>. На думку [[Зміцер Саўка|Змітра Саўкі]], факт таго, што беларускія дзяржаўныя інстытуты не змаглі выдаць слоўнік падобнага аб’ёму, сведчыць пра тое, што культура, якая мае ў сваёй аснове тарашкевіцу, у тым ліку лінгвістычная навука, не толькі існуе, але і мае дасягненні, якімі яна можа сапернічаць з акадэмічнай навукай<ref>[http://www.zautra.by/cont/print.php?sn_nid=105 1991-2006. Вынікі ад Зьмітра Саўкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100810194514/http://www.zautra.by/cont/print.php?sn_nid=105 |date=10 жніўня 2010 }} // «Завтра твоей страны»</ref>. == [[Фанетыка]] і [[арфаграфія]] == {| class=wikitable style="border:1px solid silver; border-collapse:collapse;" |- | width=50% style="border:1px solid silver;" | ''Літаратурная норма'' | | ''Тарашкевіца'' |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | '''Алфавіт''' |- | style="border:1px solid silver;" | Нарматыўны варыянт (1918). | | У варыянце мадэрнізацыі тарашкевіцы 2005 года — дадатковая літара «ґ». |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | '''Азначэнне асіміляцыйнай мяккасці [[зычны]]х''' |- | style="border:1px solid silver;" | [[арфаэпія|Арфаэпічная]] норма, дадаткова не азначаецца. {{таксама|*}}: [[Беларускі правапіс 1930 (праект)]], [[Беларускі правапіс Тарашкевіча 1929]]. | | Дадаткова азначаецца з дапамогай [[мяккі знак|мяккага знаку]]. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | '''Фанетычны прынцып у арфаграфіі''' |- | style="border:1px solid silver;" | У асноўным абмежаваны безнаціскнымі галоснымі. | | Значна распаўсюджаны, у тым ліку, на зычныя і на стыках марфем. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | '''Транслітарацыя іншаземных слоў''' |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | ''Склады [ла], [ло], [лу]'' |- | style="border:1px solid silver;" | Транслітаруюцца у асноўным з цвёрдым [л]. {{ацэнка+}}: У беларускай мове мяккі [л'] сустракаецца толькі перад галоснымі пярэдняга рада: ''ліс'', ''лес'' і пад. | | Заўсёды з мяккім [л']. {{ацэнка+}}: Фанетычная традыцыя асяродка, які склаўся вакол газеты «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]»<ref>Гапоненка…</ref>. {{ацэнка-}}: Характэрная асаблівасць польскай мовы<ref name="pa">[[Алена Пацехіна|Пацехіна…]]</ref>. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | ''Зубныя зычныя [д], [т], [з], [с] перад галоснымі пярэдняга рада [е], [і]'' |- | style="border:1px solid silver;" | Захоўваецца цвёрдасць [д], [т], а [з], [с] вымаўляюцца мякка. | | Заўсёды цвёрдыя [д], [т], [з], [с]. {{ацэнка-}}: Наогул сама з’ява ацвярдзення [д], [т] перад галоснымі пярэдняга рада ў словах іншамоўнага паходжання з’яўляецца яркім прыкладам польскага ўплыву на беларускую пісьмовую мову, часам вельмі даўняга (14 ст.). Часткова гэта захоўваецца і ў сучаснай літаратурнай норме. У народна-дыялектнай мове такая асаблівасць не замацавалася<ref>Мовазнаўчая праблематыка ў тэрміналогіі… С.134—136.</ref>. {{таксама|*}}: [[Беларускі правапіс, 1951, праект|Беларускі правапіс]], праект 1951. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | ''Зычныя [п], [м], [б], [в], [н] перад галоснымі пярэдняга рада [е], [і]'' |- | style="border:1px solid silver;" | У асноўным мяккія варыянты. | | У асноўным цвёрдыя варыянты. {{ацэнка-}}: У беларускіх дыялектах такога вымаўлення не зафіксавана<ref name="pa"/>. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | {{ацэнка0}}: Хоць наогул і вядома, што ў асноўным у дыялектах у запазычаных словах цвёрдыя зубныя перад галоснымі пярэдняга рада змякчаюцца, але дастатковай колькасці дыялекталагічных звестак пра вымаўленне ў такіх пазіцыях [з], [с], [н] няма, што ўскладняе выпрацоўванне несупярэчлівых сістэме мовы нарматыўных правілаў<ref>Мовазнаўчая праблематыка ў тэрміналогіі… С.137—139.</ref>. |- | colspan=2 style="border:1px solid silver;" | ''Транслітарацыя літар β («бета») і θ («фіта») у грэцызмах'' |- | style="border:1px solid silver;" | Паводле візантыйскай традыцыі, «бета» як [в] (таксама ў новагрэчаскай традыцыі), «фіта» як [ф]. | | Паводле лацінскай традыцыі, «бета» як [б], «фіта» як [т]. {{ацэнка-}}: З аднаго боку, гук [ф] у беларускай мове з’явіўся хоць і з запазычанымі словамі, але даўно і ўжо значна распаўсюджаны ў дыялектах. З іншага боку, нельга ўпэўнена казаць пра тое ці іншае вымаўленне ў мёртвых мовах; і наогул, сутнасць праблемы не ў канкрэтным чытанні, а ў рэальнай традыцыі пісьменства, якая ў Беларусі складвалася пад моцным уплывам візантыйска-грэчаскай моўнай традыцыі<ref>Мовазнаўчая праблематыка ў тэрміналогіі… С.132—134.</ref>. |} == [[Лексікалогія]] == {| class=wikitable style="border:1px solid silver; cell-border:1px solid silver;" |- | width=50% | ''Літаратурная норма'' | | ''Тарашкевіца'' |+ |- | colspan=2 | '''Лексемы іншамоўнага паходжання''' |- | | | | У мэтах «вызвалення беларускай мовы ад русізмаў» актывізуецца займанне з польскай мовы, прычым неабавязкова польскіх лексем. Таксама замена існуючых займанняў на займанні з польскай<ref name="pa"/>. |- | colspan=2 | '''Лексемы гістарычна беларускага паходжання''' |- | | | | Замена лексем, ацэненых як русізмы, на польскія: ''адбывацца''→''тачыцца'', ''умова''→''варунак'', ''намаганні''→''высілкі'', ''іменна''→''менавіта''''<ref>У гэтым выпадку абедзве лексемы — калькі з {{lang-de|nämlich}}.</ref>''. |} == [[Марфалогія мовы|Марфалогія]] == {| class=wikitable style="border:1px solid silver; cell-border:1px solid silver;" |- | width=50% | ''Літаратурная норма'' | | ''Тарашкевіца'' |+ |- | colspan=2 | '''Выкарыстанне словаўтваральнага фарманта -ір-/-ыр- у дзеясловах з запазычанай асновай''' |- | | Захоўваецца ў занятых праз рускую мову словах. | | Актыўна замяняецца. {{ацэнка-}}: Узнікненне дадатковай [[аманімія|аманіміі]]<ref name="pa"/>. |- | | | | Пашырэнне бязафікснай мадэлі ўтварэння назоўнікаў: ''выступленне''→''выступ'', ''наступленне''→''наступ'', ''спадзяванне''→''спадзеў.'' |- | colspan=2 | '''Сістэма словазмянення''' Агульныя змены ў сістэме дэклінацыі субстантываў — актыўная ліквідацыя граматычных чаргаванняў і іх спецыялізацыя як працяг працэсу ўніфікацыі тыпаў скланення паводле прыкметы роду. Маюць месца асобныя факты змянення парадыгм асобных лексем. Падставай для гэтага служыць пераарыентацыя норм літаратурнай мовы з гаворак цэнтральнай паласы на заходнебеларускія, у меншай ступені русіфікаваныя, а таму «у большай ступені беларускія». {{ацэнка-}}: Не бярэцца пад увагу фактар моўных кантактаў на паграніччы (т. ч., [[паланізацыя]])<ref name="pa"/>. |- | | | | Пашырэнне флексіі -оў роднага склону множнага ліку: ''словы—слоў''→''словаў, мовы—моў→моваў''. |- | | | | Флексія -ах меснага склону множнага ліку мяняецца на -ох: ''у лясох, палёх.'' |- | | | | Выкарыстанне ў творным склоне адзіночнага ліку ў парадыгме 3-га скланення флексіі 2-га скланення: ''Беларусь—з Беларуссю→з Беларусяй, пераконанасць—з пераконанасцю→з пераконанасцяй, маці—з маці→з мацерай.'' |- | | | | Распаўсюджванне ў формах меснага склону адзіночнага ліку 1-га скланення флексіі -у: ''у ценю, у Фаўстусу.'' |- | | | | Змяненне прынцыпаў выкарыстання флексій -а/-у роднага склону адзіночнага ліку 1-га скланення. |- | | | | [[Аказіяналізм (мовазнаўства)|Аказіяналізмы]], напр., змяненне лексемы ''галава'' паводле парадыгмы 3-га скланення: ''голаў''. |- | | | | Адсутнасць поўнай парадыгмы дзеяслоўных неалагізмаў: ''апавядаць'', ''распавядаць'' (у пар. з літ. ''расказваць'')<ref name="pa"/>. |- | | | | Пашырэнне сінтэтычнай формы будучага часу, характэрнай для паўднёва-заходніх гаворак: ''рабіцьму'', ''рабіцьмем''. |} == [[Сінтаксіс]] == У асноўным прапаноўваюцца змяненні ў прыназоўнікавым кіраванні. {| class=wikitable style="border:1px solid silver; cell-border:1px solid silver;" |- | width=50% | ''Літаратурная норма'' | | ''Тарашкевіца'' |+ |- | colspan=2 | '''Змяненне кіравання ў канструкцыях з прыназоўнікам ''па''''' |- | | Варыянтнае (па + давальны або месны склон). {{ацэнка-}}: Выкарыстанне давальнага склону прыхільнікамі тарашкевіцы лічыцца русізмам. | | Уніфікаванае (па + месны). |- | | | | Замена канструкцыі «''у мяне ёсць…''» (лічыцца русізмам) з заменай на «''я маю…''» |} == Крытыка == [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]], вядомы сваімі [[Заходнерусізм|заходнерусісцкімі]] поглядамі, адзначаў, што графіка новай літаратурнай беларускай мовы сфарміраваная пад польскім уплывам, прычым і ў [[Кірыліца|кірылаўскім]], і ў [[Лацінскі алфавіт|лацінскім]] варыянтах. У кірылаўскім варыянце Карскі бачыў такі ўплыў, найперш, ва ўжыванні «і» і «шч» замест «и» і «щ» (як у старабеларускай графіцы), а таксама ў «празмерным» (для не-польскай пісьмовай традыцыі) выкарыстанні мяккага знака між зычнымі<ref name="fnpol1by">Карскі. Беларусы. Т.1. Мн. : БелЭн, 2006. С.379.</ref>. Узнікненне практыкі азначэння мяккім знакам для азначэння <u>ўсіх</u> выпадкаў мяккасці зычных менавіта пад уплывам польскай графікі адзначалася таксама, напрыклад, гісторыкам [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлавам Ластоўскім]] (1920-я гг.) і мовазнаўцам [[Аляксандр Іосіфавіч Падлужны|Аляксандрам Падлужным]] (1990-я гг.)<ref name="fnpol5by">Падлужны. Абазначэнне на пісьме мяккасці зычных па прыпадабненню // Беларуская лінгвістыка. Вып. 41. Мн. : Навука і тэхніка, 1993. С.79-84.</ref>. На думку Карскага, «крайнія» дзеячы беларускага нацыянальнага руху 1910-х-1920-х гадоў імкнуліся, асабліва ў 1919—1920, як мага хутчэй «прылучыць беларускі народ да культуры заходніх суседзяў [палякаў]», у тым ліку праз новую літаратурную мову<ref name="fnpol3by">Карскі. Беларусы. Т.1. Мн. : БелЭн, 2006. С.400.</ref>. Карскі адзначаў, што фарміраванне беларускай тэрміналогіі і іншых частак лексікі, аб’ектыўна не развітых у народных гаворках, вялося ў сучасныя яму гады (1900-1920-я гады) або шляхам прыдумвання цалкам новых слоў, што стварала значныя цяжкасці для навукі, або наогул шляхам узяцця тэрмінаў з польскай мовы і далучэння да іх беларускіх канчаткаў. Карскі адзначаў, што «крайнія» дзеячы беларускага нацыянальнага руху 1910-х-1920-х звычайна ішлі менавіта шляхам займання з польскай мовы, таму што намерана стараліся аддаліць беларускую літаратурную мову ад рускай<ref name="fnpol3by"/>. Карскі лічыў яўнымі паланізмамі ў займаннях: палаталізаванае (мяккае) «л», цвёрдыя губныя, адмову ад дзекання і цекання (склады «ды», «ты» і інш.). Такой практыцы, якая працягвалася і ў 1920-я гады ў БССР, Карскі проціпастаўляў старабеларускую практыку гукавога афармлення запазычанняў<ref name="fnpol4by">Карскі. Беларусы. Т.1. Мн. : БелЭн, 2006. С.409.</ref>. Практыку пашырэння ўжывання цвёрдых зычных перад галоснымі пярэдняга рада «і» і «е», мяккага [ль] у запазычанай лексіцы (напрыклад, «пэнсыя», «парлямэнт» і пад.) лічыў узніклай пад польскім уплывам і мовазнавец Падлужны. Адносна цвёрдых зычных Падлужны адзначаў, што нават актуальная літаратурная норма, у якой цвёрдымі застаюцца толькі «д», «т», можа не адпавядаць рэальнаму народнаму маўленню з больш частым дзеканнем-цеканнем ([парцізан], [дзірэктар] і пад.)<ref name="fnpol45by">Падлужны. Мяккія зычныя ў беларускай мове // Беларуская лінгвістыка. Вып. 45. Мн. : Навука і тэхніка, 1996. С.3-9.</ref>. На думку мовазнаўца Падлужнага, аднаўленне дарэформенных норм у 1990-х гг. магло б фактычна прывесці да ператварэння ў непісьменных вялікай масы беларускамоўных і да ўтварэння своеасаблівай «элітарнай» пісьменнасці, якой валодала б невялікая колькасць людзей. Таксама Падлужны адзначаў, што вяртанне дарэформенных арфаэпічных норм у запазычаннях прывяло б да ненатуральнага, неадпаведнага народнаму маўлення і таксама рэальна служыла б адзнакай групавой прыналежнасці<ref name="fnpol45by"/>. == Гл. таксама == * [[Арфаграфія беларускай мовы]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Пацехіна 2003}} * Мовазнаўчая праблематыка ў тэрміналогіі // {{крыніцы/тэрміналогія 1999}} С.128—170. * {{Крыніцы/Баршчэўская 2004}} * Клімаў І. Два стандарты беларускай літаратурнай мовы [2004?] // Мова і соцыум. (TERRA ALBA. Том III). Магілёў, ГА МТ «Брама». — [http://mab.org.by/materials/publ/klimau_standards.php На пляцоўцы Міжнар. асацыяцыі беларусістаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070303055057/http://mab.org.by/materials/publ/klimau_standards.php |date=3 сакавіка 2007 }} [[Катэгорыя:Беларуская мова]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Браніслава Тарашкевіча]] [[Катэгорыя:Тарашкевіца]] 9tfjukfinn94ok9b9spnbzllh8xavj2 0 17193 5146212 4752015 2026-05-24T21:36:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146212 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Расліны | image file = AcorusCalamus.jpg | image title = Аер звычайны | image descr = | parent = Acorus | rang = Від | latin = Acorus calamus | author = [[L.]], 1753 | syn = {{bt-latbel|s=0|Calamus aromaticus|aut=[[Garsault]], 1764}}<ref name="ipni">{{IPNI|664972-1|''Calamus aromaticus''}}</ref> | typus = | children = | range map = Map-Acoraceae.PNG | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = LC | iucn = | wikispecies = Acorus calamus | commons = Category:Acorus calamus | itis = 564989 | ncbi = 4465 | eol = 1123481 | grin = 1358 | ipni = 84009 | tpl = kew-2304 }} '''Ае́р звыча́йны<ref name="ЛРКЛ">Назва згодна з {{ЛРКЛ}}</ref>, Аiр, Аер'''<ref name="ЛР">{{кніга |аўтар = |частка = Аир обыкновенный |загаловак = Лекарственные растения и их применение |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = 5-е, перераб. и. доп. |месца = Мн. |выдавецтва = «Наука и техника» |год = 1974 |том = |старонкі = 81-84 |старонак = 592 |серыя = |isbn = |тыраж = 120 000 }}</ref><ref>''Калініна З. А.'' Аер // {{Крыніцы/ЭПБ|1}} — С. 41.</ref><ref name="Верас">{{Крыніцы/Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік}}</ref> (''Acorus calamus'') — [[біялагічны від|від]] прыбярэжных, [[водныя расліны|водных]] і балотных [[шматгадовыя расліны|шматгадовых]] [[Травяністыя расліны|траў]] з [[манатыпія, біялагічная сістэматыка|манатыпнага]] [[сямейства]] ''Acoraceae'', [[тыпавы від]]<ref>[http://botany.si.edu/ing/INGsearch.cfm?searchword=Acorus Род ''Acorus'' у базе даных Index Nominum Genericorum (ING)] {{ref-en}} {{V|18|5|2009}}</ref> роду [[Аер]]. == Назва == Навуковая назва віду літаральна значыць «аер трысняговы». Слова {{lang-la|calamus}} перакладаецца як «чарот, трыснёг, сцябло», яно сугучна з {{lang-grc|κάλαμος}} з такім жа сэнсам. Грэчаскае слова паходзіць ад {{lang-x-ie|k̂ólhₓōm}} ([[родны склон|р. скл.]] ''k̂l̥hₓmós'')<ref name="Mallory">{{кніга|аўтар=J. P. Mallory, Douglas Q. Adams.|загаловак=Encyclopedia of Indo-European culture|спасылка= http://books.google.ru/books?id=tzU3RIV2BWIC&pg=PA542#v=onepage&q&f=false |месца=London|выдавецтва=Fitzroy Dearborn Publishers|год=1997|pages=542|isbn=9781884964985}} {{v|3|8|2010}}</ref>(у Пакорнага: {{lang-x-ie|*k̂olǝmo-s, k̂olǝmā}}), якое ў іншых інда-еўрапейскіх мовах дала: {{lang-la|culmus}} «сцябло, саломіна, салома», {{lang-be|салома}} (з {{lang-x-slav|*solma}}), {{lang-ang|healm}} (> {{lang-en|haulm}}) і інш., з іншым пашырэннем кораня: {{lang-sa|}}{{IAST|çalākas}} «сцябло, колас»<ref>[http://starling.rinet.ru/cgi-bin/etymology.cgi?single=1&basename=/data/ie/pokorny&text_number=+996&root=config Pokorny. P. 612]</ref>. Словы са значэннем «палачка для пісьма» ў многіх іншых мовах былі запазычаныя непасрэдна са (старажытна)грэчаскай, напр. {{lang-sa|कलम}} {{IAST|kaláma}}<ref>{{cite web|url=http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=/scans/MWScan/MWScanjpg/mw0260-karSaphala.jpg|title=Санскритско-английский словарь Моньера-Вильямса|accessdate=2010-07-19|archiveurl=https://www.webcitation.org/6547WcFfz?url=http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/cgi-bin/monier/serveimg.pl?file=%2Fscans%2FMWScan%2FMWScanjpg%2Fmw0260-karSaphala.jpg|archivedate=30 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref> ці {{lang-ar|قَلَم}} (qálam). Спрадвечнае лацінскае слова для паняцця «чарот, трыснёг» ''(h)arundo''. Назвы на розных мовах<ref>Ramawat, K. G., Ed. (2004). ''Biotechnology of Medicinal Plants: Vitalizer and Therapeutic'' Enfield, New Hampshire: Science Publishers, Inc. 5.</ref><ref name="Путырский">Универсальная энциклопедия лекарственных растений / сост. И. Н. Путырский, В. Н. Прохоров. — М.: Махаон, 2000. — С. 47—49. — 15 000 экз. — ISBN 5-88215-969-5.</ref><ref name="GRIN">Паводле сайта GRIN (гл. картку расліны).</ref>: * на беларускай: я́ер<ref name="Фасмер" />, плюшнік, плюшня́, явар, аір, аер, ірны корань, шувар<ref name="ReferenceA">{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[:s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Acorus Calamus/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878</ref>, ярай<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|8}}</ref>, касатар, ярай, яір<ref name="Верас" /><ref>[[Антон Краскоўскі|Kraskoŭski A.]] Bielaruskija lekarskija ziolki. Wilnia, 1921</ref><ref>Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927</ref><ref>[[Канстанцін Аляксандравіч Чалоўскі|Чоловский К.]] Опыт описания Могилевской губернии. По программе и под редакцией А. С. Дембовецкого, кн. I. Могілев.</ref>, аэр<ref>{{нп3|Міхаіл Васільевіч Рытаў|Рытов М. В.|ru|Рытов, Михаил Васильевич}} Русские лекарственные растения. т. I. Петроград, 1918</ref>, калмус, явер<ref name="ReferenceA"/><ref>[[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|Добровольский В. Н.]] Смоленский областной словарь. Смоленск, 1914</ref>, авер, агір, арэй<ref>Рэгіянальны слоўнік Віцебшчыны. У 2 ч. 2012. ISBN 978-985-517-365-7</ref>. * на рускай: аир, аир болотный, гавиар, игир, ир, ирный корень, касатик, касатник, косатик, лепёха, лепёшник, пищалка, татарник, татарский сабельник, татарское зелье, явр.<ref name="Фасмер">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/vasmer/36100/аир Этимологический словарь русского языка Макса Фасмера — аир] {{v|18|5|2009}}</ref><ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc2p/245890 Толковый словарь Даля — ИГИР] {{v|18|5|2009}}</ref><ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc2p/249370 Толковый словарь Даля — ИР] {{v|18|5|2009}}</ref><ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/vasmer/41658/косатик Этимологический словарь русского языка Макса Фасмера — косатик] {{v|18|5|2009}}</ref> * на украінскай: аїр<ref name="Фасмер" />, татарське зілля, лепеха, шувар. * на англійскай: ''calamus'', ''flagroot'', ''myrtle-flag'', ''sweet calamus'', ''sweet-flag'', ''sweetroot''. * на французскай: ''acore calame'', ''acore odorant'', ''acore vrai''. * у іншых мовах: нямецкая — ''Kalmus'', італьянская — ''calamo'', іспанская — ''cálamo aromático'', ''calamís''. * на санскрыце — ''vacha''. Аер — усходнеславянскае запазычанне з [[Асманская мова|асманскай мовы]] (aǵir)<ref>[[ЭСБМ]] том 1</ref>. == Распаўсюджанне і экалогія == Меркаваная радзіма гэтага віду — [[Індыя]] і [[Кітай]], але ўжо ў старажытнасці з дапамогай чалавека расліна распаўсюдзілася ва ўсёй [[Азія|Азіі]]. Сучасны [[арэал]] віду выразна дзеліцца на чатыры зоны<ref name="Атлас">{{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Атлас ареалов и ресурсов лекарственных растений СССР|арыгінал = |спасылка = |адказны = Под редакцией П. С. Чикова|выданне = |месца = М.|выдавецтва = Издательство ГУТК|год = 1980|том = |старонкі = |старонак = 340|серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>: * азіяцкая — [[Індыя]] і [[Паўднёва-Усходняя Азія]]; * сібірская — [[Усурыйскі край]], поўдзень [[Сібір]]ы і [[Далёкі Усход]]; * еўрапейская — [[Еўропа]] і [[еўрапейская частка Расіі]]; * амерыканская — [[Бразілія]], паўднёвая частка [[Канада|Канады]] і [[ЗША]]. Зараз расліну культывуюць у [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]], [[Кітай|Кітаі]], [[Індыя|Індыі]], [[М’янма|М’янме]], [[Інданезія|Інданэзіі]], [[Бразілія|Бразіліі]]<ref name="GRIN" />. Аер расце ў плыткіх месцах, па берагах ціхіх заток і павольных рэк, азёр, у канавах, на закінутых прыбярэжных, забалочаных [[луг]]ах<ref name="ЛР"/><ref name="Жигар" />. Пашыраны па ўсёй [[Беларусь|Беларусі]] па берагах рэк, азёр, [[старыца|старыц]], на балотах утварае зараснікі. == Біялагічнае апісанне == {{Фотакалонка|Illustration Acorus calamus0 clean.jpg|Illustration Acorus calamus0 clean fragment.jpg|Illustration Acorus calamus0 clean fragment2.jpg|align=left|ш=180|border=0|тэкст=Аер звычайны. {{Бат.іл.|3}}|color=lightgreen}} [[Шматгадовыя расліны|Шматгадовая трава]]<ref name="ЛР"/> з прамастаячым, неразгалінаваным, трохгранным, вострарабровым [[кветканос]]ным [[сцябло]]м, з жалабком па адным рабры; ва ўмовах [[Беларусь|Беларусі]] і [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай часткі Расіі]] дарослыя расліны маюць вышыню ад 50 да 120 см<ref name="Губанов">{{кніга |аўтар = Губанов И. А., Новиков В. С., Тихомиров В. Н.|частка = |загаловак = Определитель высших растений средней полосы европейской части СССР: Пособие для учителей|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М.|выдавецтва = Просвещение|год = 1981|том = |старонкі = 82|старонак = 237|серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref><ref name="ЛО">{{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Иллюстрированный определитель растений Ленинградской области|арыгінал = |спасылка = |адказны = Под редакцией А. Л. Буданцева и [[Генадзь Паўлавіч Якаўлеў|Г. П. Яковлева]]|выданне = |месца = М.|выдавецтва = Товарищество научных изданий КМК|год = 2006|том = |старонкі = 737—739|старонак = 799|серыя = |isbn = 5-87317-260-9|тыраж = 700}}</ref><ref name="ЭДСР">[http://flower.onego.ru/voda/acorus.html Аир обыкновенный в Энциклопедии декоративных садовых растений] {{ref-ru}} {{V|18|5|2009}}</ref>. [[Карэнішча]] пляската-цыліндрычнае, губчатае, тоўстае, гарызантальнае, звілістае, паўзучае, дыяметрам да 3 см, даўжынёй да 1,5 м, звонку буравата- або зелянява-жоўтае, усярэдзіне белае, знізу пасаджана шматлікімі шнурападобнымі каранямі<ref name="ЛР"/> даўжынёй да 50 см, размешчанымі ў адзін рад зігзагападобна, зверху пакрыта рэшткамі ліставых [[похва, батаніка|похваў]]<ref name="ЛР"/>. Карэнішчы размешчаны амаль у паверхні глебы, радзей на глыбіні да 10 см. [[Смак]] карэнішча горка-пякучы, даўкі, рэзкі; [[пах]] моцны, прыемна рэзкі<ref name="ЛР"/>. {{Біяфота|Acorus-calamus-foliage.jpg|Лісце аера звычайнага. {{нп3|Камуна Одэр|Одэр|ru|Оддер (коммуна)}}, [[Данія]]}} [[Лісце]] доўгае, вузкалінейнае, ярка-зялёнае, мясістае, мечападобнае, чарговае, шырынёй 2-5 і даўжынёй 60-120 см, з аднаго боку жалабковае, з другога — з вострым рубам, лісты размешчаны на верхавінах і бакавых адгалінаваннях карэнішчаў. Яны зрастаюцца адзін з адным, акружаючы галоўнае сцябло, так што [[суквецце]] як бы выходзіць з сярэдзіны ліста. [[Кветка|Кветкі]] двухполыя, дробныя, зеленавата-жоўтыя<ref name="ЛР"/>. [[Калякветнік]] шасціліставы, просты, правільны. Кветкі сабраны ў цыліндрычныя [[катах]]і даўжынёй ад 4 да 12 см і да 1 см у дыяметры (пры плодзе — да 2 см); шчыльна прыціснутыя адзін да аднаго на мясістай восі пачаткаў. Ад асновы катаха адыходзіць доўгі (да 50 см) [[прыкветак]]. [[Завязь]] верхняя, трохгнёздавая. [[Тычынка|Тычынак]] шэсць, [[песцік]] адзін. У кветках спачатку спеюць [[рыльцы]], а [[пыльнік]]і раскрываюцца толькі пасля таго, як рыльцы губляюць здольнасць успрымаць [[пылок]]. У еўрапейскай частцы Расіі квітнее ў чэрвені — ліпені<ref name="ИОРСР">{{кніга|аўтар=Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н.|загаловак=Иллюстрированный определитель растений Средней России|месца=М.|выдавецтва=Т-во научных изданий КМК, Ин-т технологических исследований|год=2002|том=1|старонкі=407|isbn=5-87317-091-6}}</ref>. [[Формула кветкі]]: {{Nobr|<math>\ast P_{3+3} \; A_6 \; G_{(\underline3)}</math>}}<ref name="Barabanov"> {{кніга|аўтар=Барабанов Е. И.|загаловак=Ботаника: учебник для студ. высш. учеб. заведений|месца=М.|выдавецтва=Издательский центр «Академия»|год=2006|старонкі=374|старонак=448|isbn=5-7695-2656-4}}</ref>. [[Плод|Плады]] — [[насенне|шматнасенныя]] скурыстыя, сухія (сухаватыя) даўгаватыя [[ягада|ягады]]<ref name="ЛР"/> чырвонага ці зялёнага колеру. На тэрыторыі [[Расія|Расіі]] і [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] гэты від размнажаецца толькі [[Вегетатыўнае размнажэнне|вегетатыўна]]<ref name="ЛО"/> — кавалкамі ломкага карэнішча, якія ўтвараюцца пры [[крыгаход]]зе і разліве рэк і плаваюць у вадзе, пакуль не прыб’юцца да берага і не прарастуць. Расліна тут не плоданосіць, бо для гэтых рэгіёнаў яна занасная, і [[насякомыя]], якія маглі б яе [[апыленне|апыляць]], тут не жывуць<ref name="Жигар">{{кніга |аўтар = Николайчук Л. В., Жигар М. П.|частка = |загаловак = Целебные растения: Лекарственные свойства. Кулинарные рецепты. Применение в косметике|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = 2-е изд., стереотип|месца = Х.|выдавецтва = Прапор|год = 1992|том = |старонкі = 27—29|старонак = 239|серыя = |isbn = 5-7766-0516-4|тыраж = 100 000}}</ref>. Цвіце ў [[май|маі]] — [[чэрвень|чэрвені]]<ref name="ЛР"/>. == Класіфікацыя == === Таксанамічнае становішча === Аер звычайны ўваходзіць у род {{bt-bellat|Аер|Acorus}} манатыпнага сямейства {{bt-bellat|Аерныя|Acoraceae}} манатыпнага [[атрад|парадку]] {{bt-bellat|Аеракветныя|Acorales}} {{Табліца12112 |a=аддзел [[Кветкавыя|Кветкавыя, ці Пакрытанасенныя]] |b1=парадак [[Аеракветныя]] |b2=яшчэ 44 парадкі кветкавых раслін |c=сямейства [[Аерныя]] |d=род [[Аер]] |e1=яшчэ пяць відаў, з якіх найбольш вядомы {{bt-bellat||Acorus gramineus}} |e2=від <span style="font-weight:900; font-size:135%">Аер звычайны |bgcolor=#BDDCCB |color=#235421 }} Адрозніваюць некалькі [[разнавіднасць|разнавіднасцяў]] аеру звычайнага<ref name="CoL2">[http://eol.org/pages/1123481/names/related_names Flagroot — ''Acorus calamus'' — Related names — Encyclopedia of Life]</ref>: * {{bt|Acorus calamus|var=americanus|[[Raf.]]}} — [[Плоіднасць|дыплоідныя]] расліны, распаўсюджаныя ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]] і [[Азія|Азіі]]; * {{bt|Acorus calamus|var=angustatus|[[Besser]]}} — тэтраплоідныя расліны, сустракаюцца ва [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]], [[Расія|Расіі]], [[Казахстан]]е, [[Усходняя Сібір|Усходняй Сібіры]], на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]], у [[Кітай|Кітаі]], [[Японія|Японіі]] і на [[Тайвань|Тайвані]]; * {{bt|Acorus calamus|var=calamus|aut1=[[L.]]}} — трыплоідныя стэрыльныя расліны, якія распаўсюдзіліся з [[Азія|Азіі]] і рассяліліся ў многіх раёнах [[Еўропа|Еўропы]]. == Гісторыя == Радзіма — [[Цэнтральная Азія]]. На [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] аерам пачалі гандляваць каля 4000 гадоў таму<ref name="ЖР">''Грудзинская И. А.'' Семейство аронниковые… (см. раздел [[#Літаратура|Литература]]).</ref>. З Усходу ў высушаным выглядзе ён трапіў у [[Старажытная Грэцыя|Старажытную Грэцыю]] і [[Старажытны Рым|Рым]]. Паводле адной з версій, у [[Еўропа|Еўропу]] аер завезлі [[арабы|арабскія]] і [[фінікійцы|фінікійскія]] купцы. Распаўсюджанне аеру таксама звязвалі з тым, што ён расце па берагах вадаёмаў, прыдатных для піцця, таму качэўнікі і гандляры, фарсіруючы водныя перашкоды, раскідвалі яго карэнішчы. Больш распаўсюджаная версія — што гэтая заслуга належыць [[татары|татарам]], якія нібыта вазілі з сабой карэнішчы аеру, адмыслова засяляючы ім вадаёмы<ref name="Телятьев">{{кніга |аўтар = Телятьев В. В.|загаловак = Полезные растения Центральной Сибири|спасылка = |адказны = |выданне = 3-е изд., испр. и доп|месца = Иркутск|выдавецтва = Вост.-Сиб. кн. изд-во|год = 1985|старонкі = 54—55|старонак = 384|isbn =}}</ref>, у якіх паілі сваіх коней. Лічылася, што аер расце толькі ў «здаровай» вадзе ці нават што карані аеру могуць чысціць вадаёмы і ваду, і з такіх вадаёмаў можна піць, не рызыкуючы захварэць. [[Палякі]] таму і называюць аер «татарак». Паступова аер распаўсюджваўся з усходу на захад Еўропы. У [[15 стагоддзе|XV]] — [[16 стагоддзе|XVI]] стагоддзях аер яшчэ не рос у [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]]. У [[Сярэднявечча|Сярэднявеччы]] духмяны корань прывозілі праз [[Турцыя|Турцыю]] ў Еўропу толькі ў зацукраваным выглядзе як [[усходнія прысмакі]] з [[ВКЛ]], [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]], і таямніцу гэтай «пахкай палачкі» туркі старанна хавалі. Еўрапейскія энцыклапедыі XVI стагоддзя паведамлялі, што найбольш аеру паходзіць менавіта з Белай Русі. Нарыхтоўка карэння захоўвала на беларускіх землях сваё значэнне яшчэ ў [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзі]]. Усё ж у 1574 годзе аўстрыйскаму паслу ў Турцыі ўдалося даслаць {{нп3|Карл Клузіус|К. Клузіусу|ru|Клузиус, Карл}}, дырэктару Венскага батанічнага саду, пасылку з духмянымі карэнішчамі аеру, прыдатнымі для пасадкі. Аказалася, што для [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] гэта зусім не экзатычная расліна, а звычайная, вядомая пад назвай «татарская трава» або «татарскае зелле». З [[16 стагоддзе|XVI стагоддзя]] аер як лекавую расліну сталі разводзіць у [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропе]]. У [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] расліна з’явілася ў 1783 годзе<ref name="Путырский" />. == Раслінная сыравіна == {{біяфота|Acorus calamus seeds.jpg|Насенне}} === Хімічны склад === У карэнішчах аеру звычайнага ўтрымліваецца каля 5 % [[Эфірныя алеі|эфірнага алею]], у склад якога ўваходзіць рад [[сесквітэрпены|сесквітэрпенаў]] — [[азарон]], [[пінен|β-пінен]] (1 %), [[каламен|β-каламен]] (10 %), [[каламенон]], [[каламендыёл]], [[ізакаламендыёл]], [[сесквітэрпенавы спірт]] [[каламеол]], а таксама [[камфен|D-камфен]] (7 %), [[камфара|D-камфара]] (8,7 %), [[барнеёл]] (3 %), [[эўгенол]], [[метылэўгенол]], [[карыяфілен]], [[элемен]], [[куркумен]], [[праазулен]], [[акарон]], [[ізаакарон]], [[акаламон]], [[каларэн]], [[неакарон]], [[воцатная кіслата|воцатная]] і [[Валяр’янавая кіслата|валяр’янавая]] кіслоты, [[фітанцыды]] і іншыя рэчывы. Утрыманне эфірнага алею ў дыплоідных раслінах складае ў сярэднім 2,2 %, у трыплоідных — 3,1 %, у тэтраплоідных — 6,8 %<ref name="Турова">{{кніга |аўтар = Турова А. Д., Сапожникова Э. Н.|частка = |загаловак = Лекарственные растения СССР и их применение|арыгінал = |спасылка = |адказны= |выданне = 4-е изд., стереотип|месца = М.|выдавецтва = Медицина|год = 1984|том = |старонкі = 179—181|старонак = 304|серыя = |isbn = |тыраж = 100 000}}</ref><ref name="Муравьёва">{{кніга |аўтар = Муравьёва А. Д., Самылина И. А., Яковлев Г. П.|частка = |загаловак = Фармакогнозия: Учебник|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = 4-е изд., перераб. и доп|месца = М.|выдавецтва = Медицина|год = 2002|том = |старонкі = 244—246|старонак = 656|серыя = |isbn = 5-225-04417-9|тыраж = }}</ref>. Асноўным кампанентам эфірнага алею з’яўляецца [[азарон]], вытворнае [[Фенілпрапаноіды|фенілпрапану]]. Ён існуе ў выглядзе двух [[ізамер]]аў: β-азарон (цыс) і α-азарон (транс), звычайна іх сумарная колькасць у эфірным алеі складае каля 10 %. Тым не менш эфірны алей асобных [[#Разнавіднасці|разнавіднасцяў аеру]] змяшчае да 75 % β-азарон. Алей, атрыманы з [[Плоіднасць|трыплоідных]] і асабліва [[Плоіднасць|тэтраплоідных]] раслін, утрымлівае да 90 % β-азарону. Эфірны алей [[Плоіднасць|дыплоіднай]] [[разнавіднасць|разнавіднасці]] {{bt|Acorus calamus|var=americanus|[[Raf.]]}} практычна пазбаўлены β-азарону. Акрамя эфірнага алею, у карэнішчах аеру знойдзены спецыфічны для расліны горкі [[гліказід]] [[акарын]], [[горыч]] [[акарэцін]], а таксама гліказід [[люцэніён]], [[алкалоід]] [[каламін]], [[дубільныя рэчывы]] — [[Катэхіны|катэхінавыя]] [[таніны]], [[смолы]], [[слізь]], [[акоравая кіслата]], [[аскарбінавая кіслата|аскарбінавая]] (да 150 мг%) і [[пальміцінавая кіслата|пальміцінавая]] кіслоты, [[крухмал]] (да 20 %), [[халін]], [[вітаміны]], [[ёд]] (1, 2-1,9 мг%). Носьбітам паху з’яўляецца [[азарон|азарынавы]] [[альдэгід]]<ref name="Путырский" /><ref name="Мазнев">{{кніга |аўтар = Мазнев Н. И.|частка = |загаловак = Энциклопедия лекарственных растений|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = 3-е изд., испр. и доп|месца = М.|выдавецтва = Мартин|год = 2004|том = |старонкі = 59—60|старонак = 496|серыя = |isbn = 5-8475-0213-3|тыраж = 10 000}}</ref>. === Фармакалагічныя ўласцівасці === Рэчывы, якія змяшчаюцца ў карэнішчах расліны, галоўным чынам эфірны алей і горкі гліказід акарын, уздзейнічаючы на заканчэнні смакавых [[рэцэптар]]аў, павышаюць [[апетыт]], паляпшаюць [[страваванне]], узмацняюць вылучэнне [[страўнікавы сок|страўнікавага соку]]. Карэнішчы аеру аказваюць таксама супрацьзапаленчае, раназагойнае, болесуцішальнае, заспакаяльнае дзеянні. Аер танізуе [[сэрца]], умацоўвае [[крывяносныя сасуды|сасуды]] [[мозг]]у і тым самым паляпшае [[памяць]], узмацняе [[Зрокавая сістэма|зрок]]<ref name="ЛР"/><ref name="Путырский" />. Эксперыментальна даказана, што [[Лекавыя сродкі|прэпараты]] аеру аказваюць некаторае спазмалітычнае дзеянне і, за кошт утрымання ў карэнішчах расліны тэрпеноідаў ([[праазулен]], [[азарон]]), валодаюць бактэрыястатычнымі і супрацьзапаленчымі ўласцівасцямі. [[Галенавыя прэпараты|Галенавыя формы]] аеру спрыяльна ўздзейнічаюць на [[тонус]] [[Жоўцевы пузыр|жоўцевага пузыра]], павышаюць [[жоўць чалавека|жоўцевыдзяленне]] і [[Дыўрэтыкі|дыўрэз]]. Ёсць звесткі пра заспакаяльнае дзеянне карэнішчаў расліны і пра слабы абязбольвальны эфект<ref name="Мазнев" />. {{біяфота|Acorus calamus2.jpg|left|Маладыя расліны}} === Збор сыравіны === У лекавых мэтах выкарыстоўваюцца карэнішчы аеру ({{lang-la|Rhizoma Calami}})<ref name="ЛР"/>, якія нарыхтоўваюць увосень — у пачатку зімы, калі зніжаецца ўзровень вады, ці вясной. Найлепшыя якасці маюць карэнішчы двух-трохгадовых раслін (утрымліваюць да 4,8 % [[эфірныя алеі|эфірных алеяў]], [[дубільныя рэчывы]]), якія нарыхтоўваюць з [[верасень|верасня]] да глыбокай восені, сушаць і захоўваюць у сухім памяшканні, скрынях або мяшках. Сабраныя карэнішчы мыюць у халоднай вадзе, карані і лісце абразаюць, правяльваюць на паветры некалькі дзён. Пасля чаго доўгія карэнішчы разразаюць на кавалкі даўжынёй 15-20 см, тоўстыя — расшчапляюць уздоўж і сушаць пад навесам, расклаўшы ў адзін пласт<ref name="ЛР"/>. Можна прымяніць і цеплавую сушку, але пры тэмпературы не вышэй 25-30&nbsp;°C, бо эфірны алей, які змяшчаецца ў карэнішчах, пры вышэйшай тэмпературы знікае, ад чаго якасць [[Лекавая раслінная сыравіна|сыравіны]] зніжаецца<ref name="Телятьев"/>. Добра высушаныя кавалкі карэнішчаў павінны не гнуцца, а ламацца<ref name="ЛР"/>. На зломе маюць бялёса-ружовы колер (зрэдку з жоўтым або зеленаватым адценнем). Тэрмін прыдатнасці сыравіны — 2-3 гады. == Значэнне і ўжыванне == Як спецыя Аер звычайны быў вядомы яшчэ старажытным [[персы|персам]] і [[яўрэі|яўрэям]], а як лекавы сродак — [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэчаскім]] і [[Старажытны Рым|старажытнарымскім]] лекарам. [[Гіпакрат]] пісаў пра лекі з ірнага кораня (аеру). Старажытнагрэчаскі лекар [[Дыяскарыд]] рэкамендаваў прымяняць гэтую расліну пры захворваннях печані, [[селязёнка|селязёнкі]], дыхальных шляхоў, а таксама як мачагонны і танізавальны сродак. Старажытнарымскі навуковец і лекар [[Пліній Старэйшы]] апісаў у сваіх працах аер і лекі з яго. Авіцэна рэкамендаваў яго ў якасці мачагоннага сродку, як ачышчальнае пры захворваннях печані і страўніка<ref name="Путырский" />. Зараснікі аеру служаць прытулкам для [[вадаплаўныя птушкі|вадаплаўных птушак]]. [[Андатра]] і [[хахуля]] сілкуюцца карэнішчамі, а [[качкі]] — насеннем (там, дзе яно ўтвараецца і выспявае) аеру звычайнага<ref>[http://plants.usda.gov/factsheet/pdf/fs_acca4.pdf USDA NRCS — Acorus calamus L. Plant Fact Sheet]{{ref-en}} {{v|19|5|2009}}</ref>. [[Выява:1996. Stamp of Belarus 0165.jpg|250px|thumb|Паштовая марка Беларусі]] === У афіцыйнай медыцыне === Карэнішчы — [[Лекавая раслінная сыравіна|лекавая сыравіна]], уключаная ў I—XI выданні расійскіх [[Фармакапея|фармакапей]]. Уваходзіць у склад прэпаратаў [[вікаір]], [[вікалін]] і [[ілімецін]]<ref name="Муравьёва" />. Важны лекавы сродак, як унутраны (узбуджае апетыт, дапамагае ад захворванняў [[страўнік]]а, [[пячонка|пячонкі]]), так і вонкавы (узмацняе [[цыбуліны валасоў]], дапамагае пры [[рэўматызм]]е). У навуковай медыцыне [[спірт]]авыя [[экстракт]]ы і эфірны алей выкарыстоўваюць для паляпшэння стрававання і ўзбуджэння апетыту, пры страўнікава-кішачных захворваннях, пры хваробах [[печань|печані]], жоўцевага пузыра, [[селязёнка|селязёнкі]] і [[Нырка|нырак]], як адхарквальны, танізуючы і бактэрыцыдны сродак. Ужываюць таксама як складовую частку [[Лекавы збор|збору]] для дзіцячых [[Ванны, медыцынскія|ваннаў]] пры [[рахіт|рахіце]] і [[дыятэз]]е. [[Адвары]] карэнішчаў ужываюць у якасці араматычнай горычы для падвышэння апетыту і паляпшэння [[Страваванне|стрававання]], як танізавальнае для прыгнечанай [[Цэнтральная нервовая сістэма|цэнтральнай нервовай сістэмы]], часам пры хваробах нырак, печані і [[мачавы пузыр|мачавога пузыра]]. Ужываюць пры [[гепатыт|жаўтусе]], [[малярыя|малярыі]], для паласкання поласці роту, пры зубным болі<ref name="ЛР"/><ref name="ЛО" /><ref name="Телятьев" /><ref name="Мазнев" />. Настоі і адвары эфектыўныя пры прамыванні [[гной]]ных [[Рана|ран]] і [[фурункул]]аў. Найбольш часта выкарыстоўваюць расліну ў складзе комплексных лекавых збораў (для падвышэння апетыту, страўнікавых і іншых) і лячэбнай гарбаты<ref name="Мазнев" />. === У народнай медыцыне === {{біяфота|Acorus calamus1.jpg|Суквецце}} У карэйскай медыцыне — як танізавальны і араматычны страўнікавы сродак, а таксама пры [[Дыстанія|дыстаніі]]<ref name="ЛР"/>, страце памяці, паслабленні зроку, хранічным [[гастрыт|гастрыце]], болях у жываце, успушаным жываце, зніжэнні апетыту, нястраўнасці, [[кардыянеўроз]]е, рэўматычным [[артрыт|артрыце]], а ў выглядзе [[Парашок (лекавая форма)|парашка]] — пры [[фурункулёз]]е і ранках<ref name="Дудченко">Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В. Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения: Справочник / Отв. ред. К. М. Сытник. — К.: Наукова думка, 1989. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0.</ref>. У [[Традыцыйная кітайская медыцына|кітайскай медыцыне]] — пры [[эпілепсія|эпілепсіі]], [[рэўматызм]]е, як гарачкапаніжальнае і бактэрыцыднае пры [[халера|халеры]]; для паляпшэння і абвастрэння [[слых]]у. У індыйскай — як бактэрыцыдны сродак, які забівае [[сухоты|сухотныя палачкі]]. У [[тыбет]]скай — як эфектыўны сродак пры [[язва]]х у горле і [[гастраэнтэрыт]]ах. У балгарскай народнай медыцыне — пры [[анемія|малакроўі]], як сродак, што рэгулюе [[менструацыя|менструацыі]], пры захворванні нырак, печані і жоўцевага пузыра, пры [[істэрыя|істэрыі]] і страўнікавых [[коліка]]х. У еўрапейскай народнай медыцыне дыяпазон прымянення прэпаратаў аеру звычайнага вельмі шырокі<ref name="Путырский" /><ref name="Жигар" />: * Парашок з карэнішчаў выкарыстоўваюць пры пякотцы, [[цынга|цынзе]], для гаення ран, якія гнаяцца, язваў, пры болях у [[сустаў|суставах]], [[вадзянка|вадзянцы]], [[Вострая рэспіраторная вірусная інфекцыя|прастудных захворваннях]] (макротным [[удушша|удушшы]]), запаленні нырачных лаханак, падчас [[эпідэмія|эпідэмій]] як прафілактычны сродак ад халеры і [[тыф]]у. * Жвуць карэнішча пры пякотцы, [[зубны боль|зубным болі]], для прафілактыкі [[грып]]у, умацавання [[Дзясны|дзясен]], засцярогі зубоў ад разбурэння, пры гэтым узмацняецца [[Ваніты|ванітавы рэфлекс]], што раней выкарыстоўвалі тыя, хто хацеў кінуць [[Тытунекурэнне|курыць]]. * Адвары і настойкі карэнішча ўжываюць пры [[артрыт]]ах, хваробах печані, нырак, страўнікава-кішачнага тракта і жоўцевага пузыра, выкарыстоўваюць як болесуцішальны, раназагойны сродак, дэзінфектар, бактэрыцыдны сродак для паласкання роту і ўмацавання валасоў, пры пякотцы, [[анемія|анеміі]], [[падагра|падагры]], [[алергія|алергіі]], [[рахіт|рахіце]] і [[малярыя|малярыі]]; як антысептычны і адхарквальны сродак пры [[абсцэс]]ах і [[пнеўманія|запаленні лёгкіх]]; хваробах нервовай сістэмы, якія суправаджаюцца [[Спазма|курчамі]]; пры [[рэўматызм]]е шаруюць хворыя суставы; пры жаночых захворваннях робяць спрынцаванні адварам ці сядзячыя ванны<ref name="ЛР"/>. * Настой, адвар — пры [[ліхаманка|ліхаманцы]] (замест кары [[Хіннае дрэва|хіннага дрэва]]), [[грып]]е. Адвар з малаком даюць дзецям пры [[эпілепсія|эпілепсіі]]. * Сок — паляпшае зрок і памяць. Даўней карэнішчы і мяккія сакавітыя сцёблы аеру звычайнага жавалі з прафілактычнай мэтай падчас эпідэмій [[халера|халеры]], [[сыпны тыф|сыпнога тыфу]], грыпу<ref name="Турова" />. === У кулінарыі === З яго гатуюць [[гарбата|гарбату]], якая ўзбуджае апетыт, памяншае [[пякотка|пякотку]] і паляпшае дзейнасць [[жоўцевы пузыр|жоўцевага пузыра]]. У невялікіх колькасцях ужываюць пры падрыхтоўцы розных [[суп]]оў, [[булён]]аў, [[соус]]аў, капусты, смажанага мяса і бульбы, пры кансерваванні рыбы, дадаецца ў [[кампот]]ы са свежых і сухіх [[яблык]]аў, [[груша|груш]] і [[рэвень|рэвеню]]. Многія цэняць гэтую расліну пры падрыхтоўцы салодкіх страў, фруктовых супоў і фруктовых [[Салата (страва)|салатаў]], [[араматызатары|араматызацыі]] кандытарскіх вырабаў, хлеба. Карэнішчы вараць у [[цукар|цукровым]] [[сіроп]]е, зацукроўваюць для кандытарскіх вырабаў. Карэнішчы і эфірнае масла ўжываюць пры вытворчасці розных напояў, напрыклад, абсенту<ref name="Путырский" /><ref name="Жигар" />. Як замяняльнік [[імбір]]у, [[карыца|карыцы]], [[мускатны арэх|мускатнага арэху]] карэнішчы ўжываюць для араматызацыі [[пудынг]]аў, [[Пячэнне|пячэння]], [[крэм]]аў<ref name="Телятьев" />. Ужываецца ў якасці рэзка-араматычнай расліны як заменнік [[лаўровы ліст|лаўровага ліста]]<ref name="Телятьев" />. Аер выкарыстоўвалі ў піваварстве заміж [[хмель|хмелю]], дадавалі ў [[збіцень]], рабілі папулярную настойку на [[гарэлка|гарэлцы]] — аераўку. Вясной беднякі ўжывалі ў ежу маладыя парасткі аеру без апрацоўкі. Аер, таксама як лісце [[клён]]а і [[дуб]]а, выкарыстоўвалі пры выпечцы [[хлеб]]а. У [[Турцыя|Турцыі]] зацукраваныя карэнішчы аеру звычайнага — дарагі ласунак. У [[Польшча|Польшчы]] лісце дадаюць у цеста для надання хлебу водару. У [[Індыя|Індыі]] аерам запраўляюць мяса, птушку і рыбу. === У садаводстве === Для [[дэкаратыўнае садоўніцтва|дэкаратыўнага садаводства]] быў выведзены шэраг [[сорт|сартоў]], некаторыя з іх: * {{bt|Acorus calamus|cv=Albovariegatus|}} * {{bt|Acorus calamus|cv=Aureovariegatus}} * {{bt|Acorus calamus|cv=Purpureus}} * {{bt|Acorus calamus|cv=Variegatus}} — расліна з паласатым лісцем; вясной колер палосак ружовы, затым становіцца крэмавым. Гэты культывар таксама выкарыстоўваюць пры стварэнні [[бансай]] у якасці спадарожнай расліны<ref name="bot">{{кніга|аўтар=|частка=|загаловак=Ботаника. Энциклопедия «Все растения мира»: Пер. с [[Англійская мова|англ.]]|арыгінал=Botanica|спасылка=|адказны=ред. Д. Григорьев и др|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Könemann|год=2006 (русское издание)|том=|старонкі=54|старонак=1020|серыя=|isbn=3-8331-1621-8|тыраж=}}</ref>. Расліна валодае [[Інсектыцыды|інсектыцыдным дзеяннем]], што дазваляе выкарыстоўваць яго для дэкарыравання штучных [[вадаём]]аў. ==== Агратэхніка ==== Расліна добра расце ў любых багністых месцах, у плыткай вадзе па краях [[сажалка|сажалак]], не патрабуючы якіх-небудзь асаблівых умоў. Размнажэнне — шляхам дзялення. Марозаўстойлівасць вельмі высокая. Часам трэба абмяжоўваць за моцнае распаўсюджванне расліны<ref name="bot"/>. === Іншае прымяненне === У некаторых мясцовасцях лісце расліны ўносяць у дом для водару і барацьбы з рознымі казуркамі. Духмянымі лісцем аеру высцілаюць падлогі, упрыгожваюць сцены памяшканняў<ref name="Мазнев" />. У [[Кітай|Кітаі]] кожны год пятага чысла пятага месяца пучкі лісця гэтай расліны кладуць каля ложкаў, а галінкі і кавалкі карэнішчаў змяшчаюць каля дзвярэй і вокнаў. Гэта, на думку кітайцаў, адпуджвае ўсякае зло, якое можа трапіць у дом. Карэнішчы выкарыстоўваюць для абмыванняў і ваннаў. З іх робяць [[Клёпка|клёпкі]] для дзежак, [[бочка|бочак]]. На [[Каўказ]]е выкарыстоўваюць для [[Дубленне|дублення]] скур. {{нп3|Аерны алей|Эфірны алей карэнішчаў аеру|uk|Аїрна олія}} ўжываецца ў [[парфумерная прамысловасць|парфумернай]] (для араматызацыі туалетнага [[мыла]], [[пудра|пудры]], зубных [[Эліксір, лекавая форма|эліксіраў]], [[Зубны парашок|парашкоў]] і [[Зубная паста|паст]], [[Крэм, касметыка|крэмаў]] і [[Памада|памад]]), [[лікёра-гарэлачная прамысловасць|лікёра-гарэлачнай]] (для падрыхтоўкі горкіх [[гарэлка|гарэлак]], [[лікёр]]аў, [[піва]], фруктовых [[эсэнцыя, рэчыва|эсэнцый]]) і [[рыбная прамысловасць|рыбнай прамысловасці]] (для надання рыбе прыемнага водару і гаркавага прысмаку), кулінарнай і кандытарскай вытворчасці. == Аер у культуры == [[Уолт Уітмэн]] у зборнік вершаў «{{нп3|Лісце травы, зборнік|Лісце травы|ru|Листья травы (сборник)}}» (1860) уключыў {{нп3|Літаратурны цыкл|цыкл|ru|Литературный цикл}} «Аер пахучы». Аер, які валодае стойкім духмяным пахам, сімвалізуе ў «Лісці травы» сталасць і жыццёвую сілу<ref>[http://poetry.myriads.ru/%D3%E8%F2%EC%E5%ED+%D3%EE%EB%F2/734/4.htm Уолт Уитмен. Стихотворения и поэмы — Из цикла «Аир благовонный»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081015232257/http://poetry.myriads.ru/%D3%E8%F2%EC%E5%ED+%D3%EE%EB%F2/734/4.htm |date=15 кастрычніка 2008 }} {{v|18|5|2009}}</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/НашаЕжа|Белы|Аер}} * {{Крыніцы/ЭПБ|1|Аер|Калініна З. А.|41}} * {{кніга|аўтар=Грудзинская И. А.|частка=Семейство аронниковые, или ароидные (Araceae)|загаловак=Жизнь растений. В 6-ти т.|арыгінал=|спасылка=|адказны=Гл. ред. [[Армен Лявонавіч Тахтаджан|А. Л. Тахтаджян]]|выданне=|месца=М.|выдавецтва=Просвещение|год=1981|том=6. Цветковые растения. / Под ред. [[Армен Лявонавіч Тахтаджан|А. Л. Тахтаджяна]]|старонкі=466—493|старонак=543|серыя=|isbn=|тыраж=300 000}} (У гэтым выданні род Аер аднесены да ароннікавых.) * {{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Лекарственные растения луга|арыгінал= |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = М.|выдавецтва = Изобразительное искусство|год = 1993|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж =}} * {{ІВРСР|частка=303. ''Acorus calamus'' L. — Аир обыкновенный, или тростниковый|том=1|стар=407}} * Морозюк С. С., Протопопова В. В. ''Альбом з ботаніки''."Радянська школа", Київ, 1979 (IV кв.) * Мамчур Ф. І. ''Довідник з фіто-терапії''. «Здоров’я», Київ, 1986 == Спасылкі == * [http://www.provisor.com.ua/archive/2002/N8/art_34.htm Журнал «Провизор». Аир тростниковый (Аир обыкновенный)] {{V|18|5|2009}} {{ref-ru}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Аир, растение}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Ир, растение}} {{V|13|5|2009}} {{Спецыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Аерныя]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя садовыя расліны]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Спецыі]] [[Катэгорыя:Лекавыя расліны]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]] [[Катэгорыя:Расліны на марках]] 26h4am910up08s95ljv2li5dnv60s7s 0 17214 5146465 4958616 2026-05-25T11:44:42Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5146465 wikitext text/x-wiki [[Выява:Saturn-map.jpg|thumb|220px|Спадарожнікі і кольцы Сатурна]] '''Спадарожнікі Сатурна''' — [[Спадарожнікі планет|натуральныя спадарожнікі]] [[Планета Сатурн|Сатурна]]. Сатурн мае 62 натуральныя спадарожнікі з пацверджанай арбітай, 53 з іх маюць уласныя назвы, 13 маюць дыяметр звыш 50 кіламетраў. Найбуйнейшы з спадарожнікаў — [[Тытан (спадарожнік)|Тытан]]. Навукоўцы мяркуюць, што ўмовы на гэтым спадарожніку Сатурна падобныя да тых, якія існавалі на нашай планеце 4 мільярда гадоў таму, калі на Зямлі толькі зараджалася жыццё. Ніжэй пералічаныя ўсе спадарожнікі Сатурна, якія маюць уласныя імёны, у парадку аддаленасці ад планеты з указаннем іх радыусаў (у кіламетрах) і сярэдніх адлегласцей ад Сатурна (у тысячах кіламетраў): {| border="1" cellpadding="3" cellspacing="0" align="center" ! Спадарожнік !! Радыус (км) !! Адлегласць ад Сатурна (тыс. км) |- | [[Пан (спадарожнік)|Пан]] | align=right | 30 | align=right | 133,583 |- | [[Дафніс (спадарожнік)|Дафніс]] | align=right | 7 | align=right | 136,505 |- | [[Атлас (спадарожнік)|Атлас]] | align=right | 20 | align=right | 137,7 |- | [[Пандора (спадарожнік)|Пандора]] | align=right | 70 | align=right | 139,4 |- | [[Праметэй (спадарожнік)|Праметэй]] | align=right | 55 | align=right | 141,7 |- | [[Эпіметэй (спадарожнік)|Эпіметэй]] | align=right | 70 | align=right | 151,4 |- | [[Янус (спадарожнік)|Янус]] | align=right | 110 | align=right | 151,5 |- | [[Мімас (спадарожнік)|Мімас]] | align=right | 196 | align=right | 185,5 |- | [[Мефона (спадарожнік)|Мефона]] | align=right | 1,5 | align=right | 194,3 |- | [[Палена (спадарожнік)|Палена]] | align=right | 2 | align=right | 212,3 |- | [[Энцэлад (спадарожнік Сатурна)|Энцэлад]] | align=right | 250 | align=right | 238 |- | [[Тэфія (спадарожнік Сатурна)|Тэфія]] | align=right | 530 | align=right | 294,66 |- | [[Тэлеста (спадарожнік)|Тэлеста]] | align=right | 17 | align=right | 294,66 |- | [[Каліпса (спадарожнік)|Каліпса]] | align=right | 17 | align=right | 294,66 |- | [[Дыёна (спадарожнік Сатурна)|Дыёна]] | align=right | 560 | align=right | 377,39 |- | [[Алена (спадарожнік)|Елена]] (Хелена, Дыёна B) | align=right | 18 | align=right | 377,39 |- | [[Полідэўк (спадарожнік)|Полідэўк]] | align=right | 1,8 | align=right | 377,39 |- | [[Рэя (спадарожнік Сатурна)|Рэя]] | align=right | 754 | align=right | 527,1 |- | [[Тытан (спадарожнік)|Тытан]] | align=right | 2575 | align=right | 1221,9 |- | [[Гіперыён (спадарожнік)|Гіперыён]] | align=right | 205 | align=right | 1481 |- | [[Япет (спадарожнік)|Япет]] | align=right | 730 | align=right | 3560,8 |- | [[Ківіёк (спадарожнік)|Ківіёк]] | align=right | 8 | align=right | 11333,2 |- | [[Іджырак (спадарожнік)|Іджырак]] | align=right | 6 | align=right | 11372,8 |- | [[Феба (спадарожнік Сатурна)|Феба]] | align=right | 110 | align=right | 12944 |- | [[Паліяк (спадарожнік)|Паліяк]] | align=right | 9,7 | align=right | 14923,8 |- | [[Скады (спадарожнік)|Скады]] | align=right | 3,2 | align=right | 15576,2 |- | [[Альбіёрыкс (спадарожнік)|Альбіёрыкс]] | align=right | 16 | align=right | 16401,6 |- | [[Эрыпа (спадарожнік)|Эрыпа]] | align=right | 4,3 | align=right | 17408,7 |- | [[Сіярнак (спадарожнік)|Сіярнак]] | align=right | 20 | align=right | 17905,7 |- | [[Тарвас (спадарожнік)|Тарвас]] | align=right | 6,5 | align=right | 18160,2 |- | [[Мундыльфары (спадарожнік)|Мундыльфары]] | align=right | 2,8 | align=right | 18360,1 |- | [[Нарві (спадарожнік)|Нарві]] | align=right | 3,3 | align=right | 19370,7 |- | [[Сутунг (спадарожнік)|Сутунг]] | align=right | 2,8 | align=right | 19666,7 |- | [[Трум (спадарожнік)|Трум (Thrymr)]] | align=right | 2,8 | align=right | 20810,3 |- | [[Імір (спадарожнік)|Імір]] | align=right | 8 | align=right | 23174,6 |} У [[2004]]—[[2007]] былі адкрыты яшчэ 29 спадарожнікаў. 25 з іх пакуль не атрымалі назваў, S/2007 S4 — апошні з іх. * [[Скол (спадарожнік)|Скол]]^{[http://lnfm1.sai.msu.ru/neb/nss/nsso-c6r.htm]} * [[Бефінд (спадарожнік)|Бефінд]] («Бебхіон») * [[Форн’ёт (спадарожнік)|Форн’ёт]] * [[Фарбаўці (спадарожнік)|Фарбаўці]] * [[Эгір (спадарожнік)|Эгір]] * [[Сурт (спадарожнік)|Сурт]] * [[Логі (спадарожнік)|Логі]] * [[Гнеда, спадарожнік|Гнеда]] * [[Гіракін (спадарожнік)|Гіракін]] * [[Бестла (спадарожнік)|Бэстла]] * [[Фенрыр (спадарожнік)|Фэнрыр]] * [[Бергельмір (спадарожнік)|Бергельмір]] * [[Хаці (спадарожнік)|Хаці]] У 2025 годзе астрономы абвясцілі аб выяўленні 128 новых спадарожнікаў Сатурна, агульны лік вядомых спадарожнікаў планеты дасягнў 274. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://lnfm1.sai.msu.ru/neb/rw/natsat/sathisw.htm Спадарожнікі Сатурна] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Сатурн}} {{Спадарожнікі Сатурна}} [[Катэгорыя:Спадарожнікі Сатурна| ]] [[Катэгорыя:Сонечная сістэма]] gnq1t8pwc3ifo32eq9o1jylg3beg5or 0 17889 5146307 5006516 2026-05-25T05:06:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146307 wikitext text/x-wiki {{арганізацыя|лагатып=Pahonia, BNR. Пагоня, БНР (1919-21).jpg|подпіс=Пячатка Найвышэйшай Рады Беларускай Народнай Рэспублікі|шырыня_лагатыпа=250}} '''Найвышэйшая рада Беларускай Народнай Рэспублікі''' — орган прадстаўнічай улады [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]], створаны 14 снежня [[1919]] года ў [[Мінск|Менск]]у пасля расколу [[Рада БНР|Рады БНР]] праз супярэчнасці паміж яе дзеячамі па пытанні аб адносінах да Польшчы ({{таксама}}: [[Народная рада БНР]]). == Гісторыя == Прадстаўнікі [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] (БПС-Р) і [[Беларуская партыя сацыялістаў-федэралістаў|Беларускай партыі сацыялістаў-федэралістаў]] (БПС-Ф) абвінавачвалі сацыял-дэмакратычнае кіраўніцтва Рады БНР у згодніцтве і супрацоўніцтве з польскімі акупацыйнымі ўладамі. У выніку бальшыня Рады (50 чалавек) засталася, стала неафіцыйна звацца [[Народная рада БНР|Народнай радай Беларускай Народнай Рэспублікі]], а меншыня (37 чалавек) выйшла з яе складу і стала называць сябе Найвышэйшай Радай БНР.[[Файл:Jazep Liosik.png|міні|Язэп Лёсік, старшыня Найвышэйшай рады БНР|злева]]Старшынёй Найвышэйшай Рады БНР быў абраны [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэп Лёсік]], які дагэтуль узначальваў Раду БНР. У прэзідыум увайшлі [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|Сымон Рак-Міхайлоўскі]], [[Іван Мікітавіч Серада|Ян Серада]], [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|Аляксандр Уласаў]], [[Кузьма Юр’евіч Цярэшчанка|Кузьма Цярэшчанка]]. Былі пацверджаныя паўнамоцтвы [[Антон Луцкевіч|Антона Луцкевіча]] ў якасці старшыні [[Рада Народных Міністраў БНР|Рады Міністраў]]. Польскія ўлады прызналі Найвышэйшую раду, аднак мала лічыліся з ёй. Гэта прымусіла Антона Луцкевіча 28 лютага 1920 года адмовіцца ад пасады старшыні Рады Міністраў. Пасля падпісання польска-беларускай дамовы 24 сакавіка 1920 года (афіцыйная назва — «''Прапановы супольнай канферэнцыі прадстаўнікоў Беларусі і прадстаўнікоў польскага ўрада''», падпісаныя з беларускага боку [[Вацлаў Іваноўскі|Вацлавам Іваноўскім]] і [[Аркадзь Антонавіч Смоліч|Аркадзем Смолічам]]) Рада атрымала фінансавыя датацыі, што прывяло да істотнага росту яе ўплыву — праз стварэнне апарату і новыя магчымасці працаўладкавання для беларускіх дзеячаў у Менску. У чэрвені 1920 года Найвышэйшая рада БНР патрабавала ад Польшчы прызнаць незалежнасць БНР, мяркуючы што да выбараў Устаноўчага сойма Беларусі будзе знаходзіцца пад пратэктаратам [[Ліга Нацый|Лігі Нацый]]. З пачаткам наступлення бальшавікоў бальшыня сяброў Найвышэйшай рады БНР эвакуявалася ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчу]]. Сярод іх пачаліся супярэчнасці. Прыхільнікі супрацоўніцтва з польскім урадам падтрымалі «бунт» [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]] і ўтварэнне [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. У [[Варшава|Варшаве]] быў створаны [[Беларускі палітычны камітэт]] пад кіраўніцтвам [[Павел Паўлавіч Аляксюк|Паўла Алексюка]], які пазней выконваў функцыі «беларускага ўрада» пры [[Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|Станіславу Булак-Балаховічу]] ў часе ягонага Палескага паходу. Зразумеўшы памылковасць арыентацыі на Польшчу, сацыял-дэмакраты прынялі ўдзел у [[Нацыянальна-палітычная нарада (1920)|нацыянальна-палітычнай нарадзе 20 кастрычніка 1920 года]] ў [[Рыга|Рызе]], якую праводзілі БПС-Р і БПС-Ф. Сябра прэзідыума Найвышэйшай рады Кузьма Цярэшчанка ад яе імя прызнаў гэтак званую Народную раду БНР (ці проста Раду БНР) адзіным паўнамоцным прадстаўніком беларускага народа. Найвышэйшая рада спыніла сваё існаванне. == Гл. таксама == * [[Народная рада БНР]] *[[Рада БНР|Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] == Літаратура == * ''[[Анатоль Міхайлавіч Сідарэвіч|Сідарэвіч А]].'' Найвышэйшая рада Беларускай Нарооднай Рэспублікі // {{Крыніцы/ЭГБ|5|}} С. 272—273 {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1919 годзе]] [[Катэгорыя:1919 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1920 годзе]] lg4lb6hon7oy5p6lberbzwf29visd57 0 17905 5146149 5117694 2026-05-24T17:56:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146149 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Станкевіч}} {{навуковец}} '''Ада́м Віке́нцьевіч Станке́віч''' ({{ДН|5|1|1892|24|12|1891}}<ref>{{Cite web |url=https://csl.bas-net.by/photos/news/2022/01/06/img-02-l.jpg |title=Выпіска з метрычнай кнігі пра нараджэнне і хрышчэнне Адама Станкевіча |access-date=22 студзеня 2022 |archive-date=22 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220122212958/https://csl.bas-net.by/photos/news/2022/01/06/img-02-l.jpg |url-status=dead }}</ref>, в. {{МН|Арляняты||}}, [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскі павет]], цяпер {{МН|Смаргонскі раён|ў Смаргонскім раёне|}} — {{ДС|29|11|1949}}, Тайшэцкі раён, [[Іркуцкая вобласць|Іркуцкай вобласці]]) — беларускі грамадска-[[палітычны дзеяч]], [[выдавец]], [[гісторык]], [[публіцыст]], [[літаратуразнавец]], [[каталіцтва|каталіцкі]] святар. [[Файл:Бацькоўская хата кс. Адама Станкевіча ў в. Арляняты.jpg|міні|Мастак [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэп Драздовіч]] «Бацькоўская хата кс. Адама Станкевіча ў в. Арляняты» (1939)]] == Біяграфічны нарыс == [[Файл:Удзельнікі беларускага гуртка ў Рыма-каталіцкай духоўнай акадэміі ў Пецярбургу на пачатку 1917 г.jpg|міні|злева|Удзельнікі [[Беларускі гурток студэнтаў Пецярбургскай каталіцкай духоўнай акадэміі|беларускага гуртка]] ў [[Імператарская рымска-каталіцкая духоўная акадэмія|Рыма-каталіцкай духоўнай акадэміі]] ў Пецярбургу на пачатку [[1917]] г. Злева направа: [[Міхал Пятроўскі]], [[Антон Матвейчык]], [[Андрэй Цікота]], [[Антон Неманцэвіч]], [[Карл Лупіновіч]], Адам Станкевіч.]] Вучыўся ў Ашмянскім гарадскім вучылішчы, скончыў [[Віленская каталіцкая духоўная семінарыя|духоўную семінарыю]] ў [[Вільнюс|Вільні]] (1914), [[Імператарская рымска-каталіцкая духоўная акадэмія|рымска-каталіцкую духоўную акадэмію]] ў [[Санкт-Пецярбург|Петраградзе]] (1918). Пасвячоны ў святары ў 1914 г. Падчас вучобы ў Петраградзе старшыня [[Беларускі гурток студэнтаў Пецярбургскай каталіцкай духоўнай акадэміі|беларускага гуртка]], супрацоўнічаў з беларускім газетамі «[[Светач (1916)|Светач]]», «[[Дзянніца]]», «[[Гоман (газета, 1916)|Гоман]]». Адзін з заснавальнікаў і лідараў Хрысціянскай дэмакратычнай злучнасці (гл. [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|Беларуская хрысціянская дэмакратыя, 1917]]). Адзін з ініцыятараў правядзення і ўдзельнік з’езда беларускага каталіцкага духавенства (24—25 мая [[1917]]) у [[Мінск]]у, дзе выступіў з рэфератам пра беларускі рух і яго адносіны да царквы на Беларусі. У 1917 годзе адным з першых перайшоў да казанняў на [[беларуская мова|беларускай мове]] пры правядзенні набажэнстваў у Дзісенскім, Браслаўскім паветах, [[Драгічын]]е, за што падвяргаўся ганенням з боку польскіх царкоўных улад. Атрымаў навуковую ступень кандыдата (паводле некаторых звестак — доктара) кананічнага права ў 1918 годзе{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=44}}. З 1919 года выкладаў рэлігію ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]. У жніўні 1919 — верасні 1922 г. рэдактар-выдавец газеты [[Беларуская крыніца (1917)|«Крыніца»]]. Уваходзіў у камітэт [[Беларускае таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны|Беларускага таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны]]. З'яўляўся членам Рады [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У 1922—1928 гг. пасол (дэпутат) польскага сейма (ад Блока нацыянальных меншасцей), намеснік старшыні [[Беларускі пасольскі клуб|Беларускага пасольскага клуба]] (да яго расколу ў [[1925]] г.); адстойваў нацыянальныя, сацыяльныя і рэлігійныя правы заходне-беларускага насельніцтва. За дабрачынную дзейнасць яго называлі «вялікім філантропам». Пражываў у Вільні ў доме па [[Полацкая вуліца (Вільня)|вуліцы Полацкай]], 9 (Polocko g. 9)<ref name="vilnia">{{Cite web |url=https://vilnia-by.com/files/Niezal_s.pdf |title=Беларускія старонкі Вільні. Ля вытокаў незалежнай Беларусі (сярэдзіна XIX — першая палова XX ст.) |access-date=26 студзеня 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210831202832/https://vilnia-by.com/files/Niezal_s.pdf |archivedate=31 жніўня 2021 |url-status=dead }}</ref>. [[Файл:AD ST belmov1617.JPG|міні|злева|Адам Станкевіч — Беларуская мова ў школах у 16—17 ст., 1928]] Адзін з кіраўнікоў [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускага нацыянальнага камітэта]] ў Вільні. У 1924—1926 гг. узначальваў [[Таварыства беларускай школы]] (ТБШ), быў старшынёй і фактычным кіраўніком Беларускага інстытута гаспадаркі і культуры ([[БІГіК]]). У 1928—1939 гг. рэдактар і выдавец часопіса «Хрысціянская думка». Адзін з заснавальнікаў у Вільні [[Беларуская друкарня імя Францыска Скарыны|беларускай друкарні імя Ф. Скарыны]] (1926—1940), у якой выдадзена не менш за 146 назваў беларускіх рэлігійных і свецкіх кніг, Беларускага каталіцкага выдавецтва. На IV з’ездзе БХД (снежань 1931 г.) абраны членам ЦК партыі. Адстойваў асновы дэмакратычнага ладу, выступаў за эвалюцыйны шлях развіцця грамадства, легальныя формы барацьбы, адмоўна ставіўся да сацыялістычнай рэвалюцыі. Як прыхільнік незалежніцкіх поглядаў, прытрымліваўся тэорыі самабытнасці развіцця беларускай нацыі і абуджаў нацыянальную свядомасць беларусаў на аснове хрысціянскай этыкі і дэмакратычных прынцыпаў. Разам з ксяндзом [[Вінцэнт Гадлеўскі|Вінцэнтам Гадлеўскім]] ён прадстаўляў хрысціянска-дэмакратычнае крыло беларускага руху, знаходзячыся ў жорсткай апазіцыі да прасавецкіх і левых фракцый{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=44}}. Выступаў супраць сацыяльна-класавага падыходу ў дзейнасці Кампартыі Заходняй Беларусі ([[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|КПЗБ]]), рэвалюцыйнага характару праграмы Беларускай сялянска-работніцкай грамады ([[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|БСРГ]]), згодніцтва паланафільскіх груповак. Адначасова польская палітычная паліцыя ў 1920-х гадах з падазрэннем ставілася да яго дзейнасці: паводле даносаў (у прыватнасці ад [[Вячаслаў Вячаслававіч Адамовіч|В. Адамовіча]] ў ліпені 1923 года), Станкевіч на мітынгу ў Празароках адкрыта заяўляў, што хутка ў Беларусі будзе абвешчана аўтаномія, Усходняя і Заходняя Беларусь аб'яднаюцца, а землі памешчыкаў будуць канфіскаваныя{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=44—45}}. Менавіта пасля настойлівых угавораў Станкевіча ў канцы 1923 года [[Радаслаў Казіміравіч Астроўскі|Радаслаў Астроўскі]] пагадзіўся ўзначаліць Віленскую беларускую гімназію{{sfn|Gierowska-Kałłaur|2016|с=60}}. У 1933 годзе звольнены з Віленскай беларускай гімназіі, працаваў у гандлёвай школе імя С. Сташыца ў Вільні. Як прыхільнік беларусізацыі каталіцкай царквы, вёў богаслужэнні на беларускай мове ў [[касцёл Святога Мікалая (Вільнюс)|касцёле Св. Мікалая]] ў Вільні. У [[1938]] годзе высланы польскай адміністрацыяй на 5 гадоў у [[Слонім]]. [[Файл:Ad stan skaryna.jpg|міні|«Доктар Францішак Скарына — першы друкар беларускі (1525—1925)» (1925)]] Пасля пачатку Другой сусветнай вайны восенню 1939 г. вярнуўся ў Вільню. Пасля перадачы Вільні і Віленшчыны Літве Станкевіч разам з [[Адольф Клімовіч|Адольфам Клімовічам]] аднымі з першых накіраваліся ў [[Каўнас]] на сустрэчу з прэзідэнтам Літвы [[Антанас Смятона|А. Смятонам]]. Вынікам стаў дазвол на аднаўленне выдання газеты «Крыніца», якая друкавалася ў друкарні імя Ф. Скарыны ў крэдыт пад гарантыі Станкевіча{{sfn|Błaszczak|2017|с=170—171}}. У лістападзе 1939 года Станкевіч стаў старшынёй арганізацыі «[[Беларускі цэнтр у Літве]]», кіраўніцтва якой у снежні перамясцілася ў Вільню. У новых палітычных умовах ён фактычна стаў бясспрэчным лідарам усяго беларускага руху ў Літве{{sfn|Błaszczak|2017|с=172}}. Цэнтр арганізоўваў курсы літоўскай мовы, дапамагаў беспрацоўным, а ў студзені 1940 года ўрачыста адзначыў 25-гадовы юбілей святарскай дзейнасці Станкевіча, што суправаджалася выданнем юбілейнай кнігі пад рэдакцыяй [[Янка Шутовіч|Я. Шутовіча]]{{sfn|Błaszczak|2017|с=173}}. Акрамя таго, пасля таго, як каля 80% вучняў і настаўнікаў Віленскай гімназіі з'ехалі ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], установа была паніжана ў статусе да прагімназіі. Станкевіч быў прызначаны яе новым дырэктарам і выконваў усе адміністрацыйныя функцыі ва ўмовах вострага недахопу кадраў і сродкаў{{sfn|Błaszczak|2017|с=173}}. У гады нацысцкай акупацыі абмяжоўваўся рэлігійнай працай у [[Касцёл Святога Міхала Арханёла і кляштар бернардзінак (Вільнюс)|касцёле Св. Міхала]], дапамагаў ратаваць ад рабавання экспанаты [[Беларускі музей у Вільні|Віленскага беларускага музея]]. Выдаў «Вучнёўскі малітаўнічак» («Vučysia I malisia», 1944) і «Патрэбнейшыя выняткі з Рытуалу». [[7 снежня]] [[1944]] быў арыштаваны савецкімі органамі [[НКУС]] (неўзабаве адпушчаны). [[13 красавіка]] [[1949]] арыштаваны другі раз, абвінавачаны ў антысавецкай дзейнасці. 31 жніўня 1949 года [[Асобая нарада пры НКУС СССР|Асобай нарадай]] пры МДБ СССР асуджаны на 25 гадоў пазбаўлення волі. Зняволенне адбываў у віленскай турме [[Лукішская турма|Лукішкі]], потым у [[Азярлаг]]у ([[Тайшэт]], [[Іркуцкая вобласць]]), дзе памёр. === Смерць і пахаванне === [[Віктар Сікора]], які пахаваў кс. Адама Станкевіча, пакінуў успаміны пра тыя падзеі: {{цытата|«Самы мой жудасны ўспамін з Тайшэту — гэта пахаванне ксяндза Адама Станкевіча. Памятаю, як прыйшлі літоўцы і кажуць: ''„Ксёндз у нас памірае. Як бы вады знайсці?“'' А ў нас там вады не было. Рабілі свідравіны, але да 84-мятровай глыбіні яе не знайшлі ды не змаглі прабіцца глыбей — далей была скала… А рэчка знаходзілася аж у 7 кіламетрах ад лагеру. Збіралі дажджавую ваду, а зімой даводзілася нам збіраць снег і тапіць яго. Ужо пазней нам далі машыну, і мы вазілі лёд з невялічкай рэчкі, нарыхтоўвалі яго, перасыпалі пілавіннем… Дык вось, просяць літоўцы вады. — А адкуль ён? — пытаюся я. — З Вільні, — адказваюць. Я прынёс снегу, растапіў яго, і яны панеслі ваду. Пасля літоўцы зноў прыходзяць. Я кажу: — А вы не скажаце прозвішча ксяндза, не Станкевіч? — Станкевічус Адомас, — адказваюць яны. Распытаў я, у якім бараку ён ляжыць і пабег туды, а Станкевіч быў ужо мёртвы… Яго было цяжка пазнаць… У Тайшэце было так устаноўлена, што калі каго хавалі, абавязкова нябожчыка спачатку прывозілі ў морг, каб зрабіць ускрыццё. Баяліся, каб хтосьці жывы не ўцёк пад выглядам мёртвага. „Працаваў“ там адмысловы „мяснік“, які ўпрост ірваў труп на кавалкі… Вырашыў я, што пахаваю ксяндза Адама, правяду яго ў апошнюю дарогу. Узяў сані, палазы якіх былі з дрэва зробленыя. Вёз іх на сабе, бо коней не было. Дагэтуль я не магу быць на пахаваннях, бо не магу забыць таго, што адбылося ў Тайшэце… Падвозім сані да варотаў. Яны адчыняюцца. З дзяжуркі выходзіць „мяснік“ з „кішнёй“, што рыбакі зімой лёд прабіваюць. І ёй ксяндзу ўдарыў у грудзі… А пасля другі выходзіць з кувалдай і б’е яго па галаве. Праламіў яе, паляцелі мазгі… Я ледзь не самлеў. Ляжыць ксёндз Адам Станкевіч у труне (хоць гэта толькі названне, а не труна), увесь заліты крывёю…»<ref>Апошні шлях Адама Станкевіча // «Наша ніва» № 34(155), 13-19 снежн. 1999.</ref>.}} Адам Станкевіч пахаваны 10 снежня 1949 года на могілках Азярлага каля вёскі Шаўчэнкі Тайшэцкага раёна<ref>Маракоў Л. Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія i культурныя дзеячы Беларусі. 1794—1991. Том II</ref>. == Навуковая і асветніцкая дзейнасць == Першыя артыкулы Адама Станкевіча апублікаваны ў газеце «[[Наша Ніва (1906)|Наша ніва]]» ў 1913 г. Аўтар літаратурных партрэтаў дзеячаў айчыннай гісторыі і культуры, кніг і брашур з распрацоўкай нацыянальнай гістарыяграфічнай канцэпцыі. Традыцыю дзяржаўнасці Беларусі вёў ад [[Полацкае княства|Полацкага]], [[Смаленскае княства|Смаленскага]], [[Турава-Пінскае княства|Турава-Пінскага княстваў]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]. Адмаўляў палажэнне пра гвалтоўнае далучэнне заходне-рускіх зямель да ВКЛ. Высока цаніў гуманістычную скіраванасць, дэмакратычны характар дзейнасці [[Францыск Скарына|Ф. Скарыны]] («Доктар Францішак Скарына — першы друкар беларускі (1525—1925)» (1925). Пытанні гісторыі беларускага народа разглядаў у працах «Вітаўт Вялікі і беларусы» (1930), «Кастусь Каліноўскі: „Мужыцкая праўда“ і ідэя незалежнасці Беларусі» (1933), «Да гісторыі беларускага палітычнага вызвалення» (1934), нацыянальнай асветы — у працы «Беларуская мова ў школах Беларусі XVI і XVII ст.» (1928), беларускага нацыянальнага адраджэння ў ХІХ — 1-й пал. ХХ ст. — «Беларускі хрысціянскі рух» (1939) гісторыю хрысціянства і хрысціянска-дэмакратычнага руху на Беларусі — «Хрысціянства і беларускі народ: (Спроба сінтэзы)» (1940). Перакладаў з лацінскай, літоўскай і іншых моў. Аўтар падручніка па айчыннай гісторыі для пачатковай школы. У 1944 годзе пачаў пісаць кнігу «Гісторыя Беларусі (сістэматычны нарыс)», дзе сцвярджаў, што гісторыя беларускага народа — гэта рэалізацыя яго нацыянальнай ідэі, рух да «гарманічнай нацыянальнай цэласнасці». 3 запланаваных 5 частак да арышту напісаў толькі 2. Асабістыя архіўныя матэрыялы Адама Станкевіча захоўваюцца ў [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэцы Нацыянальнай АН Беларусі]]. == Памяць == Мемарыяльная дошка ў гонар Адама Станкевіча ўстаноўлена на будынку [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]<ref name="vilnia"/>. == Творы == === Кнігі === ==== На лацініцы ==== * Doktar Francišak Skaryna — pieršy drukar biełaruski (1525—1925) / Ad. Stankiewič. — Wilnia: «Krynica», 1925. — 59, [1] s. * Rodnaja mowa u światyniach. — Wilnia: Adbitka z «Chryścijanskaj Dumki», 1929. — 192 s. * [https://archive.org/details/vucysia_i_malisia/page/n94/mode/1up Vučysia i malisia. Malitaŭničak vučnia katalika Vilenskaj Bełaruskaj Himnazii I Vilenskaj Vučycielskaj Seminaryi. Vilnia, 1944. – 96 s.] ==== На кірыліцы ==== * Вітаўт Вялікі і беларусы: Рэферат, чытанны на урачыстай акадэміі ў Вiльнi ў салi «Apollo» 27 кастрычніка 1930 г., у дзень 500-лецця смерцi Вiтаўта, Вялiкага князя Лiтоўска-Беларускага / А. Станкевіч. — Вільня: Выданьне Беларускага нацыянальнага камітэта, 1930. — 31 с., [1] л. партр. * З Богам да Беларусі. Збор твораў / Укл., навуковая рэдактура, камэнт., прадм. Алесь Пашкевіч, Андрэй Вашкевіч. — Вільня: İнстытут беларусістыкі, 2008. — 1098 с. === Артыкулы === * Беларусы як нацыянальная меншасць у Польшчы // Беларускі гістарычны часопіс. — 1995. — № 2. — С.; * Вітаўт Вялікі і беларусы // Спадчына. — 1990. — № 4. — С.; * Доктар Франціш Скарына і яго культурная праца: З нагоды 450-годдзя яго нараджэння // Калоссе. — 1936. — Кн. 2. — С. 99 — 100. * Прафесар Браніслаў Эпімах-Шыпіла: з яго жыцця і працы // Спадчына. — 1989. — № 2. — С.; * Расказы з гісторыі Беларусі для школы і народу // Хрысціянская думка. — 1993. — № 1—3; * Родная мова ў святынях // Спадчына. — 1992. — № 1. — С.; * Хрысціянства і беларускі народ: Спроба сінтэзы // Хрысціянская думка. — 1992. — № 1. — С.; * У кн.: Беларуская думка XX ст.: Філасофія, рэлігія, культура: (Анталогія). — Варшава, 1998; == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|артыкул=Станке́віч Адам Вікенцьевіч|старонкі=149|аўтар=[[Аляксандр Мікалаевіч Вабішчэвіч|Вабішчэвіч А. М.]]|ref=БелЭн}} * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|артыкул=Станкевіч Адам Вікенцьевіч|старонкі=403|ref=ЭГБ}} * {{крыніцы/БП (1992-95)|5|артыкул=Станкевіч Адам|старонкі=41|ref=БП}} * {{крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Адам Станкевіч|старонкі=68|ref=Беларусь: энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}} * {{артыкул |аўтар=Gierowska-Kałłaur J. |загаловак=The biographies of leading Belarusian activists in the light of information gathered by the Polish Governmental Commissioner for the City of Vilnius in 1924 |выданне=Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej |год=2016 |том=LI-SI (2) |старонкі=31—71 |issn=2353-6403 |doi=10.12775/SDR.2016.EN2.02 |lang=en |ref=Gierowska-Kałłaur}} * {{артыкул |аўтар=Błaszczak T. |загаловак=Autumn 1939 – The Vilnius Question and the Case of Lithuanian Belarusians |выданне=Lietuvos istorijos metraštis |год=2017 |нумар=67 |старонкі=163—178 |issn=1392-0588 |doi=10.7220/2335-8769.67.8 |lang=en |ref=Błaszczak}} * Ксёндз Адам Станкевіч: У 25-я ўгодкі свяшчэнства і бел. нац. дзейнасці (10.1.1915 — 10.1.1940). — [[Вільнюс|Вільня]], 1940. * Беларускія рэлігійныя дзеячы [[XX стагоддзе|XX ст.]] — Мн.; [[Мюнхен]], 1999. — С. 183—184, 403—409. * ''Конан У.'' Адам Станкевіч і беларускае каталіцкае адраджэнне // Роля асобы ў жыцці і дзейнасці хрысціянскіх цэркваў Беларусі ў [[XX стагоддзе|XX ст.]] Мн., 2000; * ''Войцік Г.'', Луцкевіч Л. Адам Cтанкевiч. Сэрыя «Партрэты Віленчукоў». — Вільня: Выдавецтва беларусаў Літвы «Рунь», 2002. * ''Сідарэвіч А.'' 3 Айчынай і Богам у сэрцы: Адам Станкевіч, 1891—1949 // Вяртання маўклівая споведзь: Постаці творцаў бел. гісторыі ў кантэксце часу. — Мн., 1994; * ''Вабішчэвіч А. М.'' «…беларусы…маюць законы толькі на паперы…» // [[Беларускі гістарычны часопіс]]. — 1995. — № 2; * ''Багдановіч І.'' Ксёндз Адам Станкевіч — знаны і нязнаны// [[Наша вера (часопіс)|Наша вера]] (Мінск). — 2012. — № 1 (59). * ''Цехановіч З.'' Спадчына Адама Станкевіча// Наша вера (Мінск). — 2009. — № 4 (50). * Vytautas Žeimantas. Adomas Stankevičius — kunigas, rašytojas, baltarusių atgimimo veikėjas // XXI amžius, 2009 lapk. 13, 8-9 pusl. (на літоўск.) * ''Вабішчэвіч, А. М.'' [https://rep.brsu.by/bitstream/handle/123456789/5028/Вабішчэвіч%20А.М._Гісторыя%20культуры%20Беларусі_УМК.pdf Гісторыя культуры Беларусі: вучэб.-метад. комплекс] // А. М. Вабішчэвіч; [[Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна]]. — [[Брэст]]: БрДУ, 2016. - С. 126—127. — 194 с. — 100 экз. — ІSВN 978-985-555-517-0. == Спасылкі == {{Commonscat|}} * [https://csl.bas-net.by/news/one-news.asp?id=89488 Адам Станкевіч. Шлях да Беларусі — шлях да Бога] * [http://news.tut.by/culture/266295.html Рукапісы не гараць. Адам Станкевіч]// TUT.BY, 6 студзеня 2012 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201205122347/https://news.tut.by/culture/266295.html |date=5 снежня 2020 }} * [http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/historia/vilenczuki/stankievicza.htm АДАМ СТАНКЕВІЧ. Лявон Луцкевіч, Галіна Войцік] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080507145359/http://kamunikat.fontel.net/www/knizki/historia/vilenczuki/stankievicza.htm |date=7 мая 2008 }}, у тым ліку ў [http://kamunikat.fontel.net/pdf/knihi/vilenczuki/stankievicz_a.pdf PDF-фармаце] * [http://media.catholic.by/nv/n6/art2.htm Адам Станкевіч — лідар беларускага каталіцкага адраджэння] * [http://www.racyja.of.by/aut/klio/stankevich.shtml АДАМ СТАНКЕВІЧ. біяграфічны нарыс Уладзіміра Арлова] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060106093546/http://www.racyja.of.by/aut/klio/stankevich.shtml |date=6 студзеня 2006 }} * [http://archive.svaboda.org/articlesfeatures/man/2006/1/97feb298-f865-4b90-8239-48a3382a9b59.html Імёны Свабоды: Адам Станкевіч]{{Недаступная спасылка}} * [http://arche.by/by/9/30/353/ «Ворагі Савецкага Саюза ніколі не былі маімі сябрамі…»: палітычная і грамадская аўтабіяграфія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110825222640/http://arche.by/by/9/30/353/ |date=25 жніўня 2011 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Станкевіч Адам}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага пасольскага клуба]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Зняволеныя Лукішскай турмы]] [[Катэгорыя:Памерлі ў ГУЛАГу]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага каталіцтва]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ашмянскім павеце (Расійская імперыя)]] q4hu2qe862an77gsweku9ql4bz78a2v 0 22585 5146098 4348185 2026-05-24T13:37:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146098 wikitext text/x-wiki Многія рэальныя цела з'яўляюцца цвёрдымі, гэта значыць на працягу доўгага часу захоўваюць свае памеры і форму, дакладней кажучы, змены памераў і формы настолькі нязначныя, што імі можна занядбаць. Мадэллю такіх цел служыць абсалютна цвёрдае цела. '''Абсалютна цвёрдае цела''' - гэта ідэальная мадэль цела, змяненнем памераў і формы якога ў гэтых умовах можна занядбаць. '''Абсалю́тна цвё́рдае це́ла''' — [[механічная сістэма]], якая не [[дэфармацыя|дэфармуецца]], гэта значыць [[адлегласць]] між любымі дзвюма яе [[пункт]]амі застаецца нязменнай, незалежна ад таго, у якіх працэсах яна ўдзельнічае. Абсалютна цвёрдае цела таксама захоўвае нязменным размеркаванне ўнутранай [[Маса|масы]].<ref>Слободянюк А.И. Физика для любознательных. Механика. с.36-37 </ref> {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/fizika/ABSOLYUTNO_TVERDOE_TELO.html Абсолютно твёрдое тело] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130508194337/http://krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/fizika/ABSOLYUTNO_TVERDOE_TELO.html |date=8 мая 2013 }} // [[Энцыклапедыя Кругасвет]] {{ref-ru}} [[Катэгорыя:Класічная механіка]] [[Катэгорыя:Ідэалізацыі ў фізіцы]] bspydb9xckthq56xi5f7rsamf53ya9b 0 22857 5146295 4779725 2026-05-25T04:36:00Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Біяграфія */ 5146295 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Іван Абрамавіч Ермачэнка''' ({{ДН|13|5|1894|1}}, в. [[Капачэўка]], [[Барысаўскі павет]], цяпер {{МН|Барысаўскі раён|у Барысаўскім раёне|}}, [[Мінская вобласць]] — {{ДС|25|2|1970}}, [[ЗША]]) — беларускі [[палітычны дзеяч]], [[публіцыст]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Неўзабаве сям’я пераехала ў [[Масква|Маскву]], дзе галава сям’і працаваў на чыгунцы. Скончыў гімназію ў [[Масква|Маскве]], паступіў на электратэхнічны факультэт, але вучобу перапыніла [[Першая сусветная вайна]]. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] — школу прапаршчыкаў, служыў у расійскай арміі і быў накіраваны на фронт, дзе даслужыўся да паручніка. Меў некалькі ўзнагарод. У [[1918]] г. трапіў у палон, адкуль уцёк. У грамадзянскую вайну афіцэр белай арміі, ад’ютант генерала [[Пётр Мікалаевіч Урангель|П. М. Урангеля]], меў званне падпалкоўніка. У 1920 г. эвакуіраваўся ў [[Канстанцінопаль]], дзе далучыўся да беларускага руху. У 1921 г. [[Консульства Беларускай Народнай Рэспублікі ў Канстанцінопалі|прадстаўнік урада БНР у Канстанцінопалі]] і генеральны консул на Балканах; заснаваў консульскія аддзелы БНР у Югаславіі і Балгарыі. З’яўляўся адным з арганізатараў Беларускага камітэта ў Турцыі. У 1922 г. намеснік міністра замежных спраў БНР у [[Коўна|Коўне]]. Пераехаў у [[Прага|Прагу]]. Скончыў медыцынскі факультэт [[Карлаў універсітэт|Карлавага ўніверсітэта]] (1929). Займаўся лекарскай практыкай і грамадска-палітычнай дзейнасцю сярод беларускай эміграцыі. Узначальваў беларускі аддзел таварыства «Сокал». Фундатар часопісу «[[Іскры Скарыны]]». У 1925 г. разам са старшынёй Рады БНР [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|Пётрам Крэчэўскім]], [[Васіль Іванавіч Захарка|Васілём Захаркам]], [[Тамаш Тамашавіч Грыб|Тамашам Грыбам]] не прызнаў рашэнняў Берлінскай [[Другая Усебеларуская канферэнцыя|Другой Усебеларускай канферэнцыі]], дзе аб’явілі пра роспуск Ураду БНР. 3 1938 г. — куратар беларуска-нямецкага супрацоўніцтва, у 1939 г. адбыліся перамовы прадстаўнікоў Міністэрства замежных спраў Рэйху з І. Ермачэнкам. Ён прапанаваў нямецкаму боку праект разгрому [[СССР|Савецкага Саюза]], у якім важную ролю адыгрывала саюзная Германіі беларуская дзяржава. Разам з Васілём Захаркам апрацаваў мемарандум да [[Адольф Гітлер|А.Гітлера]], у якім яны прасілі звярнуць пільную ўвагу на вырашэнне беларускага пытання. У [[1940]] г. заснаваў у [[Прага|Празе]] Беларускі камітэт самапомачы, стварыў уласнае прыватнае выдавецтва, што выпусціла пяць кніг. 22 кастрычніка 1941 г. міністр усходніх акупаваных тэрыторый прызначыў Ермачэнку старшынёй [[Беларуская народная самапомач|Беларускай народнай самапомачы]] (БНС) ў акупаваным нацыстамі [[Мінск]]у. БНС задумвалася акупацыйнымі ўладамі як дабрачынная арганізацыя для апекі над беднымі слаямі насельніцтва. Але дбаннем самога Ермачэнкі ўдалося стварыць агульнабеларускую арганізацыю, якая займалася не толькі сацыяльнымі праблемамі, але і пытаннямі школьніцтва, культуры, грамадскага жыцця. У чэрвені 1942 г. проы БНС быў створаны Вольны корпус беларускай самааховы для барацьбы з партызнамі, на чале якога стаў падпалкоўнік Ермачэнка. Быў дарадчыкам генеральнага камісара Беларусі [[В. Кубэ]]. Друкаваўся ў «[[Беларуская газета (1941)|Менскай (Беларускай) газэце]]». У пачатку 1943 г. супраць Ермачэнкі распачало працу СС у Берліне, пабачыўшы ва ўзвышэнні гэтага дзеяча пэўную небяспеку. Каб не надаваць справе палітычнага адцення, была праведзена фінансавая праверка БНС, вынікам якой стала абвінавачанне Ермачэнкі вясною 1943 г. у фінансавых злоўжываннях. 27 красавіка 1943 г. высланы ў Прагу пад нагляд [[гестапа]]. Пасля забойства Кубэ 22 верасня 1943 г. ён быў арыштаваны па падазрэнні ў датычнасці да забойства свайго былога шэфа, прыяцеля, аднадумца. У пачатку 1945 г. выехаў на захад Германіі. Пасля капітуляцыі працаваў у структурах [[Адміністрацыя Аб'яднаных Нацый па дапамозе і рэабілітацыі|ЮНРРА]]. Тады ж займеў добрыя дачыненні з амерыканскімі акупацыйнымі ўладамі, у т.л. дзякуючы сяброўству з адным з кіраўнікоў амерыканскай ваеннай адміністрацыі ў Германіі, падпалкоўнікам Ярамірам Поспішылам, з якім пазнаёмілся падчас знаходжання ў Стамбуле. У канцы 1947 — пачатку 1948 гг. пераехаў у [[Нью-Ёрк]]; працаваў урачом. У маі 1948 г. ён быў прызначаны паўнамоцным паслом [[Беларуская цэнтральная рада|БЦР]] у ЗША. Пабачыўшы складанасці ў справе дапамогі ў прыездзе беларускіх DP і цяжкія ўмовы іх жыцця ў Германіі, Іван Ермачэнка зрабіў спробу наладзіць сувязі са старой беларускай эміграцыяй і пераканаць яе дапамагаць суродзічам у Еўропе, на ўзор украінскай, польскай, рускай дыяспараў. Дзеяч звярнуўся да старой эміграцыі праз рускамоўную прэсу і заклікаў стварыць у Амерыцы беларускую грамадскую арганізацыю — зямляцтва, мэтай якога будзе дапамога суайчыннікам у Германіі запрашэннямі, грашыма, працай і жыллём<ref>Зварот быў надрукаваны ў некалькіх газетах, напр.: «Россия» [Нью-Йорк]. — 1948. — № . — 22 сентября</ref>. 8 лістапада 1948 года ў штаце Нью-Ёрк быў зарэгістраваны [[Злучаны беларуска-амерыканскі дапамаговы камітэт]], а Іван Ермачэнка ўзначаліў яго першы ўрад. Нягледзячы на ўласную ініцыятыву ў стварэнні арганізацыі, праз некалькі месяцаў па заснаванні ЗБАДК Іван Ермачэнка пакінуў пасаду яго старшыні, паколькі палітычныя апаненты імкнуліся спыніць яго кантакты з амерыканскімі чыноўнікамі. Публікаваўся ў часопісе «[[Беларус у Амерыцы]]». == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * [[Юрый Туронак|Туронак Ю.]] Беларуская кніга пад нямецкім кантролем (1939—1944). — Мн., 2002. * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} * Гардзіенка, А. Беларускі кангрэсавы камітэт Амэрыкі (БККА) / Алег Гардзіенка. — Смаленск: [б.в.], 2009. — 428 с., [12] с. іл. — (БІНІМ; Бібліятэка Бацькаўшчыны, Кніга 16). ** Туронак Ю. Беларусь пад нямецкай акупацыяй. — Мн., 1993; ** {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * {{крыніцы/Шматгалосы эпісталярыум|}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ермачэнка Іван Абрамавіч}} [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Барысаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай цэнтральнай рады]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай народнай самапомачы]] [[Катэгорыя:Паслы Беларусі ў Турцыі]] hil7q7i0790i7fdbrt0pcdezl5hule4 5146296 5146295 2026-05-25T04:36:54Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Біяграфія */ 5146296 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Іван Абрамавіч Ермачэнка''' ({{ДН|13|5|1894|1}}, в. [[Капачэўка]], [[Барысаўскі павет]], цяпер {{МН|Барысаўскі раён|у Барысаўскім раёне|}}, [[Мінская вобласць]] — {{ДС|25|2|1970}}, [[ЗША]]) — беларускі [[палітычны дзеяч]], [[публіцыст]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Неўзабаве сям’я пераехала ў [[Масква|Маскву]], дзе галава сям’і працаваў на чыгунцы. Скончыў гімназію ў [[Масква|Маскве]], паступіў на электратэхнічны факультэт, але вучобу перапыніла [[Першая сусветная вайна]]. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] — школу прапаршчыкаў, служыў у расійскай арміі і быў накіраваны на фронт, дзе даслужыўся да паручніка. Меў некалькі ўзнагарод. У [[1918]] г. трапіў у палон, адкуль уцёк. У грамадзянскую вайну афіцэр белай арміі, ад’ютант генерала [[Пётр Мікалаевіч Урангель|П. М. Урангеля]], меў званне падпалкоўніка. [[Файл:Consular stamp and signature of Ivan Yermachenka (Constantinople, 1922).jpg|злева|міні|Пячатка і подпіс генеральнага консула БНР Івана Ермачэнкі на дакуменце, выдадзеным беларускай дыпламатычнай місіяй у Канстанцінопалі ў 1922 годзе.]] У 1920 г. эвакуіраваўся ў [[Канстанцінопаль]], дзе далучыўся да беларускага руху. У 1921 г. [[Консульства Беларускай Народнай Рэспублікі ў Канстанцінопалі|прадстаўнік урада БНР у Канстанцінопалі]] і генеральны консул на Балканах; заснаваў консульскія аддзелы БНР у Югаславіі і Балгарыі. З’яўляўся адным з арганізатараў Беларускага камітэта ў Турцыі. У 1922 г. намеснік міністра замежных спраў БНР у [[Коўна|Коўне]]. Пераехаў у [[Прага|Прагу]]. Скончыў медыцынскі факультэт [[Карлаў універсітэт|Карлавага ўніверсітэта]] (1929). Займаўся лекарскай практыкай і грамадска-палітычнай дзейнасцю сярод беларускай эміграцыі. Узначальваў беларускі аддзел таварыства «Сокал». Фундатар часопісу «[[Іскры Скарыны]]». У 1925 г. разам са старшынёй Рады БНР [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|Пётрам Крэчэўскім]], [[Васіль Іванавіч Захарка|Васілём Захаркам]], [[Тамаш Тамашавіч Грыб|Тамашам Грыбам]] не прызнаў рашэнняў Берлінскай [[Другая Усебеларуская канферэнцыя|Другой Усебеларускай канферэнцыі]], дзе аб’явілі пра роспуск Ураду БНР. 3 1938 г. — куратар беларуска-нямецкага супрацоўніцтва, у 1939 г. адбыліся перамовы прадстаўнікоў Міністэрства замежных спраў Рэйху з І. Ермачэнкам. Ён прапанаваў нямецкаму боку праект разгрому [[СССР|Савецкага Саюза]], у якім важную ролю адыгрывала саюзная Германіі беларуская дзяржава. Разам з Васілём Захаркам апрацаваў мемарандум да [[Адольф Гітлер|А.Гітлера]], у якім яны прасілі звярнуць пільную ўвагу на вырашэнне беларускага пытання. У [[1940]] г. заснаваў у [[Прага|Празе]] Беларускі камітэт самапомачы, стварыў уласнае прыватнае выдавецтва, што выпусціла пяць кніг. 22 кастрычніка 1941 г. міністр усходніх акупаваных тэрыторый прызначыў Ермачэнку старшынёй [[Беларуская народная самапомач|Беларускай народнай самапомачы]] (БНС) ў акупаваным нацыстамі [[Мінск]]у. БНС задумвалася акупацыйнымі ўладамі як дабрачынная арганізацыя для апекі над беднымі слаямі насельніцтва. Але дбаннем самога Ермачэнкі ўдалося стварыць агульнабеларускую арганізацыю, якая займалася не толькі сацыяльнымі праблемамі, але і пытаннямі школьніцтва, культуры, грамадскага жыцця. У чэрвені 1942 г. проы БНС быў створаны Вольны корпус беларускай самааховы для барацьбы з партызнамі, на чале якога стаў падпалкоўнік Ермачэнка. Быў дарадчыкам генеральнага камісара Беларусі [[В. Кубэ]]. Друкаваўся ў «[[Беларуская газета (1941)|Менскай (Беларускай) газэце]]». У пачатку 1943 г. супраць Ермачэнкі распачало працу СС у Берліне, пабачыўшы ва ўзвышэнні гэтага дзеяча пэўную небяспеку. Каб не надаваць справе палітычнага адцення, была праведзена фінансавая праверка БНС, вынікам якой стала абвінавачанне Ермачэнкі вясною 1943 г. у фінансавых злоўжываннях. 27 красавіка 1943 г. высланы ў Прагу пад нагляд [[гестапа]]. Пасля забойства Кубэ 22 верасня 1943 г. ён быў арыштаваны па падазрэнні ў датычнасці да забойства свайго былога шэфа, прыяцеля, аднадумца. У пачатку 1945 г. выехаў на захад Германіі. Пасля капітуляцыі працаваў у структурах [[Адміністрацыя Аб'яднаных Нацый па дапамозе і рэабілітацыі|ЮНРРА]]. Тады ж займеў добрыя дачыненні з амерыканскімі акупацыйнымі ўладамі, у т.л. дзякуючы сяброўству з адным з кіраўнікоў амерыканскай ваеннай адміністрацыі ў Германіі, падпалкоўнікам Ярамірам Поспішылам, з якім пазнаёмілся падчас знаходжання ў Стамбуле. У канцы 1947 — пачатку 1948 гг. пераехаў у [[Нью-Ёрк]]; працаваў урачом. У маі 1948 г. ён быў прызначаны паўнамоцным паслом [[Беларуская цэнтральная рада|БЦР]] у ЗША. Пабачыўшы складанасці ў справе дапамогі ў прыездзе беларускіх DP і цяжкія ўмовы іх жыцця ў Германіі, Іван Ермачэнка зрабіў спробу наладзіць сувязі са старой беларускай эміграцыяй і пераканаць яе дапамагаць суродзічам у Еўропе, на ўзор украінскай, польскай, рускай дыяспараў. Дзеяч звярнуўся да старой эміграцыі праз рускамоўную прэсу і заклікаў стварыць у Амерыцы беларускую грамадскую арганізацыю — зямляцтва, мэтай якога будзе дапамога суайчыннікам у Германіі запрашэннямі, грашыма, працай і жыллём<ref>Зварот быў надрукаваны ў некалькіх газетах, напр.: «Россия» [Нью-Йорк]. — 1948. — № . — 22 сентября</ref>. 8 лістапада 1948 года ў штаце Нью-Ёрк быў зарэгістраваны [[Злучаны беларуска-амерыканскі дапамаговы камітэт]], а Іван Ермачэнка ўзначаліў яго першы ўрад. Нягледзячы на ўласную ініцыятыву ў стварэнні арганізацыі, праз некалькі месяцаў па заснаванні ЗБАДК Іван Ермачэнка пакінуў пасаду яго старшыні, паколькі палітычныя апаненты імкнуліся спыніць яго кантакты з амерыканскімі чыноўнікамі. Публікаваўся ў часопісе «[[Беларус у Амерыцы]]». == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * [[Юрый Туронак|Туронак Ю.]] Беларуская кніга пад нямецкім кантролем (1939—1944). — Мн., 2002. * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} * Гардзіенка, А. Беларускі кангрэсавы камітэт Амэрыкі (БККА) / Алег Гардзіенка. — Смаленск: [б.в.], 2009. — 428 с., [12] с. іл. — (БІНІМ; Бібліятэка Бацькаўшчыны, Кніга 16). ** Туронак Ю. Беларусь пад нямецкай акупацыяй. — Мн., 1993; ** {{Крыніцы/ЭГБ|3}} * {{крыніцы/Шматгалосы эпісталярыум|}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ермачэнка Іван Абрамавіч}} [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Барысаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай цэнтральнай рады]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай народнай самапомачы]] [[Катэгорыя:Паслы Беларусі ў Турцыі]] 0p4l2kvqcqjmmhlgc641xqm7btlqvix 0 23397 5146428 5128147 2026-05-25T11:06:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146428 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Альберт Эйнштэйн | Арыгінал імя = {{lang-de|Albert Einstein}} | Выява = | Грамадзянства = - | Месца нараджэння = | Месца смерці = | Навуковая сфера = | Месца працы = Патэнтавае бюро ў [[Берн]]е/<br />[[Цюрыхскі ўніверсітэт]]/<br />[[Карлаў універсітэт]]/<br />[[Інстытут Кайзера Вільгельма]]/<br />[[Лейдэнскі ўніверсітэт]]/<br />{{нп4|Інстытут фундаментальных даследаванняў|Інстытут фундаментальных даследаванняў|en|Institute for Advanced Study}} | Альма-матэр =[[Швейцарская вышэйшая тэхнічная школа Цюрыха|Вышэйшая тэхнічная школа Цюрыха]]<ref>{{YouTube|ZaD6SwxxkTs|How much Einstein is there in ETH Zurich?|logo=1}}</ref> | Вядомы як = Стваральнік [[Агульная тэорыя адноснасці|агульнай]] і [[Спецыяльная тэорыя адноснасці|спецыяльнай]] [[тэорыя адноснасці|тэорыі адноснасці]] | Узнагароды і прэміі = {{Нобелеўскі медаль|1921}} [[Нобелеўская прэмія па фізіцы]] ([[1921]])<br />[[медаль Коплі]]<br />[[Медаль імя Макса Планка|медаль Планка]]<br />{{нп4|медаль Матэўчы|медаль Матэўчы|en|Matteucci Medal}}<br />{{нп4|медаль Франкліна|медаль Франкліна|en|Franklin Medal}} | Роспіс = Эйнштейн Альберт автограф ЖЗЛ.JPG }}{{Агульная тэорыя адноснасці}}{{Квантавая механіка}} '''Альбе́рт Эйнштэ́йн''' ({{lang-de|Albert Einstein}}; {{ДН|14|3|1879}}, {{МН|Ульм|ва Ульме}}, [[Вюртэмберг|Каралеўства Вюртэмберг]], [[Германская імперыя]] — {{ДС|18|4|1955}}, {{МС|Прынстан|3=Прынстан, Нью-Джэрсі}}, [[Нью-Джэрсі]], [[ЗША]]) — нямецкі [[фізік]]-[[тэарэтычная фізіка|тэарэтык]]. Стваральнік тэорыі адноснасці (з якой шырока вядома [[эквівалентнасць масы і энергіі]], {{math|''E'' {{=}} ''mc''²}}). Атрымаў у [[1921]] годзе [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскую прэмію па фізіцы]] «''за заслугі ў тэарэтычнай фізіцы, і асабліва за адкрыццё закону фотаэлектрычнага эфекту''». Унёсак Эйнштэйна ў тэарэтычную фізіку ўключае [[Спецыяльная тэорыя адноснасці|спецыяльную тэорыю адноснасці]], якая ўвязвае механіку і электрамагнетызм, і [[Агульная тэорыя адноснасці|агульную тэорыю адноснасці]], якая пашырыла прынцып адноснасці на неаднародны рух, стварыўшы тым самым новую тэорыю гравітацыі. Сярод іншых прац — рэлятывісцкая касмалогія, капілярнае дзеянне, крытычнае выпраменьванне, класічныя праблемы статыстычнай механікі і іх дастасаванне да квантавай тэорыі, тлумачэнне броўнаўскага руху малекул, імавернасць пераносу атамаў, квантавая тэорыя монаатамнага газу, цеплавыя ўласцівасці святла з нізкай шчыльнасцю выпраменьвання (фундамент тэорыі фатонаў), тэорыя выпраменьвання ўключна з вымушанай эмісіяй, канцэпцыя адзінай тэорыі поля, і геаметрызацыя фізікі. Ён таксама прадказаў «''[[Квантавая тэлепартацыя|квантавую тэлепартацыю]]''», прадказаў і вымераў гірамагнітны [[эфект Эйнштэйна — дэ Хааза]]. З 1933 года працаваў над праблемамі [[касмалогія|касмалогіі]] і [[Адзіная тэорыя поля|адзінай тэорыі поля]]. Альберт Эйнштэйн стварыў больш за 300 навуковых прац па фізіцы, а таксама каля 150 кніг і артыкулаў у галіне гісторыі і філасофіі навукі, публіцыстыкі і інш. Актыўна выступаў супраць вайны, супраць прымянення [[Ядзерная зброя|ядзернай зброі]], за [[гуманізм]], павагу правоў чалавека, паразуменне паміж народамі. Эйнштэйну належыць вырашальная роля ў папулярызацыі і ўвядзенні ў навуковы абарот новых фізічных канцэпцый і тэорый. У першую чаргу гэта тычыцца перагляду разумення фізічнай сутнасці [[Прастора-час|прасторы і часу]] і пабудовы новай тэорыі гравітацыі ўзамен ньютанаўскай. Эйнштэйн таксама, разам з [[Макс Планк|Планкам]], заклаў асновы квантавай тэорыі. Гэтыя канцэпцыі, шматкроць пацверджаныя эксперыментамі, утвараюць падмурак сучаснай фізікі. == Біяграфія == [[Файл:Ульм. Памятник Эйнштейну.jpg|thumb|right|Помнік ва Ульме на месцы дома, дзе нарадзіўся Эйнштэйн.]] === Раннія гады === Альберт Эйнштэйн нарадзіўся [[14 сакавіка]] [[1879]] года ў паўднёвагерманскім горадзе Ульме, у небагатай яўрэйскай сям’і{{sfn |Кузнецов Б. Г.|1980|с=25—26. }}. {{Фотарадок|Hermann einstein.jpg|Pauline Koch.jpg|ш1=145|ш2=149|тэкст=Герман Эйнштэйн і Паўліна Эйнштэйн (народжаная Кох), бацька і маці вучонага|align=left}} Бацька, Герман Эйнштэйн ([[1847]]—[[1902]]), быў у гэты час саўладальнікам невялікага прадпрыемства па вытворчасці пёравага начыння для матрацаў і пярын. Маці, Паўліна Эйнштэйн (народжаная Кох, [[1858]]—[[1920]]), паходзіла з сям’і заможнага прадаўца [[кукуруза|кукурузы]] Юліуса Дэрцбахера (у 1842 годзе ён змяніў прозвішча на Кох) і Еты Бернхаймер<ref>[http://www.einstein-website.de/biographies/einsteinpauline_content.html Einstein: Science and Religion. Short life history: Pauline Einstein] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110722183452/http://www.einstein-website.de/biographies/einsteinpauline_content.html |date=22 ліпеня 2011 }}{{ref-en}}</ref>. Улетку 1880 года сям’я перасялілася ў [[Мюнхен]], дзе Герман Эйнштэйн разам з братам Якабам заснаваў невялікую фірму па гандлі электрычным абсталяваннем. У Мюнхене нарадзілася малодшая сястра Альберта — Марыя (Мая, [[1881]]—[[1951]]). Пачатковую адукацыю Альберт Эйнштэйн атрымаў у мясцовай [[Каталіцызм|каталіцкай]] школе. Паводле яго ўспамінаў, у дзяцінстве ён перажыў стан глыбокай рэлігійнасці, які абарваўся ў 12 гадоў. Праз чытанне {{нп4|навукова-папулярная літаратура|навукова-папулярных кніг|ru|Научно-популярная литература}} ён прыйшоў да пераканання, што шмат выкладзенага ў [[Біблія|Бібліі]] не можа быць праўдай, а дзяржава наўмысна займаецца падманам маладога пакалення. Усё гэта зрабіла яго вальнадумцам і назаўжды спарадзіла скептычнае стаўленне да аўтарытэтаў<ref>{{cite web|url=http://www.einsteinandreligion.com/freethink.html|title=Einstein: Science and Religion. Becoming a Freethinker and a Scientist|access-date=19 лютага 2009|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110820185823/http://einsteinandreligion.com/freethink.html|archive-date=20 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Эйнштэйн пазней успамінаў найбольш моцныя дзіцячыя ўражанні: [[компас]], «''Пачаткі''» [[Эўклід]]а і (каля [[1889]] года) «''{{нп4|Крытыка чыстага розуму|Крытыку чыстага розуму|en|Critique of Pure Reason}}''» [[Імануіл Кант|Імануіла Канта]]. Па ініцыятыве маці ён з шасці гадоў пачаў займацца ігрой на [[Скрыпка|скрыпцы]]. Захапленне музыкай захоўвалася ў Эйнштэйна на працягу ўсяго жыцця. Ужо знаходзячыся ў [[ЗША]] ў [[Прынстан (Нью-Джэрсі)|Прынстане]], у [[1934]] годзе Альберт Эйнштэйн даў дабрачынны канцэрт, дзе выконваў на скрыпцы творы [[Вольфганг Амадэй Моцарт|Моцарта]] на карысць навукоўцаў-эмігрантаў і дзеячаў культуры з [[нацысцкая Германія|нацысцкай Германіі]]. [[Файл:Albert Einstein as a child.jpg|thumb|left|Эйнштэйн у 14 гадоў.]] У гімназіі (цяпер {{нп4|Гімназія імя Альберта Эйнштэйна|Гімназія імя Альберта Эйнштэйна|de|Albert-Einstein-Gymnasium München}} ў Мюнхене) ён не быў у ліку першых вучняў (выключэнне [[матэматыка]] і [[латынь]]). Сістэма механічнага завучвання матэрыялу (якая, як ён пазней казаў, наносіць шкоду самому духу вучобы і творчаму мысленню), а таксама аўтарытарнае стаўленне настаўнікаў да вучняў выклікала ў Альберта непрыманне, таму ён часта ўступаў у спрэчкі са сваімі выкладчыкамі. У [[1894]] годзе Эйнштэйны пераехалі з Мюнхена ў італьянскі горад [[Павія]], блізу [[Мілан]]а, куды браты Герман і Якаб перавялі сваю фірму. Сам Альберт заставаўся са сваякамі ў Мюнхене яшчэ пэўны час, каб скончыць усе шэсць класаў гімназіі. Так і не атрымаўшы {{нп4|атэстат сталасці|атэстата сталасці|en|Abitur}}, у [[1895]] годзе ён далучыўся да сваёй сям’і ў Павіі. [[Файл:Albert_Einstein's_exam_of_maturity_grades_(color2).jpg|thumb|Атэстат Эйнштэйна ў Аарау (ацэнкі па шасцібальнай шкале).]] Увосень 1895 года Альберт Эйнштэйн прыбыў у Швейцарыю, каб здаць уступныя экзамены ў [[Швейцарская вышэйшая тэхнічная школа Цюрыха|Вышэйшае тэхнічнае вучылішча (палітэхнікум) у Цюрыху]] і па заканчэнні навучання стаць выкладчыкам фізікі. Бліскуча праявіўшы сябе на экзамене па матэматыцы, ён у той жа час праваліў экзамены па [[Батаніка|батаніцы]] і [[Французская мова|французскай мове]], што не дазволіла яму паступіць у Цюрыхскі палітэхнікум. Аднак дырэктар вучылішча параіў маладому чалавеку паступіць у выпускны клас школы ў [[Аарау]] (Швейцарыя), каб атрымаць атэстат і паступаць яшчэ раз. У кантанальнай школе Аарау Альберт Эйнштэйн прысвячаў свой свабодны час вывучэнню электрамагнітнай тэорыі [[Джэймс Клерк Максвел|Максвела]]. У верасні [[1896]] года ён паспяхова здаў усе выпускныя іспыты ў школе, за выключэннем іспыту па французскай мове, і атрымаў атэстат, а ў кастрычніку 1896 года быў прыняты ў палітэхнікум на педагагічны факультэт{{sfn |Кузнецов Б. Г.|1980|с=32.}}. Тут ён пасябраваў з аднакурснікам, матэматыкам {{нп4|Марсель Гросман|Марселем Гросманам|en|Marcel Grossmann}} (1878—1936), а таксама пазнаёміўся з сербскай студэнткай факультэта медыцыны [[Мілева Марыч|Мілевай Марыч]] (на 4 гады старэйшай за яго), якая пазней стала яго жонкай. У гэтым жа годзе Эйнштэйн адмовіўся ад германскага грамадзянства. Каб атрымаць швейцарскае грамадзянства, патрабавалася выплаціць 1000 [[Швейцарскі франк|швейцарскіх франкаў]], аднак бядотнае матэрыяльнае становішча сям’і дазволіла яму зрабіць гэта толькі праз 5 гадоў. Прадпрыемства бацькі ў гэтым годзе канчаткова згалела, бацькі Эйнштэйна пераехалі ў Мілан, дзе Герман Эйнштэйн, ужо без брата, адкрыў фірму па гандлі электраабсталяваннем. Стыль і методыка выкладання ў палітэхнікуме істотна адрозніваліся ад закасцянелай і аўтарытарнай прускай школы, таму далейшае навучанне давалася юнаку лягчэй. У яго былі першакласныя выкладчыкі, у тым ліку выдатны геометр [[Герман Мінкоўскі]] (яго лекцыі Эйнштэйн часта прапускаў, пра што потым шчыра шкадаваў) і аналітык {{нп4|Адольф Гурвіц|Адольф Гурвіц|en|Adolf Hurwitz}}. === Пачатак навуковай дзейнасці === У [[1900]] годзе Эйнштэйн скончыў палітэхнікум, атрымаўшы дыплом выкладчыка матэматыкі і фізікі. Экзамены ён здаў паспяхова, але не бліскуча. Многія прафесары высока ацэньвалі здольнасці студэнта Эйнштэйна, але ніхто не пажадаў дапамагчы яму працягнуць навуковую кар’еру. Сам Эйнштэйн пазней успамінаў{{sfn |Львов В. Е.|1959|с=15.}}: <blockquote> Я быў трэціраваны маімі настаўнікамі, якія не любілі мяне з-за маёй незалежнасці і закрылі мне шлях у навуку. </blockquote> [[Файл:Albert Einstein ETH-Bib Portr 05937.jpg|thumb|Эйнштэйн у патэнтавым бюро (1905).]] Хоць у наступным, [[1901]] годзе, Эйнштэйн стаў грамадзянінам Швейцарыі, але аж да вясны [[1902]] года не мог знайсці сталага месца працы — нават школьным настаўнікам. Не маючы заробку ён літаральна галадаў, не прымаючы ежу па некалькі дзён запар, што стала прычынай хваробы печані, ад якой навуковец пакутаваў да канца жыцця. Нягледзячы на цяжкасці, Эйнштэйн знаходзіў час і сілы для далейшага вывучэння фізікі. У 1901 годзе берлінскія ''«Аналы фізікі''» ({{lang-de|''Annalen der Physik''}}) апублікавалі яго першы артыкул «''Следствы з тэорыі капілярнасці''» ({{lang-de|''Folgerungen aus den Capillaritätserscheinungen''}}), прысвечаны аналізу сіл прыцягнення між атамамі вадкасцей на падставе тэорыі капілярнасці. Пераадолець нягоды дапамог былы аднакурснік Марсель Гросман, які рэкамендаваў Эйнштэйна на пасаду эксперта III класа ў Федэральнае Бюро патэнтавання вынаходстваў ([[Берн]]) з акладам 3500 франкаў у год (у гады студэнцтва ён жыў на 100 франкаў у месяц{{sfn |Пайс А.|1989|с=50 }}). Эйнштэйн працаваў у Бюро патэнтаў з ліпеня 1902 па кастрычнік [[1909]] года, займаючыся пераважна экспертнай ацэнкай заявак на вынаходствы. У [[1903]] годзе ён стаў пастаянным работнікам Бюро. Характар ​​працы дазваляў Эйнштэйну прысвячаць вольны час даследаванням у галіне тэарэтычнай фізікі. [[Файл:Albert Einstein and his wife Mileva Maric.jpg|thumb|right|Эйнштэйн са сваёй першай жонкай [[Мілева Марыч|Мілевай Марыч]] (каля 1905 года).]] У кастрычніку 1902 года Эйнштэйн атрымаў вестку з Італіі аб хваробе бацькі; Герман Эйнштэйн памёр праз некалькі дзён пасля прыезда сына. [[6 студзеня]] [[1903]] года Эйнштэйн ажаніўся з дваццацісямігадовай Мілевай Марыч. У іх нарадзіліся трое дзяцей{{efn|Першай нарадзілася дачка (1902), але высветліць яе лёс біёграфам не атрымалася, хутчэй за ўсё, яна памерла ў маленстве<ref>{{cite web |url = http://www.einstein-website.de/biographies/einsteinlieserl.html |title = Short life history: Lieserl Einstein-Maric |access-date = 10 лютага 2009 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20110722184159/http://www.einstein-website.de/biographies/einsteinlieserl.html |archive-date = 22 ліпеня 2011 |url-status = dead }}</ref>.}}. З 1904 года Эйнштэйн супрацоўнічаў з вядучым фізічным часопісам Германіі «''Аналы фізікі''», падаючы для яго рэфератыўнага дадатка анатацыі новых артыкулаў па [[Тэрмадынаміка|тэрмадынаміцы]]<ref>{{артыкул|аўтар=Визгин В. П., Кобзарев И. Ю., Явелов В. Е. |загаловак=Научное творчество и жизнь Альберта Эйнштейна: рецензия на книгу А. Пайса |выданне=Эйнштейновский сборник, 1984—1985 |год=1988 |месца=М. |выдавецтва=Наука |старонкі=304 |isbn=5-02-000006-Х }}</ref>. Магчыма, набыты гэтым аўтарытэт у рэдакцыі садзейнічаў яго уласным публікацыям 1905 года. === 1905 — «Год цудаў» === [[1905]] год увайшоў у гісторыю фізікі як «''Год цудаў''» ({{lang-la|Annus Mirabilis}})<ref>{{cite web|author=Dirk Soltau.|url=http://www.wissen.de/wde/generator/wissen/ressorts/sport/Formel1/index,page=1306822.html|title=Albert Einstein: 1905 – das Wunderjahr auf dem Papier|access-date=20 жніўня 2010|lang=de|archive-url=https://www.webcitation.org/60qXoeSUf?url=http://www.wissen.de/wde/generator/wissen/ressorts/sport/Formel1/index,page=1306822.html|archive-date=11 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. У гэтым годзе «''Аналы фізікі''» апублікавалі тры выдатныя артыкулы Эйнштэйна, якія паклалі пачатак новай навуковай рэвалюцыі: # «''Да электрадынамікі цел, якія рухаюцца''» ({{lang-de|''Zur Elektrodynamik bewegter Körper''}}). З гэтага артыкула пачынаецца [[Спецыяльная тэорыя адноснасці|тэорыя адноснасці]]<ref> ''А. Эйнштейн'' [http://path-2.narod.ru/02/03/kedt.pdf «К электродинамике движущихся тел»], Эйнштейн, А. Собр. науч. тр. в 4 тт. Т. 1. Работы по теории относительности. 1905—1920. — М.: Наука. 1965. С.56-57.</ref>. # «''Аб адным эўрыстычным пункце гледжання, які тычыцца ўзнікнення і ператварэння святла''» ​​({{lang-de|''Über einen die Erzeugung und Verwandlung des Lichts betreffenden heuristischen Gesichtspunkt''}}). Адна з работ, якія заклалі падмурак [[Квантавая механіка|квантавай тэорыі]]. # «''Аб руху часціц, якія ўзважаныя ў вадкасці, патрабаваным малекулярна-кінетычнай тэорыяй цеплаты''» ({{lang-de|''Über die von der molekularkinetischen Theorie der Wärme geforderte Bewegung von in ruhenden Flüssigkeiten suspendierten Teilchen''}}) — праца, прысвечаная [[Броўнаўскі рух|броўнаўскаму руху]], якая істотна прасунула [[Статыстычная фізіка|статыстычную фізіку]]. Эйнштэйну часта задавалі пытанне: як яму ўдалося стварыць тэорыю адноснасці? Паўжартам, напалову сур’ёзна ён адказваў<ref>{{кніга |аўтар= Einstein A. |загаловак= Lettres a Maurice Solovine |месца= Paris |год= 1956 |pages=21 }}</ref>: <blockquote>Чаму менавіта я стварыў тэорыю адноснасці? Калі я задаю сабе такое пытанне, мне здаецца, што прычына ў наступным. Нармальны дарослы чалавек наогул не задумваецца над праблемай прасторы і часу. На яго думку, ён ужо думаў аб гэтай праблеме ў дзяцінстве. Я ж развіваўся інтэлектуальна так павольна, што прастора і час займалі мае думкі, калі я стаў ужо дарослым. Натуральна, я мог глыбей пранікаць у праблему, чым дзіця з нармальнымі схільнасцямі.</blockquote> ==== Спецыяльная тэорыя адноснасці ==== {{Асноўны артыкул|Спецыяльная тэорыя адноснасці}} На працягу ўсяго [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] матэрыяльным носьбітам электрамагнітных з’яў лічылася гіпатэтычнае асяроддзе — [[Эфір (фізіка)|эфір]]. Аднак да пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] высветлілася, што ўласцівасці гэтага асяроддзя цяжка ўзгадніць з [[класічная фізіка|класічнай фізікай]]. З аднаго боку, [[аберацыя святла]] схіляе да думкі, што эфір абсалютна нерухомы, з другога — {{нп4|вопыт Фізо|вопыт Фізо|ru|Опыт Физо}} сведчыў на карысць гіпотэзы, што эфір часткова захопліваецца матэрыяй, якая рухаецца. [[Вопыт Майкельсана|Вопыты Майкельсана]] ([[1881]]), аднак, паказалі, што ніякага «''эфірнага ветру''» не існуе. У [[1892]] годзе [[Хендрык Лорэнц]] і (незалежна ад яго) {{нп4|Джордж Фрэнсіс Фіцджэральд|Джордж Фіцджэральд|en|George Francis FitzGerald}} выказалі дапушчэнне, што эфір нерухомы, а даўжыня любога цела скарачаецца ў кірунку яго руху. Заставалася, аднак, адкрытым пытанне, чаму даўжыня скарачаецца дакладна ў такой прапорцыі, каб кампенсаваць «''эфірны вецер''» і не даць выявіць існаванне эфіру. Адначасова вывучалася пытанне, пры якіх пераўтварэннях каардынатаў [[ураўненні Максвела]] інварыянтныя. Правільныя формулы ўпершыню выпісалі {{нп4|Джозеф Лармор|Лармор|en|Joseph Larmor}} ([[1900]]) і [[Анры Пуанкарэ|Пуанкарэ]] ([[1905]]), апошні даказаў іх групавыя ўласцівасці і прапанаваў назваць [[Пераўтварэнні Лорэнца|пераўтварэннямі Лорэнца]]. Пуанкарэ таксама даў абагульненую фармулёўку [[Прынцып адноснасці Эйнштэйна|прынцыпу адноснасці]], якая ахоплівае і [[Электрадынаміка|электрадынаміку]]. Тым не менш, ён працягваў прызнаваць эфір, хоць прытрымліваўся думкі, што яго ніколі не атрымаецца выявіць<ref>Гл. даклад Пуанкарэ на фізічным кангрэсе, [[1900]] года: {{кніга |аўтар= Пуанкаре Анри. |загаловак= О науке |месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1983 |старонкі=524 }}</ref>. У дакладзе на фізічным кангрэсе (1900) Пуанкарэ ўпершыню выказвае думку, што адначасовасць падзей не абсалютная, а ўяўляе сабой умоўнае пагадненне («''{{нп4|Канвенцыяналізм|канвенцыю|ru|Конвенционализм}}''»). Было выказана таксама меркаванне аб крайняй [[хуткасць святла|хуткасці святла]]. Такім чынам, у пачатку XX стагоддзя існавалі дзве несумяшчальныя кінематыкі: класічная, з [[Прынцып адноснасці Галілея|пераўтварэннямі Галілея]], і электрамагнітная, з пераўтварэннямі Лорэнца. [[Файл:Albert einstein house bern.JPG|thumb|''Einsteinhaus'' — дом Эйнштэйна ў Берне, дзе нарадзілася тэорыя адноснасці.]] Эйнштэйн, разважаючы на гэтыя тэмы ў значнай ступені незалежна, выказаў здагадку, што першая з’яўляецца [[Апраксімацыя|набліжаным]] выпадкам другой для малых хуткасцей, а тое, што лічылася ўласцівасцямі эфіру, ёсць насамрэч праява аб’ектыўных уласцівасцей прасторы і часу{{efn|Пуанкарэ разглядаў сваю матэматычную мадэль, якая фармальна супадае з эйнштэйнаўскай, як адлюстраванне не фізічнай рэальнасці, а суб’ектыўных (канвенцыянальных) паняццяў фізікаў.}}. Эйнштэйн прыйшоў да высновы, што недарэчна прыцягваць паняцце эфіру толькі для таго, каб даказаць немагчымасць яго назірання, і што корань праблемы ляжыць не ў дынаміцы, а глыбей — у кінематыцы. У згаданым вышэй асноватворным артыкуле «''Да электрадынамікі цел, якія рухаюцца''» ён прапанаваў два пастулаты: усеагульны [[Прынцып адноснасці Эйнштэйна|прынцып адноснасці]] і сталасць хуткасці святла; з іх лёгка выводзіцца {{нп4|лорэнцава скарачэнне|лорэнцава скарачэнне|en|Length contraction}}, формулы пераўтварэнняў Лорэнца, адноснасць адначасовасці, непатрэбнасць эфіру, новая формула складання хуткасцей, узрастанне інерцыі з хуткасцю і г. д.{{efn|У некалькіх выступленнях Эйнштэйн ужываў тэрмін «''эфір''» як сінонім «''фізічнай прасторы''», гл. ніжэй раздзел [[#Эфір і тэорыя адноснасці]]. Аднак гэты новы сэнс старога тэрміна не прыжыўся ў навуцы.}}. У другім яго артыкуле, які выйшаў у канцы года, з’явілася і формула [[Эквівалентнасць масы і энергіі|<math>E=mc^2</math>]], якая вызначае сувязь масы і энергіі. Частка навукоўцаў адразу прыняла гэтую тэорыю, якая пазней атрымала назву «''[[спецыяльная тэорыя адноснасці]]''» (СТА); [[Макс Планк]] ([[1906]]) і сам Эйнштэйн ([[1907]]) пабудавалі рэлятывісцкую [[Дынаміка|дынаміку]] і [[Тэрмадынаміка|тэрмадынаміку]]. Былы настаўнік Эйнштэйна, [[Герман Мінкоўскі]], у 1907 годзе прадставіў матэматычную мадэль кінематыкі тэорыі адноснасці ў выглядзе геаметрыі [[Прастора Мінкоўскага|чатырохмернага нееўклідавага свету]] і распрацаваў тэорыю інварыянтаў гэтага свету (першыя вынікі ў гэтым кірунку апублікаваў Пуанкарэ ў 1905 годзе). Аднак нямала навукоўцаў палічылі «''новую фізіку''» залішне рэвалюцыйнай. Яна адмяняла эфір, абсалютную прастору і абсалютны час, рэвізавала механіку [[Ісаак Ньютан|Ньютана]], якая 200 гадоў служыла апорай фізікі і нязменна пацвярджалася назіраннямі. Час у тэорыі адноснасці цячэ па-рознаму ў розных [[Сістэма адліку|сістэмах адліку]], [[інерцыя]] і даўжыня залежаць ад хуткасці, рух хутчэй святла немагчымы, узнікае «''[[парадокс блізнят]]''» — усе гэтыя незвычайныя следствы былі непрымальнымі для кансерватыўнай часткі навуковай супольнасці. Справа ўскладнялася таксама тым, што СТА не прадказвала спачатку ніякіх новых назіраных эфектаў, а вопыты {{нп4|Вальтэр Кауфман|Вальтэра Кауфмана|de|Walter Kaufmann (Physiker)}} ([[1905]]—[[1909]]) многія трактавалі як абвяржэнне краевугольнага каменя СТА — прынцыпу адноснасці (гэты аспект канчаткова праясніўся на карысць СТА толькі ў [[1914]]—[[1916]] гадах){{sfn |Пайс А.|1989|с=155-156. }}. Некаторыя фізікі ўжо пасля 1905 года спрабавалі распрацаваць альтэрнатыўныя тэорыі (напрыклад, {{нп4|Вальтэр Рытц|Рытц|ru|Ритц, Вальтер}} у [[1908]] годзе), аднак пазней высветлілася неадольнае разыходжанне гэтых тэорый з эксперыментам<ref name=SP183>{{кніга |аўтар= Спасский Б. И. |загаловак= История физики |месца= М. |выдавецтва= Высшая школа |год= 1977 |том= 2 |старонкі=183—187}}</ref>. Многія вядомыя фізікі засталіся вернымі класічнай механіцы і канцэпцыі эфіру, сярод іх [[Хендрык Антон Лорэнц|Лорэнц]], [[Джозеф Джон Томсан|Дж. Дж. Томсан]], [[Філіп Эдуард Антон фон Ленард|Ленард]], {{нп4|Олівер Джозеф Лодж|Лодж|en|Oliver Lodge}}, [[Вальтэр Герман Нернст|Нернст]], [[Вільгельм Він|Він]]<ref name=SP183/>. Пры гэтым некаторыя з іх (напрыклад, сам Лорэнц) не адпрэчвалі вынікаў спецыяльнай тэорыі адноснасці, аднак інтэрпрэтавалі іх у духу тэорыі Лорэнца, аддаючы перавагу погляду на прасторава-часавую канцэпцыю Эйнштэйна-Мінкоўскага як на чыста матэматычны прыём. Вырашальным аргументам на карысць праўдзівасці СТА сталі вопыты па праверцы [[Агульная тэорыя адноснасці|агульнай тэорыі адноснасці]] (гл. ніжэй). З часам паступова назапашваліся і вопытныя пацверджанні самой СТА. На ёй заснаваныя [[квантавая тэорыя поля]], тэорыя [[Паскаральнік зараджаных часціц|паскаральнікаў]], яна ўлічваецца пры праектаванні і працы [[GPS|спадарожнікавых сістэм навігацыі]] (тут спатрэбіліся нават папраўкі агульнай тэорыі адноснасці)<ref>{{cite web|author=Neil Ashby|url=http://relativity.livingreviews.org/Articles/lrr-2003-1/|title=Relativity in the Global Positioning System|access-date=19 лютага 2009|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20050906104857/http://relativity.livingreviews.org/Articles/lrr-2003-1/|archive-date=6 верасня 2005|url-status=dead}}</ref> і г. д. ==== Квантавая тэорыя ==== {{main|Гісторыя квантавай механікі|Гісторыя ўзнікнення квантавай фізікі}} [[Файл:Max planck.jpg|thumb|[[Макс Планк]].]] Для вырашэння праблемы, якая ўвайшла ў гісторыю пад назвай «''{{нп4|ультрафіялетавая катастрофа|ультрафіялетавай катастрофы|en|Ultraviolet catastrophe}}''», і адпаведнага ўзгаднення тэорыі з эксперыментам [[Макс Планк]] выказаў дапушчэнне ([[1900]]), што выпраменьванне святла рэчывам адбываецца дыскрэтна (непадзельнымі порцыямі), і энергія выпраменьванай порцыі залежыць ад частаты святла. Некаторы час гэтую гіпотэзу нават сам яе аўтар разглядаў як умоўны матэматычны прыём, аднак Эйнштэйн у другім з вышэйзгаданых артыкулаў прапанаваў далёка ідучае яе абагульненне і з поспехам ужыў для тлумачэння уласцівасцей [[фотаэфект]]у. Эйнштэйн высунуў тэзіс, што не толькі выпраменьванне, але і распаўсюджанне і паглынанне святла дыскрэтныя; пазней гэтыя порцыі ([[квант]]ы) атрымалі назву [[фатон]]аў. Гэты тэзіс дазволіў яму растлумачыць два дапушчэнні фотаэфекту: чаму фататок узнікаў не пры адвольнай частаце святла, а толькі пачынаючы з пэўнага парога, які залежыць толькі ад віду металу, а энергія і хуткасць выбітых электронаў залежалі не ад інтэнсіўнасці святла, а толькі ад яго частаты. Тэорыя фотаэфекту Эйнштэйна з высокай дакладнасцю адпавядала вопытным дадзеным, што пазней пацвердзілі эксперыменты [[Роберт Эндрус Мілікен|Мілікена]] ([[1916]]). Першапачаткова гэтыя погляды сустрэлі неразуменне большасці фізікаў, нават Планка Эйнштэйну прыйшлося пераконваць у рэальнасці квантаў{{efn|У рэкамендацыю для абрання Эйнштэйна ў Прускую Акадэмію навук (1912), падпісаную Планкам і шэрагам іншых найбуйнейшых фізікаў Германіі, аўтары ўключылі прабачэнне за «''легкадумную''» веру Эйнштэйна ў існаванне фатонаў: «''Тое, што ён у сваіх развагах часам выходзіць за межы мэты, як, напрыклад, у сваёй гіпотэзе светлавых квантаў, нельга занадта ставіць яму ў папрок. Бо, не вырашыўшы пайсці на рызыку, нельга ажыццявіць праўдзіва новага, нават у самым дакладным прыродазнаўстве.''»<ref>{{артыкул |аўтар=Макс Борн. |загаловак = Альберт Эйнштейн и световые кванты |выданне = Успехи физических наук |спасылка = http://ufn.ru/ufn56/ufn56_5/Russian/r565h.pdf |год = 1956 |том = 59 |нумар = 1 |старонкі = 127}}</ref>.}}. Паступова, аднак, былі назапашаныя вопытныя дадзеныя, якія пераканалі скептыкаў у дыскрэтнасці электрамагнітнай энергіі. Апошнюю кропку ў спрэчцы паставіў [[эфект Комптана]] ([[1923]]). У [[1907]] годзе Эйнштэйн апублікаваў квантавую тэорыю цеплаёмістасці (старая тэорыя пры нізкіх тэмпературах моцна разыходзілася з эксперыментам). Пазней ([[1912]]) [[Петэр Дэбай|Дэбай]], [[Макс Борн|Борн]] і {{нп4|Тэадор фон Карман|Карман|en|Theodore von Kármán}} удакладнілі тэорыю цеплаёмістасці Эйнштэйна, і была дасягнутая выдатная суадноснаць з вопытам<ref>{{cite web|author=Кудрявцев П. С.|url=http://nplit.ru/books/item/f00/s00/z0000004/st048.shtml|title=История физики. Развитие квантовой теории Эйнштейном|access-date=13 августа 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120217201926/http://nplit.ru/books/item/f00/s00/z0000004/st048.shtml|archive-date=17 лютага 2012|url-status=dead}}</ref>. ==== Броўнаўскі рух ==== У [[1827]] годзе [[Роберт Броўн]] назіраў пад мікраскопам і пазней апісаў хаатычны рух кветкавага пылку, які плаваў у вадзе<ref>{{кніга |аўтар=Спасский Б. И. |загаловак=История физики |месца= М. |выдавецтва= Высшая школа |год=1977 |том=II |спасылка=http://osnovanija.narod.ru/History/Spas/T2_1.djvu |старонкі=74 }} </ref>. Эйнштэйн, на аснове [[Малекулярная фізіка|малекулярнай тэорыі]], распрацаваў статыстыка-матэматычную мадэль падобнага руху. На падставе яго мадэлі дыфузіі можна было, апроч іншага, з добрай дакладнасцю ацаніць памер малекул і іх колькасць у адзінцы аб’ёму. Адначасова да аналагічных высноў прыйшоў [[Марыян Смалухоўскі]], артыкул якога быў апублікаваны на некалькі месяцаў пазней. Свае работы па статыстычнай механіцы, пад назвай «''Новае вызначэнне памераў малекул''», Эйнштэйн прэзентаваў у палітэхнікуме ў якасці дысертацыі і ў тым жа 1905 годзе атрымаў званне [[доктар філасофіі|доктара філасофіі]] (эквівалент кандыдата прыродазнаўчых навук) па фізіцы. У наступным годзе Эйнштэйн развіў сваю тэорыю ў новым артыкуле «''Да тэорыі броўнаўскага руху''», і ў далейшым неаднаразова вяртаўся да гэтай тэмы. Неўзабаве ([[1908]]) вымярэнні [[Жан Батыст Перэн|Перэна]] цалкам пацвердзілі адэкватнасць мадэлі Эйнштэйна, што стала першым эксперыментальным доказам малекулярна-кінетычнай тэорыі, якая падвяргалася ў тыя гады актыўным нападам з боку [[Пазітывізм|пазітывістаў]]. [[Макс Борн]] пісаў ([[1949]])<ref>{{кніга |аўтар= Борн М. |загаловак= Физика в жизни моего поколения. Сборник статей |месца= М. |выдавецтва= ИЛ |год= 1963 |старонкі= 361 }}</ref>: «''Я думаю, што гэтыя даследаванні Эйнштэйна больш за ўсе іншыя работы пераконваюць фізікаў у рэальнасці атамаў і малекул, у справядлівасці тэорыі цеплаты і фундаментальнай ролі імавернасці ў законах прыроды»''. Працы Эйнштэйна па статыстычнай фізіцы цытуюць нават часцей, чым яго працы па тэорыі адноснасці<ref name=Sukh/>. Выведзеная ім {{нп4|Суадносіны Эйнштэйна|формула для каэфіцыента дыфузіі|en|Einstein relation (kinetic theory)}} і яго сувязь з [[Дысперсія выпадковай велічыні|дысперсіяй]] каардынатаў апынулася прыдатнай у самым агульным класе задач: {{нп4|маркаўскі працэс|маркаўскія працэсы дыфузіі|en|Markov process}}, электрадынаміка і т. п.<ref name=Sukh>{{cite web |author = Суханов А. Д. |url = http://ufn.ru/tribune/all.pdf |title = Перечитывая Эйнштейна: истоки статистической термодинамики |access-date = 10 лютага 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110903042137/http://ufn.ru/tribune/all.pdf |archive-date = 3 верасня 2011 |url-status = dead }}</ref>. Пазней, у артыкуле «''Да квантавай тэорыі выпраменьвання''» ([[1917]]) Эйнштэйн, зыходзячы са статыстычных меркаванняў, упершыню выказаў здагадку існавання новага віду выпраменьвання, таго, што адбываецца пад уздзеяннем вонкавага электрамагнітнага поля («''{{нп4|індуцыраванае выпраменьванне|індуцыраванае выпраменьванне|ru|Вынужденное излучение}}''»). У пачатку [[1950-я|1950-х]] гадоў быў прапанаваны спосаб узмацнення святла і радыёхваль, заснаваны на выкарыстанні індуцыраванага выпраменьвання, а ў наступныя гады яно лягло ў аснову тэорыі [[лазер]]аў. === Берн — Цюрых — Прага — Цюрых — Берлін (1905—1914) === Работы 1905 года прынеслі Эйнштэйну, хоць і не адразу, сусветную славу. [[30 красавіка]] 1905 года ён накіраваў ва [[Універсітэт Цюрыха|ўніверсітэт Цюрыха]] тэкст сваёй доктарскай дысертацыі на тэму «''Новае вызначэнне памераў малекул''». Рэцэнзентамі былі прафесары Кляйнер і Буркхард. 15 студзеня 1906 года ён атрымаў ступень доктара навук па фізіцы. Ён лістуецца і сустракаецца з самымі вядомымі фізікамі свету, а [[Макс Планк|Планк]] у Берліне ўключае тэорыю адноснасці ў свой навучальны курс. У лістах яго называюць «''сп-р прафесар''», аднак яшчэ чатыры гады (да кастрычніка 1909 года) Эйнштэйн працягвае службу ў Бюро патэнтаў; у 1906 годзе яго павысілі на пасадзе (ён стаў экспертам II класа) і дадалі аклад. У кастрычніку 1908 года Эйнштэйна запрасілі чытаць факультатыў у [[Бернскі ўніверсітэт]], аднак без усялякай аплаты. У 1909 годзе ён пабываў на з’ездзе натуралістаў у [[Зальцбург]]у, дзе сабралася эліта нямецкай фізікі, і ўпершыню сустрэўся з Планкам; за 3 гады ліставання яны хутка сталі блізкімі сябрамі і захавалі сяброўства да канца жыцця. Пасля з’езда Эйнштэйн нарэшце атрымаў аплачваную пасаду экстраардынарнага прафесара ў [[Цюрыхскі ўніверсітэт|Цюрыхскім універсітэце]] (снежань 1909 года), дзе выкладаў геаметрыю яго стары сябар [[Марсель Гросман]]. Аплата была невялікай, асабліва для сям’і з двума дзецьмі, і ў 1911 годзе Эйнштэйн без ваганняў прыняў запрашэнне ўзначаліць кафедру фізікі ў [[Прага|пражскім]] [[Карлаў універсітэт|Нямецкім універсітэце]]. У гэты перыяд Эйнштэйн працягвае публікацыю серыі артыкулаў па тэрмадынаміцы, тэорыі адноснасці і квантавай тэорыі. У Празе ён актывізуе даследаванні па тэорыі прыцягнення, паставіўшы мэтай стварыць рэлятывісцкую тэорыю гравітацыі і ажыццявіць даўнюю мару фізікаў — выключыць з гэтай галіны [[Ісаак Ньютан|ньютанаўскае]] [[Прынцып далёкадзеяння|далёкадзеянне]]. У 1911 годзе Эйнштэйн удзельнічаў у Першым [[Сальвееўскі кангрэс|Сальвееўскім кангрэсе]] ([[Брусель]]), прысвечаным квантавай фізіцы. Там адбылася яго адзіная сустрэча з [[Анры Пуанкарэ]], які працягваў адпрэчваць тэорыю адноснасці, хоць асабіста да Эйнштэйна ставіўся з вялікай павагай<ref name=ECHAR>{{кніга |аўтар= Тяпкин А. А., Шибанов А. С. |загаловак= Пуанкаре |выданне= 2-е издание |месца= М. |выдавецтва= Молодая гвардия |год= 1982 |старонкі= 408 |серыя= Жизнь замечательных людей }} </ref>. Праз год Эйнштэйн вярнуўся ў Цюрых, дзе стаў прафесарам роднага палітэхнікума і чытаў там лекцыі па фізіцы. У [[1913]] годзе ён наведаў Кангрэс прыродазнаўцаў у Вене, наведаў там 75-гадовага [[Эрнст Мах|Эрнста Маха]]; калісьці крытыка Махам ньютанаўскай механікі вельмі ўразіла Эйнштэйна і ідэйна падрыхтавала да навацый тэорыі адноснасці. У канцы 1913 года, па рэкамендацыі Планка і Нернста, Эйнштэйн атрымаў запрашэнне ўзначаліць фізічны даследчы інстытут, які ствараўся ў Берліне; ён залічаны таксама прафесарам [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта|Берлінскага ўніверсітэта]]. Акрамя блізкасці да Планка гэтая пасада мела тую перавагу, што не абавязвала адрывацца на выкладанне. Ён прыняў запрашэнне, і ў перадваенны 1914 год перакананы [[Пацыфізм|пацыфіст]] Эйнштэйн прыбыў у Берлін. Мілева з дзецьмі засталася ў Цюрыху, іх сям’я распалася. У лютым 1919 яны афіцыйна развяліся<ref>{{кніга |аўтар= Roger Highfield, Paul Carter. |загаловак= The Private Lives of Albert Einstein. Указ. соч |старонкі=188 }}</ref>. Грамадзянства Швейцарыі, нейтральнай краіны, дапамагала Эйнштэйну вытрымліваць мілітарысцкі ціск пасля пачатку [[Першая сусветная вайна|вайны]]. Ён не падпісваў ніякіх «''патрыятычных''» зваротаў, насупраць — у суаўтарстве з фізіёлагам {{нп4|Георг Фрыдрых Нікалаі|Георгам Фрыдрыхам Нікалаі|en|Georg Friedrich Nicolai}} склаў антываенны «''Зварот да еўрапейцаў''» у процівагу шавіністычнаму {{нп4|Маніфест 93-х|маніфесту 93-х|ru|Манифест 93-х}}, а ў лісце [[Рамэн Ралан|Рамэну Ралану]] пісаў{{sfn |Львов В. Е.|1959|с=135.}}: <blockquote> Ці будуць удзячнымі будучыя пакаленні нашай Еўропе, у якой тры стагоддзі самай напружанай культурнай працы прывялі толькі да таго, што рэлігійнае вар’яцтва змянілася вар’яцтвам нацыяналістычным? Нават навукоўцы розных краін паводзяць сябе так, быццам у іх ампутавалі мазгі. </blockquote> === Агульная тэорыя адноснасці (1915) === {{main|Агульная тэорыя адноснасці}} Яшчэ [[Рэнэ Дэкарт|Дэкарт]] абвясціў, што ўсе працэсы ў [[Сусвет|Сусвеце]] тлумачацца лакальным узаемадзеяннем аднаго віду матэрыі з другім, і з пункту гледжання навукі гэты тэзіс блізкадзеяння быў натуральным. Аднак ньютанаўская тэорыя сусветнага прыцягнення рэзка супярэчыла тэзе блізкадзеяння — у ёй сіла прыцягнення перадавалася незразумела як праз зусім пустую прастору, прычым бясконца хутка. Па сутнасці [[Ісаак Ньютан|ньютанаўская]] мадэль была чыста матэматычнай, без якога-небудзь фізічнага зместу<ref>{{кніга |частка=Притяжение |аўтар=[[Джэймс Клерк Максвел|Джеймс Клерк Максвелл.]] |загаловак=Статьи и речи |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1968 |старонак=423 |старонкі=169 }}</ref>. На працягу двух стагоддзяў рабіліся спробы выправіць становішча і пазбавіцца ад містычнага далёкадзеяння, напоўніць тэорыю прыцягнення рэальным фізічным зместам — тым больш што пасля Максвела гравітацыя засталася адзіным у фізіцы прыстанкам далёкадзеяння. Асабліва незадавальняльнай стала сітуацыя пасля зацвярджэння спецыяльнай тэорыі адноснасці, таму што тэорыя Ньютана была несумяшчальная з [[пераўтварэнні Лорэнца|пераўтварэннямі Лорэнца]]. Аднак да Эйнштэйна выправіць становішча нікому не ўдалося. [[Файл:Spacetime curvature.png|thumb|360px|Скрыўленне прасторы масіўным целам.]] Асноўная ідэя Эйнштэйна была простая: матэрыяльным носьбітам прыцягнення з’яўляецца сама прастора (дакладней, [[прастора-час]]). Той факт, што гравітацыю можна разглядаць як праяву ўласцівасцей геаметрыі чатырохмернай нееўклідавай прасторы, без прыцягнення дадатковых паняццяў, ёсць следства таго, што ўсе целы ў полі прыцягнення атрымліваюць аднолькавае паскарэнне («''[[Прынцып эквівалентнасці сіл гравітацыі і інерцыі|прынцып эквівалентнасці]]''» Эйнштэйна). Чатырохмерная прастора-час пры такім падыходзе аказваецца не «''плоскай і абыякавай сцэнай''» для матэрыяльных працэсаў, у яго маюцца фізічныя атрыбуты, і ў першую чаргу — {{нп4|Метрычны тэнзар|метрыка|ru|Метрический тензор}} і {{нп4|крывізна|крывізна|en|Curvature}}, якія ўплываюць на гэтыя працэсы і самі залежаць ад іх. Калі спецыяльная тэорыя адноснасці — гэта тэорыя няскрыўленай прасторы, то агульная тэорыя адноснасці, па задуме Эйнштэйна, павінна была разглядаць больш агульны выпадак, прастору-час з зменнай {{нп4|Метрычная прастора|метрыкай|ru|Метрическое пространство}} (псеўдарыманаву разнастайнасць). Прычынай скрыўлення прасторы-часу з’яўляецца прысутнасць матэрыі, і чым большая яе энергія, тым скрыўленне мацней. Ньютанаўская ж тэорыя прыцягнення ўяўляе сабой набліжэнне новай тэорыі, якое атрымліваецца, калі ўлічваць толькі «''скрыўленне часу''», гэта значыць змяненне часовай кампаненты метрыкі (прастора ў гэтым набліжэнні еўклідавая)<ref>Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Теория поля. — Издание 7-е, исправленное. — М.: Наука, 1988. — 512 с. — («Теоретическая физика», том II). — ISBN 5-02-014420-7., § «Закон Ньютона».</ref>. Распаўсюджанне ўзбурэнняў гравітацыі, гэта значыць змяненняў метрыкі пры руху мас, якія імкнуцца адна да адной, адбываецца з канечнай хуткасцю. Далёкадзеянне з гэтага моманту знікае з фізікі. Матэматычнае афармленне гэтых ідэй было дастаткова працаёмкім і заняло некалькі гадоў ([[1907]]—[[1915]]). Эйнштэйн мусіў авалодаць {{нп4|тэнзарны аналіз|тэнзарным аналізам|ru|Тензорный анализ}} і стварыць яго чатырохмернае псеўдарыманава абагульненне; у гэтым яму дапамаглі кансультацыі і сумесная праца спачатку з Марселем Гросманам, які стаў суаўтарам першых артыкулаў Эйнштэйна па тэнзарнай тэорыі гравітацыі, а затым і з «''каралём матэматыкаў''» тых гадоў [[Давід Гільберт|Давідам Гільбертам]]. У 1915 годзе ўраўненні поля [[Агульная тэорыя адноснасці|агульнай тэорыі адноснасці]] Эйнштэйна (АТА), якія абагульняюць ньютанаўскія, былі апублікаваныя амаль адначасова ў артыкулах Эйнштэйна і Гільберта. Новая тэорыя прыцягнення прадказала {{нп4|Прадказанні агульнай тэорыі адноснасці|два раней невядомыя фізічныя эфекты|ru|Предсказания общей теории относительности}}, цалкам пацверджаныя назіраннямі, якія таксама дакладна і цалкам патлумачылі анамальнае [[зрушэнне перыгелія Меркурыя]], якое доўгі час прыводзіла ў здзіўленне астраномаў. Пасля гэтага тэорыя адноснасці стала практычна агульнапрызнаным падмуркам сучаснай фізікі. Акрамя астрафізікі, АТА знайшла практычнае прымяненне, як ужо згадвалася вышэй, у сістэмах глабальнага пазіцыянавання (''Global Positioning Systems'', ''GPS''), дзе разлікі каардынатаў робяцца з вельмі істотнымі рэлятывісцкі папраўкамі<ref>{{cite web |author = Clifford M. Will. |url = http://www.physicscentral.com/explore/writers/will.cfm |title = Einstein's Relativity and Everyday Life |access-date = 22 лютага 2009 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20110814201610/http://www.physicscentral.com/explore/writers/will.cfm |archive-date = 14 жніўня 2011 |url-status = dead }}</ref>. === Берлін (1915—1921) === [[Файл:Einstein1921 by F Schmutzer 2.jpg|thumb|220px|У 1921 годзе.]] У 1915 годзе ў размове з нідэрландскім фізікам {{нп4|Вандэр дэ Хааз|Вандэрам дэ Хаазам|nl|Wander de Haas}} Эйнштэйн прапанаваў схему і разлік вопыту, які пасля паспяховай рэалізацыі атрымаў назву «''[[эфект Эйнштэйна — дэ Хааза]]''». Вынікі вопыту натхнілі [[Нільс Бор|Нільса Бора]], які двума гадамі раней стварыў [[Бораўская мадэль атама|планетарную мадэль атама]], паколькі пацвердзілі дапушчэнне, што ўнутры атамаў існуюць кругавыя электронныя токі, прычым электроны на сваіх арбітах не выпраменьваюць энергію. Менавіта гэтыя палажэнні Бор і паклаў у аснову сваёй мадэлі. Акрамя таго, выявілася, што сумарны [[магнітны момант]] атрымліваецца ўдвая большым за чаканы; прычына гэтага растлумачылася, калі быў адкрыты [[спін]] — уласны [[момант імпульсу]] электрона. Па заканчэнні вайны Эйнштэйн працягваў працу ў ранейшых абласцях фізікі, а таксама займаўся новымі абласцямі — рэлятывісцкай [[касмалогія]]й і «''[[Адзіная тэорыя поля|Адзінай тэорыяй поля]]''», якая, паводле яго задумы, павінна была аб’яднаць гравітацыю, электрамагнетызм і (пажадана) тэорыю мікрасвету. Першы артыкул па касмалогіі, «''касмалагічныя меркаванні да агульнай тэорыі адноснасці''», з’явіўся ў 1917 годзе. Пасля гэтага Эйнштэйн перажыў загадкавае «''нашэсце хвароб''» — акрамя сур’ёзных праблем з [[Печань|печанню]], выявілася [[язва страўніка]], затым [[жаўтуха]] і агульная слабасць. Некалькі месяцаў ён не ўставаў з ложка, але працягваў актыўна працаваць. Толькі ў [[1920]] годзе хваробы адступілі. У чэрвені 1919 годзе Эйнштэйн ажаніўся са сваёй стрыечнай сястрой па матчынай лініі {{нп4|Эльза Эйнштэйн|Эльзай Лёвенталь|en|Elsa Einstein}} (народжанай Эйнштэйн) і ўдачарыў двух яе дзяцей. У канцы года да іх пераехала яго цяжкахворая маці Паўліна; яна памерла ў лютым 1920 года. Смерць якой, мяркуючы па лістах, Эйнштэйн цяжка перажываў. Увосень [[1919]] года англійская экспедыцыя [[Артур Стэнлі Эдынгтан|Артура Эдынгтана]] ў момант [[Сонечнае зацьменне|сонечнага зацьмення]] зафіксавала прадказанае Эйнштэйнам [[Прадказанні агульнай тэорыі адноснасці|адхіленне святла]] ў полі прыцягнення Сонца. Пры гэтым вымеранае значэнне адпавядала не ньютанаўскаму, а эйнштэйнаўскаму закону прыцягнення. Сенсацыйную навіну перадрукавалі газеты ўсёй Еўропы, хоць сутнасць новай тэорыі часцей за ўсё выкладалася ў бессаромна скажоным выглядзе{{sfn |Пайс А.|1989|с=296. }}. Слава Эйнштэйна дасягнула небывалых вышынь. [[Файл:Einstein in Japan, 1922.png|thumb|350px|Эйнштэйн з жонкай у Японіі, лістапад-снежань 1922 года.]] У маі [[1920]] года Эйнштэйн, разам з іншымі членамі Берлінскай акадэміі навук, быў прыведзены да прысягі як дзяржаўны служачы і па законе стаў лічыцца грамадзянінам Германіі{{sfn |Пайс А.|1989|с=475. }}. Аднак швейцарскае грамадзянства ён захаваў да канца жыцця<ref>{{cite web|title=Einstein's nationalities at einstein-website.de|url=http://www.einstein-website.de/z_information/variousthings.html#national|access-date=19 лютага 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110722183129/http://www.einstein-website.de/z_information/variousthings.html#national|archive-date=22 ліпеня 2011|url-status=dead}}</ref>. У [[1920-я]] гады, атрымліваючы адусюль запрашэнні, ён шмат падарожнічаў па Еўропе (па швейцарскім пашпарце), чытаў лекцыі для навукоўцаў, студэнтаў і для дапытлівай публікі. Наведаў і ЗША, дзе ў гонар вядомага госця была прынятая адмысловая вітальная рэзалюцыя [[Кангрэс Злучаных Штатаў Амерыкі|Кангрэсу]] (1921). У канцы 1922 года наведаў [[Індыя|Індыю]], дзе меў працяглыя зносіны з [[Рабіндранат Тагор|Тагорам]], і [[Кітайская Рэспубліка|Кітай]]. Зіму Эйнштэйн сустрэў у [[Японская імперыя|Японіі]], дзе яго заспела навіна аб прысуджэнні яму [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі]]. === Нобелеўская прэмія (1922) === Эйнштэйна неаднаразова намінавалі на Нобелеўскую прэмію па фізіцы. Першая такая намінацыя (за тэорыю адноснасці) адбылася, па ініцыятыве [[Вільгельм Оствальд|Вільгельма Оствальда]], ужо ў [[1910]] годзе, аднак Нобелеўскі камітэт палічыў эксперыментальныя доказы тэорыі адноснасці недастатковымі. Далей вылучэнне кандыдатуры Эйнштэйна паўтаралася штогод, акрамя 1911 і 1915 гадоў. Сярод рэкамендаўцаў у розныя гады былі такія найбуйнейшыя фізікі, як [[Хендрык Антон Лорэнц|Лорэнц]], [[Макс Планк|Планк]], [[Нільс Бор|Бор]], [[Вільгельм Він|Він]], [[Арэст Данілавіч Хвольсан|Хвольсан]], [[Вандэр дэ Хааз|дэ Хааз]], [[Макс фон Лаўэ|Лаўэ]], [[Пітэр Зееман|Зееман]], [[Хейке Камерлінг-Онес|Камерлінг-Онес]], [[Жак Саламон Адамар|Адамар]], [[Артур Стэнлі Эдынгтан|Эдынгтан]], [[Арнольд Зомерфельд|Зомерфельд]] і [[Свантэ Аўгуст Арэніус|Арэніус]]{{sfn |Как Эйнштейн получил Нобелевскую премию|1986|с=86—87, 92—102.|name=PAISEC}}. Аднак члены Нобелеўскага камітэта доўгі час не вырашаліся прысудзіць прэмію аўтару настолькі рэвалюцыйных тэорый. У рэшце рэшт быў знойдзены дыпламатычны выхад: прэмія за 1921 год была прысуджана Эйнштэйну (у лістападзе 1922 года) за тэорыю [[фотаэфект]]у, то бок, за найбольш бясспрэчную і добра правераную ў эксперыменце працу; зрэшты, тэкст рашэння змяшчае нейтральнае даданне: «''…і за іншыя працы ў галіне тэарэтычнай фізікі''». [[10 лістапада]] [[1922]] года сакратар [[Шведская каралеўская акадэмія навук|Шведскай Акадэміі навук]] Крыстафэр Аурывіліус пісаў Эйнштэйну{{sfn |Пайс А.|1989|с=473-474. }}: {| |{{пачатак цытаты}} Як я ўжо паведаміў Вам тэлеграмай, Каралеўская акадэмія навук на сваім учорашнім пасяджэнні прыняла рашэнне прысудзіць Вам прэмію па фізіцы за мінулы год, адзначаючы тым самым Вашы працы па тэарэтычнай фізіцы, у прыватнасці адкрыццё закона фотаэлектрычнага эфекту, не ўлічваючы пры гэтым Вашы працы па тэорыі адноснасці і тэорыі гравітацыі, якія будуць ацэненыя пасля іх пацвярджэння ў будучыні. {{канец цытаты}} |} Паколькі Эйнштэйн быў у ад’ездзе, прэмію ад яго імя прыняў 10 снежня 1922 года Рудольф Надольны, пасол Германіі ў Швецыі. Папярэдне ён запытаў пацверджання, ці з’яўляецца Эйнштэйн грамадзянінам Германіі ці Швейцарыі; Пруская акадэмія навук афіцыйна запэўніла, што Эйнштэйн — германскі падданы, хоць яго швейцарскае грамадзянства таксама прызнаецца сапраўдным. Знакі адрознення, якія суправаджаюць прэмію, Эйнштэйн па вяртанні ў Берлін атрымаў асабіста ў шведскага пасла<ref name=PAISEC/>. Натуральна, традыцыйную Нобелеўскую прамову (у ліпені 1923 года) Эйнштэйн прысвяціў тэорыі адноснасці<ref>Тэкст нобелеўскай прамовы гл. у: {{кніга |аўтар=А. Эйнштейн. |загаловак=Собрание научных трудов. Указ. соч |том=2 |старонкі=120—129 }}</ref>. [[Файл:Einstein en Lorentz.jpg|thumb|left|Эйнштэйн і [[Хендрык Антон Лорэнц|Хендрык Лорэнц]] (1921).]] === Берлін (1922—1933) === У [[1923]] годзе, завяршаючы сваё падарожжа, Эйнштэйн выступіў у [[Іерусалім]]е, дзе вызначалася неўзабаве (1925 год) адкрыць [[Яўрэйскі ўніверсітэт у Іерусаліме|Яўрэйскі ўніверсітэт]]. У [[1924]] годзе малады [[Індыя|індыйскі]] фізік [[Шацьендранат Бозэ]] ў кароткім лісце звярнуўся да Эйнштэйна з просьбай дапамагчы ў публікацыі артыкула, у якой вылучаў дапушчэнне, пакладзенае ў аснову сучаснай квантавай статыстыкі. Бозэ прапанаваў разглядаць святло ў якасці газу з фатонаў. Эйнштэйн прыйшоў да высновы, што гэтую ж статыстыку можна выкарыстоўваць для атамаў і малекул у цэлым. У 1925 годзе Эйнштэйн апублікаваў артыкул Бозэ ў нямецкім перакладзе, а затым уласны артыкул, у якім выкладаў абагульненую мадэль Бозэ, прыдатную да сістэм тоесных часціц з цэлым [[спін]]ам, названых [[базон]]амі. На падставе дадзенай квантавай статыстыкі, вядомай цяпер як [[статыстыка Бозэ — Эйнштэйна]], абодва фізікі яшчэ ў сярэдзіне 1920-х гадоў тэарэтычна абгрунтавалі існаванне пятага агрэгатнага стану рэчыва — [[кандэнсат Бозэ — Эйнштэйна|кандэнсату Бозэ — Эйнштэйна]]. Сутнасць «''кандэнсату''» Бозэ — Эйнштэйна заключаецца ў пераходзе вялікай колькасці часціц ідэальнага бозэ-газу ў стан з нулявым імпульсам пры тэмпературах, набліжаных да абсалютнага нуля, калі даўжыня хвалі дэ Бройля цеплавога руху часціц і сярэдняя адлегласць паміж гэтымі часціцамі зводзяцца да аднаго парадку. Пачынаючы з [[1995]] года, калі першы падобны кандэнсат быў атрыманы ва [[Каларадскі ўніверсітэт у Боўлдэры|ўніверсітэце Каларада]], навукоўцы практычна даказалі магчымасць існавання кандэнсату Бозэ — Эйнштэйна з [[вадарод]]у, [[літый|літыю]], [[натрый|натрыю]], [[рубідый|рубідыю]] і [[гелій|гелію]]. Як асобу вялізнага і ўсеагульнага аўтарытэту, Эйнштэйна пастаянна прыцягвалі ў гэтыя гады да рознага кшталту палітычных акцый, дзе ён выступаў за сацыяльную справядлівасць, за інтэрнацыяналізм і супрацоўніцтва паміж краінамі (гл. ніжэй). Неаднаразова заклікаў да раззбраення і аб’яднання Еўропы, да адмены [[воінскі абавязак|абавязковай вайсковай службы]]. У [[1928]] годзе Эйнштэйн праводзіў у апошні шлях Лорэнца, з якім вельмі зблізіўся ў яго апошнія гады. Менавіта Лорэнц высунуў кандыдатуру Эйнштэйна на Нобелеўскую прэмію ў 1920 годзе і падтрымаў яе ў наступным годзе. У [[1929]] годзе свет шумна адзначыў 50-годдзе Эйнштэйна. Юбіляр не прыняў удзелу ва ўрачыстасцях і схаваўся на {{нп4|Віла Эйнштэйна|сваёй віле|en|Einstein Tower}} блізу Патсдама, дзе з захапленнем вырошчваў ружы. Тут ён прымаў сяброў — дзеячаў навукі, [[Рабіндранат Тагор|Тагора]], [[Эмануэль Ласкер|Эмануіла Ласкера]], [[Чарлі Чаплін]]а і іншых. У [[1931]] годзе Эйнштэйн зноў пабываў у ЗША. У [[Пасадэна (Каліфорнія)|Пасадэне]] яго вельмі цёпла сустрэў [[Альберт Абрахам Майкельсан|Майкельсан]], якому заставалася жыць чатыры месяцы. Вярнуўшыся летам у Берлін, Эйнштэйн у выступе перад Фізічным грамадствам ушанаваў памяць выдатнага эксперыментатара, які заклаў першы камень падмурка тэорыі адноснасці. Акрамя тэарэтычных даследаванняў, Эйнштэйну належаць і некалькі вынаходстваў, у тым ліку: * вымяральнік вельмі малых напружанняў (сумесна з Конрадам Габіхтам); * прылада, якая аўтаматычна вызначае час {{нп4|Экспазіцыя, фота|экспазіцыі|ru|Экспозиция (фото)}} пры фотаздымцы{{sfn |Львов В. Е.|1959|с=205.}}; * арыгінальны [[слыхавы апарат]]; * {{нп4|Халадзільнік Эйнштэйна|бясшумны халадзільнік|en|Einstein refrigerator}} (сумесна з {{нп4|Леа Сілард|Сілардам|en|Leó Szilárd}}){{sfn |Пайс А.|1989|с=463-465 }}; * {{нп4|гіракомпас|гіракомпас|en|Gyrocompass}}<ref name="frenkel_7">{{кніга |аўтар= Френкель В. Я., Явелов Б. Е. |загаловак= Эйнштейн: изобретения и эксперимент. Указ. соч |спасылка= http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/BIO/EINSTEIN.001/CHAPTER_7.HTM }}</ref>. Прыкладна да 1926 года Эйнштэйн працаваў у многіх галінах фізікі, ад касмалагічных мадэлей да даследавання прычын рачных звілін. Далей ён, за рэдкім выключэннем, засяроджвае высілкі на квантавых праблемах і Адзінай тэорыі поля. === Інтэрпрэтацыя квантавай механікі === [[Файл:Niels Bohr Albert Einstein2 by Ehrenfest.jpg|thumb|left|220px|Эйнштэйн і [[Нільс Бор]].]] Нараджэнне квантавай механікі адбывалася пры актыўным удзеле Эйнштэйна. Публікуючы свае асноўныя працы, Шродзінгер прызнаў ([[1926]]), што на яго аказалі вялікі ўплыў «''кароткія, але бясконца празарлівыя заўвагі Эйнштэйна''»{{sfn |Пайс А.|1989|с=421.}}. У [[1927]] годзе на Пятым Сальвееўскім кангрэсе Эйнштэйн рашуча выступіў супраць «''[[капенгагенская інтэрпрэтацыя|капенгагенскай інтэрпрэтацыі]]''» [[Макс Борн|Макса Борна]] і [[Нільс Бор|Нільса Бора]], якая трактуе матэматычную мадэль квантавай механікі як істотна імавернасную. Эйнштэйн заявіў, што прыхільнікі гэтай інтэрпрэтацыі «''з патрэбы робяць гонар''», а імавернасны характар ​​сведчыць толькі аб тым, што наша веданне фізічнай сутнасці мікрапрацэсаў няпоўнае{{sfn |Кузнецов Б. Г.|1980|с=535-537. }}. Ён яхідна заўважыў: «''Бог не гуляе ў косці''» ({{lang-de|Der Herrgott würfelt nicht}}), на што Нільс Бор запярэчыў: «''Эйнштэйн, не паказвай Богу, што яму рабіць''»<ref>Гл., напрыклад, Milo Wolff, Schroedinger’s Universe and the Origin of the Natural Laws, Outskirts Press (April 21, 2008), стар. 82</ref>. Эйнштэйн прымаў «''капенгагенскую інтэрпрэтацыю''» толькі як часовы, незавершаны варыянт, які па меры прагрэсу фізікі мусіць быць заменены поўнай тэорыяй мікрасвету. Ён і сам рабіў спробы стварыць дэтэрміністычную нелінейную тэорыю, набліжаным следствам якой апынулася б квантавая механіка. У [[1933]] годзе Эйнштэйн пісаў<ref name=DH>{{кніга |аўтар= Э. Дюкас, Б. Хофман. |загаловак= Альберт Эйнштейн как человек |арыгінал = Albert Einstein: the Human Side |спасылка= http://lib.ru/MEMUARY/ZHZL/einshtein.txt }}</ref>: {| |<blockquote>Сапраўдная мэта маіх даследаванняў заўсёды складалася ў тым, каб дамагчыся спрашчэння тэарэтычнай фізікі і яе аб’яднання ў цэласную сістэму. Я здолеў здавальняюча ажыццявіць гэтую мэту для макрасвету, але не для квантаў і структуры атамаў. Думаю, што, нягледзячы на значныя поспехі, сучасная квантавая тэорыя ўсё яшчэ далёкая ад здавальняючага рашэння апошняй групы праблем.</blockquote> |} У [[1947]] годзе ён яшчэ раз сфармуляваў сваю пазіцыю ў лісце [[Макс Борн|Максу Борну]]{{sfn |Кузнецов Б. Г.|1980|с=540-541. }}: <blockquote>Вядома, я разумею, што прынцыпова статыстычны пункт гледжання, неабходнасць якога ўпершыню ясна была усвядомленая табой, змяшчае значную долю праўды. Аднак я не магу ў яго сур’ёзна верыць, таму што гэтая тэорыя несумяшчальная з асноўным палажэннем, што фізіка павінна прадстаўляць рэчаіснасць у прасторы і ў часе без містычных далёкадзеянняў. У чым я цвёрда перакананы, дык гэта ў тым, што ў рэшце рэшт спыняцца на тэорыі, у якой заканамерна звязанымі рэчамі будуць не імавернасці, але факты.</blockquote> Эйнштэйн вёў палеміку на гэтую тэму да канца жыцця, хоць мала хто з фізікаў падзяляў яго пункт гледжання. Два яго артыкулы змяшчалі апісанне [[Уяўны эксперымент|ўяўных эксперыментаў]], якія, на яго думку, наглядна паказвалі няпоўнасць квантавай механікі; найбольшы рэзананс атрымаў так званы «''[[Парадокс Эйнштэйна — Падольскага — Розена]]''» (май 1935 года). Абмеркаванне гэтай важнай і цікавай праблемы працягваецца і ў нашы дні. [[Поль Адрыен Марыс Дзірак|Поль Дзірак]] у сваёй кнізе «''Успаміны пра незвычайную эпоху''»<ref>{{кніга |аўтар= [[Поль Адрыен Марыс Дзірак|Поль Дзірак]].|загаловак= Воспоминания о необычайной эпохе |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1990 |isbn=5-02-014344-8 }}</ref> пісаў<ref>{{cite web|author=Смилга В. П.|url=http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/NATURE/MATHIST.HTM|title=Десять историй о математиках и физиках|access-date=14 кастрычніка 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306003643/http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/NATURE/MATHIST.HTM|archive-date=6 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>: <blockquote>Я не выключаю магчымасці, што ў рэшце рэшт можа апынуцца правільным пункт гледжання Эйнштэйна, таму што сучасны этап развіцця квантавай тэорыі нельга разглядаць як канчатковы.<…> Сучасная квантавая механіка — найвялікшае дасягненне, але наўрад ці яна будзе існаваць вечна. Мне здаецца вельмі магчымым, што калісьці ў будучыні з’явіцца палепшаная квантавая механіка, у якой мы вернемся да прычыннасці, і якая апраўдае пункт гледжання Эйнштэйна. Але такі зварот да прычыннасці можа ажыццявіцца толькі коштам адмовы ад якой-небудзь іншай фундаментальнай ідэі, якую цяпер мы безумоўна прымаем. Калі мы збіраемся адрадзіць прычыннасць, то нам прыйдзецца заплаціць за гэта, і цяпер мы можам толькі гадаць, якая ідэя павінна быць прынесена ў ахвяру.</blockquote> === Прынстан (1933—1945). Барацьба з нацызмам === [[Файл:Einstein Albert Elsa LOC 32096u.jpg|thumb|left|Эйнштэйн з жонкай Эльзай.]] Па меры нарастання [[Вялікая дэпрэсія|эканамічнага крызісу]] ў [[Веймарская рэспубліка|Веймарскай Германіі]] мацнела палітычная нестабільнасць, якая садзейнічала ўзмацненню радыкальна-нацыяналістычных і [[Антысемітызм|антысеміцкіх]] настрояў. Пачасціліся абразы і пагрозы на адрас Эйнштэйна, у адной з улётак нават прапаноўвалася буйная ўзнагарода ({{nobr|50 000 марак}}) за яго галаву. Пасля прыходу да ўлады [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацыстаў]] усе працы Эйнштэйна былі альбо прыпісаныя «''арыйскім''» фізікам, альбо абвешчаныя скажэннем праўдзівай навукі. [[Філіп Эдуард Антон фон Ленард|Ленард]], які ўзначаліў групу «''[[Нямецкая фізіка]]''», абвяшчаў<ref>{{кніга |аўтар= Frank P. |загаловак= Einstein, his life and times |спасылка= http://books.google.ru/books?id=WaTPabOrTIAC |месца= New York |год= 1947 |pages=232 }}</ref>: «''Найбольш важны прыклад небяспечнага ўплыву яўрэйскіх колаў на вывучэнне прыроды ўяўляе Эйнштэйн са сваімі тэорыямі і матэматычнай балбатнёй, складзенай са старых звестак і адвольных дабавак… Мы павінны зразумець, што нявартым немца быць духоўным паслядоўнікам яўрэя''». Ва ўсіх навуковых колах Германіі разгарнулася бескампрамісная расавая чыстка. У [[1933]] годзе Эйнштэйн вымушана пакінуў [[Трэці рэйх|Германію]], да якой ён быў вельмі прывязаны, назаўжды. Разам з сям’ёй ён выехаў у [[Злучаныя Штаты Амерыкі]] з гасцявымі візамі. У хуткім часе ў знак пратэсту супраць злачынстваў [[нацызм]]у ён адмовіўся ад нямецкага грамадзянства і сяброўства ў [[Пруская акадэмія навук|Прускай]] і [[Баварская акадэмія навук|Баварскай акадэміях навук]]. [[Файл:Fuld Hall, Institute for Advanced Study, Princeton, NJ - looking north.jpg|thumb|Прынстан, галоўны будынак Інстытута перспектыўных даследаванняў (Fuld Hall).]] Пасля пераезду ў ЗША Альберт Эйнштэйн атрымаў пасаду прафесара фізікі ў нядаўна створаным {{нп4|Інстытут перспектыўных даследаванняў|Інстытуце перспектыўных даследаванняў|en|Institute for Advanced Study}} ([[Прынстан (Нью-Джэрсі)|Прынстан]], [[Нью-Джэрсі|штат Нью-Джэрсі]]). Старэйшы сын, Ганс-Альберт ([[1904]]—[[1973]]), неўзабаве пайшоў за ім ([[1938]]); пасля ён стаў прызнаным спецыялістам па [[Гідраўліка|гідраўліцы]] і прафесарам [[Каліфарнійскі ўніверсітэт|Каліфарнійскага ўніверсітэта]] ([[1947]]). Малодшы сын Эйнштэйна, Эдуард ([[1910]]—[[1965]]), каля 1930 года захварэў цяжкай формай [[Шызафрэнія|шызафрэніі]] і скончыў свае дні ў Цюрыхскай псіхіятрычнай лячэбніцы. Стрыечная сястра Эйнштэйна, Ліна, загінула ў [[Асвенцім]]е, іншая сястра, Берта Дрэйфус, памерла ў канцлагеры {{нп4|Тэрэзіенштат, канцлагер|Тэрэзіенштат|ru|Терезиенштадт (концентрационный лагерь)}}{{sfn |Пайс А.|1989|с=19. }}. [[Файл:Albert Einstein citizenship NYWTS.jpg|thumb|left|Эйнштэйн атрымлівае сертыфікат аб амерыканскім грамадзянстве (1940).]] У ЗША Эйнштэйн імгненна ператварыўся ў аднаго з самых вядомых і паважаных людзей краіны, атрымаўшы рэпутацыю самага геніяльнага навукоўца ў гісторыі, а таксама ўвасабленне вобраза «''рассеянага прафесара''» і інтэлектуальных магчымасцей чалавека наогул. У студзені наступнага, 1934 года, ён быў запрошаны ў [[Белы дом]] да прэзідэнта [[Франклін Дэлана Рузвельт|Франкліна Рузвельта]], меў з ім сардэчную размову і нават правёў там ноч. Штодня Эйнштэйн атрымліваў сотні лістоў разнастайнага зместу, на якія (нават на дзіцячыя) стараўся адказаць. Будучы прыродазнаўцам з сусветным імем, ён заставаўся даступным, сціплым, непатрабавальным і ветлым чалавекам. У снежні [[1936]] года ад хваробы сэрца памерла [[Эльза Эйнштэйн|Эльза]]; трыма месяцамі раней у Цюрыху памёр [[Марсель Гросман]]. Адзіноту Эйнштэйна прыхарошвае сястра Мая, падчарка Марго (дачка Эльзы ад першага шлюбу), сакратар Элен Дзюкас, кот Тыгр і белы тэр’ер Чыко{{sfn |Айзексон|2015|loc=Глава «Принстон». }}. На здзіўленне амерыканцаў, Эйнштэйн так і не абзавёўся [[Аўтамабіль|аўтамабілем]] і [[тэлевізар]]ам. Марыя, пасля інсульту ў [[1946]] годзе, была часткова паралізаваная, і Эйнштэйн штовечар чытаў сваёй сястры кнігі. [[Файл:Einstein-Roosevelt-letter.png|thumb|right|Ліст Рузвельту.]] У жніўні [[1939]] года Эйнштэйн падпісаўся пад {{нп4|Ліст Эйнштэйна-Сіларда|лістом|en|Einstein–Szilárd letter}}, напісаным па ініцыятыве фізіка-эмігранта з [[Венгрыя|Венгрыі]] [[Леа Сілард]]а на імя прэзідэнта ЗША Франкліна Дэлана Рузвельта. Ліст звяртаў увагу прэзідэнта на магчымасць таго, што нацысцкая Германія здольная стварыць атамную бомбу. Пасля некалькіх месяцаў разважанняў Рузвельт вырашыў сур’ёзна паставіцца да гэтай пагрозы і адкрыў [[Манхэтэнскі праект|уласны праект]] па стварэнні атамнай зброі. Сам Эйнштэйн у гэтых працах удзелу не прымаў. Пазней ён шкадаваў аб падпісаным ім лісце, разумеючы, што для новага кіраўніка ЗША [[Гары Трумэн]]а ядзерная энергія служыць інструментам запалохвання. У далейшым ён крытыкаваў распрацоўку ядзернай зброі, яе прымяненне ў Японіі і выпрабаванні на [[Атол Бікіні|атоле Бікіні]] ([[1954]]), а сваю датычнасць да паскарэння работ над амерыканскай ядзернай праграмай лічыў найвялікшай трагедыяй свайго жыцця. Шырокую вядомасць атрымалі яго афарызмы: «''Мы выйгралі вайну, але не'' мір»; «''Калі [[трэцяя сусветная вайна]] будзе весціся атамнымі бомбамі, то чацвёртая — камянямі і палкамі''». Падчас вайны Эйнштэйн кансультаваў [[Ваенна-марскія сілы ЗША]] і спрыяў рашэнню розных тэхнічных праблем<ref>{{cite web|title=Times of Peace and War|url=http://www.sparknotes.com/biography/einstein/section10.rhtml|access-date=2011-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20110807051157/http://www.sparknotes.com/biography/einstein/section10.rhtml|archive-date=7 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. === Прынстан (1945—1955). Барацьба за мір. Адзіная тэорыя поля === [[Файл:112mercer.JPG|thumb|Дом Эйнштэйна ў Прынстане.]] У пасляваенныя гады Эйнштэйн стаў адным з заснавальнікаў [[Пагуошскі рух навукоўцаў|Пагуошскага руху навукоўцаў]] за мір. Хоць яго першая канферэнцыя праводзілася ўжо пасля смерці Эйнштэйна ([[1957]]), але ініцыятыва стварэння такога руху была выказана ў {{нп4|Маніфест Расела — Эйнштэйна|Маніфесце Расела — Эйнштэйна|de|Russell-Einstein-Manifest}}, які атрымаў шырокую вядомасць (быў напісаны сумесна з [[Бертран Артур Уільям Расел|Бертранам Раселам]]), папярэджваў у тым ліку аб небяспецы стварэння і прымянення [[Вадародная бомба|вадароднай бомбы]]. У рамках гэтага руху Эйнштэйн, як старшыня, сумесна з [[Альберт Швейцэр|Альбертам Швейцэрам]], Бертранам Раселам, [[Фрэдэрык Жаліё-Кюры|Фрэдэрыкам Жаліё-Кюры]] і іншымі сусветна вядомымі дзеячамі навукі вёў барацьбу супраць [[Гонка ўзбраенняў|гонкі ўзбраенняў]], стварэння ядзернай і тэрмаядзернай зброі. У верасні 1947 года ў адкрытым лісце дэлегацыям дзяржаў-членаў ААН ён прапаноўваў рэарганізаваць Генеральную асамблею ААН, ператварыўшы яе ў бесперапынна працуючы сусветны парламент, які валодае больш шырокімі паўнамоцтвамі, чым [[Савет Бяспекі ААН|Савет Бяспекі]], які (на думку Эйнштэйна) паралізаваны ў сваіх дзеяннях з-за права вета. На што, у лістападзе 1947 года, найбуйнейшыя савецкія навукоўцы (С. І. Вавілаў, А. Ф. Іофе, М. М. Сямёнаў, А. А. Фрумкін) у адкрытым лісце выказалі нязгоду з пазіцыяй А. Эйнштэйна (1947)<ref>{{артыкул|загаловак=О некоторых заблуждениях профессора Альберта Эйнштейна. Открытое письмо советских учёных |спасылка=http://ggorelik.narod.ru/Einstein_etc/47_Einstein_Open-letter-to-UN.htm#_Toc234939501 |выданне=Новое время |месца=М. |год=1947 |нумар= №48 |старонкі=14—17 }}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=О беззаботности в политике и упорстве в заблуждениях |выданне=Новое время |месца=М. |год=1948 |нумар=№11 |старонкі=12—15 }}</ref>. Да канца жыцця Эйнштэйн працягваў працу над даследаваннем праблем касмалогіі, але галоўныя намаганні ён накіраваў на стварэнне [[Адзіная тэорыя поля|адзінай тэорыі поля]]. Яму дапамагалі ў гэтым прафесійныя матэматыкі, у тым ліку (у Прынстане) {{нп4|Джон Джордж Кемені|Джон Кемені|en|John G. Kemeny}}. Фармальна некаторыя поспехі ў гэтым кірунку былі — ён распрацаваў нават дзве версіі адзінай тэорыі поля. Абедзве мадэлі былі матэматычна вытанчаныя, з іх вынікала не толькі [[агульная тэорыя адноснасці]], але і ўся электрадынаміка Максвела — аднак яны не давалі ніякіх новых фізічных следстваў. А чыстая матэматыка, у адрыве ад фізікі, Эйнштэйна ніколі не цікавіла, і ён забракаваў абедзве мадэлі<ref>{{кніга |аўтар= Паркер Б. |загаловак= Мечта Эйнштейна: В поисках единой теории Вселенной |месца= СПб. |выдавецтва= Амфора |год= 2001 |isbn= 5-94278-141-9 }} </ref>. Спачатку ([[1929]]) Эйнштэйн спрабаваў развіць ідэі {{нп4|Тэадор Калуца|Калуцы|ru|Калуца, Теодор}} і {{нп4|Оскар Клейн|Клейна|en|Oskar Klein}} — свет мае пяць вымярэнняў, прычым пятае мае мікрапамеры і таму нябачнае. Атрымаць з яе дапамогай новыя фізічна цікавыя вынікі не атрымалася, і шматмерная тэорыя была неўзабаве закінута (каб пазней адрадзіцца ў [[Тэорыя суперструн|тэорыі суперструн]]). Другая версія Адзінай тэорыі (1950) базавалася на дапушчэнні, што [[прастора-час]] мае не толькі крывізну, але і кручэнне; яна таксама арганічна ўключала АТА і тэорыю Максвела, аднак знайсці канчатковую рэдакцыю ўраўненняў, якая апісвала б не толькі макрасвет, але і мікрасвет, так і не ўдалося. А без гэтага тэорыя заставалася не больш чым матэматычнай надбудовай над будынкам, які ў гэтай надбудове не меў ніякай патрэбы{{efn|Варта адзначыць, што Эйнштэйн, не валодаючы матэматычнымі і вылічальнымі сродкамі другой паловы XX стагоддзя, быў на правільным шляху, разглядаючы фізічныя мадэлі з вялікім лікам вымярэнняў. Аднак ён прад’яўляў да сябе больш высокія патрабаванні, чым сучасныя фізікі, большасць тэорый якіх у цяперашні час усё яшчэ носіць абстрактны характар<ref>Lisa Randall, Warped Passages. Unraveling the Mysteries of the Universe' Hidden Dimensions, HarperCollins Publishers, New York, 2005</ref>.}}. [[Герман Вейль|Вейль]] успамінаў, што Эйнштэйн неяк сказаў яму<ref>{{кніга |аўтар= Seelig С. |загаловак= Albert Einslein. Leben und Work eines Genies unserer Zeit |месца= Zurich |год= 1960 |pages= 274}}</ref>: «''абстрактна, без кіроўнага нагляднага фізічнага прынцыпу, фізіку нельга канструяваць''». === Апошнія гады жыцця. Смерць === У [[1955]] годзе здароўе Эйнштэйна рэзка пагоршылася. Ён напісаў завяшчанне і сказаў сябрам: «''Сваю задачу на Зямлі я выканаў''». Апошняй яго працай стаў няскончаны заклік прадухіліць ядзерную вайну. У гэты час Эйнштэйна наведаў гісторык фізікі, прафесар [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскага ўніверсітэта]] Бернард Коэн, які ўспамінаў<ref>{{артыкул|аўтар=Коэн, Бернард. |загаловак=Беседа с Эйнштейном |выданне=Эйнштейновский сборник |год=1967 |месца=М. |выдавецтва=Наука |старонкі=45—56. }}</ref>: {{пачатак цытаты}} Я ведаў, што Эйнштэйн вялікі чалавек і вялікі фізік, але я не меў уяўлення аб цеплыні яго прыязнай натуры, пра яго дабрыню і вялікае пачуццё гумару. Падчас нашай гутаркі не адчувалася, што смерць блізкая. Розум Эйнштэйна заставаўся жывым, ён быў дасціпны і здаваўся вельмі вясёлым. {{канец цытаты}} Падчарка Марго ўспамінала апошнюю сустрэчу з Эйнштэйнам у бальніцы{{sfn |Гернек|1966|с=234.}}: {{пачатак цытаты}} Ён гаварыў з глыбокім спакоем, пра дактароў нават з лёгкім гумарам, і чакаў свайго скону, як неабходнай «''з’явы прыроды''». Наколькі бясстрашным ён быў пры жыцці, настолькі ціхім і прыміраным ён сустрэў смерць. Без усякай сентыментальнасці і без шкадаванняў ён пакінуў гэты свет. {{канец цытаты}} Альберт Эйнштэйн памёр [[18 красавіка]] 1955 года ў 01:25, на 77-м годзе жыцця ў Прынстане ад {{нп4|анеўрызма аорты|анеўрызмы аорты|de|Aortendissektion}}. Перад смерцю ён вымавіў некалькі слоў па-нямецку, але амерыканская медсястра не змагла іх потым паўтарыць. Не ўспрымаючы ніякіх форм культу асобы, ён забараніў пышнае пахаванне з гучнымі цырымоніямі, для чаго пажадаў, каб месца і час пахавання не выдавалася. [[19 красавіка]] 1955 года без шырокай агалоскі адбылося пахаванне вялікага навукоўца, на якім прысутнічала ўсяго 12 самых блізкіх сяброў. Яго цела было спалена ў крэматорыі Юінг-Семетэры (''Ewing Cemetery''), а попел развеяны па ветры<ref>{{Citation |last =O'Connor |first =J.J. |last2 =Robertson |first2 =E.F. |chapter=Albert Einstein |title=The MacTutor History of Mathematics archive |publisher=School of Mathematics and Statistics, University of St. Andrews |year=1997 |chapter-url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Einstein.html }}</ref><ref>{{Citation |title=Dr. Albert Einstein Dies in Sleep at 76. World Mourns Loss of Great Scientist|quote=Princeton, New Jersey, 18 April 1955. Dr. Albert Einstein, one of the great thinkers of the ages, died in his sleep here early today. |work=New York Times |date=19 April 1955 }}</ref>. == Асоба і погляды == === Чалавечыя якасці === Блізкія знаёмыя апісваюць Эйнштэйна як чалавека таварыскага, прыязнага, жыццярадаснага, адзначаюць яго дабрыню, гатоўнасць дапамагчы ў любую хвіліну, поўную адсутнасць {{нп4|Сноб|снабізму|ru|Сноб}}, скараючае чалавечае абаянне{{sfn |Кузнецов Б. Г.|1980|с=206, 228. }}. Часта адзначаецца яго выдатнае пачуццё гумару. Калі Эйнштэйна пыталіся, дзе знаходзіцца яго лабараторыя, ён, усміхаючыся, паказваў аўтаручку{{sfn |Кузнецов Б. Г.|1980|с=199. }}. Эйнштэйн горача любіў музыку, асабліва творы [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]]. У розныя гады сярод упадабаных ім кампазітараў былі [[Іаган Себасцьян Бах|Бах]], [[Вольфганг Амадэй Моцарт|Моцарт]], [[Роберт Шуман|Шуман]], [[Іозеф Гайдн|Гайдн]] і [[Франц Шуберт|Шуберт]], а ў апошнія гады — [[Іаганес Брамс|Брамс]]<ref name=DH />. Добра граў на [[скрыпка|скрыпцы]], з якой нідзе не расставаўся<ref>{{cite web|url=http://www.delphis.ru/journal/article/albert-einshtein-i-muzyka|title=Альберт Эйнштейн и музыка|author=Свирская Л. М.|publisher=Культурно-просветительский журнал «Дельфис»|access-date=2013-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20140410023824/http://www.delphis.ru/journal/article/albert-einshtein-i-muzyka|archive-date=10 красавіка 2014|url-status=dead}}</ref>. З мастацкай літаратуры з захапленнем адгукаўся аб прозе [[Леў Мікалаевіч Талстой|Льва Талстога]], [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі|Дастаеўскага]]{{efn|Эйнштэйн пісаў [[Паўль Эрэнфест|Эрэнфесту]] ў красавіку 1920 года: «''Я з захапленнем чытаю [[Браты Карамазавы (раман)|„Братоў Карамазавых“]]. Гэта самая дзіўная кніга з усіх, якія траплялі мне ў рукі.''»}}, [[Чарлз Дыкенс|Дыкенса]], п’есах [[Бертольт Брэхт|Брэхта]]. Захапляўся таксама [[філатэлія]]й, [[садоўніцтва]]м, [[Парусны спорт|плаваннем на яхце]]<ref>[http://www.einstein-website.de/z_biography/tuemmler-e.html Einstein’s Tümmler] {{Архівавана|url=https://archive.today/20141028233028/http://www.einstein-website.de/z_biography/tuemmler-e.html |date=28 кастрычніка 2014 }}</ref> (нават напісаў артыкул па тэорыі кіравання яхтай). У прыватным жыцці быў непатрабавальны, у канцы жыцця нязменна з’яўляўся ў любімым цёплым швэдры. Нягледзячы на свой каласальны навуковы аўтарытэт, ён не пакутаваў ад залішняй ганарлівасці, ахвотна дапускаў, што можа памыляцца, і калі гэта здаралася, публічна прызнаваў свае памылкі. Так адбылося, напрыклад, у [[1922]] годзе, калі ён раскрытыкаваў артыкул {{нп4|Аляксандр Аляксандравіч Фрыдман, фізік|Аляксандра Фрыдмана|ru|Фридман, Александр Александрович (физик)}}, які прадказаў [[Расшырэнне Сусвету|пашырэнне Сусвету]]. Атрымаўшы затым ліст ад Фрыдмана з тлумачэннем спрэчных дэталей, Эйнштэйн у тым жа часопісе паведаміў, што не меў рацыі, а вынікі Фрыдмана каштоўныя і «''праліваюць новае святло''» на магчымыя мадэлі касмалагічнай дынамікі. Несправядлівасць, прыгнёт, хлусня заўсёды выклікалі яго гнеўную рэакцыю. З ліста сястры Марыі ([[1935]])<ref name=DH />: {| |<blockquote>Здаецца, людзі страцілі імкненне да справядлівасці і высакароднасці, перасталі паважаць тое, што цаною вялікіх ахвяр здолелі заваяваць мінулыя, лепшыя пакаленні… У рэшце рэшт асновай усіх чалавечых каштоўнасцей служыць маральнасць. Яснае ўсведамленне гэтага ў прымітыўную эпоху сведчыць аб бяспрыкладнай велічы [[Майсей|Майсея]]. Які кантраст з цяперашнімі людзьмі!</blockquote> |} Самым ненавісным словам у нямецкай мове для яго было «''Zwang''» — гвалт, прымус<ref name=Snow>''Сноу Ч. П.'' Эйнштейн. Указ. соч.</ref>. Лекар Эйнштэйна, Густаў Букі, расказваў{{sfn |Кузнецов Б. Г.|1980|с=262. }}, што Эйнштэйн цярпець не мог пазіраваць мастаку, але варта было таму прызнацца, што разлічвае дзякуючы яго партрэту выбрацца з беднасці, як Эйнштэйн тут жа згаджаўся і цярпліва выседжваў перад ім доўгія гадзіны. У канцы жыцця Эйнштэйн коратка сфармуляваў сваю сістэму каштоўнасцей{{sfn |Кузнецов Б. Г.|1980|с=186. }}: «''Ідэалы, якія асвятлялі мой шлях і давалі мне смеласць і мужнасць, былі дабро, прыгажосць і ісціна''». === Палітычныя перакананні === ==== Сацыялізм ==== [[Файл:AlbertEinsteinStatue-InIsraelAcademyOfSciencesAndHumanities-ByRobertBerks.JPG|thumb|350px|left|Статуя Эйнштэйна ў Ізраільскай акадэміі навук.]] Альберт Эйнштэйн быў перакананым [[дэмакратычны сацыялізм|дэмакратычным сацыялістам]], [[Гуманізм|гуманістам]], [[пацыфізм|пацыфістам]] і [[антыфашызм|антыфашыстам]]. Аўтарытэт Эйнштэйна, дасягнуты дзякуючы яго рэвалюцыйным адкрыццям у фізіцы, дазваляў навукоўцу актыўна ўплываць на грамадска-палітычныя пераўтварэнні ў свеце. У эсэ пад назвай «''Чаму сацыялізм?''» («''Why Socialism?''»), выдадзеным у якасці артыкула ў найбуйнейшым [[Марксізм|марксісцкім]] часопісе ЗША «''Monthly Review''»<ref>{{артыкул|аўтар=Эйнштейн А. |загаловак = Почему социализм? |спасылка = http://left.ru/2000/1/13.html |выданне = Monthly Review |год = 1949 }}</ref>, Альберт Эйнштэйн выклаў сваё бачанне сацыялістычных пераўтварэнняў. У прыватнасці, навуковец абгрунтаваў нежыццяздольнасць эканамічнай анархіі [[Капіталізм|капіталістычных адносін]], якія з’яўляюцца прычынай сацыяльнай несправядлівасці, а галоўнай заганай капіталізму называў «грэбаванне чалавечай асобай». Асуджаючы адчужэнне чалавека пры капіталізме, імкненне да нажывы, Эйнштэйн адзначаў, што [[дэмакратыя|дэмакратычнае]] грамадства само па сабе не можа абмежаваць свавольства капіталістычнай [[Алігархія|алігархіі]], і забеспячэнне [[Правы чалавека|правоў чалавека]] становіцца магчымым толькі ва ўмовах [[планавая эканоміка|планавай эканомікі]]. Варта адзначыць, што артыкул быў напісаны па запрашэнні эканаміста-марксіста {{нп4|Пол Суізі|Пола Суізі|en|Paul Sweezy}} ў разгар [[Макартызм|мак-картысцкага]] «''палявання на ведзьмаў''» і выказваў грамадзянскую пазіцыю навукоўца. З-за сваёй «''левізны''» Эйнштэйн часта падвяргаўся нападкам з боку правакансерватыўных колаў у ЗША. Яшчэ ў [[1932]] годзе амерыканская «''Жаночая патрыятычная карпарацыя''» запатрабавала не пускаць навукоўца ў ЗША, таму што ён вядомы баламут і сябар камуністаў. Візу ўсё ж выдалі, а Эйнштэйн засмучаны напісаў у газеце: «''Ніколі яшчэ я не атрымліваў ад прыўкраснага полу такой энергічнай адмовы, а калі і атрымліваў, то не ад столькіх адразу''»<ref>{{кніга |аўтар= Einstein A. |загаловак= Comment je vois le monde |месца=Paris |год= 1934 |pages=57 }}</ref>. Падчас разгулу мак-картызму ФБР мела асабістую справу «''недобранадзейнага''» Эйнштэйна, якая складалася з 1427 старонак. У прыватнасці, ён абвінавачваўся ў тым, што «''прапаведуе дактрыну, накіраваную на ўсталяванне [[Анархія|анархіі]]''». Архівы ФБР таксама сведчаць аб тым, што фізік быў аб’ектам пільнай увагі з боку спецслужбаў, паколькі на працягу 1937—1955 гадоў Эйнштэйн «''быў сябрам або спонсарам і ганаровым членам у 34 камуністычных франтах''», з’яўляўся ганаровым старшынёй трох падобных арганізацый, і сярод яго блізкіх сяброў былі асобы, «''якія спачуваюць камуністычнай ідэалогіі''»<ref>Гл. {{cite web |url=http://www.svoboda.org/programs/st/2002/st.062202.asp |title=Досье ФБР на Альберта Эйнштейна |access-date=10 лютага 2009 |archive-url=https://www.webcitation.org/60qXr8n5m?url=http://www.svobodanews.ru/content/transcript/24203117.html |archive-date=11 жніўня 2011 |url-status=live }}</ref>. ==== Стаўленне да СССР ==== Эйнштэйн выступаў за пабудову дэмакратычнага сацыялізму, які злучыў бы сацыяльную абарону насельніцтва і планаванне эканомікі з дэмакратычным рэжымам і павагай да правоў чалавека. Аб [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніне]] ён пісаў: «''Я паважаю ў Леніне чалавека, які ўсю сваю сілу з поўнай ахвярнасцю сваёй асобы выкарыстаў для ажыццяўлення сацыяльнай справядлівасці. Яго метады я лічу немэтазгоднымі. Але адно несумнеўна: людзі, падобныя яму, з’яўляюцца захавальнікамі і ўзнаўляльнікамі сумлення Чалавецтва''»<ref>[http://leninism.su/index.php?option=com_content&view=article&id=3608%3Achelovek-myslitel-revolyuczioner&catid=25%3Amemory&Itemid=2&limitstart=18 Вашим, товарищ, сердцем и именем… Писатели и деятели искусства мира о В. И. Ленине. М., 1976. С. 206.]</ref>{{efn|Арыгінал цытаты — на нямецкай мове, у дакуменце пад назвай «Einsteins Stellungnahme für die Liga der Menschenrechte „zu Lenins Todestag“ vom 6.1.1929»: «Ich verehre in Lenin einen Mann, der seine ganze Kraft unter völliger Aufopferung seiner Person für die Realisierung sozialer Gerechtigkeit eingesetzt hat. Seine Methode halte ich nicht für zweckmäßig. Aber eines ist sicher: Männer wie er sind die Hüter und Erneuerer des Gewissens der Menschheit.»<ref>Einstein Archives [http://alberteinstein.info/vufind1/Record/EAR000014817/TOC#tabnav 34-439] і [http://alberteinstein.info/vufind1/Record/EAR000050876 72-438]</ref>}}. Эйнштэйн не ўхваляў [[Таталітарызм|таталітарныя]] метады пабудовы сацыялістычнага грамадства, якія назіраліся ў [[СССР]]. У інтэрв’ю 1933 года Эйнштэйн патлумачыў, чаму ні разу не прыняў запрашэння прыехаць у СССР: ён супраць любой дыктатуры, «якая ''занявольвае асобу з дапамогай тэрору і гвалту, выяўляюцца яны пад сцягам фашызму або камунізму''»{{sfn |Айзексон|2015|loc=Глава «Прощание». }}. У [[1938]] годзе Эйнштэйн напісаў [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіну]] і іншым кіраўнікам СССР некалькі лістоў, у якіх прасіў гуманна паставіцца да рэпрэсаваных у СССР замежных фізікаў-эмігрантаў<ref>[http://www.ihst.ru/projects/sohist/papers/zvezda/1994/12/187-193.pdf Письма Альберта Эйнштейна Сталину и советским дипломатам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110927140400/http://www.ihst.ru/projects/sohist/papers/zvezda/1994/12/187-193.pdf |date=27 верасня 2011 }}. Журнал «Звезда», 1994, № 12, стр. 187—193.</ref>. У прыватнасці, Эйнштэйн турбаваўся пра лёс Фрыца Нётэра, брата [[Эмі Нётэр]], які спадзяваўся знайсці ў СССР прытулак, але ў 1937 годзе быў арыштаваны і неўзабаве (у верасні 1941 года) расстраляны. У гутарцы 1936 года Эйнштэйн назваў Сталіна палітычным гангстарам{{sfn |Айзексон|2015|loc=Глава «Предвоенная политика». }}. У лісце савецкім навукоўцам ([[1948]]) Эйнштэйн паказаў на такія негатыўныя рысы савецкага ладу, як усёмагутнасць бюракратыі, тэндэнцыю ператварыць савецкую ўладу ў «''свайго роду царкву і таўраваць як здраднікаў і брыдкіх злодзеяў усіх, хто да яе не належыць''»<ref>{{кніга |загаловак=Письмо Эйнштейна к советским учёным |выданне=Эйнштейновский сборник. 1986—1990 |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1990 |старонкі=10—16 }}</ref>. ==== Пацыфізм ==== У абгрунтаванне сваёй антываеннай пазіцыі Эйнштэйн пісаў<ref>{{кніга |аўтар= Frank P. |загаловак=Einstein, his life and times |месца=New York |год=1947 |pages=154 }}</ref>: <blockquote> Мой пацыфізм — гэта інстынктыўнае пачуццё, якое валодае мной таму, што забойства чалавека агідна. Мая пазіцыя зыходзіць не з якой-небудзь абстрактнай тэорыі, а заснаваная на глыбокай антыпатыі да любога віду брутальнасці і нянавісці.</blockquote> У [[1932]] годзе, каб не дапусціць перамогі нацыстаў на выбарах, паставіў свой подпіс пад заклікам Міжнароднага сацыялістычнага саюза барацьбы з заклікам да адзінага працоўнага фронту [[Сацыял-дэмакратычная партыя Германіі|Сацыял-дэмакратычнай]] і [[Камуністычная партыя Германіі|Камуністычнай партый]]. У гады вайны Эйнштэйн, часова адмовіўшыся ад свайго прынцыповага пацыфізму, прымаў актыўны ўдзел у барацьбе з фашызмам, а яго пляменнік, [[Анарха-сіндыкалізм|анарха-сіндыкаліст]] Карл Эйнштэйн, ваяваў на баку {{нп4|Другая Іспанская рэспубліка|Іспанскай рэспублікі|de|Zweite Spanische Republik}} на франтах [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Грамадзянскай вайны ў Іспаніі]]. Пасля вайны Эйнштэйн падтрымліваў негвалтоўныя сродкі барацьбы за правы народных мас, асабліва адзначаючы заслугі [[Махатма Гандзі|Махатмы Гандзі]]: «''Я лічу погляды Гандзі найбольш выбітнымі з усіх палітыкаў-нашых сучаснікаў. Мы павінны старацца здзяйсняць учынкі ў гэтым духу: не выкарыстоўваць гвалт для барацьбы за нашыя правы''». Разам з [[Джуліян Хакслі|Джуліянам Хакслі]], [[Томас Ман|Томасам Манам]] і [[Джон Дзьюі|Джонам Дзьюі]] ўваходзіў у кансультатыўны савет Першага гуманістычнага грамадства Нью-Ёрка (''First Humanist Society of New York''). ==== Барацьба за правы чалавека ==== Будучы праціўнікам [[каланіялізм]]у і [[імперыялізм]]у, Альберт Эйнштэйн, нароўні з [[Анры Барбюс]]ам і [[Джавахарлал Нэру|Джавахарлалам Нэру]], удзельнічаў у Брусельскім кангрэсе антыімперыялістычнай лігі (1927). Ён актыўна садзейнічаў барацьбе негрыцянскага насельніцтва ЗША за [[Правы чалавека|грамадзянскія правы]], будучы на ​​працягу двух дзесяцігоддзяў блізкім сябрам вядомага чорнаскурага спевака і акцёра {{нп4|Поль Робсан|Поля Робсана|en|Paul Robeson}}. Даведаўшыся, што састарэлы {{нп4|Уільям Эдуард Бёркхарт Дзюбуа|Уільям Дзюбуа|en|W. E. B. Du Bois}} абвешчаны «''камуністычным шпіёнам''», Эйнштэйн запатрабаваў выклікаць яго ў якасці сведкі абароны, і справа неўзабаве была закрытая. Рашуча асудзіў «''справу [[Роберт Опенгеймер|Опенгеймера]]''», якога ў [[1953]] годзе абвінавацілі ў «''камуністычных сімпатыях''» і адхілілі ад сакрэтных работ. У [[1946]] годзе Эйнштэйн быў у ліку актывістаў, якія супрацоўнічалі ў справе адкрыцця свецкага яўрэйскага ўніверсітэта на базе [[Брандэйскі ўніверсітэт|Мідлсекскага ўніверсітэта]]), аднак, калі яго прапанова прызначыць прэзідэнтам ВНУ брытанскага эканаміста-[[Лейбарысцкая партыя (Вялікабрытанія)|лейбарыста]] Гаральда Ласкі было адпрэчана (як чалавека, нібыта «''чужога амерыканскім прынцыпам дэмакратыі''»), фізік адклікаў сваю падтрымку і пазней, калі ўстанова была адкрыта ў якасці універсітэта Луіса Брандэйса, адмовіўся ад ганаровай ступені ў ім<ref>{{артыкул |загаловак = Dr. Einstein Quits University Plan |спасылка = http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F50812FA385D13728DDDAB0A94DE405B8788F1D3 |выданне = The New York Times |год = 22 июня 1947 }}</ref>. ==== Сіянізм ==== [[Файл:Israel 5 Sheqalim 1968 Obverse & Reverse.jpg|thumb|200px|Ізраільская банкнота наміналам 5 лір (1968) з партрэтам Эйнштэйна.]] Устрывожаны хуткім ростам [[антысемітызм]]у ў Германіі, Эйнштэйн падтрымаў заклік сіянісцкага руху стварыць яўрэйскі нацыянальны ачаг у [[Палесціна|Палесціне]] і выступіў на гэтую тэму з шэрагам артыкулаў і прамоў. Асабліва актыўнае садзейнічанне з яго боку атрымала ідэя адкрыць [[Яўрэйскі ўніверсітэт у Іерусаліме]] (1925). Ён растлумачыў сваю пазіцыю{{sfn |Гернек|1966|с=161—162.}}: <blockquote> Аж да нядаўняга часу я жыў у Швейцарыі, і пакуль быў там, я не разумеў свайго яўрэйства…<br /> Калі я прыехаў у Германію, я ўпершыню даведаўся, што я яўрэй, прычым зрабіць гэта адкрыццё дапамаглі мне больш неяўрэі, чым яўрэі… Тады я зразумеў, што толькі сумесная справа, якая будзе дорага ўсім яўрэям у свеце, можа прывесці да адраджэння народа…<br /> Калі б нам не даводзілася жыць сярод нецярпімасці, бяздушных і жорсткіх людзей, я б першы адхіліў нацыяналізм на карысць універсальнай чалавечнасці. </blockquote> Паслядоўны гуманіст, ён выступаў у абарону правоў усіх прыгнечаных народаў — яўрэяў, індыйцаў, чорнаскурых амерыканцаў і інш. Хоць першапачаткова ён лічыў, што яўрэйскі ачаг можа абысціся без асобнай дзяржавы, межаў і арміі, у [[1947]] годзе Эйнштэйн вітаў стварэнне дзяржавы [[Ізраіль]], спадзеючыся на двухнацыянальнае арабска-яўрэйскае рашэнне Палесцінскай праблемы<ref>[http://www.forward.com/articles/109560/ «Einstein and Complex Analyses of Zionism»] ''Jewish Daily Forward'', July 24, 2009</ref>. Ён пісаў Паўлю Эрэнфесту ў 1921 годзе: «''Сіянізм уяўляе сабою сапраўды новы яўрэйскі ідэал і можа вярнуць яўрэйскаму народу радасць існавання''». Ужо пасля [[Халакост]]а ён заўважыў: «''Сіянізм не абараніў германскае яўрэйства ад знішчэння. Але тым, хто выжыў, сіянізм даў унутраныя сілы перанесці бедства з годнасцю, не згубіўшы здаровай самапавагі''»<ref name=DH />. У [[1952]] годзе да Эйнштэйна нават паступіла прапанова стаць другім прэзідэнтам Ізраіля, ад якой навуковец ветліва адмовіўся, спаслаўшыся на адсутнасць досведу падобнай працы. Усе свае лісты і рукапісы (і нават капірайт на камерцыйнае выкарыстанне свайго вобразу і імені) Эйнштэйн завяшчаў [[Яўрэйскі ўніверсітэт у Іерусаліме|Яўрэйскаму ўніверсітэту ў Іерусаліме]]<ref>[http://www.physics.princeton.edu/~trothman/Who%20Owns%20Einstein.htm Who Owns Einstein] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090227090519/http://www.physics.princeton.edu/~trothman/Who%20Owns%20Einstein.htm |date=27 лютага 2009 }}</ref>. === Філасофія === Эйнштэйн заўсёды цікавіўся [[філасофія навукі|філасофіяй навукі]] і пакінуў шэраг глыбокіх даследаванняў на гэтую тэму. Юбілейны зборнік [[1949]] года да яго 70-годдзя называўся (трэба меркаваць, з яго ведама і згоды) «''Альберт Эйнштэйн. Філосаф-навуковец''». Найбольш блізкім да сябе па светаўспрыманню філосафам Эйнштэйн лічыў [[Бенедыкт Спіноза|Спінозу]]. Рацыяналізм у іх абодвух быў усёахопным і распаўсюджваўся не толькі на сферу навукі, але таксама на [[этыка|этыку]] і іншыя аспекты чалавечага жыцця: гуманізм, інтэрнацыяналізм, свабодалюбства і інш. Законы прыроды аб’ектыўна існуюць, і яны спасціжныя па той прычыне, што яны ўтвараюць сусветную гармонію, разумную і эстэтычна прывабную адначасова. У гэтым галоўная прычына непрымання Эйнштэйнам «''капенгагенскай інтэрпрэтацыі''» квантавай механікі, якая, на яго думку, уносіла ў карціну свету ірацыянальны элемент, хаатычную дысгармонію. У кнізе «''Эвалюцыя фізікі''» Эйнштэйн пісаў<ref>{{кніга |аўтар= Эйнштейн А., Инфельд Л. |загаловак= Эволюция физики |спасылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/EinsteinInfeld1965ru.djvu |месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1965 |старонкі=241 }}</ref>: <blockquote>З дапамогай фізічных тэорый мы спрабуем знайсці сабе шлях скрозь лабірынт назіраных фактаў, упарадкаваць і спасцігнуць свет нашых пачуццёвых успрыманняў. Мы жадаем, каб назіраныя факты лагічна вынікалі з нашага паняцця рэальнасці. Без веры ў тое, што магчыма ахапіць рэальнасць нашымі тэарэтычнымі пабудовамі, без веры ва ўнутраную гармонію нашага свету, не магло б быць ніякай навукі. Гэтая вера ёсць і заўсёды застанецца асноўным матывам усякай навуковай творчасці. Ва ўсіх нашых намаганнях, ва ўсякай драматычнай барацьбе паміж старым і новым мы пазнаём вечнае імкненне да спазнання, непахісную веру ў гармонію нашага свету, якая пастаянна ўзмацняецца па меры росту перашкод да спазнання.</blockquote> У навуцы гэтыя прынцыпы азначалі рашучую нязгоду з моднымі тады [[Пазітывізм|пазітывісцкімі]] канцэпцыямі [[Эрнст Мах|Маха]], [[Анры Пуанкарэ|Пуанкарэ]] і іншых, а таксама адмаўленне [[кантыянства]] з яго ідэямі «''апрыёрных ведаў''». Пазітывізм адыграў пэўную станоўчую ролю ў гісторыі навукі, таму што стымуляваў скептычнае стаўленне вядучых фізікаў, уключаючы Эйнштэйна, да ранейшых забабонаў (перш за ўсё — да канцэпцыі абсалютнай прасторы і абсалютнага часу). Вядома, што Эйнштэйн у лісце да Маха назваў сябе яго вучнем<ref>{{артыкул|аўтар=Bernstein J. |загаловак=Ernst Mach amd the Quarks |выданне=American Scholar |мова=en |год=2010 |нумар=53 (winter 1983-1984) |pages=12}}</ref>. Аднак філасофію пазітывістаў Эйнштэйн называў глупствам<ref>{{кніга |аўтар=Heisenberg W. |загаловак=Encounters with Einstein, and other Essays on Peoples, Places and Particles |месца=Princeton, N.J. |выдавецтва=Princeton University Press |год=1983 |pages=114 }}</ref>. Эйнштэйн растлумачыў сутнасць сваіх рознагалоссяў з імі<ref>Из [http://www.pereplet.ru/text/einstein.html письма М. Соловину] от 30 марта 1952 г., см. ''А. Эйнштейн.'' Собрание научных трудов. Указ. соч., том 4, стр. 567—568.</ref>: <blockquote> …Апрыёры варта чакаць хаатычнага свету, які немагчыма спазнаць з дапамогай мыслення. Можна (ці трэба) было б толькі чакаць, што гэты свет толькі ў той меры падпарадкаваны закону, у якой мы можам упарадкаваць яго сваім розумам. Гэта было б упарадкаванне, падобнае алфавітнаму упарадкаванню слоў якой-небудзь мовы. Наадварот, упарадкаванне, якое ўносіцца, напрыклад, ньютанаўскай тэорыяй гравітацыі, носіць зусім іншы характар. Хоць аксіёмы гэтай тэорыі і створаныя чалавекам, поспех гэтага прадпрыемства прадугледжвае істотную ўпарадкаванасць аб’ектыўнага свету, чакаць якую апрыёры у нас няма ніякіх падстаў. У гэтым і складаецца «''цуд''», і чым далей развіваюцца нашы веды, тым больш чароўнымі яны становяцца. Пазітывісты і прафесійныя атэісты бачаць у гэтым слабае месца, бо яны адчуваюць сябе шчаслівымі ад свядомасці, што ім не толькі ўдалося з поспехам выгнаць Бога з гэтага свету, але і «''пазбавіць гэты свет цудаў''». </blockquote> Філасофія Эйнштэйна была заснавана на зусім іншых прынцыпах. У сваёй аўтабіяграфіі (1949) ён пісаў<ref>{{кніга |аўтар= Эйнштейн А. |загаловак= Собрание научных трудов. Указ. соч |том=4 |старонкі=259 }}</ref>: <blockquote> Там, звонку, быў гэты вялікі свет, які існуе незалежна ад нас, людзей, які стаіць перад намі як велізарная вечная загадка, даступная, аднак, па меншай меры часткова, нашаму ўспрыманню і нашаму розуму. Вывучэнне гэтага свету вабіла як вызваленне, і я хутка пераканаўся, што многія з тых, каго я навучыўся шанаваць і паважаць, знайшлі сваю ўнутраную свабоду і ўпэўненасць, аддаўшыся цалкам гэтаму занятку. Разумовы ахоп у рамках даступных нам магчымасцей гэтага пазаасабовага свету уяўляўся мне, напалову свядома, напалову несвядома, як вышэйшая мэта… Прадузятасць гэтых навукоўцаў [пазітывістаў] супраць атамнай тэорыі можна, несумненна, аднесці на конт іх пазітывісцкай філасофскай устаноўкі. Гэта цікавы прыклад таго, як філасофскія прадузятасці перашкаджаюць правільнай інтэрпрэтацыі фактаў нават навукоўцам са смелым мысленнем і з тонкай інтуіцыяй. </blockquote> У той жа аўтабіяграфіі Эйнштэйн выразна фармулюе два крытэры ісціны ў фізіцы: тэорыя павінна мець «''знешняе апраўданне''» і «''ўнутраную дасканаласць''». Першае азначае, што тэорыя павінна ўзгадняцца з вопытам, а другое — што яна павінна з мінімальных перадумоў раскрываць максімальна глыбокія заканамернасці універсальнай і разумнай гармоніі законаў прыроды. Эстэтычныя якасці тэорыі (арыгінальная прыгажосць, натуральнасць, вытанчанасць) тым самым становяцца немалаважнымі фізічнымі вартасцямі. <blockquote>Тэорыя робіць тым большае ўражанне, чым прасцейшыя яе перадумовы, чым разнастайнейшыя прадметы, якія яна звязвае, і чым шырэйшая вобласць яе прымянення.</blockquote> Веру ў аб’ектыўную рэальнасць, існую незалежна ад чалавечага ўспрымання, Эйнштэйн адстойваў падчас сваіх знакамітых гутарак з [[Рабіндранат Тагор|Рабіндранатам Тагорам]], які гэтак жа паслядоўна такую рэальнасць адмаўляў<ref>{{Cite web |url=http://www.regels.org/Einstein-Tagor.htm |title=Беседы Эйнштейна с Тагором |access-date=4 чэрвеня 2015 |archive-date=17 лютага 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150217031322/http://www.regels.org/Einstein-Tagor.htm |url-status=dead }}</ref>. Эйнштэйн казаў: <blockquote>Наш натуральны пункт гледжання адносна існавання ісціны, які не залежыць ад чалавека, нельга ні растлумачыць, ні даказаць, але ў яго вераць усе, нават першабытныя людзі. Мы прыпісваем праўдзе звышчалавечую аб’ектыўнасць. Гэтая рэальнасць, якая не залежыць ад нашага існавання, нашага досведу, нашага розуму, неабходная нам, хоць мы і не можам сказаць, што яна азначае.</blockquote> Уплыў Эйнштэйна на філасофію навукі дваццатага стагоддзя супастаўны з тым уплывам, які ён аказаў на фізіку дваццатага стагоддзя. Сутнасць прапанаванага ім падыходу ў філасофіі навукі заключаецца ў сінтэзе самых розных філасофскіх вучэнняў, якія Эйнштэйн прапаноўваў выкарыстоўваць у залежнасці ад навуковай задачы, якая рашаецца. Ён лічыў, што для сапраўднага вучонага, у адрозненне ад філосафа, [[неарэалізм, філасофія|неарэалізм]] з’яўляецца непрымальным. Зыходзячы з канкрэтнай сітуацыі, адзін і той жа навуковец можа быць ідэалістам, рэалістам, пазітывістам і, нават, платонікам і піфагарыйцам. Паколькі для паслядоўнага сістэматычнага філосафа падобны эклектызм можа здацца непрымальным, Эйнштэйн лічыў, што сапраўдны вучоны ў вачах падобнага філосафа выглядае як апартуніст. Адстойваны Эйнштэйнам падыход атрымаў у сучаснай філасофіі навукі назву «''Эпістэмалагічны апартунізм''»<ref>[http://plato.stanford.edu/entries/einstein-philscience The Stanford Encyclopedia of Philosophy/Einstein’s Philosophy of Science]</ref><ref>{{кніга|аўтар= В.П. Филатов|частка= Эпистемологический Оппортунизм|загаловак=Энциклопедия эпистемологии и философии науки|спасылка= http://www.enc-dic.com/enc_epist/Jepistemologicheski-opportunizm-869.html|адказны=Составление и общая редакция. И. Т. Касавин|месца=Москва|выдавецтва=«Канон+» РООИ «Реабилитация»|год=2009|старонкі=1158-1159|старонак=1248|isbn=978-5-88373-089-3|тыраж=800}}</ref>. === Рэлігійныя погляды === Рэлігійныя погляды Эйнштэйна з’яўляюцца прадметам даўніх спрэчак. Некаторыя сцвярджаюць, што Эйнштэйн верыў у існаванне [[Бог]]а, іншыя называюць яго [[Атэізм|атэістам]]. І тыя, і іншыя для пацверджання свайго пункту гледжання цытавалі вялікага навукоўца. У [[1921]] годзе Эйнштэйн атрымаў тэлеграму ад нью-ёркскага [[рабін]]а Герберта Гольдштэйна: «''Ці верыце вы ў Бога кропка аплачаны адказ 50 слоў''». Эйнштэйн уклаўся ў 24 словы: «''Я веру ў Бога [[Бенедыкт Спіноза|Спінозы]], які праяўляе сябе ў заканамернай гармоніі быцця, але зусім не ў Бога, які клапоціцца пра лёс і справы людзей''»<ref>{{кніга|аўтар=Denis Brian.|год=1996|загаловак = Einstein: A Life | выдавецтва = New York: John Wiley & Sons | isbn = 0-471-11459-6 }}</ref>. Яшчэ больш рэзка ён выказаўся ў інтэрв’ю «''Нью-Ёрк Таймс''» (лістапад [[1930]]): «''Я не веру ў Бога, які ўзнагароджвае і карае, у Бога, мэты якога злеплены з нашых чалавечых мэтаў. Я не веру ў неўміручасць душы, хоць слабыя розумы, апантаныя страхам або недарэчным эгаізмам, знаходзяць сабе прытулак у такой веры''»{{sfn |Львов В. Е.|1959|с=233.}}. У [[1940]] годзе ён апісаў свае погляды ў часопісе «''Nature''», у артыкуле пад назвай «''Навука і рэлігія''»<ref name="Nature146">{{артыкул|аўтар=Альберт Эйнштейн|год=1940|загаловак=[http://scepsis.ru/library/id_147.html Наука и религия]|арыгінал = Science and religion|выданне=Nature|том=146|старонкі=605—607}}</ref>. Там ён піша: <blockquote> На маю думку, рэлігійна адукаваны чалавек — гэта той, хто ў максімальна магчымай для яго ступені вызваліў сябе ад путаў эгаістычных жаданняў і паглынуты думкамі, пачуццямі і памкненнямі, якіх ён прытрымліваецца з прычыны іх звышасобаснага характару… безадносна ад таго, ці робіцца спроба звязаць гэта з боскай істотай, бо ў адваротным выпадку нельга было б лічыць [[Гаўтама Буда|Буду]] або Спінозу рэлігійнымі асобамі. Рэлігійнасць такога чалавека палягае ў тым, што ў яго няма сумненняў у значнасці і велічы гэтых звышасобасных мэтаў, якія не могуць быць рацыянальна абгрунтаваныя, але і не маюць у гэтым патрэбы… У гэтым сэнсе рэлігія — старажытнае імкненне чалавецтва ясна і цалкам усвядоміць гэтыя каштоўнасці і мэты, узмацняць і пашыраць іх уплыў. </blockquote> Далей ён праводзіць некаторую сувязь паміж навукай і рэлігіяй, і кажа што «''навука можа быць створана толькі тымі, хто наскрозь прасякнуты імкненнем да ісціны і разумення. Але крыніца гэтага пачуцця бярэ пачатак з вобласці рэлігіі. Адтуль жа — вера ў магчымасць таго, што правілы гэтага свету рацыянальныя, то бок пазнавальныя для розуму. Я не магу ўявіць сапраўднага навукоўца без моцнай веры ў гэта. Вобразна сітуацыю можна апісаць так: навука без рэлігіі — кульгавая, а рэлігія без навукі — сляпая''»<ref name="SP&R">Albert Einstein, [http://www.einsteinandreligion.com/scienceandreligion.html «Science, Philosophy and Religion: a Symposium»], 1941. См. тж. [http://scepsis.ru/library/id_147.html полный перевод Л. Ярославского]</ref>. Фразу «''навука без рэлігіі — кульгавая, а рэлігія без навукі — сляпая''» часта цытуюць па-за кантэкстам, пазбаўляючы яе сэнсу. Затым Эйнштэйн зноў піша, што не верыць у персаніфікаванага Бога і сцвярджае: <blockquote>Не існуе ні панавання чалавека, ні панавання бажаства як незалежных прычын з’яў прыроды. Вядома, дактрына Бога як асобы, якая ўмешваецца ў прыродныя з’явы, ніколі не можа быць у літаральным сэнсе аспрэчаная навукай, бо гэтая дактрына можа заўсёды знайсці прытулак у тых галінах, куды навуковае веданне яшчэ не здольнае пранікнуць. Але я перакананы, што такія паводзіны часткі прадстаўнікоў рэлігіі не толькі невысакародны, але і фатальны.</blockquote> У 1950 годзе ў лісце М. Беркавітцу Эйнштэйн пісаў: «''У адносінах да Бога я агностык. Я перакананы, што для выразнага разумення першараднай важнасці маральных прынцыпаў у справе паляпшэння і акультурвання жыцця не патрабуецца паняцце заканадаўцы, асабліва — заканадаўцы, які працуе па прынцыпе ўзнагароды і пакарання''»<ref>Альберт Эйнштэйн у лісце М. Беркавітцу, [[25 кастрычніка]] [[1950]] года; Einstein Archive 59-215; from Alice Calaprice, ed., The Expanded Quotable Einstein, Princeton, New Jersey: Princeton University Press, 2000, p. 216.</ref>. [[Файл:Albert Einstein in later years.jpg|thumb|У апошнія гады.]] Яшчэ раз Эйнштэйн апісаў свае рэлігійныя погляды, адказваючы тым, хто прыпісваў яму веру ў [[Іўдаізм|яўрэйска]]-[[Хрысціянства|хрысціянскага]] Бога<ref name=DH /><ref>{{cite web | title = Albert Einstein (1879-1955) | url = http://www.stephenjaygould.org/ctrl/quotes_einstein.html | access-date = 2007-05-21 | archive-url = https://www.webcitation.org/60qXsxr9G?url=http://www.stephenjaygould.org/ctrl/quotes_einstein.html | archive-date = 11 жніўня 2011 | url-status = dead }}</ref>: <blockquote>Тое, што вы чыталі аб маіх рэлігійных перакананнях — зразумела, хлусня. Хлусня, якую сістэматычна паўтараюць. Я не веру ў Бога як у асобу і ніколі не хаваў гэтага, а выказваў вельмі ясна. Калі ўва мне ёсць нешта, што можна назваць рэлігійным, то гэта, несумненна, бязмежнае захапленне будовай сусвету ў той меры, у якой навука раскрывае яго.</blockquote> У 1954 годзе, за паўтара года да смерці, Эйнштэйн у лісце да нямецкага філосафа Эрыка Гуткінда так ахарактарызаваў сваё стаўленне да рэлігіі<ref>[http://www.guardian.co.uk/science/2008/may/13/peopleinscience.religion/print What he wrote] // [[The Guardian]], 13 May 2008 [http://www.religare.ru/article54059.htm рускі пераклад]</ref>: <blockquote>«''Слова „Бог“ для мяне ўсяго толькі праява і прадукт чалавечых слабасцей, а Біблія — збор шаноўных, але ўсё ж прымітыўных легенд, якія, тым не менш, з’яўляюцца даволі дзіцячымі. Ніякая, нават самая выдасканаленая, інтэрпрэтацыя не зможа гэта (для мяне) змяніць''». {{oq|en| The word God is for me nothing more than the expression and product of human weaknesses, the Bible a collection of honourable, but still primitive legends which are nevertheless pretty childish. No interpretation no matter how subtle can (for me) change this.}}</blockquote> Найбольш поўны агляд рэлігійных поглядаў Эйнштэйна апублікаваў яго сябар, Макс Джэмер, у кнізе «''Эйнштэйн і рэлігія''»<ref>{{кніга|аўтар=Max Jammer. |загаловак=Einstein and Religion |выдавецтва=Princeton University Press |спасылка=http://books.google.ru/books?id=TnCc1f1C25IC |год=1999 |isbn=0-691-00699-7|ref=Jammer}}</ref>. Зрэшты, ён прызнае, што кніга грунтуецца не на прамых яго гутарках з Эйнштэйнам, а на вывучэнні архіўных матэрыялаў{{sfn|Jammer|1999|p=6.}}. Джэмер лічыць Эйнштэйна глыбока рэлігійным чалавекам, называе яго погляды «''касмічнай рэлігіяй''»{{sfn|Jammer|1999|p=149.}} і лічыць, што Эйнштэйн не атаясамліваў Бога з Прыродай, падобна Спінозе, але лічыў яго асобнай неперсаніфікаванай сутнасцю, што выяўляецца ў законах Сусвету як «''дух, значна большы за чалавечы''», паводле слоў самога Эйнштэйна{{sfn|Jammer|1999|p=115.<br /><blockquote>In a similar vein, Einstein declared that there is no personal God, but “every one who is seriously involved in the pursuit of science becomes convinced that a spirit is manifest in the laws of the Universe—a spirit vastly superior to that of man, and one in the face of which we with our modest powers must feel humble.”</blockquote>}}{{sfn|Jammer|1999|p=148—149.<br /><blockquote>To sum up, Einstein, like Maimonides and Spinoza, categorically rejected any anthropomorphism in religious thought. Like Spinoza, Einstein regarded the idea of a personal God as an anthropomorphism. Unlike Spinoza, who saw the only logical consequence of the denial of a personal God in an identification of God with Nature [deus sive natura], Einstein maintained that God manifests himself “in the laws of the Universe as a spirit vastly superior to that of man, and one in the face of which we with our modest powers must feel humble.” Einstein agreed with Spinoza that he who knows Nature knows God, but not because Nature is God but because the pursuit of science in studying Nature leads to religion. In the terminology of theology, Einstein’s religion may therefore be called a naturalistic theology according to which knowledge of God can be obtained by observing the visible processes of nature, but with the proviso that the manifestation of the divine in the universe is only partially comprehensible to the human intellect.</blockquote>}}. Разам з тым, бліжэйшы вучань Эйнштэйна [[Леапольд Інфельд]] пісаў, што, «''калі Эйнштэйн кажа пра Бога, ён заўсёды мае на ўвазе ўнутраную сувязь і лагічную прастату законаў прыроды. Я назваў бы гэта „матэрыялістычным падыходам да бога“''»<ref>Скибицкий М. М. Бог и «верующие» ученые. М., 1976. С. 17.</ref>. [[Рычард Докінз]] мяркуе (у прыватнасці ў сваёй кнізе «''{{нп4|Бог як ілюзія|Бог як ілюзія|ru|Бог как иллюзия}}''»), што Альберт Эйнштэйн выкарыстоўваў слова «''бог''» толькі ў якасці [[метафара|метафары]] для загадкавасці Сусвету. == Ацэнкі і памяць == {{нп4|Чарлз Персі Сноў|Чарлз Персі Сноў|ru|Сноу, Чарльз Перси}} аб Эйнштэйне<ref name=Snow />: <blockquote> Калі б не існавала Эйнштэйна, фізіка XX стагоддзя была б іншай. Гэтага нельга сказаць ні аб адным іншым вучоным… Ён заняў у грамадскім жыцці такое становішча, якое наўрад ці зойме ў будучыні іншы навуковец. Ніхто, уласна, не ведае, чаму, але ён увайшоў у грамадскую свядомасць усяго свету, стаўшы жывым сімвалам навукі і уладаром дум дваццатага стагоддзя.<br /> Ён казаў: «''Клопат пра чалавека і яго лёс павінны быць асноўнай мэтай у навуцы. Ніколі не забывайце пра гэта пасярод вашых чарцяжоў і ўраўненняў''». Пазней ён таксама сказаў: «''Каштоўнае толькі тое жыццё, якое пражытае для людзей''»…<br /> Эйнштэйн быў самым высакародным чалавекам, якога мы калі-небудзь сустракалі. </blockquote> [[Роберт Опенгеймер]]<ref>{{кніга |аўтар= Oppenheimer I. R. |загаловак= Einstein, a Centennial Volume |месца= Boston |выдавецтва= Harvard Univ. Press |год= 1979 |pages=44 }}</ref>: <blockquote> У ім заўсёды была нейкая чароўная чысціня, адначасова і дзіцячая, і бязмежна упартая''". </blockquote> [[Бертран Артур Уільям Расел|Бертран Расел]]{{sfn |Кузнецов Б. Г.|1980|с=252. }}: <blockquote> Я думаю, яго праца і яго скрыпка давалі яму значную меру шчасця, але глыбокае спачуванне да людзей і цікавасць да іх лёсу засцераглі Эйнштэйна ад непрыстойнай такому чалавеку меры безнадзейнасці… Зносіны з Эйнштэйнам дастаўлялі незвычайнае задавальненне. Нягледзячы на геніяльнасць і славу, ён трымаў сябе абсалютна проста, без найменшых прэтэнзій на пераважнасць… Ён быў не толькі вялікім навукоўцам, але і вялікім чалавекам. </blockquote> [[Годфры Харалд Хардзі|Г. Х. Хардзі]] характарызаваў Эйнштэйна двума словамі: «''Лагодны і мудры''». === Прызнанне === У архівах Нобелеўскага камітэта захавалася каля 60 намінацый Эйнштэйна ў сувязі з фармулёўкай тэорыі адноснасці; яго кандыдатура нязменна вылучалася штогод з 1910 па 1922 гады (акрамя 1911-га і 1915-га). Аднак прэмія была прысуджана толькі ў 1922 годзе — за тэорыю фотаэлектрычнага эфекту, якая ўяўлялася членам Нобелеўскага камітэта больш бясспрэчным укладам у навуку. У выніку гэтай намінацыі Эйнштэйн атрымаў (раней адкладзеную) прэмію за 1921 год адначасова з [[Нільс Бор|Нільсам Борам]], які быў уганараваны прэміяй 1922 года. Эйнштэйну былі прысвоены ганаровыя доктарскія ступені ад шматлікіх універсітэтаў, у тым ліку: Жэневы, Цюрыха, Ростака, Мадрыда, Бруселя, Буэнас-Айрэса, Лондана, Оксфарда, Кембрыджа, Глазга, Лідса, Манчэстэра, Гарварда, Прынстана, Нью-Ёрка (Олбені), Сарбоны. Некаторыя іншыя ўзнагароды<ref>[http://www.einstein-website.de/z_information/honours.html Einstein’s honours, prizes and awards] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170702040314/http://www.einstein-website.de/z_information/honours.html |date=2 ліпеня 2017 }} {{ref-en}}</ref>: <div class="references" style="column-count:2;"> * званне ганаровага грамадзяніна Нью-Ёрка (1921) і Тэль-Авіва (1923); * медаль Матэўчы (1921); * нямецкі ордэн «''За заслугі''» (1923, у 1933 годзе Эйнштэйн адмовіўся ад гэтага ордэна); * медаль Коплі (1925), «''за тэорыю адноснасці і ўклад у квантавую тэорыю''»; * залатая медаль Каралеўскага астранамічнага таварыства Вялікабрытаніі (1926); * медаль імя Макса Планка (1929), Германскае фізічнае таварыства (''Deutsche Physikalische Gesellschaft''); * прыз Жуля Жансена (1931), Французскае астранамічнае таварыства (''Société astronomique de France''); * медаль Франкліна (''Benjamin Franklin Medal'', 1935) </div> Пасмяротна Альберт Эйнштэйн таксама быў адзначаны шэрагам адрозненняў: <div class="references" style="column-count:2;"> * 1992: ён быў названы нумарам 10 у падрыхтаваным Майклам Хартам спісе самых уплывовых асоб у гісторыі. * 1999: часопіс «''Тайм''» назваў Эйнштэйна «''Асобай стагоддзя''». * 1999: апытанне Гэлапа дало Эйнштэйну нумар 4 у спісе самых шанаваных у XX стагоддзі людзей. * 2005 быў абвешчаны ЮНЕСКА годам фізікі з нагоды стагоддзя «''года цудаў''», увянчанага адкрыццём спецыяльнай тэорыі адноснасці. </div> У [[Вашынгтон|сталіцы ЗША]] ўсталяваны помнік Эйнштэйну працы Роберта Беркса ([[1979]])<ref>Гл. [[:en:Albert Einstein Memorial]].</ref>. Некаторыя памятныя мясціны, звязаныя з Эйнштэйнам: <div class="references" style="column-count:2;"> * Ульм, Банхофштрасе, дом 135, тут Эйнштэйн нарадзіўся і жыў да пераезду сям’і ў Мюнхен (1880). Дом разбураны пры бамбардзіроўцы авіяцыяй саюзнікаў вясной 1945 года. * Берн, вуліца Крамгасе (''Kramgasse''), дом 49, пражываў з 1903 па 1905 год. Зараз у ім размяшчаецца «''Дом-музей Альберта Эйнштэйна''». * Цюрых, Мусонштрасе, дом 12, пражываў з 1909 па 1911 год. * Цюрых, Гофштрасе, дом 116, пражываў з 1912 па 1914 год. * Берлін, Вітэльсбахерштрасе, дом 13, пражываў з 1914 па 1918 год. Гэты берлінскі дом, як і наступны, быў разбураны ў ходзе ваенных дзеянняў 1945 года. * Берлін, Габерландштрасе, дом 5, пражываў з 1918 па 1933 год. * Прынстан, Мерсер-стрыт, дом 112, пражываў з 1933 па 1955 год. </div> Мемарыяльныя дошкі: <center> <gallery perrow=5> Файл:Home Albert Einstein 1895 Memorial.jpg|<center>У Аарау</center> Файл:Einstein deska.jpg|<center>У Празе</center> Файл:Gedenktafel Ehrenbergstr 33 (Dahl) Albert Einstein.JPG|<center>У Берліне</center> Файл:8839 - Milano - Via Bigli - Palazzo Olivazzi - Lapide Albert Einstein - Foto Giovanni Dall'Orto - 14-Apr-2007.jpg|<center>У [[Мілан]]е</center> Файл:Einstein-barrakka.JPG|<center>На [[Мальта|Мальце]]</center> </gallery> </center> === Ганаровыя найменаванні === <div class="references" style="column-count:2;"> * {{нп4|Эйнштэйн, адзінка вымярэння|Эйнштэйн|en|Einstein (unit)}} — адзінка колькасці фатонаў, ужываная ў фотахіміі * Хімічны элемент [[Эйнштэйній]] (№ 99 у [[Перыядычная сістэма элементаў|Перыядычнай сістэме элементаў]] Д. І. Мендзялеева) * Астэроід (2001) Эйнштэйн * Кратар Эйнштэйн на Месяцы * Спадарожнік-абсерваторыя [[НАСА]] «''Эйнштэйн''» (HEAO2) з {{нп4|рэнтгенаўскі тэлескоп|рэнтгенаўскім тэлескопам|en|X-ray telescope}} ([[1978]]—[[1982]]) * Квазар «''[[Крыж Эйнштэйна]]''» * «''Кольцы Эйнштэйна''» — эфект, які ствараецца «''[[Гравітацыйная лінза|гравітацыйнымі лінзамі]]''» * Астрафізічная абсерваторыя ў Патсдаме * Інстытут гравітацыйнай фізікі таварыства Макса Планка, Гольм, Германія * Некалькі прэстыжных узнагарод за навуковыя дасягненні: ** Міжнародны Залаты медаль ЮНЕСКА імя Альберта Эйнштэйна<ref>[http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=26451&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html Золотая Медаль ЮНЕСКО имени Альберта Эйнштейна], создана в 1979 году в честь столетия со дня рождения А. Эйнштейна</ref> ** Albert Einstein Award (фонд Люіса і Розы Страусс, ЗША) ** Медаль Альберта Эйнштэйна (швейцарскае «''Таварыства Альберта Эйнштэйна''», Берн) ** Albert Einstein World Award of Science (Сусветны Культурны Савет, World Cultural Council) ** Einstein Prize (Амерыканскае фізічнае таварыства, APS) * Гімназіі ў [[Мюнхен]]е, у горадзе [[Санкт-Аўгусцін]] і ў [[Ангермюндэ]] * Некалькі медыцынскіх устаноў, у тым ліку: ** Цэнтр медыцыны ў [[Філадэльфія|Філадэльфіі]], [[Пенсільванія]] (''Albert Einstein Medical Center'') ** Медыцынскі каледж пры {{нп4|Ешыва-ўніверсітэт|ўніверсітэце Ешыва|en|Yeshiva University}} * Вуліца, прылеглая да [[Тэль-Авіўскі ўніверсітэт|Тэль-Авіўскага ўніверсітэта]] ў Ізраіле<ref>[http://www.elal.co.il/elal/russian/allaboutyourflight/destinations/israel/russia_5_things_tlv_240213.html Достопримечательности Тель Авива.]</ref>. </div> <center> <gallery perrow=4> Файл:Einstein Rings.jpg|thumb|<center>«Кольцы Эйнштэйна»</center> Файл:Einstein cross.jpg|thumb|<center>«Крыж Эйнштэйна»</center> Файл:UNESCO Einstein medal1.jpg|thumb|<center>Медаль ЮНЕСКА імя Альберта Эйнштэйна</center> Файл:Einsteinturm 7443.jpg|thumb|<center>Абсерваторыя ў Патсдаме імя Эйнштэйна</center> </gallery> </center> === Культурны ўплыў === Альберт Эйнштэйн ператварыўся ў героя шэрагу мастацкіх раманаў, фільмаў і тэатральных пастановак. У прыватнасці, ён выступае ў якасці дзейнай асобы ў фільме Нікаласа Рога «''Insignificance''», камедыі Фрэда Шэпізі «''I.Q.''» (у якой яго грае Вальтэр Матау), кінафільме Філіпа Марціна «''Эйнштэйн і Эдынгтан''» (''Einstein and Eddington'') 2008 года, у савецкіх/расійскіх фільмах «''Выбар мэты''», «''Вольф Месінг''», камічнай п’есе Стыва Марціна, раманах Жана-Клода Кар’е «''Калі ласка, месье Эйнштэйн''» (''Einstein S’il Vous Plait'') і Алана Лайтмэна «''Мары Эйнштэйна''» (''Einstein’s Dreams''), паэме {{нп4|Арчыбальд Мак-Ліш|Арчыбальда Мак-Ліша|en|Archibald MacLeish}} «''Эйнштэйн''». Гумарыстычны складнік асобы вялікага фізіка фігуруе ў пастаноўцы Эда Метцгера «''Альберт Эйнштэйн: Практычны багемец''». «''Прафесар Эйнштэйн''», які стварае хронасферу і прадухіляе прыход да ўлады Гітлера, з’яўляецца адным з ключавых персанажаў створанага ім альтэрнатыўнага Сусвету ў серыі камп’ютарных стратэгій рэальнага часу «''{{нп4|Command & Conquer|Command & Conquer|ru|Command & Conquer}}''». Вучоны ў фільме «''Каін XVIII''» цалкам відавочна загрымаваны пад Эйнштэйна. [[Файл:DPAG-2005-Relativität-Atome-Quanten-AlbertEinstein.jpg|thumb|Паштовая марка Германіі 2005 года "''100 год тэорыі адноснасці''"з партрэтам і ўраўненнем Эйнштэйна.]] Знешні выгляд Альберта Эйнштэйна, які ў сталым узросце звычайна з’яўляўся ў простым швэдры з растрапанымі валасамі, прыняты за аснову ў выяўленні вобразаў «''шалёных навукоўцаў''» і «''рассеяных прафесараў''» у папулярнай культуры. Акрамя таго, у ёй актыўна эксплуатуецца і матыў забыўлівасці і непрактычнасці вялікага фізіка, які пераносіцца і на зборны вобраз яго калег. Часопіс «''[[Time|Тайм]]''» нават назваў Эйнштэйна «''здзейсненай марай мультыплікатара''»<ref>{{cite web |author = Frederic Golden. |datepublished = 3 красавіка 2000 |url = http://www.time.com/time/time100/poc/magazine/albert_einstein5a.html |title = Person of the Century: Albert Einstein |access-date = 26 лютага 2009 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20060221080452/http://www.time.com/time/time100/poc/magazine/albert_einstein5a.html |archive-date = 21 лютага 2006 |url-status = dead }}</ref>. Шырокую вядомасць набылі фатаграфіі Альберта Эйнштэйна. Найбольш пазнавальная была зроблена на 72-м дні нараджэння фізіка (1951). Фатограф Артур Сас папрасіў Эйнштэйна ўсміхнуцца для камеры, на што той паказаў язык. Гэта выява стала іконай сучаснай папулярнай культуры, выяўляючы партрэт адначасова і генія, і жыццярадаснага жывога чалавека. [[21 чэрвеня]] [[2009]] года на аўкцыёне ў амерыканскім Нью-Гемпшыры адзін з дзевяці арыгінальных фотаздымкаў, аддрукаваных у 1951 годзе, быў прададзены за 74 тысячы долараў. А Эйнштэйн падарыў гэты здымак свайму сябру — журналісту Ховарду Сміту — і падпісаў на ім, што «''жартаўлівая грымаса адрасавана ўсяму чалавецтву''»<ref>{{cite web|author=Hans-Josef Kupper|datepublished=2000|url=http://www.einstein-website.de/z_information/variousthings.html#tongue|title=A picture goes around the world – Einstein’s tongue|access-date=14 лютага 2012|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/65TeZYR9Q?url=http://www.einstein-website.de/z_information/variousthings.html#tongue|archive-date=15 лютага 2012|url-status=live}}</ref>. Папулярнасць Эйнштэйна ў сучасным свеце настолькі вялікая, што ўзнікаюць спрэчныя моманты ў шырокім выкарыстанні імя і знешнасці навукоўца ў рэкламе і гандлёвых марках. Паколькі Эйнштэйн завяшчаў частку сваёй маёмасці, у тым ліку выкарыстанне яго выяў, [[Яўрэйскі ўніверсітэт у Іерусаліме|Яўрэйскаму ўніверсітэту ў Іерусаліме]], брэнд «''Альберт Эйнштэйн''» быў зарэгістраваны ў якасці гандлёвай маркі. === Навукова-папулярная фільмаграфія === * д/ф «''Альберт Эйнштэйн. Формула жыцця і смерці''» ({{lang-en|Einstein's Equation of Life and Death}}) ([[BBC]], [[2005]] год). * х/ф «''Эйнштэйн і Эдынгтан''» ({{lang-en|Einstein and Eddington}}) ([[BBC]]/{{нп4|HBO|HBO|ru|HBO}}, [[2008]], рэж. [[Філіп Марцін]]; у ролі Эйнштэйна зняўся Эндзі Серкіс). * серыял (4 серыі) «''Эйнштэйн. Тэорыя кахання''» (Расія, 2013) == Міфы і альтэрнатыўныя версіі == Рознабаковая навуковая і палітычная актыўнасць Альберта Эйнштэйна выклікала з’яўленне шырокай міфалогіі, а таксама немалой колькасці нетрадыцыйных ацэнак розных аспектаў яго дзейнасці. Ужо пры жыцці навукоўца ўзнікла шырокая літаратура, якая прымяншала або адмаўляла яго значэнне ў сучаснай фізіцы. Значную ролю ў яе ўзнікненні адыгралі «''арыйскія''» фізікі [[Філіп Эдуард Антон фон Ленард|Філіп Ленард]] і [[Іаганес Штарк]], а таксама матэматык {{нп4|Эдмунд Тэйлар Уітэкер|Эдмунд Уітэкер|ru|Уиттекер, Эдмунд Тейлор}}. Асаблівае распаўсюджанне такая літаратура атрымала ў [[нацысцкая Германія|нацысцкай Германіі]], дзе, напрыклад, [[спецыяльная тэорыя адноснасці]] цалкам прыпісвалася «''арыйскім''» навукоўцам. Спробы прымяншэння ролі Эйнштэйна ў развіцці сучаснай фізікі працягваюцца і ў цяперашні час. Напрыклад, не так даўно была адноўлена версія аб прысваенні Эйнштэйнам навуковых адкрыццяў сваёй першай жонкі, [[Мілева Марыч|Мілевы Марыч]]<ref>[http://physicsworld.com/cws/article/print/17201 ''John Stachel.'' Anti-Einstein sentiment surfaces again.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124095031/http://physicsworld.com/cws/article/print/17201 |date=24 студзеня 2012 }}</ref>. Ніжэй прыводзіцца кароткая зводка такіх міфаў, а таксама тых альтэрнатыўных версій, якія абмяркоўваліся ў сур’ёзнай літаратуры. === Навуковыя заслугі Мілевы Марыч === Адзін з шматлікіх міфаў, звязаных з Эйнштэйнам, заключаецца ў тым, што Мілева Марыч, яго першая жонка, нібыта дапамагала яму ў распрацоўцы тэорыі адноснасці ці нават была яе сапраўдным аўтарам. Гэтае пытанне даследавалася гісторыкамі<ref name=GW>{{cite web|url=http://arxiv.org/abs/1204.3551|title=Did Mileva Marić assist Einstein in writing his 1905 path breaking papers?|last=Weinstein G.|publisher=Cornell University |year=2012 |lang=en |access-date=2012-06-24}}</ref>. Дакументальных пацверджанняў для такога заключэння не выяўлена. Мілева не паказвала асаблівых здольнасцей да матэматыкі або фізікі, яна нават не змагла (з двух спроб) здаць выпускныя іспыты ў політэхнікуме<ref>{{кніга |аўтар= Holton G. |загаловак= Einstein, History, and Other Passions |выдавецтва=Harvard University Press |год=1996 |pages=177—193 }}</ref>. Не вядома ні адной яе навуковай працы — ні ў гады жыцця з Эйнштэйнам, ні пазней (яна памерла ў [[1948]] годзе). Нядаўна апублікаванае ліставанне з Эйнштэйнам не змяшчае з яе боку якіх-небудзь згадак ідэй тэорыі адноснасці, у той час у лістах Эйнштэйна ёсць шматлікія разважанні на гэтыя тэмы<ref name=GW/>. === Пуанкарэ як аўтар тэорыі адноснасці === У абмеркаванні гісторыі [[Спецыяльная тэорыя адноснасці|спецыяльнай тэорыі адноснасці]] (СТА) час ад часу ўзнікае абвінавачванне ў адрас Эйнштэйна: чаму ў першым сваім артыкуле «''Да электрадынамікі цел, што рухаюцца''» ён не спаслаўся на працы папярэднікаў, у прыватнасці на працы [[Анры Пуанкарэ|Пуанкарэ]] і [[Хендрык Антон Лорэнц|Лорэнца]]? Часам нават сцвярджаецца, што СТА стварыў Пуанкарэ, а ў артыкуле Эйнштэйна нічога новага не было<ref name=GVL/>. Лорэнц да канца жыцця так і не стаў прыхільнікам тэорыі адноснасці і заўсёды адмаўляўся ад гонару лічыцца яе «''папярэднікам''»{{sfn |Пайс А.|1989|с=161. }}: «''Асноўная прычына, па якой я не змог прапанаваць тэорыі адноснасці, заключаецца ў тым, што я прытрымліваўся ўяўлення, быццам толькі пераменная <math>t</math> можа лічыцца сапраўдным часам, а прапанаваны мной мясцовы час <math>t'</math> павінен разглядацца толькі ў якасці дапаможнай матэматычнай велічыні''». У лісце Эйнштэйну Лорэнц успамінаў: «''Я адчуваў неабходнасць больш агульнай тэорыі, якую спрабаваў распрацаваць пазней… Заслуга ў распрацоўцы такой тэорыі належыць Вам (і, у меншай ступені, Пуанкарэ)''»{{sfn |Пайс А.|1989|с=164. }}. Недастатковая ўвага да змястоўных работ Пуанкарэ сапраўды мела месца, але, па справядлівасці, гэты папрок варта адрасаваць не толькі Эйнштэйну, але ўсім фізікам пачатку XX стагоддзя. Нават у Францыі ў працах па СТА ўклад Пуанкарэ спачатку ігнараваўся, і толькі пасля канчатковага сцвярджэння СТА (1920-я гады) гісторыкі навукі зноў знайшлі забытыя працы і аддалі Пуанкарэ належнае: <blockquote>Даўшы штуршок для далейшых тэарэтычных даследаванняў, праца Лорэнца не аказала якога-небудзь істотнага ўплыву на наступны працэс зацвярджэння і прызнання новай тэорыі… Але і працы Пуанкарэ не ўдалося вырашыць гэтую праблему… Фундаментальнае даследаванне Пуанкарэ не аказала прыкметнага ўплыву на погляды шырокіх колаў навукоўцаў…<ref>{{кніга |аўтар= Тяпкин А. А., Шибанов А. С. |загаловак= Пуанкаре |выданне= 2-е издание |месца= М. |выдавецтва= Молодая гвардия |год= 1982 |старонкі=304-305 |серыя= Жизнь замечательных людей }}</ref></blockquote> Прычыны гэтага — адсутнасць сістэмнасці ў рэлятывісцкіх артыкулах Пуанкарэ<ref>{{артыкул |аўтар=Суворов С. Г. |загаловак=Эйнштейн: становление теории относительности и некоторые гносеологические уроки |выданне=Успехи физических наук |спасылка=http://ufn.ru/ufn79/ufn79_7/Russian/r797c.pdf |месца=М. |год=1979 |том=128 (июль) |нумар=3 }}</ref> і істотныя адрозненні Эйнштэйна і Пуанкарэ ў фізічным разуменні рэлятывізму. Формулы, прыведзеныя ў Эйнштэйна, пры знешнім падабенстве з формуламі Пуанкарэ мелі іншы фізічны змест<ref name=GVL>{{артыкул |аўтар=Гинзбург В. Л. |загаловак=Как и кто создал теорию относительности? |спасылка=http://cs6302.vk.me/u19740882/doc/cc440ceb39df/Kak_i_kto_sozdal_teoriyu_otnositelnosti.pdf |выданне=Вопросы философии |месца=М. |год=1974 |нумар=8 |старонкі=125-140 }}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Кобзарев И. Ю. |загаловак=Доклад Пуанкаре и теоретическая физика накануне создания теории относительности |спасылка=http://ufn.ru/ru/articles/1974/8/e/ |выданне=Успехи физических наук |месца=М. |год=1974 |том=113 |нумар=4 |старонкі=692 }}</ref>. Сам Эйнштэйн растлумачыў, што ў яго працы «''Да электрадынамікі цел, што рухаюцца''» новымі былі два палажэнні: «''думка пра тое, што значэнне пераўтварэнняў Лорэнца выходзіць за рамкі ўраўненняў Максвела і датычыцца сутнасці прасторы і часу… і выснова пра тое, што „Лорэнц-інварыянтнасць“ з’яўляецца агульнай умовай для кожнай фізічнай тэорыі''»{{sfn |Зелиг К.|1966|с=67—68.}}. П. С. Кудраўцаў пісаў у «''Гісторыі фізікі''»: {{пачатак цытаты}} Сапраўдным стваральнікам тэорыі адноснасці быў Эйнштэйн, а не Пуанкарэ, не Лорэнц, не Лармор і не хто-небудзь іншы. Справа ў тым, што ўсе гэтыя аўтары не адрываліся ад электрадынамікі і не разглядалі праблему з больш шырокага пункту гледжання… Іншая справа — падыход Эйнштэйна да гэтай праблемы. Ён зірнуў на яе з прынцыпова новых пазіцый, з цалкам рэвалюцыйнага пункту гледжання<ref>{{кніга |аўтар=Кудрявцев П. С. |загаловак=Курс истории физики |выдавецтва=Просвещение |месца=М. |год=1974 |спасылка=http://www.edu.delfa.net/Interest/biography/biblio.htm |старонкі=46 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121231221320/http://www.edu.delfa.net/Interest/biography/biblio.htm |archive-date=31 снежня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121231221320/http://www.edu.delfa.net/Interest/biography/biblio.htm |archivedate=31 снежня 2012 }}</ref>. {{канец цытаты}} Неабходна таксама адзначыць, што ні Лорэнц, ні Пуанкарэ ніколі не аспрэчвалі прыярытэт Эйнштэйна ў тэорыі адноснасці. Лорэнц ставіўся да Эйнштэйна вельмі цёпла (менавіта ён рэкамендаваў Эйнштэйна на Нобелеўскую прэмію), а Пуанкарэ даў Эйнштэйну высокую і дружалюбную ацэнку ў сваёй вядомай характарыстыцы<ref name=ECHAR/>. === Адкрыццё формулы E=mc² === Закон узаемасувязі масы з энергіяй [[E=mc²]] — самая вядомая формула Эйнштэйна. Некаторыя крыніцы прыярытэт Эйнштэйна ставяць пад сумнеў<ref>{{cite web|url=http://online.wsj.com/article/SB122057596002301929.html|title=Great and Imperfect|access-date=23 лютага 2009|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20081014031553/http://online.wsj.com/article/SB122057596002301929.html|archive-date=14 кастрычніка 2008|url-status=dead}}</ref>, паказваючы, што падобныя або нават такія ж формулы знойдзеныя гісторыкамі навукі ў больш ранніх працах [[Мікалай Аляксеевіч Умаў|Умава]] ([[1873]])<ref>Умов Н. А. «Теория простых сред и её приложение к выводу основных законов электростатических и электродинамических взаимодействий». — Одесса, т. 9, 1873.</ref>, [[Джозеф Джон Томсан|Дж. Дж. Томсана]] ([[1881]]), [[Олівер Хэвісайд|Хэвісайда]] ([[1890]]), [[Анры Пуанкарэ|Пуанкарэ]] ([[1900]]) і Ф. Хазенерля (1904). Усе гэтыя даследаванні адносіліся да прыватнага выпадку — да меркаваных уласцівасцей [[Эфір (фізіка)|эфіру]] або зараджаных цел. Напрыклад, Умаў вывучаў магчымую залежнасць шчыльнасці эфіру ад шчыльнасці энергіі электрамагнітнага поля, а аўстрыйскі фізік Ф. Хазенерль у працах 1904—1905 гадоў<ref>''F. Hasenohrl''. Zur Theorie der Strahlung in bewegten Korpern. Ann. Phys., Band 15, Seite 344—370, (1904); 16, 589 (1905).</ref>, выказаў здагадку, што энергія выпраменьвання эквівалентная дадатковай «''электрамагнітнай масе''» і звязаная з ёй формулай: <math>~E=\frac{3}{4}mc^2</math><ref name=KUDR41/>. Эйнштэйн першы прапанаваў гэтыя суадносіны як усеагульны закон [[дынаміка|дынамікі]], які адносіцца да ўсіх відаў [[Матэрыя (фізіка)|матэрыі]] і не абмежаваны [[электрамагнетызм]]ам. Акрамя таго, большасць пералічаных навукоўцаў звязвалі гэты закон з існаваннем асаблівай «''электрамагнітнай масы''», якая залежыць ад энергіі<ref name=KUDR41>{{кніга |аўтар=Кудрявцев П. С. |загаловак=Курс истории физики |выдавецтва=Просвещение |месца=М. |год=1974 |спасылка=http://www.edu.delfa.net/Interest/biography/biblio.htm |том=3 |старонкі=39-44 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121231221320/http://www.edu.delfa.net/Interest/biography/biblio.htm |archive-date=31 снежня 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121231221320/http://www.edu.delfa.net/Interest/biography/biblio.htm |archivedate=31 снежня 2012 }}</ref>. Эйнштэйн аб’яднаў усе віды мас і адзначыў зваротную залежнасць: інертнасць любога фізічнага аб’екта расце з ростам энергіі. === Аўтарства ўраўненняў гравітацыйнага поля === Як ужо гаварылася вышэй, канчатковыя ўраўненні гравітацыйнага поля агульнай тэорыі адноснасці (АТА) былі выведзеныя практычна адначасова (рознымі спосабамі) Эйнштэйнам і [[Давід Гільберт|Гільбертам]] у лістападзе 1915 года. Да нядаўняга часу лічылася, што Гільберт атрымаў іх на 5 дзён раней, але апублікаваў пазней: Эйнштэйн прадставіў у Берлінскую акадэмію сваю працу, якая змяшчае правільны варыянт ураўненняў, [[25 лістапада]], а нататка Гільберта «''Падставы фізікі''» была агучана на 5 дзён раней, [[20 лістапада]] 1915 года на дакладзе ў Гётынгенскім матэматычным таварыстве, і затым перададзена Каралеўскаму навуковаму грамадству ў Гётынген. Артыкул Гільберта быў апублікаваны [[31 сакавіка]] [[1916]] года. Двое навукоўцаў пры падрыхтоўцы сваіх рукапісаў вялі ажыўленае ліставанне, частка якога захавалася; з яе ясна відаць, што абодва даследчыкі аказвалі адзін на аднаго ўзаемны і плённы ўплыў. У літаратуры ўраўненні поля называюцца «''[[Ураўненні Эйнштэйна|ўраўненнямі Эйнштэйна]]''». У [[1997]] годзе былі выяўленыя новыя дакументы, а менавіта карэктура артыкула Гільберта, датаваная 6 снежня. З гэтай знаходкі Л. Коры, які зрабіў яе, з суаўтарамі зрабілі выснову, што Гільберт выпісаў «''правільныя''» ўраўненні поля не на 5 дзён раней, а на 4 месяцы пазней Эйнштэйна<ref>''Визгин В. П.'' [http://ufn.ru/ru/articles/2001/12/d/ Об открытии уравнений гравитационного поля Эйнштейном и Гильбертом (новые материалы)]. УФН, № 171 (2001), стр. 1347.<br />[http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Hilbert.html Hilbert], где цитируется, например, статья: {{артыкул |аўтар = L Corry, J Renn, J Stachel. |загаловак = Belated Decision in the Hilbert-Einstein Priority Dispute |выданне = Science |год = 1997 |нумар = 278 (14 Nov) }}.</ref>. Аказалася, што праца Гільберта, падрыхтаваная да друку раней эйнштэйнаўскай, у двух акалічнасцях істотна адрозніваецца ад свайго канчатковага друкаванага варыянта<ref>''Визгин В. П.'' Указ. соч., стр. 1358—1359.</ref>: # У ёй няма ўраўненняў поля ў іх класічнай форме, упершыню апублікаваных у артыкуле Эйнштэйна (не раскрыты выраз з абсалютнай вытворнай). Пазней, праўда, выявілася, што верхняя трэць 8-га аркуша карэктуры чамусьці была адрэзаная; аднак кантэкст гэтай лакуны не дае падстаў меркаваць, што менавіта гэты фрагмент змяшчае ураўненні поля<ref>{{артыкул|аўтар=Leo Corry, Jürgen Renn, John Stachel.|загаловак=Response to F. Winterberg|спасылка=http://www.mpiwg-berlin.mpg.de/texts/Winterberg-Antwort.html|выданне=Z. Naturforsch|год=2004|band=59a|pages=715-719|archive-url=https://archive.today/20050313161944/http://www.mpiwg-berlin.mpg.de/texts/Winterberg-Antwort.html|archive-date=13 сакавіка 2005}}</ref>. # Апроч ураўненняў поля, Гільберт увёў дадаткова 4 неагульнакаварыянтныя ўмовы, якія, на яго думку, неабходныя для адназначнасці рашэння ўраўненняў. Гэта азначае, што варыянт Гільберта быў спачатку не скончаны і не цалкам неагульнакаварыянтны, канчатковы выгляд праца прыняла толькі перад друкам, калі эйнштэйнаўская праца ўжо ўбачыла свет. У ходзе завяршальнай праўкі Гільберт уставіў у свой артыкул спасылкі на паралельную снежаньскую працу Эйнштэйна, дадаў заўвагу аб тым, што ўраўненні поля можна ўявіць і ў іншым выглядзе (далей ён выпісаў класічную формулу Эйнштэйна, але без доказу), і прыбраў усе развагі аб дадатковых умовах. Гісторыкі мяркуюць, што гэтая праўка шмат у чым была праведзена пад уплывам эйнштэйнаўскага артыкула<ref>''Визгин В. П.'' Указ. соч., стр. 1359, 1362.</ref>. Выснова Л. Коры была таксама пацверджаная ў артыкуле Т. Заўэра<ref>{{артыкул |аўтар = Tilman Sauer. |загаловак = The relativity of discovery: Hilbert's first note on the foundations of physics |спасылка = http://arxiv.org/PS_cache/physics/pdf/9811/9811050v1.pdf |выданне = Arch. Hist. Exact Sci |год = 1999 |нумар = 53 |pages = 529-575 }}</ref>. У далейшай палеміцы, акрамя Коры, удзельнічаў Ф. Вінтэрберг, які крытыкаваў Коры (у прыватнасці, за замоўчванне наяўнасці лакуны ў карэктуры)<ref>F. Winterberg. On «Belated Decision in the Hilbert-Einstein Priority Dispute», published by L. Corry, J. Renn, and J. Stachel" — гл. http://www.bourabai.kz/winter/hilbert.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121015232814/http://www.bourabai.kz/winter/hilbert.pdf |date=15 кастрычніка 2012 }}</ref>. Акадэмік Анатоль Лагуноў (з суаўтарамі) таксама распачаў спробу аспрэчыць прыведзеныя Коры і паўтораныя шэрагам іншых аўтараў высновы<ref>Гл. [http://ufn.ru/ru/articles/2004/6/f/ А. А. Логунов, М. А. Мествиришвили, В. А. Петров. Как были открыты уравнения Гильберта-Эйнштейна?]</ref>. Ён адзначыў, што не захаваная частка 8-га аркуша можа змяшчаць нешта значнае, напрыклад, ураўненні ў класічным выглядзе, і, акрамя таго, гэтыя ўраўненні могуць быць атрыманы «''трывіяльным шляхам''» з відавочна выпісанага ў карэктуры [[лагранжыян]]а. На гэтай падставе Лагуноў прапанаваў называць ураўненні поля «''ўраўненнямі Гільберта-Эйнштэйна''». Гэта прапанова Лагунава не атрымала заўважнай падтрымкі навуковай супольнасці. Нядаўні артыкул Івана Тодарава<ref>{{артыкул |аўтар = Todorov, Ivan T. |загаловак = Einstein and Hilbert: The Creation of General Relativity |спасылка = http://arxiv.org/PS_cache/physics/pdf/0504/0504179v1.pdf |выданне = Institut für Theoretische Physik, Universität Göttingen |год = 2005 }}</ref> змяшчае даволі поўны агляд сучаснай сітуацыі і гісторыі пытання. Тодараў характарызуе рэакцыю Лагунова як занадта гнеўную, аднак лічыць, што яна справакаваная празмернай аднабаковасцю пазіцыі Коры з суаўтарамі. Ён пагаджаецца з тым, што «''толькі на этапе друку Гільберт прыбраў усе дадатковыя ўмовы і прызнаў безумоўную фізічную значнасць каварыянтных ураўненняў''»{{efn|«''Only at the stage of proofreading does Hilbert suppress all extra conditions and recognize the unqualified physical relevance of the covariant equation''»<ref>{{артыкул |аўтар = Todorov, Ivan T. |загаловак = Einstein and Hilbert: The Creation of General Relativity |спасылка = http://arxiv.org/PS_cache/physics/pdf/0504/0504179v1.pdf |выданне = Institut für Theoretische Physik, Universität Göttingen |год = 2005 }}</ref>.}}, але адзначае, што ўплыў Гільберта і супрацоўніцтва з ім былі вырашальнымі для прыняцця неагульнакаварыянтнасці таксама і самім Эйнштэйнам. Тодараў не знаходзіць карысным для гісторыі навукі залішнюю канфліктнасць і лічыць, што значна больш правільным было б, па прыкладзе саміх Эйнштэйна і Гільберта, наогул не рабіць прыярытэтнае пытанне каменем спатыкнення. Варта падкрэсліць таксама, што ўласна прыярытэт Эйнштэйна ў стварэнні агульнай тэорыі адноснасці ніколі не аспрэчваўся, у тым ліку і Гільбертам. Адзін з міфаў, звязаных з Эйнштэйнам, сцвярджае, што Гільберт сам, без усялякага ўплыву Эйнштэйна, вывеў галоўныя ўраўненні АТА. Сам Гільберт так не лічыў і ніколі не прэтэндаваў на прыярытэт у якой-небудзь частцы АТА<ref>''Констанс Рид''. [http://kvant.info/reid/book.htm Гильберт]. М.: Наука, 1977.</ref>: <blockquote>Гільберт ахвотна прызнаваў і часта пра гэта казаў на лекцыях, што вялікая ідэя належыць Эйнштэйну. «''Любы хлопчык на вуліцах Гётынгена разумее ў чатырохмернай геаметрыі больш, чым Эйнштэйн, — аднойчы заўважыў ён. — І тым не менш менавіта Эйнштэйн, а не матэматыкі, зрабіў гэтую працу''».</blockquote> === Эфір і тэорыя адноснасці === Сустракаецца сцвярджэнне, што Эйнштэйн, які спачатку адмаўляў [[Эфір (фізіка)|эфір]] у сваёй працы 1905 года «''Да электрадынамікі цел, што рухаюцца''», дзе ён называў увядзенне «''святланоснага эфіру''» залішнім, пазней прызнаў яго існаванне і нават напісаў працу пад назвай «''Эфір і тэорыя адноснасці''» ([[1920]])<ref name=ether> {{кніга |аўтар=А. Эйнштейн. |загаловак=Собрание научных трудов. Указ. соч |том=1 |старонкі=682—689 }}</ref>. Тут чыста тэрміналагічная блытаніна. Светаносны эфір Лорэнца—Пуанкарэ Эйнштэйн ніколі не прызнаваў. У згаданым артыкуле ён прапануе вярнуць тэрміну «''эфір''» яго спрадвечны (з антычных часоў) сэнс: матэрыяльны запаўняльнік пустаты. Іншымі словамі, і Эйнштэйн пра гэта прама піша, эфір у новым разуменні — гэта фізічная прастора агульнай тэорыі адноснасці<ref name=ether/>: <blockquote>Можна прывесці некаторы важны аргумент на карысць гіпотэзы пра эфір. Адмаўляць эфір — гэта ў канчатковым рахунку значыць прымаць, што пустая прастора не мае ніякіх фізічных уласцівасцей. З такім меркаваннем не суадносяцца асноўныя факты механікі…<br /> Рэзюмуючы, можна сказаць, што агульная тэорыя адноснасці надзяляе прастору фізічнымі ўласцівасцямі; такім чынам, у гэтым сэнсе эфір існуе. Згодна з агульнай тэорыі адноснасці, прастора немагчымая без эфіру; сапраўды, у такой прасторы не толькі было б немагчыма распаўсюджанне святла, але не маглі б існаваць маштабы і гадзіны і не было б ніякіх прасторава-часавых адлегласцей у фізічным сэнсе слова. Аднак гэты эфір нельга ўявіць сабе складзеным з частак, што прасочваюцца ў часе; такой уласцівасцю валодае толькі важкая матэрыя; сапраўды гэтак жа да яго нельга ўжываць паняцце руху. </blockquote> Гэты новы сэнс старога тэрміна не знайшоў, аднак, падтрымкі ў навуковым свеце<ref>{{артыкул |аўтар=Kostro, L. |загаловак=Albert Einstein's New Ether and his General Relativity |спасылка=http://www.mathem.pub.ro/proc/bsgp-10/0KOSTRO.PDF |выданне=Proceedings of the Conference of Applied Differential Geometry |год=2001 |старонкі=78–86 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100802120105/http://www.mathem.pub.ro/proc/bsgp-10/0KOSTRO.PDF |archive-date=2 жніўня 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100802120105/http://www.mathem.pub.ro/proc/bsgp-10/0KOSTRO.PDF |archivedate=2 жніўня 2010 }}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Stachel, J. |загаловак=Why Einstein reinvented the ether |выданне=Physics World |год=2001 |выпуск=55–56.}}</ref><ref>{{кніга |аўтар=Kostro, L.|загаловак=An outline of the history of Einstein's relativistic ether concept //In: ''Jean Eisenstaedt & Anne J. Kox'', Studies in the history of general relativity, 3 |месца=Boston-Basel-Berlin |выдавецтва=Birkäuser |год=1992 |pages=260–280 |isbn= 0-8176-3479-7}}</ref>. === Эйнштэйн і савецкая навука === Зацвярджэнне эйнштэйнаўскіх ідэй (квантавай тэорыі і асабліва тэорыі адноснасці) у [[СССР]] было няпростым. Частка навукоўцаў, асабліва навуковая моладзь, успрынялі новыя ідэі з цікавасцю і разуменнем, ужо ў 1920-я гады з’явіліся першыя савецкія працы і навучальныя дапаможнікі на гэтыя тэмы. Аднак былі фізікі і філосафы, якія рашуча ўсупрацівіліся канцэпцыям «''новай фізікі''»; сярод іх асабліва актыўны быў А. К. Ціміразеў (сын вядомага біёлага {{нп4|Клімент Аркадзевіч Ціміразеў|К. А. Ціміразева|ru|Тимирязев, Климент Аркадьевич}}), які крытыкаваў Эйнштэйна яшчэ да [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыі]]<ref>Гл. тэксты яго публікацый на сайце [http://sceptic-ratio.narod.ru/po.htm Вайна ў навуцы.]</ref>{{efn|Пасля яго артыкулаў у часопісах «''Чырвоная новь''» (1921, № 2) і «''Пад сцягам марксізму''» (1922, № 4) з’явілася крытычная заўвага [[Ленін]]а: «''Калі Ціміразеў у першым нумары часопіса павінен быў агаварыць, што за тэорыю Эйнштэйна, які сам, паводле слоў Ціміразева, ніякага актыўнага паходу супраць асноў матэрыялізму не вядзе, ухапілася ўжо велічэзная маса прадстаўнікоў буржуазнай інтэлігенцыі ўсіх краін, то гэта адносіцца не да аднаго Эйнштэйна, а да цэлага шэрагу, калі не да большасці вялікіх пераўтваральнікаў прыродазнаўства, пачынаючы з канца XIX стагоддзя''»<ref>''Ленин В. И.'' Избранные сочинения. М.: Политическая литература, 1987, т. 10, стр. 246.; [http://libelli.ru/works/45-1.htm В. И. Ленин «О значении воинствующего материализма»]</ref>.}}. У 1922 годзе Эйнштэйн быў абраны замежным членам-карэспандэнтам [[АН СССР|РАН]]. Тым не менш за 1925—1926 гады Ціміразеў апублікаваў не менш за 10 анты-рэлятывісцкіх артыкулаў<ref name=viz/>. Не прыняў тэорыю адноснасці і [[Канстанцін Эдуардавіч Цыялкоўскі|К. Э. Цыялкоўскі]], які адхіліў рэлятывісцкую касмалогію і абмежаванне на хуткасць руху, якія падрывалі тэорыі Цыялкоўскага па магчымым засяленні космасу{{efn|Цыялкоўскаму належаць словы: «''Другая выснова яго: хуткасць не можа перавышаць хуткасці святла… гэта тыя ж шэсць дзён, нібыта ўжытыя на стварэнне свету.''»<ref>[http://www.ritz-btr.narod.ru/ciolkovsky.html К. Э. Циолковский «Библия и научные тенденции запада»] // «Очерки о Вселенной», Калуга: Золотая аллея, 2001, стр. 284.</ref>}}. Тым не менш да канца жыцця, мабыць, Цыялкоўскі змякчыў сваю пазіцыю, таму што на рубяжы 1920—1930-х гадоў ён у шэрагу прац і інтэрв’ю згадвае рэлятывісцкую формулу Эйнштэйна <math>E=mc^2</math> без крытычных пярэчанняў<ref>Гл. [http://www.mai.ru/projects/flight/tsiolkov/bio002.htm Теория космических эр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081006121258/http://www.mai.ru/projects/flight/tsiolkov/bio002.htm |date=6 кастрычніка 2008 }}.</ref>. Аднак з немагчымасцю рухацца хутчэй святла Цыялкоўскі так ніколі і не змірыўся. Хоць у 1930-я гады крытыка тэорыі адноснасці сярод савецкіх фізікаў спынілася, ідэалагічная барацьба шэрагу філосафаў з тэорыяй адноснасці як «''буржуазным цемрашальствам''» працягвалася і асабліва ўзмацнілася пасля арышта і расстрэла [[Мікалай Іванавіч Бухарын|Мікалая Бухарына]], уплыў якога раней змякчаў ідэалагічны націск на навуку<ref name=viz/>. Наступная фаза кампаніі пачалася ў [[1950]] годзе; імаверна, яна была звязана з аналагічнымі па духу тагачаснымі кампаніямі супраць [[генетыка|генетыкі]] і [[кібернетыка|кібернетыкі]]. Незадоўга да таго ([[1948]]) выдавецтва «''Гостехиздат''» выпусціла пераклад кнігі «''Эвалюцыя фізікі''» Эйнштэйна і Інфельда з шырокай прадмовай пад назвай: «''Пра ідэалагічныя заганы ў кнізе А. Эйнштэйна і Л. Інфельда „Эвалюцыя фізікі“''»<ref name=ussr>{{артыкул |аўтар = Френкель В. Я. |загаловак = Пресса страны Советов против теории относительности |выданне = Вестник РАН |спасылка = http://www.ihst.ru/projects/sohist/papers/fren94vr.htm |год = 1994 |том = 64 |нумар = 1 |старонкі = 50—55 |archive-date = 19 сакавіка 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090319072404/http://www.ihst.ru/projects/sohist/papers/fren94vr.htm }}</ref>. Праз 2 гады ў часопісе «''Савецкая кніга''» была змешчана разгромная крытыка як самой кнігі (за «''ідэалістычны ўхіл''»), так і выдавецтва, якое яе выпусціла (за ідэалагічную памылку). Гэты артыкул адкрыў цэлую лавіну публікацый, якія фармальна былі накіраваны супраць філасофіі Эйнштэйна, аднак заадно абвінавачвалі ў ідэалагічных памылках шэраг буйных савецкіх фізікаў — {{нп4|Якаў Ільіч Фрэнкель|Я. І. Фрэнкеля|ru|Френкель, Яков Ильич}}, С. М. Рытава, [[Леанід Ісаакавіч Мандэльштам|Л. І. Мандэльштама]] і іншых. Неўзабаве ў часопісе «''Пытанні філасофіі''» з’явіўся артыкул дацэнта кафедры філасофіі Растоўскага дзяржаўнага універсітэта М. М. Карпава «''Аб філасофскіх поглядах Эйнштэйна''» ([[1951]])<ref>''Карпов М. М.'' О философских взглядах А. Эйнштейна // Философские проблемы современной физики. М.: Изд-во АН СССР, 1952. С. 216—233.</ref>, дзе навуковец абвінавачваўся ў [[Суб’ектыўны ідэалізм|суб’ектыўным ідэалізме]], нявер’і ў бясконцасць Сусвету і іншых саступках рэлігіі. У [[1952]] годзе быў апублікаваны артыкул віднага савецкага філосафа А. А. Максімава<ref>Максимов А. А. Против реакционного эйнштейнианства в физике. Красный флот. 13 июня, 1952.</ref>, які кляйміў ужо не толькі філасофію, але і асабіста Эйнштэйна, «''якому буржуазная прэса стварыла рэкламу за яго шматлікія нападкі на матэрыялізм, за прапаганду поглядаў, якія падрываюць навуковы светагляд і абясцэньваюць ідэйна навуку''»<ref name=ussr/>. Аднак крытычная важнасць «''{{нп4|Стварэнне савецкай атамнай бомбы|атамнага праекта|ru|Создание советской атомной бомбы}}''» ў тыя гады, аўтарытэт і рашучая пазіцыя акадэмічнага кіраўніцтва прадухілілі разгром савецкай фізікі, аналагічны таму, які зладзілі генетыкам<ref name=viz>{{артыкул|аўтар=Визгин В. П. |загаловак=Ядерный щит в «тридцатилетней войне» физиков с невежественной критикой современных физических теорий |спасылка=http://ufn.ru/ru/articles/1999/12/j/ |выданне=Успехи физических наук |месца=М. |год=1999 |том=169 |нумар=12 |старонкі=1363-1388 }}</ref>. Пасля смерці [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Сталіна]] анты-эйнштэйнаўская кампанія была хутка згорнутая. === Іншыя міфы === * У [[1962]] годзе была ўпершыню апублікаваная лагічная задача, вядомая як «''{{нп4|Загадка Эйнштэйна|Загадка Эйнштэйна|ru|Загадка Эйнштейна}}''». Такую назву ёй далі, імаверна, у рэкламных мэтах, таму што няма ніякіх сведчанняў таго, што Эйнштэйн мае нейкае дачыненне да гэтай галаваломкі. Ні ў адной біяграфіі Эйнштэйна яна таксама не згадваецца. * У вядомай біяграфіі Эйнштэйна{{sfn |Зелиг К.|1966|с=138—139.}} сцвярджаецца, што ў 1915 годзе Эйнштэйн нібыта ўдзельнічаў у праектаванні новай мадэлі ваеннага самалёта. Гэты занятак цяжка ўзгадніць з яго пацыфісцкімі перакананнямі. Даследаванне паказала, аднак<ref name="frenkel_1_5">{{кніга |аўтар= Френкель В. Я., Явелов Б. Е. |загаловак= Эйнштейн: изобретения и эксперимент. Указ. соч |спасылка= http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/BIO/EINSTEIN.001/CHAPTER_5.HTM }}</ref>, што Эйнштэйн проста абмяркоўваў з дробнай авіяфірмай адну ідэю ў галіне аэрадынамікі — крыло тыпу «''каціная спіна''» (горб на верхняй частцы профілю). Ідэя апынулася няўдалай і, як пазней выказаўся Эйнштэйн, легкадумнай; зрэшты, развітой тэорыі палёту тады яшчэ не існавала. * Эйнштэйна часта згадваюць у ліку [[Вегетарыянства|вегетарыянцаў]]. Хоць ён на працягу многіх гадоў падтрымліваў гэты рух, строгай вегетарыянскай дыеты ён пачаў прытрымлівацца толькі ў 1954 годзе, прыкладна за год да сваёй смерці<ref>{{cite web|url=http://www.ivu.org/history/northam20a/einstein.html|title=History of Vegetarianism&nbsp;— Albert Einstein|access-date=2009-03-14|archive-url=https://www.webcitation.org/60qXuuOVL?url=http://www.ivu.org/history/northam20a/einstein.html|archive-date=11 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. * Існуе нічым не пацверджаная легенда<ref>{{cite web|url=http://www.agat.net.ru/anomal/einstein.htm|title=Тайна Альберта Эйнштейна|access-date=2009-07-05|archive-url=https://www.webcitation.org/60qXv1Nu5?url=http://www.agat.net.ru/anomal/einstein.htm|archive-date=11 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>, што перад смерцю Эйнштэйн спаліў свае апошнія навуковыя працы, якія змяшчаюць адкрыццё, патэнцыйна небяспечнае для чалавецтва. Часта гэтую тэму звязваюць з «''{{нп4|Філадэльфійскі эксперымент|Філадэльфійскім эксперыментам|en|Philadelphia Experiment}}''». Легенда нярэдка згадваецца ў розных СМІ, на яе аснове зняты фільм «''Апошняе ўраўненне''» ({{lang-en|The Last Equation}})<ref>{{cite web|url=http://www.scifimoviepage.com/upcoming/previews/lastequation.html|title=THE LAST EQUATION (2010)|access-date=2009-07-05|archive-url=https://www.webcitation.org/60qXvgWdz?url=http://www.scifimoviepage.com/upcoming/previews/lastequation.html|archive-date=11 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. == Працы == * {{cite web | url = http://www.alberteinstein.info | title = Einstein Archives Online | access-date = 20 студзеня 2009 | archive-url = https://www.webcitation.org/60qXwH4mf?url=http://www.alberteinstein.info/ | archive-date = 11 жніўня 2011 | url-status = live }} * {{cite web | url = http://www.ethbib.ethz.ch/eth-archiv/einstein/dokumente.html | title = Einstein Online, ETH Bibliothek | access-date = 11 лютага 2009 | archive-url = https://www.webcitation.org/60qXwMBt1?url=http://www.library.ethz.ch/de/Ressourcen/Digitale-Kollektionen/Einstein-Online | archive-date = 11 жніўня 2011 | url-status = dead }} * [[:en:List of scientific publications by Albert Einstein|Поўны спіс навуковых прац Эйнштэйна]] {{ref-en}} == Гл. таксама == * [[Агульная тэорыя адноснасці]] * [[Прынцып эквівалентнасці сіл гравітацыі і інерцыі]] * [[Спецыяльная тэорыя адноснасці]] * [[Ураўненні Эйнштэйна]] * [[Эквівалентнасць масы і энергіі]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|||51—52}} * {{кніга |аўтар=Айзексон, У. |загаловак=Эйнштейн. Его жизнь и его Вселенная |ref=Айзексон |месца=М. |выдавецтва=Corpus |год=2015 |старонак=832 |isbn=978-5-17-079635-9 }} * {{кніга |загаловак= Альберт Эйнштейн: Обрести достоинство и свободу |месца= М., Иерусалим |выдавецтва= Мосты культуры / Гешарим |год= 2006 |старонак= 256 |isbn=5-93273-213-X }} * {{кніга |аўтар= Гернек Ф. |загаловак= Альберт Эйнштейн. Жизнь во имя истины, гуманизма и мира |месца= М. |выдавецтва= Прогресс |год=1966 |ref=Гернек }} * {{артыкул |аўтар= Дюкас Э., Хофман Б. |загаловак= Альберт Эйнштейн как человек |спасылка=http://lib.ru/MEMUARY/ZHZL/einshtein.txt |выданне=Вопросы философии |месца=М. |год = 1991 |нумар=1 }} * {{кніга |аўтар=Зелиг К. |загаловак=Альберт Эйнштейн |выданне=2-е изд |ref=Зелиг К. |месца=М. |выдавецтва=Атомиздат |год=1966 }} * {{кніга |аўтар=Кузнецов Б. Г. |загаловак= Эйнштейн. Жизнь. Смерть. Бессмертие |спасылка=http://bibliotekar.ru/albert-eynshteyn/index.htm |выданне= 5-е изд., перераб. и доп |месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1980 |ref=Кузнецов Б. Г. }} * {{кніга |аўтар=Львов В. Е. |загаловак= Жизнь Альберта Эйнштейна |месца=М. |выдавецтва=Молодая гвардия |год=1959 |серыя= Жизнь замечательных людей |ref=Львов В. Е. }} * {{кніга |аўтар=Надеждин Н. Я. |загаловак=Альберт Эйнштейн. Беллетризованная биография |серыя=Секрет успеха |месца= М. |выдавецтва=Академия развития |год=2011 |старонак=224 |isbn=978-5-98986-501-7 }} * {{кніга |аўтар=Пайс А. |ref=Пайс А. |загаловак=Научная деятельность и жизнь Альберта Эйнштейна |спасылка=http://www.edu.delfa.net/Interest/biblio/pajs_einshtein.djvu |месца=М. |выдавецтва=Наука |год=1989 |старонак=568 |isbn=5-02-014028-7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140413171908/http://www.edu.delfa.net/Interest/biblio/pajs_einshtein.djvu |archive-date=13 красавіка 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413171908/http://www.edu.delfa.net/Interest/biblio/pajs_einshtein.djvu |archivedate=13 красавіка 2014 }} * {{артыкул |аўтар=Пайс А. |загаловак=Как Эйнштейн получил Нобелевскую премию |ref=Как Эйнштейн получил Нобелевскую премию |выданне=Эйнштейновский сборник, 1982—1983 |год=1986 |месца=М. |выдавецтва=Наука |старонкі=85—105. }} * {{кніга |аўтар= Паркер Б. |загаловак= Мечта Эйнштейна: В поисках единой теории строения Вселенной |спасылка= http://ega-math.narod.ru/Reid/Parker.htm |месца= СПб. |выдавецтва= Амфора |год= 2001 |isbn= 5-94278-141-9 }} * {{кніга |аўтар= Сноу Ч. П. |загаловак= Эйнштейн |спасылка= http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/ECCE/SNOW/S_EINSTEIN.HTM |выданне=В книге: Портреты и размышления |месца=М. |выдавецтва=Прогресс |год=1985 |старонкі= 137—156 |isbn= 5-94278-141-9 }} * {{кніга |аўтар = Френкель В. Я., Явелов Б. Е. |загаловак = Эйнштейн — изобретатель |адказны = Отв. ред. проф. Б. Г. Кузнецов. |месца = М. |выдавецтва = Наука |год = 1982 |старонак = 161 |серыя = История науки и техники |тыраж = 126&nbsp;000 }} (обл.) * {{кніга |аўтар= Френкель В. Я., Явелов Б. Е. |загаловак= Эйнштейн: изобретения и эксперимент |спасылка= http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/BIO/EINSTEIN.001/CONTENT.HTM |выданне= 2-е выданне, переработанное и дополненное |месца= М. |выдавецтва= Наука |год= 1990 |старонак= 239 |серыя= История науки и техники |isbn= 5-02-000802-8 }} * {{кніга |аўтар= Хофман Б. |загаловак= Альберт Эйнштейн — творец и бунтарь |месца= М. |выдавецтва= Прогресс |год= 1983 }} * {{кніга |аўтар= Roger Highfield, Paul Carter. |загаловак= The Private Lives of Albert Einstein |месца= London |выдавецтва= Faber and Faber |год= 1993 |isbn= 0-571-17170-2 (US ed. ISBN 0-312-11047-2) }} == Спасылкі == {{Commonscat}} * {{cite web | url = http://www.peoples.ru/science/physics/einstein/ | title = Альберт Эйнштейн на сайте peoples.ru | access-date = 18 студзеня 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090116182704/http://www.peoples.ru/science/physics/einstein/ | archive-date = 16 студзеня 2009 | url-status = dead }} * {{cite web | url = http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD%2C_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82 | title = Альберт Эйнштейн на сайте vokrugsveta.ru | access-date = 18 студзеня 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110815043104/http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=%D0%AD%D0%B9%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%BD%2C_%D0%90%D0%BB%D1%8C%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82 | archive-date = 15 жніўня 2011 | url-status = dead }} * {{артыкул |аўтар=Макс Борн. |загаловак = Альберт Эйнштейн и световые кванты |выданне = Успехи физических наук |спасылка = http://ufn.ru/ufn56/ufn56_5/Russian/r565h.pdf |год = 1956 |том = 59 |нумар = 1 }} * {{cite web |last = Куприянов |first = Алексей. |datepublished = 2006 |url = http://polit.ru/science/2006/11/13/einstein.html |title = Научное сообщество против Академии: Как 85 лет назад Эйнштейн не получил Нобелевскую премию |work = Полит.ру |access-date = 20 студзеня 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20111014004744/http://polit.ru/article/2006/11/13/einstein/ |archive-date = 14 кастрычніка 2011 |url-status = dead }} * {{cite web |last = Смирнов |first = А. Р. |datepublished = 2005 |url = http://files.school-collection.edu.ru/dlrstore/450652db-9c6d-461f-5dec-4b18adbadc04/58-61_08_2005.pdf |title = Альберт Эйнштейн: поиск единства в природе и обществе |access-date = 15 сакавіка 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110927135248/http://files.school-collection.edu.ru/dlrstore/450652db-9c6d-461f-5dec-4b18adbadc04/58-61_08_2005.pdf |archive-date = 27 верасня 2011 |url-status = dead }} * {{cite web | url = http://www.lenta.ru/news/2008/05/13/belief/ | title = Неизвестное письмо Эйнштейна уточняет его взгляды на религию | access-date = 11 красавіка 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100430191437/http://lenta.ru/news/2008/05/13/belief/ | archive-date = 30 красавіка 2010 | url-status = dead }} * {{артыкул |аўтар = Френкель В. Я. |загаловак = Пресса страны Советов против теории относительности |выданне = Вестник РАН |спасылка = http://www.ihst.ru/projects/sohist/papers/fren94vr.htm |год = 1994 |том = 64 |нумар = 1 |старонкі = 50-55 |archive-date = 19 сакавіка 2009 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090319072404/http://www.ihst.ru/projects/sohist/papers/fren94vr.htm }} * {{cite web | url = http://eggs.net.ua/star.php?sid=164 | title = Исторические анекдоты об Эйнштейне | access-date = 21 верасня 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080221070227/http://eggs.net.ua/star.php?sid=164 | archive-date = 21 лютага 2008 | url-status = dead }} * {{cite web | url = http://www.einstein-website.de/contentsinformation.html | title = Albert Einstein in the World Wide Web | access-date = 20 студзеня 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110618025757/http://www.einstein-website.de/contentsinformation.html | archive-date = 18 чэрвеня 2011 | url-status = dead }} * {{cite web | url = http://www.lbi.org/digibaeck/results/?term=Einstein&qtype=basic&dtype=any&filter=All&paging=25 | title = Albert Einstein — 747 рукапісаў, фатаграфій, дакументаў, архіў DigiBaeck | access-date = 23 кастрычніка 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130331153646/http://www.lbi.org/digibaeck/results/?term=Einstein&qtype=basic&dtype=any&filter=All&paging=25 | archive-date = 31 сакавіка 2013 | url-status = dead }} * {{cite web | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/press.html | title = The Nobel Prize in Physics 1921 | access-date = 20 студзеня 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110904232203/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1921/press.html | archive-date = 4 верасня 2011 | url-status = dead }} * {{cite web|url=http://www.regels.org/Einstein-Tagor.htm|title=Беседы Эйнштейна с Рабиндранатом Тагором о природе реальности, 1930|archive-url=https://web.archive.org/web/20150217031322/http://www.regels.org/Einstein-Tagor.htm|archive-date=17 лютага 2015|access-date=4 чэрвеня 2015|url-status=dead}} * [http://slounik.org/120825.html Біяграфія на Slounik.org] * [http://adukacyja.info/index.php?page=educ&id=257 Беларускі навуковец правярае тэорыю адноснасці Альберта Эйнштэйна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250614083841/https://adukacyja.info/index.php?page=educ&id=257 |date=14 чэрвеня 2025 }} * [https://geniuses.club/genius/albert-einstein Біяграфія на Geniuses.club] {{Нобелеўская прэмія/фізіка 1901-1925}} {{Уяўны эксперымент}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Выдатны артыкул|Фізіка|Асоба}} {{DEFAULTSORT:Эйнштэйн Альберт}} [[Катэгорыя:Фізікі Германіі]] [[Катэгорыя:Фізікі Швейцарыі]] [[Катэгорыя:Фізікі ЗША]] [[Катэгорыя:Фізікі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Касмолагі]] [[Катэгорыя:Пацыфісты]] [[Катэгорыя:Сацыялісты]] [[Катэгорыя:Імігравалі ў ЗША з Германіі]] [[Катэгорыя:Актывісты вегетарыянскага руху]] [[Катэгорыя:Філатэлісты Германіі]] [[Катэгорыя:Філатэлісты ЗША]] [[Катэгорыя:Замежныя члены Лонданскага каралеўскага таварыства]] [[Катэгорыя:Члены Французскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты РАН (1917—1925)]] [[Катэгорыя:Члены-карэспандэнты АН СССР]] [[Катэгорыя:Ганаровыя члены АН СССР]] [[Катэгорыя:Члены і члены-карэспандэнты Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]] [[Катэгорыя:Члены Прускай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Цюрыхскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Постаці сіянізму]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Германіі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі са Швейцарыі]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Коплі]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Матэўчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём імя Макса Планка]] [[Катэгорыя:Вучоныя, у гонар якіх названы фізічныя адзінкі вымярэння]] [[Катэгорыя:Члены Баварскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Альберт Эйнштэйн| ]] s1v9u0lzin7rtkllndls1qi1j97300a 0 30059 5146100 5146000 2026-05-24T13:46:54Z M.L.Bot 261 афармленне 5146100 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Ян Пётр Сапега''' ({{ВДП}}) — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскі]] ваенны дзеяч. == Біяграфія == З роду [[Сапегі|Сапегаў]], сын [[Павел Сапега (памёр у 1580)|Паўла Сапегі]]. Вучыўся ў [[Віленская акадэмія|Віленскай акадэміі]], [[Падуанскі ўніверсітэт|Падуанскім універсітэце]]. Удзельнічаў у баях з крымскімі [[татары|татарамі]]. Падчас [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)|вайны са Швецыяй 1600—1611 гадоў]] камандаваў гусарскай і казацкай харугвамі, 7 студзеня 1601 года ўдзельнічаў у пераможнай бітве пад [[Вендэн]]ам (Цэсісам), 29 чэрвеня 1601 — пад [[Кокенгаўзен]]ам (Кокнесе), 5 сакавіка 1603 — пад [[Ракверэ]], 13 красавіка 1603 — ва ўзяцці [[Дэрпт]]а (Тарту); у [[Кірхгольмская бітва|Кірхгольмскай бітве]] 1605 года камандаваў правым крылом войска ВКЛ. Падчас [[Рокаш Зебжыдоўскага|рокашу М. Зэбжыдоўскага]] прывёў да караля перад бітвай пад [[Гузаў|Гузавам]] 6 ліпеня 1607 года гусарскую і казацкую харугвы. У жніўні 1607 года без згоды канцлера [[Л. І. Сапега|Л. І. Сапегі]] прапанаваў Ілжэдзмітрыю II сваю дапамогу ў авалоданні маскоўскім стальцом. Пазней адносіны паміж сваякамі наладзіліся, але мяркуючы па перапісцы, ротмістр захоўваў аўтаномію ад сеньёра роду Сапегаў. У ліпені 1608 года з войскам у 1720 жаўнераў перайшоў маскоўскую мяжу. 25.8.1608 года заняў Вязьму, потым спаткаў Марыну Мнішак з яе бацькам (гл. арт. [[Мнішкі]]) і прывёз іх у Тушына да Лжэдзмітрыя II. 2 кастрычніка 1608 года разбіў войска І. Шуйскага пад Рахманавам, аблажыў Троіца-Сергіеў манастыр, падпарадкаваў Замаскварэцкі край. У лютым 1610 года заняў Дзмітраў. 1 сакавіка 1610 года пацярпеў паражэнне ад М. В. Скопіна-Шуйскага, у чэрвені 1610 года далучыўся да [[Лжэдзмітрый II|Лжэдзмітрыя II]] у Калузе. 25 чэрвеня 1610 года абвешчаны сваімі жаўнерамі гетманам. У ліпені 1610 года рушыў на [[Масква|Маскву]]. 27 ліпеня 1610 года, калі быў скінуты са стальца цар Васіль Шуйскі і ўстанавілася [[сямібаяршчына]], прыехаў у Маскву і вёў перагаворы пра перадачу ўлады Лжэдзмітрыю II (у войску Яна Пятра былі настроі абвясціць царом свайго [[гетман]]а). У ліпені 1611 года заняў [[Аляксандрава Слабада|Аляксандраву Слабаду]], аблажыў Пераяслаў-Залескі, 15 жніўня 1611 года штурмам узяў [[Белы горад|Белы Горад]] у Маскве. Праводзіў перамовы з лідарамі расійскіх апалчэнняў пры гэтым кіраваў забеспячэннем маскоўскага гарнізона вернага Уладзіславу і Сямібаяршчыне. Памёр ад хваробы ў Крамлі, пахаваны ў [[Лейпалінгіс|Лепунах]] (Гродзенскі павет). Валодаў [[Вяйсіеяй|Вяйсеямі]] ў Гродзенскім павеце, з 1600 годзе трымаў [[Усвяцкае староства]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭГБ|6-1}} С.222-228 * Дневники Яна Петра Сапеги (1608—1611). Памятники Истории Восточной Европы. Источники XV—XVII в. Т. IX. Граля И., Флоря Б. Н., Эскин Ю. М., Тюменцев И. О. Москва, 2012 * Якубаў В. У. Удзел Грамадзян ВКЛ у войску ІІ Ілжэдзмітрыя 1608—1610 г. // Przegąd Środkowo-Wschodni -№ 9, Warszawa, 2024. — s. 9-49. {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сапега Ян Пётр}} [[Катэгорыя:Сапегі|Ян Пётр]] [[Катэгорыя:Старосты ўсвяцкія]] [[Катэгорыя:Ваенныя Рэчы Паспалітай]] smsdaans0l8mf4g2uhl3f2u8zoud0wj 5146101 5146100 2026-05-24T13:47:35Z M.L.Bot 261 5146101 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Ян Пётр Сапега''' ({{ВДП}}) — [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскі]] ваенны дзеяч. == Біяграфія == З роду [[Сапегі|Сапегаў]], сын [[Павел Сапега (памёр у 1580)|Паўла Сапегі]]. Вучыўся ў [[Віленская акадэмія|Віленскай акадэміі]], [[Падуанскі ўніверсітэт|Падуанскім універсітэце]]. Удзельнічаў у баях з крымскімі [[татары|татарамі]]. Падчас [[Вайна Рэчы Паспалітай са Швецыяй (1600—1611)|вайны са Швецыяй 1600—1611 гадоў]] камандаваў гусарскай і казацкай харугвамі, 7 студзеня 1601 года ўдзельнічаў у пераможнай бітве пад [[Вендэн]]ам (Цэсісам), 29 чэрвеня 1601 — пад [[Кокенгаўзен]]ам (Кокнесе), 5 сакавіка 1603 — пад [[Ракверэ]], 13 красавіка 1603 — ва ўзяцці [[Дэрпт]]а (Тарту); у [[Кірхгольмская бітва|Кірхгольмскай бітве]] 1605 года камандаваў правым крылом войска ВКЛ. Падчас [[Рокаш Зебжыдоўскага|рокашу М. Зэбжыдоўскага]] прывёў да караля перад бітвай пад [[Гузаў|Гузавам]] 6 ліпеня 1607 года гусарскую і казацкую харугвы. У жніўні 1607 года без згоды канцлера [[Л. І. Сапега|Л. І. Сапегі]] прапанаваў Ілжэдзмітрыю II сваю дапамогу ў авалоданні маскоўскім стальцом. Пазней адносіны паміж сваякамі наладзіліся, але мяркуючы па перапісцы, ротмістр захоўваў аўтаномію ад сеньёра роду Сапегаў. У ліпені 1608 года з войскам у 1720 жаўнераў перайшоў маскоўскую мяжу. 25.8.1608 года заняў Вязьму, потым спаткаў Марыну Мнішак з яе бацькам (гл. арт. [[Мнішкі]]) і прывёз іх у Тушына да Лжэдзмітрыя II. 2 кастрычніка 1608 года разбіў войска І. Шуйскага пад Рахманавам, аблажыў Троіца-Сергіеў манастыр, падпарадкаваў Замаскварэцкі край. У лютым 1610 года заняў Дзмітраў. 1 сакавіка 1610 года пацярпеў паражэнне ад М. В. Скопіна-Шуйскага, у чэрвені 1610 года далучыўся да [[Лжэдзмітрый II|Лжэдзмітрыя II]] у Калузе. 25 чэрвеня 1610 года абвешчаны сваімі жаўнерамі гетманам. У ліпені 1610 года рушыў на [[Масква|Маскву]]. 27 ліпеня 1610 года, калі быў скінуты са стальца цар Васіль Шуйскі і ўстанавілася [[сямібаяршчына]], прыехаў у Маскву і вёў перагаворы пра перадачу ўлады Лжэдзмітрыю II (у войску Яна Пятра былі настроі абвясціць царом свайго [[гетман]]а). У ліпені 1611 года заняў [[Аляксандрава Слабада|Аляксандраву Слабаду]], аблажыў Пераяслаў-Залескі, 15 жніўня 1611 года штурмам узяў [[Белы горад|Белы Горад]] у Маскве. Праводзіў перамовы з лідарамі расійскіх апалчэнняў пры гэтым кіраваў забеспячэннем маскоўскага гарнізона вернага Уладзіславу і Сямібаяршчыне. Памёр ад хваробы ў Крамлі, пахаваны ў [[Лейпалінгіс|Лепунах]] (Гродзенскі павет). Валодаў [[Вяйсіеяй|Вяйсеямі]] ў Гродзенскім павеце, з 1600 годзе трымаў [[Усвяцкае староства]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭГБ|6-1}} С.222-228 * Дневники Яна Петра Сапеги (1608—1611). Памятники Истории Восточной Европы. Источники XV—XVII в. Т. IX. Граля И., Флоря Б. Н., Эскин Ю. М., Тюменцев И. О. Москва, 2012 * Якубаў В. У. Удзел Грамадзян ВКЛ у войску ІІ Ілжэдзмітрыя 1608—1610 г. // Przegąd Środkowo-Wschodni -№ 9, Warszawa, 2024. — s. 9-49. {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сапега Ян Пётр}} [[Катэгорыя:Сапегі|Ян Пётр]] [[Катэгорыя:Старосты ўсвяцкія]] [[Катэгорыя:Ваенныя Рэчы Паспалітай]] 2jjxhkgh85tehxxjh6dadh3vxftck7u 0 30764 5146402 4004467 2026-05-25T09:44:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146402 wikitext text/x-wiki {{Гімнаст |імя = [[Выява:Gymnastics (rhythmic) pictogram.svg|30px]] Алеся Бабушкіна |партрэт = |памер = |подпіс = |пол = жаночы |поўнае імя = Алеся Аляксандраўна Бабушкіна |арыгінальнае імя = |мянушкі = |грамадзянства = {{сцяг|Беларусь}} |спецыялізацыя = групавыя спаборніцтвы |клуб = [[Рэспубліканскі цэнтр фізічнага выхавання і спорту|РЦФВС (Мінск)]] |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |года кар'еры = |рабочы бок = |трэнеры = |рост = 170 см |вага = 55 кг |FIG = 8845 |чс каманднае першынство = |чс шматбор'е = |чс булава = |чс абруч = |чс мяч = |чс стужка = |чм5м = |чм3л = |аг каманднае першынство = 34.900 (2008) |аг шматбор'е = |медалі = {{турнір|[[Летнія Алімпійскія гульні|Алімпійскія гульні]]}} {{медаль|Бронза|[[Летнія Алімпійскія гульні 2008|Пекін 2008]]|[[Мастацкая гімнастыка на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 — групавое шматбор'е|групавое шматбор'е]]}} {{турнір|Дзяржаўныя і ведамасныя ўзнагароды}} {{Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь}} }} '''Алеся Аляксандраўна Бабушкіна''' (нар. {{ДН|30|1|1989}}, {{МН|Гомель|у Гомелі}}, [[СССР]]) — [[Беларусь|беларуская]] [[Гімнастыка|гімнастка]] ([[мастацкая гімнастыка]]). [[Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь]]<ref>Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 8 верасня 2008 г. № 502 [http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor02/text02283.htm «Аб узнагароджанні дзяржаўнымі ўзнагародамі Рэспублікі Беларусь»]</ref>. На [[Летнія Алімпійскія гульні 2008|Летніх Алімпійскіх гульнях 2008]] у [[Пекін]]е Бабушкіна атрымала [[бронзавы медаль]] у камандных спаборніцтвах па мастацкай гімнастыцы ў складзе зборнай Беларусі разам з [[Анастасія Іванькова|Анастасіяй Іваньковай]], [[Зінаіда Луніна|Зінаідай Лунінай]], [[Глафіра Марціновіч|Глафірай Марціновіч]], [[Ксенія Санковіч|Ксеніяй Санковіч]] і [[Аліна Туміловіч|Алінай Туміловіч]]. == Сям’я == Замужам за беларускім футбалістам [[Аляксей Гаўрыловіч|Аляксеем Гаўрыловічам]], выхоўвае двух дзяцей<ref>{{Cite web |url=https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/drovosek/1709874.html |title=«Никогда не выложу фото в бикини». У капитана брестского «Динамо» скромная и титулованная жена |access-date=10 сакавіка 2019 |archive-date=19 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119222435/https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/drovosek/1709874.html |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20080909175514/http://results.beijing2008.cn/WRM/ENG/BIO/Athlete/8/244118.shtml Старонка аб Бабушкінай на афіцыйным сайце Летніх Алімпійскіх гульняў 2008 у Пекіне] * {{SportsReference|ba/alesya-babushkina-1|NAME=Алеся Бабушкіна}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бабушкіна Алеся Аляксандраўна}} [[Катэгорыя:Гімнасткі (мастацкая гімнастыка) Беларусі]] [[Катэгорыя:Гімнасты на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года]] [[Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2008 года]] ch0rw1r3krz2ltxr1xfbrzgz3eb9kv8 0 43875 5146183 4581477 2026-05-24T19:52:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146183 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйны падзел Японіі}} '''[[Японія]]''' афіцыйна падзяляецца на 47 '''адміністрацыйных адзінкі''' вышэйшага ўзроўню. Яны аб’яднаны ў сістэму ''тодофукэн'' (яп. 都道府県 ''то-до:-фу-кэн''). Па гэтай сістэме краіна складаецца з адной сталіцы ''то'' (яп. 都) — [[Токіа]], адной вобласці ''до'' (яп. 道) — [[Прэфектура Хакайда|Хакайда]], дзвюх гарадоў ''фу'' (яп. 府?), якія маюць статус прэфектуры, — [[Прэфектура Кіёта|Кіёта]] і [[Прэфектура Осака|Осака]] — і сарака трох прэфектур ''кэн'' (яп. 県). Дзеля зручнасці ў Заходнім японазнаўстве прынята называць вышэйназваныя адзінкі «прэфектурамі». Прэфектуры падзяляюцца на меншыя адміністрацыйныя адзінкі. Гэта акругі Хакайда, адмысловыя гарады, вызначаныя ўказам урада, і паветы. Акругі, якіх налічваецца 14, існуюць толькі ў [[Хакайда]]. Для астатніх прэфектур адзінкай падзелу з’яўляецца павет. Да адмысловых гарадоў, вызначаных указамі ўрада, належаць гарады, насельніцтва якіх перавышае 500 тысяч чалавек. Гэтыя гарады ўключаюць [[Кобэ]] (1956), [[Кіёта]] (1956), [[Нагоя]] (1956), [[Осака]] (1956), [[Якагама]] (1956), [[Кітакюсю]] (1963), [[Фукуока]] (1972), [[Кавасакі (горад)|Кавасакі]] (1972), [[Сапара]] (1972), [[Хірасіма]] (1980), [[Сэндай]] (1989), [[Тыба (горад)|Тыба]] (1992), [[Сайтама (горад)|Сайтама]] (2003), [[Сідзуока (горад)|Сідзуока]] (2005), [[Сакаі (Осака)|Сакаі]] (2006), [[Ніігата (горад)|Ніігата]] і [[Хамамацу]] (2007). Сталіца [[Токіа]] да ліку падобных гарадоў не прыналежыць, таму што з’яўляецца гарадскім кангламератам, а не горадам. Сучасная сістэма адміністрацыйнага падзелу была ўкаранёна ў [[перыяд Мэйдзі]] ў [[1871]] годзе, у выніку чаго былі скасаваны [[феод]]ы ''хан'' і створаны прэфектуры. Гэтая падзея носіць назву ''хайхан цікэн'' (яп. 廃藩置県). Спачатку колькасць прэфектур адпавядала колькасці былых феодаў — больш за 300 адзінак. З часам іх скарацілі да 72, а ў [[1888]] годзе — да 47. Закон аб мясцовай аўтаноміі даў прэфектурам больш уладарных паўнамоцтваў. Нарэшце, улічваючы імпэтнае развіцце ўрбанізацыі ў Японіі, японскі ўрад разглядае праект рэфармавання прэфектур у 10 больш буйных адміністрацыйных адзінак. Акрамя прэфектур і паветаў, у краіне існуе адміністрацыйныя адзінкі муніцыпальнага ўзроўню, якія карыстаюцца шырокай аўтаноміяй. Гэта цэнтральныя гарады прэфектур, адмысловыя гарады, уласна гарады, 23 спецыяльныя раёны Токіа, а таксама пасёлкі і вёскі. == Гісторыя тыпаў прэфектур == Да адмысловых прэфектур можна аднесці [[Токіа]], [[Кіёта]], [[Осака]] і [[Хакайда]]. У [[перыяд Эда]] (1603—1867) [[сёгунат]] усталяваў 9 гарадскіх раёнаў, якімі кіравалі чыноўнікі з цэнтра (奉行支配地), і 302 раённых горада, якімі кіравалі гарадскія чыноўнікі (郡代支配地). З надыходам [[эпоха Мэйдзі|эпохі Мэйдзі]] 9 гарадскіх цэнтраў былі ператвораны ў акругі ''фу'', а 302 раённых горада — ў прэфектуры ''кэн''. У [[1871]] г., пасля адміністрацыйнай рэформы, у Японіі былі ўсталяваны 3 гарадскія прэфектуры ''фу'' — [[Токіа]], [[Кіёта]] і [[Осака]]. У [[1943]] годзе гарадская прэфектура Токіа была перайменавана ў сталіцу ''то'' (хоць закона аб сталіцы зацверджана не было). У выпадку з Хакайда абставіны склаліся па-іншаму. Гэты востраў, які японцы называлі Эдзосіма — «востраў айнаў» — знаходзіўся па-за кантролем [[сёгун]]аў. Выключэнне складалі нязначныя ўладанні самурайскіх родаў на поўдні вострава. У [[1886]] годзе ён атрымаў назву «[[Хакайда]]», што азначала «Паўночны марскі шлях». Яго паходжанне звязана з назвай старажытных японскіх шляхоў ''до'' (道), уведзеных у [[VII стагоддзе|VII стагоддзі]] японскім імператарскім урадам. Паколькі ў сярэдзіне [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] большая частка вострава Хакайда была асвоена японцамі, былі ўсталяваны 14 абласцей ''сіцё'', своеасаблівых цэнтраў японскай каланізацыі. == Спіс прэфектур == [[Выява:Japan prefectures.png|right|frame|Карта прэфектур [[Японія|Японіі]].]] ''Табліца паказвае падзел на прэфектуры ў парадку па [[ISO 3166-2:JP]]'' {| | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | 1. [[Хакайда]]<br /> 2. [[Прэфектура Аомары|Аомары]]<br /> 3. [[Прэфектура Іватэ|Іватэ]]<br /> 4. [[Прэфектура Міягі|Міягі]]<br /> 5. [[Прэфектура Акіта|Акіта]]<br /> 6. [[Прэфектура Ямагата|Ямагата]]<br /> 7. [[Прэфектура Фукусіма|Фукусіма]]<br /> 8. [[Прэфектура Ібаракі|Ібаракі]]<br /> 9. [[Прэфектура Татыгі|Татыгі]]<br /> 10. [[Прэфектура Гума|Гума]]<br /> 11. [[Прэфектура Сайтама|Сайтама]]<br /> 12. [[Прэфектура Тыба|Тыба]]<br /> 13. [[Токіа]]<br /> 14. [[Прэфектура Канагава|Канагава]]<br /> 15. [[Прэфектура Ніігата|Ніігата]]<br /> 16. [[Прэфектура Таяма|Таяма]]<br /> | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | 17. [[Прэфектура Ісікава|Ісікава]]<br /> 18. [[Прэфектура Фукуі|Фукуі]]<br /> 19. [[Прэфектура Яманасі|Яманасі]]<br /> 20. [[Прэфектура Нагана|Нагана]]<br /> 21. [[Прэфектура Гіфу|Гіфу]]<br /> 22. [[Прэфектура Сідзуока|Сідзуока]]<br /> 23. [[Прэфектура Айты|Айты]]<br /> 24. [[Прэфектура Міэ|Міэ]]<br /> 25. [[Прэфектура Сіга|Сіга]]<br /> 26. [[Прэфектура Кіёта|Кіёта]]<br /> 27. [[Прэфектура Осака|Осака]]<br /> 28. [[Прэфектура Хіёга|Хіёга]]<br /> 29. [[Прэфектура Нара|Нара]]<br /> 30. [[Прэфектура Вакаяма|Вакаяма]]<br /> 31. [[Прэфектура Таторы|Таторы]]<br /> 32. [[Прэфектура Сіманэ|Сіманэ]]<br /> | style="padding-right:1em; vertical-align:top;" | 33. [[Прэфектура Акаяма|Акаяма]]<br /> 34. [[Прэфектура Хірасіма|Хірасіма]]<br /> 35. [[Прэфектура Ямагуты|Ямагуты]]<br /> 36. [[Прэфектура Такусіма|Такусіма]]<br /> 37. [[Прэфектура Кагава|Кагава]]<br /> 38. [[Прэфектура Эхімэ|Эхімэ]]<br /> 39. [[Прэфектура Коты|Коты]]<br /> 40. [[Прэфектура Фукуока|Фукуока]]<br /> 41. [[Прэфектура Сага|Сага]]<br /> 42. [[Прэфектура Нагасакі|Нагасакі]]<br /> 43. [[Прэфектура Кумамота|Кумамота]]<br /> 44. [[Прэфектура Оіта|Оіта]]<br /> 45. [[Прэфектура Міядзакі|Міядзакі]]<br /> 46. [[Прэфектура Кагосіма|Кагосіма]]<br /> 47. [[Прэфектура Акінава|Акінава]] <br /> |} Прэфектуры часта дзеля зручнасці падзяляюць на рэгіёны (вобласці) ''ціхо'' (地方). Гэтыя рэгіёны злажыліся гістарычна, яны не маюць адміністрацыйнага апарата і не з’яўляюцца адміністрацыйнымі адзінкамі. ''Табліца паказвае агульнапрынятае падзел прэфектур па рэгіёнам з поўначы на поўдзень.'' {| class=wikitable ! style="background:{{Колер|Японія}};" |Рэгіёны ! style="background:{{Колер|Японія}};" |Прэфектуры |- ! style="background:{{Колер|Японія}};" | [[Хакайда]]<ref>Паўднёвая частка вострава [[Сахалін]] і ўсе астравы Курыльскай грады (на карце не паказаны) былі японскай тэрыторыяй з 1907 г. Па заканчэнні [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] яны перайшлі да [[СССР]] і да цяперашняга часу застаюцца пад расійскай юрысдыкцыяй. Японскі ўрад лічыць астравы ўласнасцю [[Японія|Японіі]].</ref> | [[Хакайда]] |- ! style="background:{{Колер|Японія}};" |[[Рэгіён Тахоку|Тахоку]] | [[Прэфектура Акіта|Акіта]], [[Прэфектура Аомары|Аомары]], [[Прэфектура Фукусіма|Фукусіма]], [[Прэфектура Іватэ|Іватэ]], [[Прэфектура Міягі|Міягі]], [[Прэфектура Ямагата|Ямагата]] |- ! style="background:{{Колер|Японія}};" |[[Рэгіён Канто|Канто]] | [[Прэфектура Тыба|Тыба]], [[Прэфектура Гума|Гума]], [[Прэфектура Ібаракі|Ібаракі]], [[Прэфектура Канагава|Канагава]], [[Прэфектура Сайтама|Сайтама]], [[Прэфектура Татыгі|Татыгі]], [[Токіа]] |- ! style="background:{{Колер|Японія}};" |[[Рэгіён Цюбу|Цюбу]]<ref>Рэгіён Цюбу падзяляецца на меншыя падрэгіёны — Хакурыку, Касінтэцу, Такай і Цюкю.</ref> | [[Прэфектура Айты|Айты]], [[Прэфектура Фукуі|Фукуі]], [[Прэфектура Гіфу|Гіфу]], [[Прэфектура Ісікава|Ісікава]], [[Прэфектура Нагана|Нагана]], [[Прэфектура Ніігата|Ніігата]], [[Прэфектура Сідзуока|Сідзуока]], [[Прэфектура Таяма|Таяма]], [[Прэфектура Яманасі|Яманасі]] |- ! style="background:{{Колер|Японія}};" |[[Рэгіён Кінкі|Кінкі]] | [[Прэфектура Хіёга|Хіёга]], [[Прэфектура Кіёта|Кіёта]], [[Прэфектура Міэ|Міэ]], [[Прэфектура Нара|Нара]], [[Прэфектура Осака|Осака]], [[Прэфектура Сіга|Сіга]], [[Прэфектура Вакаяма|Вакаяма]] |- ! style="background:{{Колер|Японія}};" |[[Рэгіён Цюгоку|Цюгоку]] | [[Прэфектура Хірасіма|Хірасіма]], [[Прэфектура Акаяма|Акаяма]], [[Прэфектура Сіманэ|Сіманэ]], [[Прэфектура Таторы|Таторы]], [[Прэфектура Ямагуты|Ямагуты]] |- ! style="background:{{Колер|Японія}};" |[[Сікоку]] | [[Прэфектура Эхімэ|Эхімэ]], [[Прэфектура Кагава|Кагава]], [[Прэфектура Коты|Коты]], [[Прэфектура Такусіма|Такусіма]] |- ! style="background:{{Колер|Японія}};" |[[Кюсю]] | [[Прэфектура Фукуока|Фукуока]], [[Прэфектура Кагосіма|Кагосіма]], [[Прэфектура Кумамота|Кумамота]], [[Прэфектура Міядзакі|Міядзакі]], [[Прэфектура Нагасакі|Нагасакі]], [[Прэфектура Оіта|Оіта]], [[Прэфектура Сага|Сага]] |- ! style="background:{{Колер|Японія}};" |[[Прэфектура Акінава|Акінава]] | [[Прэфектура Акінава|Акінава]] |} == Заўвагі == {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://glin.jp/ Інфармацыя аб адміністрацыйным падзеле Японіі ''тодофукэн''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060901112651/http://glin.jp/ |date=1 верасня 2006 }}{{ref-ja}} * [https://archive.today/20130630170609/http://www.world-gazetteer.com/maps/m_111.png Карта адміністрацыйнага падзелу Японіі]{{ref-en}} * [http://www.biwa.ne.jp/~toda-m/geo-hist/prefrank.html Да праблемы тыпалагізацыі прэфектур]{{ref-ja}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Японія ў тэмах}} {{Азія паводле тэм|Адміністрацыйны падзел}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Японіі| ]] 0bizat7qnvnkic92rr6i5qm0m5svqqa 0 45916 5146093 5137067 2026-05-24T13:24:47Z Pabojnia 135280 /* Станаўленне новаверхненямецкай мовы */ афармленне 5146093 wikitext text/x-wiki {{Мова |імя = Нямецкая мова |саманазва = Deutsch, deutsche Sprache |краіны = [[Германія]], [[Аўстрыя]], [[Швейцарыя]], [[Ліхтэнштэйн]], [[Бельгія]], [[Італія]], [[Люксембург]], [[Расія]] і яшчэ 36 краін |афіцыйная мова = {{Сцяг Германіі}} [[Германія]]<br /> {{Сцяг Аўстрыі}} [[Аўстрыя]]<br /> {{Сцяг Ліхтэнштэйна}} [[Ліхтэнштэйн]]<br /> {{Сцяг Швейцарыі}} [[Швейцарыя]]<br /> {{Сцяг Люксембурга}} [[Люксембург]]<br /> {{Сцяг Бельгіі}} [[Бельгія]]: * [[Файл:Flag of the German Community in Belgium.svg|border|22px]] [[Нямецкамоўная супольнасць Бельгіі|Нямецкамоўная супольнасць]] '''Рэгіянальная ці лакальная афіцыйная мова:'''<br /> {{Сцяг Бразіліі}} [[Бразілія]]:<ref>{{cite web|url= http://www.ipol.org.br/upload/Image/lei1.jpg|title= Cooficialização da língua alemã em Antônio Carlos: Projeto legislativo 132/2010|publisher= Instituto de Investigação e Desenvolvimento em Política Linguística|access-date= 2014-11-13|lang= pt|archive-url= https://web.archive.org/web/20120402095443/http://www.ipol.org.br/upload/Image/lei1.jpg|archive-date= 2 красавіка 2012|url-status= dead}}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.vemprapomerode.com.br/cultura/patrimonio/pagina/lingua-alema|title= Língua alemã|publisher= Secretaria de Turismo, Cultura e Esporte de Pomerode|access-date= 2014-11-13|lang= pt|archive-url= https://web.archive.org/web/20160727082105/http://www.vemprapomerode.com.br/cultura/patrimonio/pagina/lingua-alema|archive-date= 27 ліпеня 2016|url-status= dead}}</ref> * [[Файл:Bandeira Santa Catarina.svg|border|22px]] [[Санта-Катарына]] ([[Антоніу-Карлус, Санта-Катарына|Антоніу-Карлус]], [[Памеродзі]]) {{Сцяг Ватыкана}} [[Ватыкан]]: * [[Файл:BANDERA GUARDIA VATICA PANCHO.svg|border|22px]] [[Папская швейцарская гвардыя|Швейцарская гвардыя]]<ref>{{артыкул |аўтар=Haubel M.|загаловак= Die päpstliche Schweizergarde|выданне=Österreichische Militärische Zeitschrift |год=2007 |нумар=3 |старонкі=311-316}}</ref> {{Сцяг Даніі}} [[Данія]] ([[Паўднёвая Данія]])<ref>{{cite web |url=http://www.nordschleswig.dk/sprache |title= Sprache – Identität und Schlüssel|publisher=Nordschleswig.de |access-date=2014-11-13 |lang=de}}</ref><br> {{Сцяг Італіі}} [[Італія]]: * [[Файл:Flag of South Tyrol.png|border|22px]] [[Бальцана (правінцыя)|Паўднёвы Ціроль]]<ref>{{артыкул |аўтар=Bauer R.|загаловак=Deutsch als Amtssprache in Südtirol |мова=de |выданне= Terminologie et tradtition. Office des publications officielles des communautés europeénnes|год=1994 |старонкі= 63–84}}</ref> {{Сцяг Намібіі}} [[Намібія]]<ref>{{cite web|url=http://www.az.com.na/fileadmin/pdf/2007/deutsch_in_namibia_2007_07_18.pdf|title=Deutsch in Namibia|date=18.07.2007|publisher=Allgemeine Zeitung|access-date=2014-11-13|lang=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20080624233949/http://www.az.com.na/fileadmin/pdf/2007/deutsch_in_namibia_2007_07_18.pdf|archive-date=24 чэрвеня 2008|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.deutschinnamibia.org/index.php?module=Pages&func=display&pageid=1|title=Wir stellen uns vor: Initiative Deutsch in Namibia (DiN)|publisher=DiN|access-date=2011-11-06|lang=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20120208161724/http://www.deutschinnamibia.org/index.php?module=Pages&func=display&pageid=1|archive-date=8 лютага 2012|url-status=dead}}</ref><br /> {{Сцяг Парагвая}} [[Парагвай]]<ref>{{cite web |url=http://www.bpb.de/internationales/amerika/lateinamerika/44846/deutsche-kolonie|title=Die deutsche Kolonie in den Subtropen Paraguays|date=09.01.2008|publisher= Bundeszentrale für politische Bildung|access-date=2014-11-13|lang=de}}</ref><br /> {{Сцяг Польшчы}} [[Польшча]]:<ref>{{cite web |url=http://www.ostpreussen-info.de/land/minderheit.htm|title=Zur Lage der deutschen Minderheit in Polen seit 1989|author= Danowski R.|publisher=Ostpreussen-info.de|access-date=2014-11-13 |lang=de}}</ref> * [[Файл:POL województwo opolskie flag.svg|22px|border|Апольскае ваяводства]] [[Апольскае ваяводства]] (27 [[гміна|гмін]]) * [[Файл:POL województwo śląskie flag.svg|22px|border|Сілезскае ваяводства]] [[Сілезскае ваяводства]] (1 гміна) {{Сцяг Славакіі}} [[Славакія]]: * [[Файл:Banskobystricky vlajka.svg|22px|border|Банскабістрыцкі край]] [[Банскабістрыцкі край]] ([[Крагуле]]) {{Сцяг Францыі}} [[Францыя]]:<ref>{{кніга|аўтар=Erbe M.|загаловак=Das Elsass. Historische Landschaft im Wandel der Zeiten|месца=Stuttgart|выдавецтва=Kohlhammer|год=2002|старонкі=198|isbn=3-17-015771-X}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Hartweg F.|загаловак=Die Sprachen im Elsass: Kalter Krieg oder versöhntes Miteinander?|спасылка=http://www.hss.de/downloads/argumente_materialien_35.pdf|мова=de|выданне=Argumente und Materialien zum Zeitgeschehen: Frankophonie – nationale und internationale Dimensionen|год=2002|нумар=35|старонкі=63-75|archive-url=https://web.archive.org/web/20120516130401/http://www.hss.de/downloads/argumente_materialien_35.pdf|archive-date=16 мая 2012}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Эльзас}} * {{Сцягафікацыя|Латарынгія}} ([[Мозель (дэпартамент)|Мозель]]) '''Арганізацыі:''' * {{Сцяг Еўропы}} [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]]<ref name="Europa.eu">{{cite web |url= http://europa.eu/about-eu/facts-figures/administration/index_de.htm|title= EU-Verwaltung - Bedienstete, Sprachen und Standorte|publisher=Europa.eu |access-date=2014-11-13 |lang=de}}</ref> |колькасць носьбітаў = Родная мова: ад 90 да 105 млн. чал.<ref>{{кніга |аўтар=Marten T., Sauer F. J.|загаловак=Länderkunde Deutschland, Österreich und Schweiz (mit Liechtenstein) im Querschnitt |месца= Berlin |выдавецтва=Inform-Verlag |год=2005 |старонкі=7 |isbn=3-9805843-1-3}}</ref><ref name="Sprachkreis Deutsch">{{cite web |url=http://sprachkreis-deutsch.ch/2012/05/14/die-meistgesprochenen-sprachen-der-welt/ |title=Die meistgesprochenen Sprachen der Welt |date=14.05.2012 |publisher=Sprachkreis Deutsch |access-date=2014-11-13 |lang=de |archive-date=15 сакавіка 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315144820/http://sprachkreis-deutsch.ch/2012/05/14/die-meistgesprochenen-sprachen-der-welt/ |url-status=dead }}</ref><br /> Другая мова: не больш за 80 млн. чал.<ref name="Sprachkreis Deutsch"/> |рэйтынг = 10 |катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]] |класіфікацыя = [[Індаеўрапейскія мовы|Індаеўрапейская сям’я]] : [[Германскія мовы|Германская галіна]] :: [[Заходнегерманскія мовы|Заходнегерманская група]] |пісьменнасць = [[Лацінскі алфавіт|лацініца]] ([[нямецкі алфавіт]]) |ГОСТ 7.75-97 = нем 481 |ISO1 = de |ISO2 = ger (B); deu (T) |ISO3 = deu }} [[File:Legal status of German in the world.svg|frameless|right]] [[File:Legal status of German in Europe.svg|frameless|right]] '''Няме́цкая мова''' (ням. {{audio|de-Deutsch.ogg|''Deutsch''}}, вымаўляецца: {{IPA|[dɔɪ̯ʧ]}}; ''deutsche Sprache'', вымаўляецца: {{IPA|[ˈdɔɪ̯ʧə ˈʃpʀaːχə]}}) — [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейская мова]], адносіцца да [[Германскія мовы|германскіх моў]] ([[Заходнегерманскія мовы|заходняя група]]). Афіцыйная мова [[Германія|Германіі]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]], [[Ліхтэнштэйн]]а, адна з афіцыйных моў [[Швейцарыя|Швейцарыі]], [[Люксембург]]а, [[Бельгія|Бельгіі]] і [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага саюза]]. == Гісторыя нямецкай мовы == Мова, ад якой пайшлі ўсе германскія дыялекты, называецца [[Прагерманская мова|прагерманскай]]. Гэта адно з адгалінаванняў [[Праіндаеўрапейская мова|праіндаеўрапейскай мовы]]. Яе прарадзіма — тэрыторыі паўднёвай Скандынавіі, Даніі і паўночнай Германіі, дзе пачалі гаварыць на прагерманскай мове каля 500—600 года да н. э<ref>[https://erosheve.ru/blog/izuchenie-nemeckogo/istoriya-nemetskogo-yazyka/ История немецкого языка: кратко от зарождения и до наших дней]{{ref-ru}}</ref>. У [[Сярэдневякоўе|сярэднія вякі]] адбываецца фарміраванне [[Фанетыка|фанетыкі]] і [[Марфалогія мовы|марфалогіі]], лексічнага строю і [[Сінтаксіс мовы|сінтаксісу]] [[Сярэдневерхненямецкая мова|сярэдневерхненямецкай]], а за ёю — {{нп3|Ранненоваверхненямецкая мова|ранненоваверхненямецкай мовы|ru|Ранненововерхненемецкий язык}}. Сучасную нямецкую мову, гісторыя якой пачынаецца прыкладна з другой паловы XVII стагоддзя, іначай называюць {{нп3|Новаверхненямецкая мова|новаверхненямецкай мовай|ru|Нововерхненемецкий язык}}. Вялікую ролю ў яе станаўленні адыгралі пераклад [[Біблія Лютэра|Бібліі]] [[Марцін Лютэр|Марціна Лютэра]], творчасць [[Іаган Вольфганг фон Гётэ|Іагана Вольфганга фон Гётэ]], [[Фрыдрых Готліб Клопштак|Фрыдрыха Готліба Клопштака]] і [[Ёган Крыстаф Готшэд|Іагана Крыстафа Готшэда]], мовазнаўчыя працы {{нп3|Іаган Крыстаф Адэлунг|Іагана Крыстафа Адэлунга|ru|Аделунг, Иоганн Кристоф}}, [[Браты Грым|братоў Грым]] і [[Конрад Дудэн|Конрада Дудэна]]<ref name="ReferenceA">{{кніга|загаловак=Немецкий язык // Языкознание. {{нп3|Большой энциклопедический словарь|Большой энциклопедический словарь|ru|Большой энциклопедический словарь}}|адказны=Гл. ред. {{нп3|Вікторыя Мікалаеўна Ярцава|В. Н. Ярцева|ru|Ярцева, Виктория Николаевна}}|выданне=2-е изд.|месца=М.|выдавецтва=Большая Российская энциклопедия|год=1998|старонкі=329|isbn=5-85270-307-9}}</ref>. Сучасная {{нп3|літаратурная нямецкая мова|літаратурная нямецкая мова|ru|Литературный немецкий язык}} ўзнікла на аснове [[Верхненямецкія мовы|верхненямецкіх дыялектаў]]. У адрозненне ад яе асобныя {{нп3|Дыялекты нямецкай мовы|нямецкія дыялекты|ru|Диалекты немецкого языка}} (напрыклад, [[Ніжненямецкая мова|ніжненямецкія]] ці {{нп3|Алеманскія дыялекты|алеманскія|ru|Алеманнский диалект}}), якія не поўнасцю ўдзельнічалі ў верхненямецкім зрушэнні ці ўдзельнічалі ў іншых фанетычных пераходах, захоўваюць сваю своеасаблівасць. У Аўстрыі і Швейцарыі склаліся ўласныя {{нп3|варыянты нямецкай мовы|варыянты нямецкай мовы|ru|Разновидности немецкого языка}}, сфарміраваныя на ўласнай дыялектнай аснове са сваімі спецыфічнымі рысамі фанетычнага і граматычнага ладу<ref name="ReferenceA"/><ref name="Немецкий язык"/>. Зыходзячы з асаблівасцей [[гісторыя|гістарычнага]] развіцця нямецкай мовы, выдзяляюць чатыры асноўныя перыяды (ступені) яе існавання (без уліку [[Прагерманская мова|прагерманскай мовы]])<ref name="autogenerated6"/>. Кожная ступень характарызуецца прыблізнымі часавымі рамкамі і пэўнымі асаблівасцямі фарміравання [[Фанетыка|фанетычнай]], [[граматыка|граматычнай]] і [[Лексіка|лексічнай]] структур, што дазваляе прасачыць галоўныя прычыны тых змен, якія адбываліся ў мове на працягу больш чым тысячы гадоў і ў тым ці іншым выглядзе прасочваюцца і па сёння<ref name="autogenerated6">{{cite web|url=http://www.linguist.de/Deutsch/gds1.htm|title=Allgemeiner Längsschnitt vom Indogermanischen zum Neuhochdeutschen|author=Wohlgemuth J.|publisher=Linguist.de|access-date=2012-10-05|lang=de}}</ref>{{sfn|Москальская О. И. История немецкого языка|2006|с=15-18}}. Выдзяляюць наступныя ступені<ref name="Немецкий язык">{{cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/lingvistika/NEMETSKI_YAZIK.html?page=0,0|title=Немецкий язык|publisher=[[Кругасвет|Энциклопедия Кругосвет]]|access-date=2011-11-06}}</ref><ref>{{cite web|url=http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm|title=Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe|access-date=2011-11-06}}</ref>{{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=28}}{{sfn|Москальская О. И. История немецкого языка|2006|с=32-33}}. {| class="standard" |- ! Перыяд !! Гады !! Характарыстыка |- | '''[[Старажытнаверхненямецкая мова]]''' (''Althochdeutsch'') || [[750]]—[[1050]] || У выніку [[Другое (верхненямецкае) перемяшчэнне зычных|другога перамяшчэння зычных]] фарміруецца ўласная фанетычная сістэма; у марфалогіі назоўнікаў прасочваецца фарміраванне [[Граматычная катэгорыя|катэгорыі]] [[Граматычны лік|ліку]] пры дапамозе [[умлаўт]]а карнявога галоснага, адбываецца скарачэнне канчаткаў, утвараюцца складаныя [[час у нямецкай мове|дзеяслоўныя часы]] [[Perfekt]] і [[Plusquamperfekt]]. Літаратура гэтага перыяду прадстаўлена ў асноўным помнікамі [[Царква, супольнасць|царкоўна-рэлігійнага]] характару<ref>{{кніга|аўтар=Stefan Sonderegger.|загаловак=Althochdeutsche Sprache und Literatur: eine Einführung in das älteste Deutsch. Darstellung und Grammatik|месца=Berlin|год=1987|isbn=3-11-004559-1}}</ref>{{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=28}}. |- | '''[[Сярэдневерхненямецкая мова]]''' (''Mittelhochdeutsch'') || [[1050]]—[[1350]] || Працягваецца фарміраванне фанетычнага строю; афармляюцца сучасныя граматычныя катэгорыі [[Часціны мовы ў нямецкай мове|іменных часцін мовы]], [[Інфінітыў у нямецкай мове|інфінітыў дзеяслова]] набывае сучасны выгляд, актыўна запазычваюцца новыя словы з [[Французская мова|французскай мовы]]. У сярэдневерхненямецкі перыяд адбываецца росквіт нямецкай [[Куртуазная літаратура|рыцарскай паэзіі]]<ref name="autogenerated6" />{{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=28}}. |- | '''[[Ранненоваверхненямецкая мова]]''' (''Frühneuhochdeutsch'') || [[1350]]—[[1650]] || Працягваецца фарміраванне граматычных катэгорый назоўніка, у фанетыцы адбываюцца змены ў сістэме [[манафтонг]]аў і [[дыфтонг]]аў, ускладняецца [[Сінтаксіс нямецкай мовы|сінтаксічная]] структура сказаў, паяўляюцца новыя словаўтваральныя элементы, адбываюцца першыя спробы ўнармавання граматыкі, запазычваюцца словы з французскай і [[Італьянская мова|італьянскай моў]]<ref>{{cite web|url=http://www.germsem.uni-kiel.de/ndnl/materialien/Vorlesung%20Prof.%20Elmentaler%20Deutsche%20Sprachgeschichte%20Stand%20Sommer%2010/deutsche%20sprachgeschichte%207%20fruehneuhochdeutsch%20sommer%2010.pdf|title=Geschichte der Deutschen Sprache: Frühneuhochdeutsch|publisher=[[Універсітэт імя Хрысціяна Альбрэхта|Christian-Albrechts-Universität zu Kiel]]|access-date=2012-10-04|lang=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20130319062910/http://www.germsem.uni-kiel.de/ndnl/materialien/Vorlesung%20Prof.%20Elmentaler%20Deutsche%20Sprachgeschichte%20Stand%20Sommer%2010/deutsche%20sprachgeschichte%207%20fruehneuhochdeutsch%20sommer%2010.pdf|archive-date=19 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. Дзякуючы дзейнасці [[Марцін Лютэр|Лютэра]] пачынае фарміравацца пісьмовая норма{{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=28}}. |- | '''[[Новаверхненямецкая мова]]''' (''Neuhochdeutsch'') || [[1650]] — нашы дні || Нямецкая мова набывае сучасны выгляд, асноўныя змены закранаюць лексічную структуру (XIX—XX стст.), запазычанні пераважна [[Англійская мова|англійскія]]<ref>{{cite web |url=http://lars-thielemann.de/heidi/hausarbeiten/Anglizismen2.htm |title=Anglizismen im Deutschen |author=Thielemann L. |access-date=2014-11-13 |lang=de}}</ref>. Адбываецца замацаванне граматычных норм, афармляецца правапіс<ref name="autogenerated6" />. |} === Мовы старажытных германцаў === {{main|Прагерманская мова}} [[Файл:AlthochdeutscheSprachräume962 Box.jpg|thumb|400px|Заходнегерманскі моўны рэгіён ва [[Усходне-Франкскае каралеўства|Усходне-франкскім каралеўстве]] ([[962]] год).]] [[Германцы|Германскія плямёны]], якія паявіліся ў VI—V стст. да н. э. у паўночнай частцы нізіны паміж [[Эльба]]й і [[Одэр]]ам, у [[Ютландыя|Ютландыі]] і на поўдні [[Скандынавія|Скандынавіі]], паходзілі ад [[Індаеўрапейцы|індаеўрапейскіх народаў]], якія перакачавалі ў [[Еўропа|Еўропу]]<ref>{{кніга|аўтар=Meier-Brügger M., {{нп3|Ханс Краэ|Krahe H.|ru|Краэ, Ханс}}|загаловак=Indogermanische Sprachwissenschaft|месца=Berlin|выдавецтва=Walter de Gruyter|год=2002|старонак|isbn=3-11-017243-7}}</ref>. [[Прагерманская мова|Іх мова]], якая адасобілася ад іншых [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскіх моў]] у выніку {{нп3|Германскае перамяшчэнне зычных|першага перамяшчэння зычных|ru|Закон Гримма}}, стала асноваю моў германцаў<ref>{{кніга|аўтар=Zimmer S.|частка=Usipeten/Usipeter und Tenkterer: Sprachliches|загаловак=Reallexikon der germanischen Altertumskunde|том=31|месца=Berlin|выдавецтва=de Gruyter|год=2006|старонкі=572–573|isbn=3-11-018386-2}}</ref>. На працягу некалькіх стагоддзяў на мовы германцаў аказвалі ўплыў мовы суседзяў (у асноўным — [[Кельты|кельтаў]], а пазней і [[Рымская імперыя|рымлян]]){{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=9-13}}. У многім развіццё мовы ў самым пачатку нашай эры звязана з міграцыямі носьбітаў племянных моў, а таксама з працэсамі паглынання невялікіх плямён большымі. Так утварыліся племянныя аб’яднанні [[Франкі|франкаў]], [[Саксы|саксаў]], {{нп3|цюрынгі|цюрынгаў|ru|Тюринги}}, [[Алеманы|алеманаў]] і [[бавары|бавараў]], мовы якіх сталі асновай сучасных [[Старажытнафранкская мова|франкскіх]], {{нп3|Ніжнесаксонскія дыялекты|ніжнесаксонскіх|ru|Нижнесаксонские диалекты}}, {{нп3|Цюрынгскія дыялекты|цюрынгскіх|ru|Тюрингско-верхнесаксонские диалекты}}, {{нп3|Алеманскія дыялекты|алеманскіх|ru|Алеманнский диалект}} і [[Баварскі дыялект|баварскіх дыялектаў]]. У V—IX стст. усе гэтыя плямёны былі аб’яднаны пад уладай [[Меравінгі|Меравінгаў]] (паходы [[Хлодвіг I|Хлодвіга]]), а пазней і [[Каралінгі|Каралінгаў]] (заваяванні [[Карл Вялікі|Карла Вялікага]])<ref>{{кніга|аўтар=Лебек С.|частка=Франки|загаловак=Происхождение франков. V-XI века|месца=М.|выдавецтва=Скарабей|год=1993|том=1|isbn=5-86507-001-0}}</ref>. Створаная Карлам [[Франкская дзяржава|імперыя]], якая ахоплівала землі сучасных [[Францыя|Францыі]], [[Італія|Італіі]] і [[Германія|Германіі]], у [[843]] годзе была [[Вердэнскі дагавор|падзелена]] яго сынамі на тры часткі, што садзейнічала аддзяленню кантынентальных германскіх народаў на ўсходнім баку [[Рэйн]]а ад раманскіх народаў [[Галія|Галіі]] і [[Апенінскі паўвостраў|Апенінскага паўвострава]]{{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=21-22}}. === Старажытнаверхненямецкая мова === {{main|Старажытнаверхненямецкая мова}} У VIII ст. у выніку {{нп3|Другое перамяшчэнне зычных|другога перамяшчэння зычных|ru|другога перамяшчэння зычных}} пачынаецца выдзяленне [[Верхненямецкія мовы|верхненямецкай мовы]]. Прагерманскія зычныя /p/, /t/ і /k/ (і часткова /b/, /d/ і /g/) перайшлі ў верхненямецкія /pf/, /ts/ і /kx/ у пачатковай пазіцыі і ў /f/, /s/ і /x/ — у канцавой<ref>{{кніга|аўтар=Cercignani F.|загаловак=The Consonants of German: Synchrony and Diachrony|месца=Milano|выдавецтва=Cisalpino|год=1979|старонкі=26-48}}</ref>. Гэтая фанетычная з’ява, якая пачала праяўляцца яшчэ ў VI ст., ахапіла паўднёванямецкія землі баварцаў і алеманаў, якія гаварылі на [[Старажытнаверхненямецкая мова|старажытнаверхненямецкай]]. У германскіх землях, размешчаных на поўнач ад {{нп3|Лінія maken/machen|лініі maken/machen|ru|Линия Бенрата}}, франкі і саксы гаварылі на {{нп3|Старажытнаніжненямецкая мова|старажытнаніжненямецкай|ru|Древнесаксонский язык}}. У землях паміж гэтымі мовамі другое перамяшчэнне прайшло нераўнамерна (напрыклад, у {{нп3|Рыпуарскія дыялекты|рыпуарскім|ru|Рипуарские диалекты}} і {{нп3|Мозельска-франкскія дыялекты|мозельска-франкскім дыялектах|ru|Мозельско-франкские диалекты}}){{sfn|Niebaum H., Macha J. Einführung in die Dialektologie des Deutschen|2006|S=222}}. Яшчэ да падзення Рыма ў выніку рымска-германскіх зносін у мову германцаў пранікла вялікая колькасць лацінскіх слоў, якія адлюстроўвалі рэаліі жыцця рымлян, не знаёмыя германцам<ref>{{кніга|аўтар=Moser H.|загаловак=Annalen der deutschen Sprache von den Anfangen bis zur Gegenwart|месца=Stuttgart|год=1961|старонкі=16}}</ref>. Хрысціянізацыя германцаў у раннім сярэдневякоўі спрыяла распаўсюджанню [[Лацінскі алфавіт|лацінскага пісьма]] ў германскіх землях. Слоўнік германцаў у гэты час істотна ўзбагачаецца за кошт лацінскіх запазычанняў, звязаных, як правіла, з [[Хрысціянства|хрысціянскім культам]]. Сама [[лацінская мова]] яшчэ доўга заставалася моваю [[Навука|навукі]] і [[адукацыя|адукацыі]] ў нямецкіх землях<ref>{{кніга|аўтар=Besch W.|загаловак=Sprachgeschichte: Ein Handbuch zur Geschichte der deutschen Sprache|выдавецтва=Walter de Gruyter|год=1998|isbn=3-11-011257-4}}</ref>. === Нямецкая мова ў сярэднія вякі і новы час === {{main|Сярэдневерхненямецкая мова|Ранненоваверхненямецкая мова}} [[Усходне-Франкскае каралеўства]] было неаднародным, многаплемянным, аднак усведамленне яго жыхарамі свайго этнічнага і часткова моўнага адзінства прыйшло ўжо ў канцы X — пачатку XI ст., г.зн. к пачатку сярэдневерхненямецкага перыяду. Слова {{нп3|Deutsch, этымалогія слова|''Deutsch''|ru|Deutsch (этимология слова)}} утворана ад прыметніка ''diutisc'' ({{lang-goh|diot}}, {{lang-got|þiuda}}) і азначала «той, хто гаворыць на мове народа» (у адрозненне ад тых, хто гаворыць на латыні). Лацінскае ''theodisce'' (''theodisca lingua'') з’явілася ў лацінскіх крыніцах у канцы VIII ст. і апісвала народы, якія не гавораць на латыні, у тым ліку — германскія<ref name="autogenerated6" /><ref>{{кніга|аўтар=Wolfgang Haubrichs, {{нп3|Хервіг Вольфрам|Herwig Wolfram|ru|Вольфрам, Хервиг}}.|частка=Theodiscus|загаловак=Reallexikon der Germanischen Altertumskunde|месца=Berlin, New York|год=2005|isbn=3-11-018385-4}}</ref>. У другой палавіне IX ст. у {{нп3|Отфрыд фон Вейсенбург|Отфрыда|ru|Отфрид фон Вейсенбург}} сустракаецца ''thiufrenkiska zunga'', як абазначэнне агульнафранкскай мовы, а ў пачатку XI ст. ''diu diutisca zunge'' сустракаецца ў {{нп3|Ноткер Нямецкі|Ноткера|ru|Ноткер Немецкий}} як абазначэнне мовы германскіх народаў. Упершыню ў якасці абазначэння народа ''diutisc'' сустракаецца толькі ў канцы XI стагоддзя{{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=38}}. У адрозненне ад сваіх [[Раманскія народы|раманскіх]] і [[Славяне|славянскіх]] суседзяў, у нямецкім моўным арэале на працягу ўсяго [[Сярэдневякоўе|сярэдневякоўя]] існавалі тэрытарыяльна раздробленыя палітычныя структуры, што прывяло да ўтварэння і развіцця вялікай колькасці розных {{нп3|Дыялекты нямецкай мовы|дыялектаў|ru|Диалекты немецкого языка}}. Рэгіянальныя асаблівасці ўжывання [[Сярэдневерхненямецкая мова|сярэдневерхненямецкай мовы]] абцяжарвалі працэс стварэння культурнай цэласнасці і стымулявалі паэтаў пачатку XIII ст. пазбягаць дыялектных форм з мэтай пашырыць круг патэнцыяльных чытачоў, што разглядаецца як першая спроба стварэння агульнанямецкай мовы. Але гэта стала магчыма толькі пры распаўсюджанні граматнасці сярод шырокіх слаёў насельніцтва ў перыяды [[Позняе Сярэдневякоўе|позняга сярэдневякоўя]] і пазней — [[Адраджэнне|Адраджэння]]<ref>{{кніга|аўтар=Thordis Hennings.|загаловак=Einführung in das Mittelhochdeutsche|месца=Berlin|год=2003|isbn=3-11-017818-4}}</ref>. [[Файл:Martin Luther (Lucas Cranach) 1526.jpg|200px|thumb|right|[[Марцін Лютэр]] (партрет работы [[Лукас Кранах Старэйшы|Лукаса Кранаха Старэйшага]], [[1526]]).]] У XIII—XIV стст. фарміраванне нямецкай мовы прыводзіць да таго, што лацінская мова паступова страчвае свае пазіцыі мовы афіцыйна-дзелавой сферы (канчаткова гэта адбываецца толькі ў XVI—XVII стст.). Паступова змешаныя ўсходне-нямецкія гаворкі, якія паўсталі ў выніку каланізацыі славянскіх зямель на ўсход ад ракі [[Эльба|Эльбы]], атрымліваюць вядучую ролю і, узбагаціўшыся за кошт узаемадзеяння з паўднёванямецкай літаратурнай традыцыяй, ствараюць аснову нямецкай нацыянальнай літаратурнай мовы. У адрозненне ад большасці еўрапейскіх моў, [[літаратурная мова|літаратурная форма]] якіх заснавана на дыялекце [[Сталіца|сталіцы]], {{нп3|нямецкая літаратурная мова|нямецкая літаратурная мова|ru|Литературный немецкий язык}} прадстаўляе сабой нешта сярэдняе паміж [[Сярэдненямецкія дыялекты|сярэдне-]] і [[Верхненямецкія мовы|верхненямецкімі дыялектамі]] і лічыцца мясцовай толькі ў [[Гановер]]ы. У паўночнай частцы Германіі гэтая мова распаўсюдзілася ў сферах {{нп3|Дзяржаўнае кіраванне|дзяржаўнага кіравання|ru|Государственное управление}} і школьнай адукацыі ў час [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]]. У эпоху росквіту [[Ганза|Ганзы]] па ўсёй паўночнай Германіі панавалі [[Ніжненямецкая мова|ніжненямецкія дыялекты]] і [[нідэрландская мова]]. З часам літаратурная нямецкая ў паўночных абласцях Германіі практычна выцесніла мясцовыя дыялекты, якія толькі часткова захаваліся да сённяшняга часу. У цэнтры і на поўдні Германіі, дзе мова з самага пачатку была больш падобна на літаратурную, насельніцтва захавала свае дыялекты<ref>{{кніга|аўтар=Peter von Polenz.|загаловак=Geschichte der deutschen Sprache (9. Auflage)|месца=Berlin, New York|выдавецтва=Walter de Gruyter|год=1987|isbn=3-11-007998-4}}</ref>. У 1521 годзе [[Марцін Лютэр]] пераклаў на тады яшчэ не ўстояную стандартную пісьмовую мову [[Новы Запавет|Новы]], а ў 1534 годзе — [[Стары Запавет]], што, на думку многіх вучоных-мовазнаўцаў XIX ст., паўплывала на развіццё мовы цэлых пакаленняў, бо ўжо ў XIV ст. было відно паступовае развіццё агульнарэгіянальнай пісьмовай нямецкай мовы, якую таксама называюць {{нп3|Ранненоваверхненямецкая мова|ранненоваверхненямецкай|ru|Ранненововерхненемецкий язык}}<ref>{{cite web|url=http://www.welt.de/kultur/history/article1590611/Wie_Martin_Luthers_Bibel_unsere_Sprache_praegt.html|title=Wie Martin Luthers Bibel unsere Sprache prägt|author=Jan von Flocken.|access-date=2011-11-06|lang=de}}</ref>. Утварэнне літаратурнай пісьмовай нямецкай мовы было ў асноўным завершана ў XVII стагоддзі<ref>{{кніга|аўтар=Frédéric Hartweg, Klaus-Peter Wegera.|загаловак=Frühneuhochdeutsch. Eine Einführung in die deutsche Sprache des Spätmittelalters und der frühen Neuzeit|месца=Niemeyer, Tübingen|год=2005|isbn=3-484-25133-6}}</ref>. === Станаўленне новаверхненямецкай мовы === {{main|Новаверхненямецкая мова}} Вялікае значэнне для {{нп3|новаверхненямецкая мова|новаверхненямецкай мовы|ru|Нововерхненемецкий язык}} мела інтэнсіўнае развіццё ў XVIII—XIX стст. свецкай [[Мастацкая літаратура|мастацкай літаратуры]]. Фарміраванне норм сучаснай літаратурнай мовы завяршаецца ў канцы XVIII ст., калі нармалізуюцца [[Граматыка|граматычная сістэма]], стабілізуецца [[арфаграфія]], ствараюцца нарматыўныя слоўнікі, а ў канцы XIX ст. на аснове сцэнічнага вымаўлення выпрацоўваюцца [[Арфаэпія|арфаэпічныя нормы]]. У XVI—XVIII стст. новыя літаратурныя нормы распаўсюджваюцца на поўнач Германіі. У гэты час у нямецкую мову актыўна пранікаюць словы з [[Французская мова|французскай]] і [[Славянскія мовы|славянскіх моў]]. Складаннем першых слоўнікаў нямецкай мовы займаліся {{нп3|Іаган Крыстаф Адэлунг|І. К. Адэлунг|ru|Аделунг, Иоганн Кристоф}} (1781) і [[браты Грым]] (1852, завершаны ў 1961 годзе). Нямецкі правапіс фарміраваўся на працягу ўсяго XIX ст. Значны прарыў у стварэнні агульнага правапісу быў дасягнуты дзякуючы [[Конрад Дудэн|Конраду Дудэну]], які ў 1880 годзе выпусціў «Арфаграфічны слоўнік нямецкай мовы»<ref>{{кніга|аўтар=Andreas Gardt.|загаловак=Geschichte der Sprachwissenschaft in Deutschland|выдавецтва=Walter de Gruyter|год=1999|isbn=3-11-015788-8}}</ref>. У 1901 годзе гэты слоўнік быў у трохі змененай форме прызнаны асновай нямецкага афіцыйнага правапісу на {{нп3|Арфаграфічная канферэнцыя, 1901|Арфаграфічнай канферэнцыі 1901 года|ru|Орфографическая конференция (1901)}}, але з [[1956]] года зноў устае пытанне аб рэфармаванні арфаграфіі, што вылілася ў {{нп3|Рэформа нямецкага правапісу, 1996|рэформу 1996 года|ru|Реформа немецкого правописания (1996)}}. Усё XX стагоддзе нямецкая мова змянялася нязначна: асноўныя змены закраналі лексікон, які папаўняюся новымі словамі. Пасля прыходу да ўлады [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] на чале [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацыянал-сацыялістычнай партыі]] мова стала сродкам актыўнай [[Прапаганда|прапаганды]], у выніку чаго ўзнікла такая з’ява, як {{нп3|мова нацысцкай Германіі|мова нацысцкай Германіі|ru|Язык нацистской Германии}} — нямецкая мова, напоўненая ідэалагічна афарбаванымі тэрмінамі і [[эўфемізм|эўфемізмамі]]<ref>{{кніга|аўтар=Klemperer V.|загаловак=LTI — Lingua Tertii Imperii. Notizbuch eines Philologen|месца=Leipzig|год=1996|старонкі=24|isbn=3-379-00125-2}}</ref>. Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і акупацыі Усходняй Германіі савецкімі войскамі ў {{нп3|Нямецкая мова ў ГДР|нямецкую мову ГДР|ru|Немецкий язык в ГДР}} пранікаюць словы з [[Руская мова|рускай мовы]]<ref>{{кніга|аўтар=Alexandre Pirojkov.|загаловак=Russizismen im Deutschen der Gegenwart. Bestand, Zustand und Entwicklungstendenzen|месца=Berlin|выдавецтва=Weissensee-Verlag|год=2002|isbn=3-934479-69-3}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Ammon U.|загаловак=Die deutsche Sprache in Deutschland, Österreich und der Schweiz: Das Problem der nationalen Varietäten|частка=Zur Entstehung von Staatsvarietäten während der 40jährigen Teilung Deutschlands|месца=Berlin, New York|выдавецтва=de Gruyter|год=1995|старонкі=385–390|isbn=3-11-014753-X}}</ref>{{sfn|Москальская О. И. История немецкого языка|2006|с=30}}. Вялікі ўплыў на мову ў канцы XX — пачатку XXI ст. аказалі [[Англіцызм|англійскія запазычанні]], што звязана з развіццём тэхналогій і папулярнасцю англамоўнай культуры ў свеце. Немалую ролю пры гэтым адыгрываюць [[Інтэрнэт]] і [[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]], якія паскараюць працэсы запазычання<ref>{{кніга|аўтар=Burmasova S.|загаловак=Empirische Untersuchung der Anglizismen im Deutschen am Material der Zeitung DIE WELT (Jahrgänge 1994 und 2004)|спасылка=http://www.opus-bayern.de/uni-bamberg/volltexte/2010/244/pdf/Burmasovaopusopt1e.pdf|месца=Bamberg|выдавецтва=University of Bamberg Press|год=2010|старонкі=222|isbn=978-3-923507-71-9|archive-date=31 студзеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120131025924/http://www.opus-bayern.de/uni-bamberg/volltexte/2010/244/pdf/Burmasovaopusopt1e.pdf}}</ref>. === Сучасная рэформа правапісу === {{main|Рэформа нямецкага правапісу, 1996}} [[Файл:Duden.jpg|200px|right|thumb|[[Дудэн]] — зборнік норм правапісу нямецкай мовы.]] [[1 жніўня]] [[1996]] года ў [[Германія|Германіі]] былі ўведзены новыя правілы нямецкай арфаграфіі<ref>{{cite web|url=http://pub.ids-mannheim.de/laufend/sprachreport/reform/reform-ges.html|title=Rechtschreibreform. Eine Zusammenfassung von Dr. Klaus Heller|access-date=2011-11-06}}</ref>. Першы план рэформы прадугледжваў замену ''ß'' на ''ss'' пасля кароткіх галосных (напрыклад, як у словах ''Fluss, muss, dass''), аднак [[ß|эсцэт]] захоўваўся пасля доўгіх галосных і [[дыфтонг|дыфтонгаў]] (''Fuß, heiß''). Пры ўтварэнні новых слоў ці форм аснова слова захоўваецца (''nummerieren'' пішацца з падвоенай ''mm'', бо аснова ''Nummer''). Для часта ўжывальных запазычанняў дазволена спрошчанае напісанне (''Mayonnaise → Majonäse''), у словах [[Грэчаская мова|грэчаскага]] паходжання спалучэнне літар ''ph'' замянялася на ''f'' (''Geographie → Geografie''). Некаторыя складаныя [[дзеяслоў|дзеясловы]], якія раней пісаліся ў адно слова, сталі пісацца асобна (''kennen lernen, Halt machen, verloren gehen''), а абазначэнні {{нп3|час сутак|часу сутак|ru|Время суток}}, якія суправаджаліся словамі ''gestern, heute, morgen'' (''heute Nachmittag, morgen Vormittag''), і субстантывіраваныя [[лічэбнік]]і (''der Zweite'', ''der Dritte'') пачыналіся з [[Вялікая літара|вялікай літары]]. Было дазволена таксама патройваць зычную на стыку слоў, якія заканчваюцца і пачынаюцца на адзін і той жа зычны (''Betttuch = Bett + Tuch''). Змены закранулі і [[Пунктуацыя|пунктуацыю]]: у {{нп3|складаназлучаны сказ|складаназлучаным сказе|ru|Сложносочинённое предложение}} са [[злучнік]]амі ''und'' ці ''oder'', а таксама ў канструкцыі Infinitiv + zu [[коска]] не ставілася. Рэформа была ўспрынята неадназначна<ref>{{cite web|url=http://www.journalismusausbildung.de/rechtschreibung_geschichte.htm|title=Welche Auswirkungen hat die Rechtschreibreform auf unseren Alltag?|access-date=2011-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20080925080848/http://www.journalismusausbildung.de/rechtschreibung_geschichte.htm|archive-date=25 верасня 2008|url-status=dead}}</ref>. Незадоўга да намечанага заканчэння рэфармавання некалькі вядучых газет і часопісаў [[Германія|ФРГ]] (найперш тыя, што ўваходзяць у выдавецкі канцэрн [[Axel Springer SE]]) заявілі аб вяртанні да традыцыйных правіл. Адна з самых кансерватыўных і паважаных газет ФРГ, [[Frankfurter Allgemeine Zeitung]], у 1999 годзе, як і ўся краіна, перайшла на новую арфаграфію, але скора вярнулася да звыклага правапісу. Таксама ад новай арфаграфіі адмовіўся найважнейшы грамадска-палітычны часопіс краіны [[Der Spiegel|«Der Spiegel»]]<ref>{{cite web|url=http://www.faz.net/artikel/S30703/rechtschreibung-die-rueckkehr-30014040.html|title=Rechtschreibung. Die Rückkehr|access-date=2011-11-06|archive-date=23 верасня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110923133237/http://www.faz.net/artikel/S30703/rechtschreibung-die-rueckkehr-30014040.html|url-status=dead}}</ref>. Большасць нямецкіх [[пісьменнік]]аў і [[Філалогія|філолагаў]] з самага пачатку адмовіліся прыняць новыя арфаграфічныя правіла, аднак іх просьбы прыпыніць рэформу так і не былі выкананы. Другі варыянт рэформы [[2005]] года таксама не быў прыняты грамадскасцю. З [[1 жніўня]] [[2006]] года ў Германіі ўступіў у сілу трэці і канчатковы варыянт закона аб рэформе нямецкага правапісу. Новыя правілы пунктуацыі і арфаграфіі абавязковыя для ўсіх без выключэння дзяржаўных устаноў і для сістэмы адукацыі. Рэформа скасоўвае 87 з 212 правіл арфаграфіі, замест 52 правіл пунктуацыі засталося толькі 12. == Распаўсюджанасць нямецкай мовы == {{main|Распаўсюджанне нямецкай мовы ў свеце}} Нямецкая мова шырока {{нп3|Спіс моў па колькасці гаворачых|распаўсюджана ва ўсім свеце|ru|Список языков по количеству носителей}} як [[Родная мова|родная]] і як {{нп3|Другая мова|другая|ru|Второй язык}}<ref>{{артыкул |аўтар=Schäuble W. |загаловак=Zwei Jahrzehnte Politik für Aussiedler und nationale Minderheiten |спасылка=http://www.bkge.de/download/1-310_Aussiedlerpolitik.pdf |мова=de |выданне=Aussiedler- und Minderheitenpolitik in Deutschland: Bilanz und Perspektiven |год=2009 |том=38 |старонкі=17-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923191550/http://www.bkge.de/download/1-310_Aussiedlerpolitik.pdf |archive-date=23 верасня 2015 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_sum_de.pdf |title=Spezial-Eurobarometer 243: Die Europäer und ihre Sprachen |publisher=Europa.eu |access-date=2014-11-13 |lang=de}}</ref>. Акрамя асноўных трох [[Нямецкамоўныя краіны|нямецкамоўных краін]] [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]], сярод якіх [[Германія]], [[Швейцарыя]] і [[Аўстрыя]], нямецкая мова ўжываецца ў іншых дзяржавах, трапляючы ў катэгорыю мясцовых моў {{нп3|меншасць|меншасцей|ru|Меньшинство}}<ref>{{артыкул |аўтар=Nossol A. |загаловак=Kulturelle Identität und Konfessionalität |спасылка=http://www.bkge.de/download/1-310_Aussiedlerpolitik.pdf |мова=de |выданне=Aussiedler- und Minderheitenpolitik in Deutschland. Bilanz und Perspektiven |год=2009 |старонкі=101-102 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923191550/http://www.bkge.de/download/1-310_Aussiedlerpolitik.pdf |archive-date=23 верасня 2015 }}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Rosenberg P. |загаловак=Die Entwicklung der europäischen Sprachenvielfalt und die Rolle der Minderheiten – der linguistische Befund |спасылка=http://www.bkge.de/download/1-310_Aussiedlerpolitik.pdf |мова=de |выданне=Aussiedler- und Minderheitenpolitik in Deutschland. Bilanz und Perspektiven |год=2009 |старонкі=135-149 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923191550/http://www.bkge.de/download/1-310_Aussiedlerpolitik.pdf |archive-date=23 верасня 2015 }}</ref>. Так, нямецкая з’яўляецца [[Родная мова|роднай мовай]] ці мовай зносін для асоб нямецкага паходжання ў краінах [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]]<ref>{{артыкул |аўтар=Weber M. |загаловак=Deutsche Minderheiten in der europäischen Siedlungsgeschichte |спасылка=http://www.bkge.de/download/1-310_Aussiedlerpolitik.pdf |мова=de |выданне=Aussiedler- und Minderheitenpolitik in Deutschland: Bilanz und Perspektiven |год=2009 |том=38 |старонкі=42-43 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923191550/http://www.bkge.de/download/1-310_Aussiedlerpolitik.pdf |archive-date=23 верасня 2015 }}</ref>, для больш чым двух мільёнаў чалавек у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Канада|Канадзе]] і [[Бразілія|Бразіліі]], шырока выкарыстоўваецца ў [[Аўстралія|Аўстраліі]] і ў некаторых посткаланіяльных краінах [[Афрыка|Афрыкі]]<ref>{{cite web |url= http://www.uni-leipzig.de/~siebenh/kurse/SS08/v_sprachliche_variation_08/10_sprachliche_variation.pdf|title=Sprachliche Variation. Sprachkontakt|author=Siebenhaar B.|publisher=[[Лейпцыгскі ўніверсітэт|Universität Leipzig]]|access-date=2014-11-13|lang=de}}</ref>. Пры гэтым нямецкая мова з’яўляецца адною з афіцыйных моў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага саюза]]<ref name="Europa.eu"/>, і многіх іншых {{нп3|Выкарыстанне нямецкай мовы ў міжнародных арганізацыях|міжнародных і рэгіянальных арганізацый|ru|Использование немецкого языка в международных организациях}}. У кожнай дзяржаве нямецкае мова валодае ўласнай спецыфікай ужывання (гл. раздзел [[Нямецкая мова#Разнавіднасці мовы|Разнавіднасці мовы]]). У табліцы ніжэй прыведзены толькі некаторыя дзяржавы, дзе нямецкая мова з’яўляецца афіцыйнай ці адною з афіцыйных, шырока распаўсюджана як мова меншасцей ці мае адметнасці свайго гістарычнага развіцця. Даныя аб колькасці нямецкамоўных прыведзены па [[Ethnologue|Ethnologue 2014]] без уліку шэрагу дыялектаў. [[Файл:Legal status of German in the world.svg|thumb|300px|right|Распаўсюджанасць у свеце.]] [[Файл:Legal statuses of German in Europe.svg|right|thumb|300px|Нямецкая як афіцыйная мова.]] [[Файл:Knowledge German EU map.png|right|thumb|300px|Веданне нямецкай мовы ў краінах [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] і [[Швейцарыя|Швейцарыі]].]] [[Файл:NEM.PNG|300px|thumb|Доля расійскіх немцаў па [[Рэгіёны Расіі|рэгіёнах РФ]] па даных [[Усерасійскі перапіс насельніцтва, 2002|перапісу 2002 года]].]] [[Файл:German USC2000 PHS.svg|300px|thumb|Распаўсюджанасць нямецкай мовы ў ЗША.]] {| class="wikitable" ! Дзяржава || Колькасць гаворачых<br /> на нямецкай мове || Заўвагі |- | {{Сцяг Аўстраліі}} [[Аўстралія]] || 79 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/AU|title=Australia |publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || 79 тыс. аўстралійцаў гавораць па-нямецку дома, хоць немцаў у Аўстраліі значна больш. Гл. [[Нямецкая мова ў Аўстраліі]]. |- | {{Сцяг Аўстрыі}} [[Аўстрыя]] || 7,83 млн чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/language/bar|title=Bavarian|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Нямецкая мова ў Аўстрыі замацавана [[Канстытуцыя Аўстрыі|Канстытуцыяй]] і прызнаецца [[Афіцыйная мова|афіцыйнай]] нароўні з мовамі меншасцей. Пераважна ў Аўстарыі гавораць на ўласным [[Аўстрыйскі варыянт нямецкай мовы|варыянце нямецкай мовы]], узнікшым пад уплывам [[Баварскі дыялект|баварскіх дыялектаў]]. Гл. [[Нямецкая мова ў Аўстрыі]]. |- | {{Сцяг Аргенціны}} [[Аргенціна]] || 400 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/AR|title=Argentina|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Аргенцінскія немцы, якія пражываюць у [[Буэнас-Айрэс]]е, ужываюць мову [[бельгранадойч]] — змешаная нямецкая і [[Іспанская мова|іспанская]]. |- | {{Сцяг Бельгіі}} [[Бельгія]] || 41,2 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/BE/languages|title=Belgium|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Распаўсюджана ва Усходняй Бельгіі (правінцыя [[Льеж, правінцыя|Льеж]]), з’яўляецца адною з трох афіцыйных моў нароўні з [[Французская мова|французскай]] і [[Нідэрландская мова|нідэрландскай]]. Гл. [[Нямецкамоўная супольнасць Бельгіі]]. |- | {{Сцяг Бразіліі}} [[Бразілія]] || 1,5 млн чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/BR|title=Brazil|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Распаўсюджана ў штатах [[Санта-Катарына|Санта Катарына]] і [[Рыу-Гранды-ду-Сул]]. У другой палавіне XX ст. была пад уплывам [[Партугальская мова ў Бразіліі|партугальскай мовы]]. Гл. [[Нямецкая мова ў Бразіліі]]. |- | {{Сцяг Венесуэлы}} [[Венесуэла]] || 1,5 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/language/gct|title=German, Colonia Tovar|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || У Венесуэле нямецкая мова ([[алеман каланьера]]) выкарыстоўваецца ў мястэчку [[Калонія Товар]]. Этнічных немцаў каля 6 тыс. чал., з іх толькі чвэрць валодае нямецкай. |- | {{Сцяг Германіі}} [[Германія]] || 69,8 млн чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/DE/languages|title=Germany|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Нямецкая мова ў Германіі з’яўляецца афіцыйнай мовай, замацаванай заканадаўча. Іменна ў Германіі нямецкая мова валодае самай высокай [[Разнавіднасці нямецкай мовы|варыятыўнасцю]]. Гл. [[Нямецкая мова ў Германіі]]. |- | {{Сцяг Даніі}} [[Данія]] || 25,9 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/DK/languages|title=Denmark|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Распаўсюджана ў былой [[Паўднёвая Ютландыя, амт|Паўднёвай Ютландыі]] (сучасная [[Паўднёвая Данія]]). Гл. [[Нямецкая мова ў Даніі]]. |- | {{Сцяг Італіі}} [[Італія]] || каля 225 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/IT/languages|title=Italy|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Нямецкая мова выкарыстоўваецца на ўзроўні рэгіёна [[Паўднёвы Ціроль]], нароўні з [[Італьянская мова|італьянскай]] і [[Ладзінская мова|ладзінскай мовамі]]. Разам з літаратурнай нямецкай у Італіі шырока распаўсюджаны [[баварскі дыялект]]. |- | {{Сцяг Казахстана}} [[Казахстан]] || каля 181 тыс. чал.<ref>{{cite web |url= http://www.newskaz.ru/society/20130515/5087880.html|title= Свыше 11 млн казахов проживает в Казахстане|author=Устиненко А.|date=15.05.2013|publisher=Новости — Казахстан |access-date=2014-11-13 }}</ref> || Немцы Казахстана пражываюць пераважна на поўначы краіны і ў раёне [[Астана|Астаны]]. Колькасць немцаў хутка зніжаецца: па даных перапісу 1989 і Ethnologue іх налічвалася 958 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/KZ/languages|title=Kazakhstan|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref>; па выніках перапісу насельніцтва 2009 года колькасць немцаў складала ўжо 178 тыс.<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/news/Pages/pr_04_02_10.aspx|title=Итоги переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство республики Казахстан по статистике|access-date=2012-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20100208073821/http://www.stat.kz/news/Pages/pr_04_02_10.aspx|archive-date=8 лютага 2010|url-status=dead}}</ref>. Станам на 2013 год іх стала на 3 тыс. чал. больш. Гл. [[Немцы Казахстана]]. |- | {{Сцяг Канады}} [[Канада]] || 430 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/CA|title=Canada|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Немецкамоўнае насельніцтва Канады складаюць пераважна патомкі імігрантаў XIX і XX стагоддзя, [[менаніты]] ў [[Антарыа]]. |- | {{Сцяг Ліхтэнштэйна}} [[Ліхтэнштэйн]] || каля 36 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/LI|title=Liechtenstein|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || У Ліхтэнштэйне нямецкая — адзіная афіцыйная мова. Найбольш распаўсюджаны [[ліхтэнштэйнскі дыялект]], роднасны [[Швейцарскі дыялект|швейцарскаму]] і [[Форарльбергскі дыялект|форарльбергскаму]]. |- | {{Сцяг Люксембурга}} [[Люксембург]] || 10,2 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/LU/languages|title=Luxembourg|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Нямецкая выкарыстоўваецца як адна з афіцыйных моў нароўні з [[Люксембургская мова|люксембургскай]] і [[французская мова|французскай]]. Нямецкая вельмі папулярная як другая мова. |- | {{Сцяг Намібіі}} [[Намібія]] || 22,5 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/NA/languages|title=Namibia|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Нямецкая з’яўляецца адною з нацыянальных моў Намібіі нароўні з [[афрыкаанс]], [[герэра, мова|герэра]], [[ашывамба]] і [[англійская мова|англійскай]]. Гл. [[Нямецкая мова ў Намібіі]]. |- | {{Сцяг Парагвая}} [[Парагвай]] || 166 тыс. чал.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/country/PY/languages|title=Paraguay|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2012-01-27}}</ref> || На нямецкай мове ў Парагваі гавораць нашчадкі менанітаў, якія імігравалі ў 1927 годзе, а таксама бразільскія немцы, якія прыехалі ў 1950-80-я гады. Гл. [[Нямецкая мова ў Парагваі]]. |- | {{Сцяг Польшчы}} [[Польшча]] || 500 тыс. чал.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/country/PL/languages|title=Poland|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2012-01-27}}</ref> || У Польшчы нямецкая мова прызнана мовай меншасцей. На ёй гавораць пераважна патомкі [[Сілезія|сілезскіх]] немцаў, якія пазбеглі дэпартацыі ў Польшчы. Лік нямецкамоўных з года ў год зніжаецца. |- | {{Сцяг Расіі}} [[Расія]] || каля 2,07 млн чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/RU |title=Russian Federation |publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || У Расіі этнічныя немцы пражываюць у [[Еўрапейская частка Расіі|Еўрапейскай частцы Расіі]], [[Сібір]]ы і на тэрыторыі былой [[АССР немцаў Паволжа]]<ref>{{артыкул |аўтар=Stricker G.|загаловак= Fragen an die Geschichte der Deutschen in Rußland |мова=de |выданне=Fragen an die Geschichte der Deutschen in Rußland|год=1997 |старонкі=13-34}}</ref>. Па даных [[Усерасійскі перапіс насельніцтва, 2010|перапісу 2010 года]]<ref>{{cite web|url=http://www.rg.ru/2011/12/16/stat.html|title=Вот какие мы - россияне: Об итогах Всероссийской переписи населения 2010 года|date=22.12.2011|publisher=Российская газета — №5660 (284)|access-date=2012-01-27}}</ref>, немцамі сябе лічыць усяго 394 тыс. чал. Гл. [[Расійскія немцы]], [[Нямецка-плацкі дыялект]]. |- | {{Сцяг Румыніі}} [[Румынія]] || 45,1 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/RO/languages|title=Romania|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Распаўсюджана ў гарадах [[Сібіу]], [[Сігішаара]], [[Тымішаара]], [[Сату-Марэ]]. Большая частка носьбітаў — [[трансільванскія саксы]]<ref>{{cite web|url= http://www.siebenbuergersachsen.de/geschichte/index.htm|title=Siebenbürger Sachsen - gestern, heute, morgen|author=Lauer J.|access-date=2012-01-12|lang=de}}</ref> і [[дунайскія швабы]]. Гл. [[Нямецкая мова ў Румыніі]]. |- | {{Сцяг Славакіі}} [[Славакія]] || 5,4 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/SK/languages|title=Slovakia|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Распаўсюджана ў асяроддзі [[Карпацкія немцы|славацкіх немцаў]]. У 1930-я гады пераважаў у вёсцы [[Крагуле]] [[Банскабістрыцкі край|Банскабістрыцкага края]]. |- | {{Сцяг ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] || 1,3 млн чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/US|title=United States |publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || У Злучаных Штатах нямецкая з’яўляецца мовай меншасцей, аднак яна шырока распаўсюджана і актыўна вывучаецца ў адукацыйных установах<ref>{{cite web|url=http://www.vistawide.com/languages/us_languages.htm|title=Language-learning trends in the United States|publisher=Vistawide.com|access-date=2012-01-27|lang=en}}</ref>. Гл. [[Нямецкая мова ў ЗША]]. |- | {{Сцяг Украіны}} [[Украіна]] || 33,3 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/UA/languages|title=Ukraine|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Нашчадкі нямецкіх перасяленцаў XVIII ст. пражываюць на тэрыторыі [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўскай]], [[Адэская вобласць|Адэскай]], [[Закарпацкая вобласць|Закарпацкай]], [[Запарожская вобласць|Запарожскай]] і [[Луганская вобласць|Луганскай]] абласцях і былой [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|АР Крым]]. Гл. [[Немцы ва Украіне]]. |- | {{Сцяг Францыі}} [[Францыя]] || каля 1 млн чал. || Дакладных звестак пра лік носьбітаў няма. Нямецкая выкарыстоўваецца ў [[Эльзас]]е (станам на 2012 год каля 790 тыс. чал.<ref>{{cite web|url=http://www.olcalsace.org/de/der-dialekt-in-zahlen|title=Der Dialekt in Zahlen|publisher=Amt für Sprache und Kultur im Elsass (OLCA)|access-date=2011-11-06|lang=de}}</ref>) і паўночнай частцы [[Латарынгія|Латарынгіі]], у дэпартаменце [[Мозель (дэпартамент)|Мозель]] (па розных звестках ад 48 да 300 тыс. чал.)<ref>{{cite web|url=http://www.culture-bilinguisme-lorraine.org/|title=Culture et Bilinguisme de Lorraine - Zweisprachig, unsere Zukunft|access-date=2012-01-12|lang=fr}}</ref>. Актыўна выцясняецца французскай. Гл. [[Нямецкая мова ў Францыі]]. |- | {{Сцяг Чэхіі}} [[Чэхія]] || 40,8 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/CZ/languages|title=Czech Republic|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Па даных чэшскай статыстыкі на 2001 год налічвалася ўсяго каля 39 тыс. немцаў<ref>{{cite web|url=http://www.czso.cz/csu/2008edicniplan.nsf/engt/24003E05E7/$File/4032080117.pdf|title=Obyvatelstvo podle národnosti podle výsledků sčítání lidu v letech 1921-2001|access-date=2011-11-06|lang=cz|archive-date=5 кастрычніка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005143728/https://www.czso.cz/csu/2008edicniplan.nsf/engt/24003E05E7/$File/4032080117.pdf|url-status=dead}}</ref>. Да нямецкамоўнай меншасці ў Чэхіі адносяцца [[судэцкія немцы]], якім удалося пазбегнуць [[Дэпартацыя немцаў пасля Другой сусветнай вайны|дэпартацыі]] пасля [[Другая сусветная вайна|вайны]]. Гл. [[Нямецкая мова ў Чэхіі]]. |- | {{Сцяг Швейцарыі}} [[Швейцарыя]] || 4,6 млн чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/CH/languages|title=Switzerland|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Выкарыстоўваецца як адна з афіцыйных нароўні з французскай, італьянскай і [[Рэтараманская мова|рэтараманскай]]; каля 67 % [[Швейцарцы|швейцарцаў]] гавораць на [[Швейцарскі варыянт нямецкай мовы|уласным варыянце нямецкай мовы]], узнікшым на аснове [[Алеманскія дыялекты|алеманскіх дыялектаў]]. Гл. [[Нямецкая мова ў Швейцарыі]]. |- | {{Сцяг ПАР}} [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]] || 12 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/ZA|title=South Africa|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || У ПАР у правінцыі [[Квазулу-Натал (правінцыя)|Квазулу-Натал]] ужываецца варыянт нямецкай мовы пад назвай [[наталер-дойч]]. |} == Разнавіднасці мовы == {{main|Разнавіднасці нямецкай мовы}} Нямецкая мова {{нп3|Плюрыцэнтрычная мова|плюрыцэнтрычная|ru|Плюрицентрический язык}}, неаднародная. Гэтая неаднароднасць праяўляецца ў адрозненнях, характэрных для тых ці іншых груп носьбітаў мовы. Даследаванні мовазнаўцаў XVIII—XIX ст. стварылі падмурак для развіцця нямецкай дыялекталогіі, якая ўжо к пачатку XX ст. дазволіла скласці поўнае ўяўленне аб дыялектах [[Заходнегерманскія мовы|заходнегерманскага кантынуума]]{{sfn|Филичева Н. И. Диалектология немецкого языка|1983|с=16-31}}. Наддыялектнымі формамі з’яўляюцца нацыянальныя варыянты, якімі карыстаюцца носьбіты нямецкай мовы ў [[Германія|Германіі]] (уласна, літаратурная нямецкая мова), [[Аўстрыя|Аўстрыі]] ({{нп3|Аўстрыйскі варыянт нямецкай мовы|аўстрыйскі варыянт|ru|Австрийский вариант немецкого языка}}) і [[Швейцарыя|Швейцарыі]] ({{нп3|Швейцарскі варыянт нямецкай мовы|швейцарскі варыянт|ru|Швейцарский вариант немецкого языка}}){{sfn|Москальская О. И. История немецкого языка|2006|с=26-28}}. Разам з гэтым узнікалі і развіваліся першыя [[кантактныя мовы на нямецкай аснове]], даследаванні якіх былі праведзены значна пазней. Сфарміраваныя ў выніку пранікнення іншамоўных [[Запазычанне|запазычанняў]] разнавіднасці ўзнікаюць і развіваюцца да канца XX — пачатку XXI ст. (напрыклад, {{нп3|белгранадойч|белгранадойч|ru|Бельгранодойч}}), некаторыя ж — поўнасцю знікаюць пад уздзеяннем мясцовых моў ці ў выніку наўмыснай поўнай [[Асіміляцыя (мовазнаўства)|асіміляцыі]] ({{нп3|бароссадойч|бароссадойч|ru|Бароссадойч}} у [[Аўстралія|Аўстраліі]]). === Дыялекты === {{main|Дыялекты нямецкай мовы}} {{Гл. таксама|Ніжненямецкая мова|Верхненямецкія мовы}} [[Файл:Brockhaus 1892 Deutsche Mundarten.jpg|400px|right|thumb|Карта нямецкіх дыялектаў 1894 года.]] [[Файл:Verbreitungsgebiet der heutigen niederdeutschen Mundarten.svg|300px|right|thumb|Ніжненямецкія дыялекты.]] [[Файл:Mitteldeutsche Mundarten.png|300px|right|thumb|Сярэдненямецкія дыялекты.]] [[Файл:Oberdeutsche Mundarten.png|300px|right|thumb|Паўднёванямецкія дыялекты.]] Усе нямецкія дыялекты ўваходзяць у заходнегерманскі {{нп3|дыялектны кантынуум|дыялектны кантынуум|ru|Диалектный континуум}}, у які таксама ўваходзіць і [[нідэрландская мова]]. На тэрыторыі сучасных Германіі, Аўстрыі, Швейцарыі, [[Люксембург]]а, [[Ліхтэнштэйн]]а, [[Італія|Італіі]] і [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] выдзяляюць тры вялікія групы дыялектаў: [[Ніжненямецкая мова|ніжненямецкую]] (Niederdeutsch), [[Сярэдненямецкія дыялекты|сярэдненямецкую]] (Mitteldeutsch) і [[Паўднёванямецкія дыялекты|паўднёванямецкую]] (Oberdeutsch), прычым апошнія дзве групы прынята разглядаць у складзе [[Верхненямецкія мовы|верхненямецкіх дыялектаў]] (Hochdeutsch)<ref name="Немецкий язык"/>. Граніца паміж ніжне- і верхненямецкімі дыялектамі называецца [[Лінія Бенрата|лініяй Бенрата]]<ref>{{cite web|url=http://www.opdegrens.eu/hansh/2009/benrath2.html|title=Meer over de Benrather taalgrens|author=Hans Hermans.|date=2009-11-18|access-date=2012-09-20|lang=nl}}</ref>. Асобныя дыялекты і нацыянальныя варыянты, якія ўваходзяць у кожную з гэтых груп, маюць акрамя геаграфічных таксама выразныя моўныя адрозненні, узніклыя з часам пад уплывам [[Культура|культурных]], [[Геаграфія|геаграфічных]] і [[Гісторыя|гістарычных]] фактараў<ref>{{кніга|аўтар=Eckhard Eggers.|загаловак=Moderne Dialekte – neue Dialektologie. Akten des 1. Kongresses der Internationalen Gesellschaft für Dialektologie des Deutschen (IGDD) am Forschungsinstitut für Deutsche Sprache „Deutscher Sprachatlas“ der Philipps-Universität Marburg vom 5. bis 8. März 2003|месца=Steiner, Stuttgart|год=2005|isbn=3-515-08762-1}}</ref>. Так, свае асаблівасці ў фанетыцы і лексіцы маюць аўстрыйскі і швейцарскі варыянты, для якіх характэрны іншая [[Артыкуляцыя (фанетыка)|артыкуляцыя]] пачатковых ''p-, t-, k-'', ужыванне ў маўленні іншамоўных слоў, {{нп3|аўстрыцызм|аўстрыцызмаў|ru|Австрицизм}} і {{нп3|гельвецызм|гельвецызмаў|ru|Гельвецизм}} і іншыя асаблівасці, не характэрныя для {{нп3|Літаратурная нямецкая мова|літаратурнай нямецкай мовы|ru|Литературный немецкий язык}}. З’яўляючыся наддыялектнымі формамі, яны тым не менш не могуць разглядацца ў адрыве ад дыялектаў — [[Баварскі дыялект|баварскіх]] і {{нп3|Алеманскія дыялекты|алеманскіх|ru|Алеманнский диалект}}, адпаведна. ==== Ніжненямецкія дыялекты ==== [[Ніжненямецкая мова|Ніжненямецкая група дыялектаў]] (Niederdeutsch, Plattdeutsch) распаўсюджана на поўначы [[Германія|Германіі]] і ва ўсходняй частцы [[Нідэрланды|Нідэрландаў]]. Ніжнефранкскія дыялекты на тэрыторыі Нідэрландаў звычайна выдзяляюць як {{нп3|дыялекты нідэрландскай мовы|дыялекты нідэрландскай мовы|ru|Диалекты нидерландского языка}}<ref>{{кніга|аўтар=König W.|частка=Niederdeutsch und Niederländisch|загаловак=dtv-Atlas zur deutschen Sprache. 9. Auflage|месца=München|год=1992|старонкі=103|isbn=3-423-03025-9}}</ref>, аднак іх гістарычная сувязь з нямецкай мовай не дазваляе разглядаць іх у адрыве ад яе<ref>{{кніга|аўтар=Arend Mihm.|загаловак=Sprache und Geschichte am unteren Niederrhein. Jahrbuch des Vereins für niederdeutsche Sprachforschung|месца=Köln|год=1992}}</ref>. У спісе прыведзены ўсе буйныя дыялекты гэтай групы без адрознення вобласці іх распаўсюджання. Ніжнесаксонскія, якія таксама называюцца заходненіжненямецкімі, і ўсходненіжненямецкія дыялекты аб’ядноўваць паняццем [[ніжненямецкая мова]]. Заходнія дыялекты гэтай мовы адрозніваюцца ад усходніх перш за ўсё гістарычна складзенымі фанетычнымі нормамі і лексікай, бо дыялекты паўночна-ўсходняй Германіі ў сярэднія вякі былі пад уплывам [[Славянскія мовы|славянскіх моў]]. Некаторыя дыялекты ўсходненіжненямецкай прасторы перасякаюцца з {{нп3|Усходнесярэдненямецкія дыялекты|усходнесярэдненямецкімі дыялектамі|ru|Восточносредненемецкие диалекты}}<ref>{{кніга|аўтар=Foerste W.|частка=Geschichte der niederdeutschen Mundarten|загаловак=Deutsche Philologie im Aufriss, 2. überarbeitete Auflage - unveränderter Nachdruck|месца=Berlin|выдавецтва=Erich Schmidt Verlag|год=1966|старонкі=1730–1898|ref=Foerste W. Geschichte der niederdeutschen Mundarten}}</ref> * '''[[Ніжняфранкскія дыялекты|Ніжняфранкскі]] (Niederfränkisch)''' :* [[Галандскі дыялект|Галандскі]] (Holländisch) :* [[Брабанцкія дыялекты|Брабанцкі]] (Brabantisch) :* [[Фламандскія дыялекты|Фламандскі]] (Flämisch) :* [[Лімбургская мова|Лімбургскі]] (Limburgisch) :* [[Зеландскі дыялект|Зеландскі]] (Seeländisch) :* [[Ніжнярэйнскія дыялекты|Ніжнярэйнскі]] (Niederrheinisch) * '''[[Ніжнесаксонскія дыялекты|Ніжнесаксонскі]] (Niedersächsisch)''' :* [[Вестфальскі дыялект|Вестфальскі]] (Westfälisch) :* [[Остфальскі дыялект|Остфальскі]] (Ostfälisch) :* [[Паўночнаніжнесаксонскі дыялект|Паўночнаніжнесаксонскі]] (Nordniedersächsisch) * '''[[Усходненіжненямецкія дыялекты|Усходненіжненямецкі]] (Ostniederdeutsch)''' :* [[Маркска-брандэнбургскія дыялекты|Маркска-брандэнбургскі]] (Märkisch-Brandenburgisch) :* [[Мекленбургска-памеранскія дыялекты|Мекленбургска-памеранскі]] (Mecklenburgisch-Vorpommersch) :* [[Ніжняпрускі дыялект|Ніжняпрускі]] (Niederpreußisch) ==== Сярэдненямецкія дыялекты ==== [[Сярэдненямецкія дыялекты|Сярэдненямецкая група дыялектаў]] (Mitteldeutsch) распаўсюджана ў сярэдняй частцы Германіі, прычым вобласць яе распаўсюджання ўяўляе сабой вузкую паласу, якая аддзяляе ніжненямецкія дыялекты ад паўднёванямецкіх. Сярэдненямецкія дыялекты, як і паўночная група, дзеляцца на дзве часткі — заходнюю і ўсходнюю. Заходняя ў асноўным уключае {{нп3|франкскія дыялекты|франкскія дыялекты|ru|Франкские диалекты}}, якія працягваюцца да паўднёванямецкай прасторы, пераходзячы ў {{нп3|верхнефранкскія дыялекты|верхнефранкскія дыялекты|ru|Верхнефранкский диалект}}. Ва ўсходняй частцы пераважаюць {{нп3|цюрынгскія дыялекты|цюрынгска-верхнесаксонскія дыялекты|ru|Тюрингско-верхнесаксонские диалекты}}, якія займаюць вялікія тэрыторыі на захад ад лужыцкай дыялектнай групы. * '''[[Заходнесярэдненямецкія дыялекты|Заходнесярэдненямецкі]] (Westmitteldeutsch)''' :* [[Рыпуарскія дыялекты|Рыпуарскі]] (Ripuarisch) :* [[Мозельска-франкскія дыялекты|Мозельска-франкскі]] (Moselfränkisch) :* [[Пфальцкі дыялект|Пфальцкі]] (Pfälzisch) :* [[Хесэнскі дыялект|Хесэнскі]] (Hessisch) :* [[Латарынгскі (франкскі) дыялект|Латарынгскі]] (Lothringisch) * '''[[Усходнесярэдненямецкія дыялекты|Усходнесярэдненямецкі]] (Ostmitteldeutsch)''' :* [[Цюрынгска-верхнесаксонскія дыялекты|Цюрынгска-верхнесаксонскі]] (Thüringisch-Obersächsisch) :* [[Лужыцкія дыялекты|Лужыцкі]] (Lausitzisch) :* [[Сілезскія дыялекты нямецкай мовы|Сілезскі]] (Schlesisch) :* [[Верхнепрускі дыялект|Верхнепрускі]] (Hochpreußisch) :* [[Эрцгебіргскі дыялект|Эрцгебіргскі]] (Erzgebirgisch) ==== Паўднёванямецкія дыялекты ==== [[Паўднёванямецкія дыялекты|Паўднёванямецкая група дыялектаў]] (Oberdeutsch) распаўсюджана ў паўднёвай частцы Германіі, у [[Швейцарыя|Швейцарыі]] і [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. Паўночная частка паўднёванямецкай прасторы занята ўсходне- і паўднёвафранкскімі дыялектамі, якія ўваходзяць у буйную групу франкскіх дыялектаў, у якіх пазней адбылося другое перамяшчэнне<ref>{{cite web|url=http://www.mlwerke.de/me/me19/me19_474.htm#Kap_III|title=Fränkische Zeit. Anmerkung: Der fränkische Dialekt|author=[[Фрыдрых Энгельс|Friedrich Engels]].|access-date=2011-11-12|lang=de}}</ref>. Гэтая група працягваецца на паўночным захадзе да [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] і [[Бельгія|Бельгіі]]. Адпаведна, заходнюю і ўсходнюю частку займаюць дзве найбуйнейшыя групы прасторы — алеманскія<ref>{{cite web|url=http://www.gottenheim.de/Dialekt/alemanne.htm|title=Alemannisch|access-date=2011-11-12|lang=de|archive-url=https://www.webcitation.org/68rCLKVoS?url=http://www.gottenheim.de/Dialekt/alemanne.htm|archive-date=2 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref> і баварскія дыялекты<ref>{{cite web|url=http://sprachatlas.bayerische-landesbibliothek-online.de/|title=Bayerische Landesbibliothek Online. Sprechender Sprachatlas von Bayern|access-date=2011-11-12|lang=de|archive-url=https://www.webcitation.org/68rCLvz3S?url=http://sprachatlas.bayerische-landesbibliothek-online.de/|archive-date=2 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref>. * '''[[Верхнефранкскія дыялекты|Верхнефранкскі]] (Oberfränkisch)''' :* [[Усходнефранкскія дыялекты|Усходнефранкскі]] (Ostfränkisch) :* [[Паўднёвафранкскія дыялекты|Паўднёвафранкскі]] (Südfränkisch) * '''[[Алеманская гаворка|Алеманскі]] / [[Швейцарскі дыялект|Швейцарскі]] (Westoberdeutsch / Alemannisch ''im weiteren Sinne'')''' :* [[Швабскі дыялект|Швабскі]] (Schwäbisch) :* [[Ніжнеалеманскія дыялекты|Ніжнеалеманскі]] (Niederalemannisch) :* [[Верхнеалеманскі дыялект|Верхнеалеманскі]] (Hochalemannisch) :* [[Горнаалеманскі дыялект|Горнаалеманскі]] (Höchstalemannisch) * '''[[Баварскі дыялект|Баварскі]] (Ostoberdeutsch / Bairisch)''' :* [[Паўночнабаварскі дыялект|Паўночнабаварскі]] (Nordbairisch) :* [[Сярэднебаварскі дыялект|Сярэднебаварскі]] (Mittelbairisch) :* [[Паўднёвабаварскі дыялект|Паўднёвабаварскі]] (Südbairisch) === Нацыянальныя варыянты === [[Файл:Fußgeher-Schild.JPG|thumb|200px|right|Вывеска ў двары [[Вена|венскай]] вуліцы: тыповы [[аўстрыцызм]].]] [[Файл:Basel-Parkverbot.JPG|thumb|200px|right|Знак, які забараняе стаянку аўтамабіля, [[Базель]]: тыпова швейцарскае словаўжыванне.]] {{main|Нацыянальныя варыянты нямецкай мовы}} {{Гл. таксама|Аўстрыйскі варыянт нямецкай мовы|Швейцарскі варыянт нямецкай мовы}} Наддыялектныя формы — {{нп3|Аўстрыйскі варыянт нямецкай мовы|аўстрыйскі|ru|Австрийский вариант немецкого языка}} і {{нп3|Швейцарскі варыянт нямецкай мовы|швейцарскі варыянты нямецкай мовы|ru|Швейцарский вариант немецкого языка}} — цесна звязаныя з [[дыялект]]амі, на тэрыторыі распаўсюджання якіх яны ўжываюцца. Так, аўстрыйскі варыянт адносяць да {{нп3|Аўстра-баварскі дыялект|аўстра-баварскіх дыялектаў|ru|Баварский диалект}}, а швейцарскі — адпаведна, да {{нп3|Швейцарскі дыялект|швейцарскага дыялекту|ru|Швейцарский диалект}}<ref>{{cite web|url=http://www.dialekt.ch/|title=Website zu den Deutschschweizer Dialekten|access-date=2011-11-06|lang=de}}</ref>. Але ні той, ні другі нельга пераносіць выключна на дыялекты, бо абодва варыянты ўнармаваны і выкарыстоўваюцца на пісьме<ref>{{cite web|url=http://www.inst.at/trans/15Nr/06_1/scharloth15.htm|title=Zwischen Fremdsprache und nationaler Varietät. Untersuchungen zum Plurizentrizitätsbewusstsein der Deutschschweizer|author=Joachim Scharloth.|date=2004|publisher=Universität Zürich, Switzerland|access-date=2011-11-26|lang=de}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Ulrich Ammon.|загаловак=Die deutsche Sprache in Deutschland, Österreich und der Schweiz: Das Problem der nationalen Varietäten|месца=Berlin/New York|выдавецтва=de Gruyter|год=1995}}</ref>. Аўстрыйскі і швейцарскі варыянты маюць уласныя адрозненні ад стандартнай нямецкай мовы, якія ўкосна адпавядаюць дыялектам гэтых рэгіёнаў і праяўляюць сябе ў першую чаргу ў зносінах з носьбітамі літаратурнай мовы<ref name="Немецкий язык"/>. У цэлым [[немцы]] свабодна разумеюць [[швейцарцы|швейцарцаў]] і [[аўстрыйцы|аўстрыйцаў]], аднак у радзе выпадкаў фанетычныя і лексічныя асаблівасці гэтых варыянтаў не адпавядаюць літаратурнай норме, тым самым ствараючы бар’еры для міжнацыянальных зносін. Напрыклад, аўстрыйскія назвы месяцаў ''Jänner'' і ''Feber'' адрозніваюцца ад нямецкіх ''Januar'' і ''Februar'', а некаторыя граматычныя канструкцыі гэтага варыянта (напрыклад, часавая форма {{нп3|Прэтэрыт, нямецкая мова|прэтэрыта|ru|Претерит (немецкий язык)}} і ўсе часы {{нп3|кан'юнктыў|кан'юнктыва|ru|Сослагательное наклонение}}) носяць зусім іншую [[Семантыка|семантычную]] афарбоўку<ref>{{кніга|аўтар=Peter Wiesinger.|загаловак=Die deutsche Sprache in Österreich. Eine Einführung. In: Wiesinger (Hg.): Das österreichische Deutsch. Schriften zur deutschen Sprache. Band 12|месца=Wien, Köln, Graz|год=1988}}</ref>. У швейцарскім варыянце, як і ў аўстрыйскім, таксама існуюць шматлікія лексічныя неадпаведнасці, якія складана ўспрымаюцца носьбітамі нямецкай мовы. Напрыклад, часта выкарыстоўваюцца словы [[Французская мова|французскага]] паходжання (''Billett'' замест ''Fahrkarte'', ''Velo'' замест ''Fahrrad'', ''Poulet'' замест ''Hühnerfleisch''). Акрамя гэтага, існуюць адрозненні ў маўленні, якія ствараюць дадатковыя складанасці для разумення мовы: адрозненні ў вымаўленні {{нп3|Выбухныя зычныя|выбухных|ru|Взрывные согласные}} /p/, /t/, /k/ (аўстрыйскі варыянт) і {{нп3|спірант|спіранта|ru|Фрикативные согласные}} /ç/, адсутнасць {{нп3|Гартанная змычка|гартаннай змычкі|ru|Гортанная смычка}} (у швейцарскім варыянце)<ref>{{кніга|аўтар=Hans Bickel, Christoph Landolt.|загаловак=Schweizerhochdeutsch. Wörterbuch der Standardsprache in der deutschen Schweiz|месца=Mannheim, Zürich|выдавецтва=Dudenverlag|год=2012|isbn=978-3-411-70417-0}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Robert Sedlaczek.|загаловак=Das österreichische Deutsch|месца=Wien|выдавецтва=Ueberreuter|год=2004|isbn=3-8000-7075-8}}</ref>. І аўстрыйскі, і швейцарскі варыянты шырока распаўсюджаны ў краінах свайго ўжывання. Нягледзячы на тое, што дзяржаўнай мовай з’яўляецца літаратурная нямецкая, статус гэтых варыянтаў намнога больш трывалы, бо {{нп3|аўстрыцызм|аўстрыцызмы|ru|Австрицизм}} і {{нп3|гельвецызм|гельвецызмы|ru|Гельвецизм}} шырока ўжываюцца ў [[Сродкі масавай інфармацыі|сродках масавай інфармацыі]] і ў {{нп3|Гутарковае маўленне|гутарковым маўленні|ru|Разговорный стиль}}<ref name="Немецкий язык"/><ref>{{cite web|url=http://www.uni-leipzig.de/~siebenh/pdf/Siebenhaar_Wyler_97.pdf|title=Dialekt und Hochsprache in der deutschsprachigen Schweiz|author=Siebenhaar B., Wyler A.|date=1997|access-date=2011-11-26|lang=de}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Pollak W.|загаловак=Was halten die Österreicher von ihrem Deutsch? Eine sprachpolitische und soziosemiotische Analyse der sprachlichen Identität der Österreicher|месца=Wien|выдавецтва=Österreichische Gesellschaft für Semiotik/Institut für Soziosemiotische Studien|год=1992}}</ref>{{sfn|Москальская О. И. История немецкого языка|2006|с=28}}. == Нямецкае пісьменства == {{main|Нямецкі алфавіт}} [[Файл:Vereinfachte Ausgangsschrift.png|right|thumb|250px|[[Прапісныя літары]] нямецкага алфавіта з асобнымі спалучэннямі літар.]] У [[Нямецкі алфавіт|нямецкім алфавіце]] выкарыстоўваецца 26 пар [[Лацінскі алфавіт|лацінскіх літар]] ({{нп3|Малая літара|малыя|ru|Строчная буква}} і [[Вялікая літара|вялікія]])<ref>{{cite web|url=http://www.studygerman.ru/online/alphabet/|title=Немецкий алфавит: Study German|access-date=2011-11-06}}</ref>; літары {{нп3|умлаўт|ўмлаўтных|ru|Умлаут}} [[Гук мовы|гукаў]] (''ä'', ''ö'', ''ü''), і [[Лігатура (злучэнне літар)|лігатура]] ''ß'' ([[ß|эсцэт]]) у склад алфавіта не ўваходзяць. Пры алфавітным упарадкаванні ''ä'', ''ö'', ''ü'' не адрозніваюцца ад ''a'', ''o'', ''u'' адпаведна, за выключэннем слоў, якія адрозніваюцца толькі ўмлаўтам, — у гэтым выпадку слова з умлаўтам ідзе пасля; ''ß'' выкарыстоўваецца пасля доўгіх галосных і дыфтонгаў<ref>{{cite web|url=http://www.all-de.com/service/fragen_antworten/771-kogda-v-nemeckom-yasyke-ispolzuetsya-ss.html|title=Когда используется «ß»|access-date=2014-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201203804/http://www.all-de.com/service/fragen_antworten/771-kogda-v-nemeckom-yasyke-ispolzuetsya-ss.html|archive-date=1 лютага 2014|url-status=dead}}</ref> і прыроўніваецца да спалучэння ''ss''<ref>{{cite web|url=http://audio-class.ru/deutsch/abc-de.html|title=О Немецком алфавите|access-date=2011-11-06}}</ref>. Аднак пры пералічванні нямецкіх літар літары ''ä'', ''ö'', ''ü'' прыводзяць не побач з адпаведнымі літарамі ''a'', ''o'' і ''u'', а ў канцы спіса<ref>{{cite web|url=http://www.sprachprofi.org/german-alphabet_72670817.html|title=Das deutsche Alphabet|access-date=2012-01-17|lang=de|archive-url=https://www.webcitation.org/6HaHYdy15?url=http://www.sprachprofi.org/vocabulary/german-alphabet.html|archive-date=23 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref>. У слоўніках нямецкія словы размяшчаюцца без уліку умлаўта. {| class="standart" style="text-align:center; font-family: Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, sans-serif;" |----- ! <span style="font-size:smaller;">літара</span> !! <span style="font-size:smaller;">назва</span> | width="1" rowspan="16" | ! <span style="font-size:smaller;">літара</span> !! <span style="font-size:smaller;">назва</span> | width="1" rowspan="16" | ! <span style="font-size:smaller;">літара</span> !! <span style="font-size:smaller;">назва</span> | width="1" rowspan="16" | ! <span style="font-size:smaller;">літара</span> !! <span style="font-size:smaller;">назва</span> | width="1" rowspan="16" | ! <span style="font-size:smaller;">літара</span> !! <span style="font-size:smaller;">назва</span> |----- | [[A, лацініца|A a]] || а || [[F, лацініца|F f]] || эф || [[L, лацініца|L l]] || эль || [[Q, лацініца|Q q]] || ку || ([[Ü, лацініца|Ü ü]]) || у-умлаўт |----- | ([[Ä, лацініца|Ä ä]]) || а-умлаўт || [[G, лацініца|G g]] || гэ || [[M, лацініца|M m]] || эм || [[R, лацініца|R r]] || эр || [[V, лацініца|V v]] || фау |----- | [[B, лацініца|B b]] || бэ || [[H, лацініца|H h]] || ха || [[N (літара)|N n]] || эн || [[S, лацініца|S s]] || эс || [[W, лацініца|W w]] || вэ |----- | [[C, лацініца|C c]] || цэ || [[I, лацініца|I i]] || і || [[O, лацініца|O o]] || о || ([[ß]]) || эсцэт (ss) || [[X, лацініца|X x]] || ікс |----- | [[D, лацініца|D d]] || дэ || [[J, лацініца|J j]] || ёт || ([[Ö, лацініца|Ö ö]]) || о-умлаўт || [[T, лацініца|T t]] || тэ || [[Y, лацініца|Y y]] || іпсілан |----- | [[E, лацініца|E e]] || э || [[K, лацініца|K k]] || ка || [[P (лацініца)|P p]] || пэ || [[U, лацініца|U u]] || у || [[Z, лацініца|Z z]] || цэт |----- |} Да лацініцы ў нямецкай мове для пісьма ўжываліся [[руны]], якія пасля хрысціянізацыі германскіх зямель поўнасцю выйшлі з ужытку. Да пачатку XX ст. афіцыйна выкарыстоўваўся {{нп3|Гатычнае пісьмо|гатычны шрыфт|ru|Готическое письмо}} (у тым ліку і ў слоўніках, выдадзеных у іншых краінах)<ref>{{cite web|url=http://inyazservice.narod.ru/german_general.html|title=Виды немецкого письма|access-date=2011-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119121342/http://inyazservice.narod.ru/german_general.html|archive-date=19 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref>. Існавалі таксама асаблівы {{нп3|гатычны рукапісны шрыфт|гатычны рукапісны шрыфт|ru|Готический курсив}} і {{нп3|фрактура|фрактура|ru|Фрактура}} (выкладаліся ў школах да [[1941]] года). [[Антыква]] выкарыстоўваецца спачатку неафіцыйна з XIX ст., а пасля [[Лістападаўская рэвалюцыя|лістападаўскай рэвалюцыі 1918]] года ўводзіцца афіцыйна. Пры [[Нацыянал-сацыялізм|нацыстах]] гатычны шрыфт быў вернуты і некаторы час ужываўся афіцыйна, але затым {{нп3|Нацысцкая прапаганда|нацысцкая ж прапаганда|ru|Национал-социалистическая пропаганда}} пачала ганенні на гатычныя шрыфты, угледзеўшы ў іх рысы {{нп3|Яўрэйскае квадратнае пісьмо|яўрэйскага квадратнага пісьма|ru|Еврейское квадратное письмо}}<ref>{{cite web|url=http://books.google.com/?id=zfT0Iam0q7AC&pg=PA165&vq=the+nazi+ban+on+gothic&dq=paul+renner+the+art+of+typography+1998|title=Paul Renner: the Art of Typography|author=Christopher Burke.|date=1998|publisher=New York: Princeton Architectural Press|access-date=2011-11-06}}</ref>. Цяпер яны выкарыстоўваюцца толькі ў дэкаратыўных мэтах ці пры выданні кніг. == Лінгвістычная характарыстыка == === Фанетыка і фаналогія === {{main|Фанетыка нямецкай мовы}} Нямецкая [[фанетыка]] і [[фаналогія]] — гэта найперш фанетычная і фаналагічная сістэма літаратурнай нямецкай мовы, бо сама нямецкая мова неаднародная, мае некалькі {{нп3|Разнавіднасці нямецкай мовы|стандартных варыянтаў|ru|Разновидности немецкого языка}}, у залежнасці ад краіны распаўсюджання, і мноства {{нп3|Дыялекты нямецкай мовы|дыялектаў|ru|Диалекты немецкого языка}}, кожны з якіх мае свае ўласныя фанетычныя асаблівасці<ref>{{кніга|аўтар=Werner König.|загаловак=Phonologische Regionalismen in der deutschen Standardsprache|месца=Berlin|год=1997|старонак=246—270}}</ref><ref>{{cite web|url=http://faql.de/lokalkolorit.html#ig |title=richtich oder richtick — was ist richtig? |access-date=2011-11-06|lang=de}}</ref>. У канцы XVIII ст. эталонным нямецкім вымаўленнем лічылася саксонскае, што тлумачыцца моцным уплывам саксонскіх дзеячаў мастацтва і навукі на {{нп3|Культура Германіі|нямецкую культуру|ru|Культура Германии}} ў цэлым. Ужо ў XIX ст. вымаўленне, характэрнае для мовы жыхароў паўночнай Германіі, істотна ўмацавала свае пазіцыі, што, з аднаго боку, было выклікана ўзмацненнем [[Прусія|Прусіі]] і стварэннем пад яе эгідай аб’яднанай [[Германская імперыя|Германскай імперыі]], з другога — ужо замацаванымі ў вуснай мове стандартамі паўночнагерманскага вымаўлення. Гэтае вымаўленне было кадыфікавана ў «Сцэнічным вымаўленні» (''Deutschen Bühnenaussprache'') [[Тэадор Зібс|Тэадора Зібса]] ў 1898 годзе. Сучасныя {{нп3|Арфаэпічны слоўнік|арфаэпічныя слоўнікі|ru|Орфоэпический словарь}} ў цэлым адпавядаюць нормам, устаноўленым Зібсам, адрозніваючыся ад іх толькі нязначна. Так, напрыклад, сучаснае вымаўленне гука {{нп3|Альвеалярны дрыжачы зычны|[r]|ru|Альвеолярные дрожащие согласные}} ужо не адпавядае фанеме /r/. Прызнанымі сёння нормамі вымаўлення лічацца нормы [[Конрад Дудэн|Конрада Дудэна]], прыведзеныя ў яго «Арфаэпічным слоўніку» (''Duden-Aussprachewörterbuch'')<ref>{{кніга|загаловак=Seminar für Sprachmethodik: Phonologie. Ein sprachwissenschaftliches Lehrbuch|месца=Bonn|выдавецтва=Verlag für Kultur und Wissenschaft|год=2000}}</ref>, які апісвае ўсе асноўныя правілы фанетыкі і фаналогіі, але ў той жа час не заўсёды адлюстроўвае сучасны стан нямецкага вымаўлення. Прычынай гэтых неадпаведнасцей з’яўляюцца змены ў маўленні немцаў, выкліканыя радам фактараў, сярод якіх значнае месца занімае ўплыў сучаснай [[Культура ЗША|заходняй культуры]]. Тым не менш, нормы літаратурнай нямецкай мовы і яе фанетыкі і фаналогіі працягваюць выкладацца ў {{нп3|Адукацыя ў Германіі|нямецкіх школах|ru|Образование в Германии}} і вышэйшых навучальных установах<ref>{{кніга|аўтар=Ursula Hirschfeld.|загаловак=Welche Aussprache lehren wir? In: Jahrbuch Deutsch als Fremdsprache|год=1997|старонкі=175-188}}</ref>. ==== Сістэма галосных і зычных гукаў ==== [[Фанетыка]] нямецкай мовы налічвае 44 [[гук]]і, сярод якіх адрозніваюць 16 [[Галосныя|галосных]], 3 [[дыфтонгі]], 22 [[зычныя]] і 3 {{нп3|Афрыката|афрыкаты|ru|Аффрикаты}} (гукаспалучэнні [kv] і [ks] часта разглядаюць у радзе афрыкат, аднак у [[Міжнародны фанетычны алфавіт|МФА]] яны не ўлічваюцца)<ref name="autogenerated1">{{кніга|аўтар=Носков С. А. |загаловак=Немецкий язык для поступающих в вузы |месца=Мн. |год=2002 |старонак=415 |isbn=985-06-0819-6}}</ref>. Акрамя стандартнага набору гукаў у нямецкай могуць выкарыстоўвацца таксама гукі {{нп3|Неагублены галосны задняга рада сярэдне-ніжняга пад'ёму|[ʌ]|ru|Неогублённый гласный заднего ряда средне-нижнего подъёма}} (''D'''u'''blin''), {{нп3|Ненапружаны галосны пярэдняга рада ніжняга пад'ёму|[æ]|ru|Ненапряжённый гласный переднего ряда нижнего подъёма}} (''C'''a'''nberra''), {{нп3|Шва|[ə:]|ru|Шва}} (''New J'''er'''sey''), {{нп3|Агублены галосны задняга рада сярэдне-ніжняга пад'ёму|[ɔ:]|ru|Огублённый гласный заднего ряда средне-нижнего подъёма}} (''H'''a'''ll''), {{нп3|Агублены галосны пярэдняга рада ніжняга пад'ёму|[ɶ:]|ru|Огублённый гласный переднего ряда нижнего подъёма}} (''Chef d''''ɶu'''vre''), {{нп3|Звонкі лабіявелярны апраксімант|[w]|ru|Звонкий лабиовелярный аппроксимант}} ('''''W'''aterproof''), {{нп3|Глухі зубны шчылінны зычны|[θ]|ru|Глухой зубной щелевой согласный}} (''Commonweal'''th'''''), {{нп3|Звонкі зубны шчылінны зычны|[ð]|ru|Звонкий зубной щелевой согласный}} (''Ciuda'''d'''Trujillo''), {{нп3|Звонкая постальвеалярная афрыката|[ʤ]|ru|Звонкая постальвеолярная аффриката}} ('''''G'''in''), якія ўжываюцца пераважна ў словах іншамоўнага паходжання. У залежнасці ад становішча [[язык]]а нямецкія галосныя падзяляюцца на {{нп3|Галосныя пярэдняга рада|галосныя пярэдняга|ru|Гласные переднего ряда}} (''i, e, ä, ö, ü'') і {{нп3|Галосныя задняга рада|задняга радоў|ru|Гласные заднего ряда}} (''a, o, u''). Яны бываюць доўгімі і кароткімі, прычым 8 галосных літар даюць 16 галосных гукаў<ref name="autogenerated1" />. Працягласць галосных звязваецца з якасцю склада, які яны ўтвараюць. У гэтых адносінах адрозніваюць адкрытыя (заканчваюцца на галосны ці складаюцца з аднаго галоснага) і закрытыя [[Склад (мова)|склад]] і (заканчваюцца на адну або некалькі зычных). [[Дыфтонг|Дыфтонгам]] называецца злітнае вымаўленне ў адным складзе двух галосных. У залежнасці ад удзелу голасу нямецкія зычныя падзяляюцца на {{нп3|Глухі зычны|глухія|ru|Согласные}}, {{нп3|Звонкі зычны|звонкія|ru|Согласные}} ({{нп3|Выбухныя зычныя|выбухныя|ru|Взрывные согласные}} і {{нп3|Шчылінныя зычныя|шчылінныя|ru|Фрикативные согласные}}) і {{нп3|Санорныя зычныя|санорныя|ru|Сонорные согласные}} (гучныя). Пад {{нп3|афрыката|афрыкатамі|ru|Аффрикаты}} разумеюць злітнае вымаўленне двух зычных. {{multicol}} {| class="standard" |+ Зычныя гукі нямецкай мовы |- ! Гук !! Характарыстыка !! Літарныя адпаведнасці !! прыклад |- |align="center"| [[глухі губна-губны выбухны|[p]]] || выбухны глухі || ''p, pp, b'' || '''''P'''ass'' ['''p'''as] |- |align="center"| [[звонкі губна-губны выбухны|[b]]] || выбухны звонкі || ''b, bb'' || '''''b'''aden'' [''''b'''a: dən] |- |align="center"| [[глухі альвеалярны выбухны|[t]]] || выбухны глухі || ''t, tt, th, d'' || ''sa'''tt''''' [za'''t'''] |- |align="center"| [[звонкі альвеалярны выбухны|[d]]] || выбухны звонкі || ''d, dd'' || '''''d'''ort'' ['''d'''ɔrt] |- |align="center"| [[глухі велярны выбухны|[k]]] || выбухны глухі || ''k, ck, ch, g'' || '''''K'''ette'' [''''k'''εtə] |- |align="center"| [[звонкі велярны выбухны|[g]]] || выбухны звонкі || ''g, gg'' || ''Ro'''gg'''en'' ['rɔ'''g'''ən] |- |align="center"| [[глухі губна-зубны спірант|[f]]] || шчылінны глухі || ''f, ff, v, ph'' || '''''F'''eder'' [''''f'''e: dər] |- |align="center"| [[звонкі губна-зубны спірант|[v]]] || шчылінны звонкі || ''w, v'' || '''''W'''elt'' ['''v'''εlt] |- |align="center"| [[глухі альвеалярны спірант|[s]]] || шчылінны глухі || ''s, ss, ß'' || ''Flu'''ss''''' [flʊ'''s'''] |- |align="center"| [[звонкі альвеалярны спірант|[z]]] || шчылінны звонкі || ''s'' || '''''s'''agen'' [''''z'''a: gən] |- |align="center"| [[глухі постальвеалярны спірант|[ʃ]]] || шчылінны глухі || ''sch, s, ch'' || '''''sch'''ön'' ['''ʃ'''ø:n] |- |align="center"| [[звонкі постальвеалярны спірант|[ʒ]]] || шчылінны звонкі || ''g, j'' || '''''G'''enie'' ['''ʒ'''e’ni:] |- |align="center"| [[палатальны апраксімант|[j]]] || шчылінны звонкі || ''j, y'' || '''''j'''ung'' ['''j'''ʊŋ] |- |align="center"| [[глухі палатальны спірант|[ç]]] || шчылінны глухі || ''ch, g'' || ''Köni'''g''''' ['kø:nɪ'''ç'''] |- |align="center"| [[глухі велярны спірант|[x]]] || шчылінны глухі || ''ch'' || ''no'''ch''''' [nɔ'''x'''] |- |align="center"| [[глухі глатальны шчылінны зычны|[h]]] || шчылінны глухі || ''h'' || ''wo'''h'''er'' [vo’'''h'''e:ɐ] |- |align="center"| [[альвеалярны дрыжачы зычны|[r]]] || звонкі санорны || ''r, rr, rh'' || '''''R'''ose'' [''''r'''o: zə] |- |align="center"| [[ненапружаны галосны сярэдняга рада ніжняга пад’ёму|[ɐ]]] || вакалізаваны [r] || ''r, er'' || ''hie'''r''''' [hi:'''ɐ'''] |- |align="center"| [[альвеалярны латэральны апраксімант|[l]]] || санат || ''l, ll'' || '''''L'''iebe'' [''''l'''i: bə] |- |align="center"| [[губна-губны насавы зычны|[m]]] || насавы санат || ''m, mm'' || ''ko'''mm'''en'' ['kɔ'''m'''ən] |- |align="center"| [[Пярэднеязычны насавы зычны|[n]]] || насавы санат || ''n, nn'' || '''''N'''ame'' [''''n'''a: mə] |- |align="center"| [[велярны насавы зычны|[ŋ]]] || насавы санат || ''ng, n'' || ''da'''n'''ken'' ['da'''ŋ'''kən] |- |align="center"| [[Глухая губна-зубная афрыката|[p͡f]]] || афрыката || ''pf'' || '''''Pf'''erd'' ['''p͡f'''e: rt] |- |align="center"| [[Глухая альвеалярная афрыката|[t͡s]]] || афрыката || ''z, tz, c, t'' || '''''Z'''ahn'' ['''t͡s'''a: n] |- |align="center"| [[Глухая постальвеалярная афрыката|[t͡ʃ]]] || афрыката || ''tsch, tch'' || ''Ma'''tch''''' [mε'''t͡ʃ'''] |- |align="center"| [[Міжнародны фанетычны алфавіт|[kv]]] || гукаспалучэнне || ''qu'' || '''''Qu'''elle'' [''''kv'''εlə] |- |align="center"| [[Міжнародны фанетычны алфавіт|[ks]]] || гукаспалучэнне || ''x, chs'' || ''se'''chs''''' [zε'''ks'''] |} {{multicol-break}} {| class="standard" |+ Галосныя гукі нямецкай мовы |- ! Гук !! Характарыстыка !! Літарныя адпаведнасці !! Прыклад |- |align="center"| [[Неагублены галосны пярэдняга рада ніжняга пад’ёму|[a]]] || адкрыты кароткі || ''a'' || ''M'''a'''nn'' [m'''a'''n] |- |align="center"| [[Неагублены галосны пярэдняга рада ніжняга пад’ёму|[a:]]] || адкрыты доўгі || ''a, aa, ah'' || ''T'''a'''t'' [t'''a:'''t] |- |align="center"| [[Неагублены галосны пярэдняга рада сярэдне-ніжняга пад’ёму|[ε]]] || адкрыты кароткі || ''e, ä'' || ''H'''e'''ld'' [h'''ε'''lt] |- |align="center"| [[Неагублены галосны пярэдняга рада сярэдне-ніжняга пад’ёму|[ε:]]] || адкрыты доўгі || ''ä, äh'' || ''B'''ä'''r'' [b'''ε:'''r] |- |align="center"| [[Шва|[ə]]] || слабы, рэдукаваны || ''e'' || ''leb'''e'''n'' ['le: b'''ə'''n] |- |align="center"| [[Неагублены галосны пярэдняга рада сярэдне-верхняга пад’ёму|[e:]]] || закрытый доўгі || ''e, ee, eh'' || ''l'''e'''gen'' ['l'''e:'''gən] |- |align="center"| [[Ненапружаны неагублены галосны пярэдняга рада верхняга пад’ёму|[ɪ]]] || адкрыты кароткі || ''i'' || ''W'''i'''nd'' [v'''ɪ'''nt] |- |align="center"| [[Неагублены галосны пярэдняга рада верхняга пад’ёму|[i:]]] || закрытый доўгі || ''i, ih, ie, ieh'' || ''W'''ie'''n'' [v'''i:'''n] |- |align="center"| [[Агублены галосны задняга рада сярэдне-ніжняга пад’ёму|[ɔ]]] || адкрыты кароткі || ''o'' || ''w'''o'''llen'' ['v'''ɔ'''lən] |- |align="center"| [[Агублены галосны задняга рада сярэдне-верхняга пад’ёму|[o:]]] || закрытый доўгі || ''o, oo, oh'' || ''K'''oh'''l'' [k'''o:'''l] |- |align="center"| [[Агублены галосны пярэдняга рада сярэдне-ніжняга пад’ёму|[œ]]] || адкрыты кароткі || ''ö'' || ''L'''ö'''ffel'' ['l'''œ'''fəl] |- |align="center"| [[Агублены галосны пярэдняга рада сярэдне-верхняга пад’ёму|[ø:]]] || закрытый доўгі || ''ö, öh, oe'' || ''H'''öh'''le'' ['h'''ø:'''lə] |- |align="center"| [[Ненапружаны агублены галосны пярэдняга рада верхняга пад'ёму|[ʊ]]] || адкрыты кароткі || ''u'' || ''H'''u'''nd'' [h'''ʊ'''nt] |- |align="center"| [[Агублены галосны задняга рада верхняга пад’ёму|[u:]]] || закрытый доўгі || ''u, uh'' || ''g'''u'''t'' [g'''u:'''t] |- |align="center"| [[Ненапружаны агублены галосны пярэдняга рада верхняга пад’ёму|[ʏ]]] || адкрыты кароткі || ''ü, y'' || ''f'''ü'''nf'' [f'''ʏ'''nf] |- |align="center"| [[Агублены галосны пярэдняга рада верхняга пад’ёму|[y:]]] || закрытый доўгі || ''ü, üh, y'' || ''f'''üh'''len'' ['f'''y:'''lən] |- |align="center"| [[Міжнародны фанетычны алфавіт|[aɪ̯]]] || дыфтонг || ''ei, ey, ai, ay'' || ''B'''ay'''ern'' ['b'''aɪ̯'''ɐn] |- |align="center"| [[Міжнародны фанетычны алфавіт|[aʊ̯]]] || дыфтонг || ''au'' || ''H'''au'''s'' [h'''aʊ̯'''s] |- |align="center"| [[Міжнародны фанетычны алфавіт|[ɔʏ̯]]] || дыфтонг || ''eu, äu'' || ''L'''eu'''te'' ['l'''ɔʏ̯'''tə] |} {{multicol-end}} ==== Транскрыпцыйныя знакі ==== Традыцыйна ў нямецкай {{нп3|транскрыпцыя, лінгвістыка|транскрыпцыі|ru|Транскрипция (лингвистика)}} для вывучэння або чытання складаных слоў выкарыстоўваюць адмысловыя знакі, якія паказваюць на розныя асаблівасці вымаўлення<ref>{{кніга|аўтар=Helmut Richter.|загаловак=Grundsätze und System der Transkription (IPA)|месца=Tübingen|год=1973}}</ref>: ''[:]'' (працягласць), ''[']'' ([[націск]]), ''[•]'' (паўпрацягласць), ''[’]'' ({{нп3|Гартанная змычка|цвёрды прыступ|ru|Гортанная смычка}} галоснага ў пачатку слова). Так, напрыклад, слова ''Uhu'' мае транскрыпцыю ''['’u: hu•]'': відавочна, што слова чытаецца з прыступам на першым гуку, націск падае на першы склад, ''u'' — доўгі, канцавая галосная вымаўляецца паўдоўга, ''h'' — вымаўляецца (у адрозненне ад звычайнага ўжывання паміж двума галоснымі, як, напрыклад, у слове ''fliehen''). У звычайных слоўніках, якія не прадугледжваюць раскрыцця фанетычных асаблівасцей слоў, знакі ''[’]'' і ''[•]'' апускаюцца. ==== Націск ==== Слоўны націск у нямецкай мове носіць фіксаваны характар і амаль не змяняе свайго становішча ў слове. У каранёвых словах націск падае, як правіла, на першы склад, у словах з [[Прыстаўка (мова)|прыстаўкамі]] націск падае альбо на прыстаўку, альбо на [[Корань (лінгвістыка)|корань]]. У сувязі з гэтым вылучаюць націскныя (''un-, ur-, ab-, auf-, aus-, bei-, ein-, mit-, nach-, vor-, zu-'') і ненаціскныя прыстаўкі (''be-, ge-, ent-, emp-, er-, miss-, ver-, zer-''), якія іначай называюцца паўпрэфіксамі і прэфіксамі (націскальнасць з’яўляецца адной з прычын проціпастаўлення гэтых [[афікс]]аў). Большасць нямецкіх [[суфікс]]аў ненаціскныя, аднак існуе цэлая група націскных суфіксаў (''-ist, -ent, -ant, -ee, -eur, -ion, -tät, -ur, -at, -it, -ot, -et'')<ref name="autogenerated1" />. У [[Складанае слова|складаных словах]] націск бывае галоўным (звычайна падае на першы кампанент слова) і другарадным. Другарадны націск звычайна падае на другі кампанент (напрыклад, як у слове ''Zeít-verschiébung''), аднак існуюць і выключэнні (напрыклад, як у слове ''Jáhr-húndert''), а ў [[абрэвіятура]]х адносіцца да апошняй літары (''die BRD [be:’ɛr’de:]''). Націск у {{нп3|Сказ, лінгвістыка|сказе|ru|Предложение (лингвистика)}} падае на якія-небудзь знамянальныя словы, г.зн. службовыя словы націску пазбаўленыя. Націск, {{нп3|Тон, лінгвістыка|рухі тону|ru|Тон (лингвистика)}}, {{нп3|Тэмп маўлення|тэмп|ru|Темп речи}} і паўзы ў сукупнасці даюць {{нп3|Інтанацыя, лінгвістыка|інтанацыю|ru|Интонация (лингвистика)}}. Галоўны націск ва ўсёй фразе называецца {{нп3|Фразавы націск|фразавым націскам|ru|Ударение}}, для якога характэрныя паніжэнні ці павышэнні тону: ''Was "machen Sie?''. {{нп3|Лагічны націск|Лагічны націск|ru|Ударение}} паказвае на слова, якое той, хто гаворыць, хоча лагічна вылучыць: ''"Er kommt heute — Er "kommt heute.'' === Марфалогія === {{main|Граматыка нямецкай мовы}} Па сваёй марфалагічнай структуры нямецкая мова з’яўляецца флектыўна-аналітычнаю. [[Флектыўнасць]] і {{нп3|аналітызм|аналітызм|ru|Аналитические языки}} пераважаюць у мове і ўтвараюць дамінанту яе [[Марфалогія мовы|марфалагічнага строю]]<ref>{{cite web|url=http://wwwg.uni-klu.ac.at/eeo/Deutsch.pdf|title=Germanische Sprachen: Deutsch|access-date=2011-11-06|lang=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20120130182302/http://wwwg.uni-klu.ac.at/eeo/Deutsch.pdf|archive-date=30 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref>. * '''Флектыўнасць''' Сінтэтычна спрагаецца [[дзеяслоў]] у нямецкай мове ў {{нп3|Цяперашні час, лінгвістыка|цяперашнім|ru|Настоящее время (лингвистика)}} ({{нп3|Präsens|Präsens|ru|Презенс (немецкий язык)}}) і [[Прошлы час|прошлым часе]] ({{нп3|Präteritum|Präteritum|ru|Претерит (немецкий язык)}}); сінтэтычна скланяецца [[прыметнік]], выступаючы ў атрыбутыўнай функцыі; [[Субстантывацыя|субстантыўныя]] прыметнікі таксама маюць [[Канчатак|канчаткі]] і скланяюцца па {{нп3|Нямецкія склоны|склонах|ru|Падеж в немецком языке}}. Практычна ўсе займеннікі скланяюцца сінтэтычна, аднак сустракаюцца і [[Суплетывізм|суплетыўныя]] формы (асабліва ў {{нп3|Асабовыя займеннікі|асабовых займеннікаў|ru|}}): ''ich — meiner — mir; er — ihm; wir — uns''. Што да скланення назоўнікаў, то тут назіраецца даволі своеасаблівая карціна: назоўнікі, у залежнасці ад прыналежнасці да таго ці іншага скланення (у нямецкай іх чатыры), скланяюцца альбо флектыўна-аналітычна, г.зн. па склонах змяняецца не толькі імя, але і [[артыкль]] (моцнае, слабае і змешанае скланенні), альбо толькі аналітычна, змяняецца толькі артыкль, імя ж застаецца ва ўсіх склонах нязменным (жаночае скланенне). З [[лічэбнік]]аў толькі {{нп3|парадкавыя лічэбнікі|парадкавыя|ru|Порядковое числительное}} змяняюцца па склонах і маюць тыя ж канчаткі, што і прыметнікі. * '''Аналітызм''' Аналітычна ўтвараюцца ў нямецкай мове: # чатыры з шасці дзеяслоўных часавых форм як у [[Абвесны лад|абвесным]], так і ва {{нп3|сувязны лад|сувязным ладзе (кан’юнктыве)|ru|Сослагательное наклонение}} ({{нп3|Perfekt|Perfekt|ru|Перфект (немецкий язык)}}, {{нп3|Plusquamperfekt|Plusquamperfekt|ru|Плюсквамперфект (немецкий язык)}}, {{нп3|Futur I|Futurum I|ru|Первый футур}}, {{нп3|Futur II|Futurum II|ru|Второй футур}}); # усе часавыя формы {{нп3|Залежны стан дзеяслова|залежнага стану|ru|Залог (лингвистика)}}; # умоўны лад (Konditionalis I і Konditionalis II); # артыкль + назоўнік уяўляюць сабой таксама аналітычную з’яву, бо носьбітам {{нп3|Семантыка, лінгвістыка|семантыкі|ru|Семантика}} з’яўляецца імя, а выразнікам яго граматычных катэгорый ([[Граматычны род|род]], [[Граматычны лік|лік]], [[склон]], суаднесенасць-несуаднесенасць) артыкль. * '''Інкарпарацыя''' {{нп3|Інкарпарацыя, лінгвістыка|Інкарпарацыя|ru|Инкорпорация (лингвистика)}} хоць і не з’яўляецца дамінуючым марфалагічным тыпам нямецкай мовы, усё ж сустракаецца ў ёй вельмі часта. Прыкладамі інкарпарацыі ў нямецкай мове з’яўляюцца: # усе [[Складанае слова|складаныя словы]]: ''Damenschuhabsatz'' — абцас жаночных чаравікаў. # зліццё прыназоўнікаў з артыклямі: ''im'' (''in + dem''), ''ins'' (''in + das''), ''zum'' (''zu + dem''), ''zur'' (''zu + der''), ''vom'' (''von + dem''), ''am'' (''an + dem''), ''ums'' (''um + das'') і так далей. # інтэрпазіцыя часціцы ''zu'' паміж прыстаўкай і коранем дзеяслова: ''Wir haben keine Zeit, unsere Freunde an'''zu'''rufen''. * '''Аглютынацыя''' {{нп3|Аглютынацыя, лінгвістыка|Аглютынацыя|ru|Агглютинация (лингвистика)}} сустракаецца ў нямецкай мове даволі рэдка. Прыклад аглютынацыі: ''der Bär — die Bär'''in''' — die Bär'''inn'''en''. [[Суфікс]] ''-in'' (''-inn'') перадае толькі {{нп3|жаночы род|жаночы род|ru|Женский род}}, а суфікс ''-en'' — толькі [[множны лік]]. ==== Артыкль ==== {{main|Артыкль у нямецкай мове}} {{нп3|Артыкль у нямецкай мове|Артыкль у нямецкай мове|ru|Артикль в немецком языке}} — гэта службовае слова, якое ўказвае на род, лік і склон назоўніка (таму яго яшчэ называюць родавым словам)<ref>{{cite web|url=http://lernendeutsch.ru/?page_id=351|title=Немецкий язык для всех: Der Artikel. Артикль|access-date=2011-11-06}}</ref>. Адрозніваюць {{нп3|Пэўны артыкль|пэўныя|ru|Артикль}} (''der, die, das, die'') і {{нп3|Няпэўны артыкль|няпэўныя артыклі|ru|Артикль}} (''ein, eine, ein'', множнага ліку ў няпэўнага артыкля няма). Яны могуць [[Скланенне|скланяцца]] як {{нп3|Указальны займеннік|указальныя|ru|Указательные местоимения}} (''dieser, jener''), {{нп3|Прыналежны склон|прыналежныя|ru|Посессив}} (''mein, dein, sein''), {{нп3|Пытальныя займеннікі|пытальныя|ru|Вопросительные местоимения}} (''welcher?, was für ein…?'') і няпэўныя (''jeder, mancher'') [[займеннік]]і, адмоўны займеннік ''kein'', а таксама займеннікі, якія ўжываюцца толькі ў множным ліку (''alle, viele, einige, mehrere'')<ref>{{кніга|аўтар=Heinz V.|загаловак=Das System der Artikelformen im gegenwärtigen Deutsch|месца=Tübingen|год=1979|isbn=3-484-10359-0}}</ref>. {| class="standard" |+Скланенне артыкляў |- ! Склон !! Мужчынскі род !! Жаночы род !! Ніякі род !! Множны лік |- | Nominativ || ''der (ein)'' || ''die (eine)'' || ''das (ein)'' || ''die'' |- | Genitiv || ''des (eines)'' || ''der (einer)'' || ''des (eines)'' || ''der'' |- | Dativ || ''dem (einem)'' || ''der (einer)'' || ''dem (einem)'' || ''den'' |- | Akkusativ || ''den (einen)'' || ''die (eine)'' || ''das (ein)'' || ''die'' |} Няпэўны артыкль часцей за ўсё стаіць перад назоўнікамі, якія ўпамінаюцца ўпершыню ці мала вядомыя. Пэўны артыкль ужываецца, калі прадмет ужо ўпамінаўся, а таксама пры наяўнасці азначэння (назоўнік у форме [[Родны склон|роднага склону]], {{нп3|парадкавы лічэбнік|парадкавы лічэбнік|ru|Порядковое числительное}}, прыметнік у [[Ступені параўнання|Superlativ]]). Артыкль можа быць апушчаны ў выпадках, калі перад назоўнікам стаіць займеннік ці {{нп3|колькасны лічэбнік|колькасны лічэбнік|ru|Имя числительное}}, калі назоўнік — назва [[Краіна|краіны]] ці [[горад]]а (ніякі род), абстрактнае паняцце, ці ён абазначае нейкае рэчыва ў невядомай колькасці. ==== Назоўнік ==== {{main|Назоўнік у нямецкай мове}} {{нп3|Назоўнік у нямецкай мове|Нямецкія назоўнікі|ru|Существительное в немецком языке}} ў адзіночным ліку маюць чатыры тыпы скланення: моцнае для мужчынскага і ніякага роду, слабае — для мужчынскага роду, жаночае — для жаночага роду і змешанае — для некаторых назоўнікаў мужчынскага і ніякага роду. {{нп3|Уласнае імя|Імёны ўласныя|ru|Имя собственное}} маюць канчатак ''-s'' толькі ў родным склоне<ref>{{cite web|url=http://www.studygerman.ru/online/manual/substantiv3.html |title=Study German. Грамматика немецкого языка (справочник): Имя существительное (Substantiv) |access-date=2011-11-06 }}</ref>. {| class="standard" |+Скланенне назоўнікаў у адзіночным ліку |- ! Склон !! Моцнае скланенне !! Слабае скланенне !! Жаночае скланенне !! Змешанае скланенне |- | Nominativ || ''der Berg'' || ''der Mensch'' || ''die Frau'' || ''der Name'' |- | Genitiv || ''des Berg(e)s'' || ''des Menschen'' || ''der Frau'' || ''des Namens'' |- | Dativ || ''dem Berg'' || ''dem Menschen'' || ''der Frau'' || ''dem Namen'' |- | Akkusativ || ''den Berg'' || ''den Menschen'' || ''die Frau'' || ''den Namen'' |} Множны лік назоўнікі ўтвараюць па пяці тыпах (1 тып — суфікс ''-e''; 2 тып — суфікс ''-(e)n'' (заўсёды без умлаўта); 3 тып — суфікс ''-er'' (па магчымасці з умлаўтам); 4 тып — без суфікса (з умлаўтам і без яго); 5 тып — суфікс ''-s'' (для скарочаных і складанаскарочаных слоў, а таксама [[Запазычанне|запазычанняў]]; без умлаўта)<ref>{{кніга|аўтар=Смирнова Т. Н. |загаловак=Deutsch Intensiv. Начальный этап |месца=М. |год=2005 |старонак=352 |isbn=5-329-01422-0}}</ref>. {| class="standard" |+Множны лік назоўнікаў |- ! Тып !! Лік !! Мужчынскі род !! Жаночы род !! Ніякі род |- | '''I''' || Адзіночны — множны || ''der Platz — die Plätze'' || ''die Stadt — die Städte'' || ''das Jahr — die Jahre'' |- | '''II''' || Адзіночны — множны || ''der Junge — die Jungen'' || ''die Uhr — die Uhren'' || ''das Bett — die Betten'' |- | '''III''' || Адзіночны — множны || ''der Mann — die Männer'' || <center>—</center> || ''das Bild — die Bilder'' |- | '''IV''' || Адзіночны — множны || ''der Vogel — die Vögel'' || ''die Tochter — die Töchter'' || ''das Gebäude — die Gebäude'' |- | '''V''' || Адзіночны — множны || ''der Park — die Parks'' || ''die Mutti — die Muttis'' || ''das Hotel — die Hotels'' |} У множным ліку ўсе назоўнікі скланяюцца аднолькава. У давальным склоне к форме множнага ліку прыбаўляецца ''-n'', калі гэта форма яшчэ не мае такога канчатка (ці канчатка ''-s'') у назоўным склоне. {| class="standard" |+Скланенне назоўнікаў у множным ліку |- ! Склон !! Мужчынскі род !! Жаночы род !! Ніякі род |- | Nominativ ||'' die Männer'' || ''die Frauen'' || ''die Kinos'' |- | Genitiv || ''der Männer'' || ''der Frauen'' || ''der Kinos'' |- | Dativ || ''den Männern'' || ''den Frauen'' || ''den Kinos'' |- | Akkusativ || ''die Männer'' || ''die Frauen'' || ''die Kinos'' |} ==== Прыметнік ==== {{main|Прыметнік у нямецкай мове}} {{нп3|Прыметнік у нямецкай мове|Нямецкія прыметнікі|ru|Прилагательное в немецком языке}} змяняюцца толькі калі выступаюць як {{нп3|Азначэнне, лінгвістыка|азначэнні|ru|Определение (синтаксис)}} да назоўнікаў. Яны маюць тры тыпы скланення<ref>{{cite web|url=http://lernendeutsch.ru/?page_id=312 |title=Имя прилагательное (Das Adjektiv). Склонение прилагательных. |access-date=2011-11-06 }}</ref>: * '''слабае''' — прыметнік стаіць пасля пэўнага артыкля ці займеннікаў ''dieser, jener, jeder, welcher''; ён набывае канчатак ''-en'' ва ўсіх склонах адзіночнага ліку, акрамя назоўнага; вінавальны склон для жаночага і ніякага роду маюць канчатак ''-e'', а ў множным ліку ўсіх склонаў набывае ''-en''; * '''моцнае''' — мае месца, калі перад прыметнікам няма азначальніка, пэўнага артыкля, за выключэннем роднага склону мужчынскага і ніякага роду ў адзіночным ліку, дзе выкарыстоўваецца слабы канчатак ''-en''; * '''змешанае''' — прыметнік стаіць пасля няпэўнага артыкля, прыналежнага займенніка ці адмоўнага займенніка ''kein''; моцныя канчаткі для назоўнага і вінавальнага склону, слабыя — для роднага і давальнага. {| class="standard" |+Слабае скланенне |- ! Склон !! Мужчынскі род !! Жаночы род !! Ніякі род !! Множны лік |- | Nominativ || ''der gute Mann'' || ''die gute Frau'' || ''das gute Kind'' || ''die guten Leute'' |- | Genitiv || ''des guten Mannes'' || ''der guten Frau'' || ''des guten Kindes'' || ''der guten Leute'' |- | Dativ || ''dem guten Mann(e)'' || ''der guten Frau'' || ''dem guten Kind(e)'' || ''den guten Leuten'' |- | Akkusativ || ''den guten Mann'' || ''die gute Frau'' || ''das gute Kind'' || ''die guten Leute'' |} {| class="standard" |+Моцнае скланенне |- ! Склон !! Мужчынскі род !! Жаночы род !! Ніякі род !! Множны лік |- | Nominativ || ''süßer Wein'' || ''warme Milch'' || ''frisches Gemüse'' || ''gute Bücher'' |- | Genitiv || ''süßen Weines'' || ''warmer Milch'' || ''frischen Gemüses'' || ''guter Bücher'' |- | Dativ || ''süßem Wein(e)'' || ''warmer Milch'' || ''frischem Gemüse'' || ''guten Büchern'' |- | Akkusativ || ''süßen Wein'' || ''warme Milch'' || ''frisches Gemüse'' || ''gute Bücher'' |} {| class="standard" |+Змешанае скланенне |- ! Склон !! Мужчынскі род !! Жаночы род !! Ніякі род |- | Nominativ || ''ein großer Platz'' || ''eine große Stadt'' || ''ein großes Land'' |- | Genitiv || ''eines großen Platzes'' || ''einer großen Stadt'' || ''eines großen Landes'' |- | Dativ || ''einem großen Platz(e)'' || ''einer großen Stadt'' || ''einem großen Land(e)'' |- | Akkusativ || ''einen großen Platz'' || ''eine große Stadt'' || ''ein großes Land'' |} Нямецкія прыметнікі і [[Прыслоўе|прыслоўі]] могуць утвараць [[ступені параўнання]]. Усяго іх тры<ref>{{cite web |url=http://deutsch-lernen-mit.narod.ru/adjektiv_sr.html |title=Степени сравнения прилагательных и наречий (Die Komparationsstufen der Adjektive) |access-date=2011-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117224257/http://deutsch-lernen-mit.narod.ru/adjektiv_sr.html |archive-date=17 студзеня 2012 |url-status=dead }}</ref>: # '''звычайная''' (Positiv) — звычайны прыметнік ці прыслоўе; # '''вышэйшая''', ці '''параўнальная''' (Komparativ) — да прыметніка ці прыслоўя далучаецца суфікс ''-er'', каранёвыя галосныя ''a, o'' ці ''u'' могуць набываць {{нп3|умлаўт|умлаўт|ru|Умлаут}}; # '''найвышэйшая''' (Superlativ) утвараецца пры дапамозе суфікса ''-(e)st'' і, як правіла, прадстаўлена ў некалькіх формах: * у нескланяльнай форме з часціцай '''am''' і нязменным '''-(e)sten''' у якасці акалічнасці ці часткі выказніка: ''am schönsten''; * у скланяльнай форме з пэўным артыклем у якасці азначэння перад назоўнікам '''der/die/das -(e)ste''': ''der/die/das interessanteste, …'' і * у асаблівай форме ад некаторых прыметнікаў і прыслоўяў на '''-(e)ns''': ''möglichst, schleunigst, …'' <ref>{{cite web |url=http://www.all-de.com/service/de_einsteiger/403-stepeni-sravneniya-prilagatelnyh-i-narechiy.html |title=Немецкий язык: от А до Я: Степени сравнения прилагательных и наречий |access-date=2014-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113638/http://www.all-de.com/service/de_einsteiger/403-stepeni-sravneniya-prilagatelnyh-i-narechiy.html |archive-date=4 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref>. Некаторыя прыметнікі і прыслоўі не ўтвараюць ступені па агульных правілах: ''hoch — höher — höchste'', ''gut — besser — beste'' і інш. ==== Займеннікі ==== {{main|Займеннік у нямецкай мове}} {{нп3|Займеннік у нямецкай мове|Нямецкія займеннікі|ru|Местоимение в немецком языке}} могуць замяняць назоўнікі там, дзе гэта неабходна. Да іх адносяцца {{нп3|Асабовы займеннік|асабовыя|ru|Личные местоимения}} (''ich, du, er, sie, es, wir, ihr, sie, Sie''), {{нп3|Пытальныя займеннікі|пытальныя|ru|Вопросительные местоимения}} (''wer?, was?''), няпэўныя (''man, etwas, jemand, alle, alles, viele, einige'') і адмоўныя займеннікі (''nichts, niemand''), а таксама безасабовы займеннік ''es'' і займенныя прыслоўі<ref>{{cite web|url=http://www.studygerman.ru/online/manual/pronomen2.html|title=Study German. Грамматика немецкого языка (справочник): Местоимение (Pronomen)|access-date=2011-11-06}}</ref>. Усе астатнія займеннікі суправаджаюць назоўнікі. Пытальныя і асабовыя займеннікі скланяюцца па трох склонах<ref>{{cite web|url=http://deutsch-lernen-mit.narod.ru/pronom_1.html|title=Личные местоимения в немецком языке — Personalpronomen|access-date=2011-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20121120091725/http://deutsch-lernen-mit.narod.ru/pronom_1.html|archive-date=20 лістапада 2012|url-status=dead}}</ref>, бо формы роднага склону перайшлі ў разрад прыналежных. {| class="standard" |+Скланенне асабовых займеннікаў |- ! Склон !! Пытальныя<br /> займеннікі !! 1 асоба<br /> адз. л. !! 2 асоба<br /> адз. л. !! 3 асоба<br /> адз. л. !! 1 асоба<br /> мн. л. !! 2 асоба<br /> мн. л. !! 3 асоба<br /> мн. л. !! Ветлівая<br /> форма |- | Nominativ || ''wer? was?'' || ''ich'' || ''du'' || ''er, sie, es'' || ''wir'' || ''ihr'' || ''sie'' || ''Sie'' |- | Dativ || ''wem?'' || ''mir'' || ''dir'' || ''ihm, ihr, ihm'' || ''uns'' || ''euch'' || ''ihnen'' || ''Ihnen'' |- | Akkusativ || ''wen? was?'' || ''mich'' || ''dich'' || ''ihn, sie, es'' || ''uns'' || ''euch'' || ''sie'' || ''Sie'' |} Прыналежныя займеннікі адказваюць на пытанне ''wessen?'' (чый?, чыя?, чыё?, чые?). Яны адпавядаюць асабовым займеннікам у родным склоне: ''mein, dein, sein, ihr, sein, unser, ihr, sie, Sie''. Кожны прыналежны займеннік дапасоўваецца ў родзе, ліку і склоне з назоўнікам, з якім ён звязаны. У адзіночным ліку ён скланяецца як няпэўны артыкль, а ў множным як пэўны<ref>{{cite web|url=http://www.lingvotech.com/pritmestoim|title=Лингвотек. Притяжательные местоимения (Possesivpronomen)|access-date=2011-11-06|archive-date=3 жніўня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120803082933/http://www.lingvotech.com/pritmestoim|url-status=dead}}</ref>. {| class="standard" |+Скланенне прыналежных займеннікаў |- ! Склон !! Мужчынскі род !! Жаночы род !! Ніякі род !! Множны лік |- | Nominativ || ''mein'' || ''meine'' || ''mein'' || ''meine'' |- | Genitiv || ''meines'' || ''meiner'' || ''meines'' || ''meiner'' |- | Dativ || ''meinem'' || ''meiner'' || ''meinem'' || ''meinen'' |- | Akkusativ || ''meinen'' || ''meine'' || ''mein'' || ''meine'' |} Няпэўна-асабовы займеннік ''man'' ужываецца, калі асоба толькі маецца на ўвазе, ён не перакладаецца на беларускую мову. Уся канструкцыя перакладаецца як {{нп3|безасабовы сказ|безасабовы сказ|ru|Безличные предложения}}. Вельмі часта ён ужываецца з мадальнымі дзеясловамі (''man kann, man darf'' і т. д.)<ref name="autogenerated4">{{кніга|аўтар=Михаленко А. О.|загаловак=Deutsche Sprache|частка=Морфология|месца=Красноярск|выдавецтва=СибГАУ, ИФиЯК СФУ|год=2010|старонкі=12-76|isbn=978-5-699-20204-1}}</ref>. Безасабовы займеннік ''es'' ужываецца як дзейнік у спалучэнні з безасабовым дзеясловам (''Es regnet. Es ist Sonntag. Wie geht es Ihnen? Es ist etwas passiert?''). Займенныя прыслоўі<ref>{{cite web |url=http://www.langues.ru/mesnade.htm |title=ЦДО: Местоименные наречия в немецком языке |access-date=2011-11-06 |archive-url=https://www.webcitation.org/68rCcXgty?url=http://www.langues.ru/mesnade.htm |archive-date=2 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> служаць для абазначэння неадушаўлёных прадметаў. Яны бываюць указальнымі (утвараюцца з указальнага прыслоўя ''da'' і адпаведнага прыназоўніка: ''dabei, dafür, damit, darüber, dazu'' і інш.) і пытальнымі (пытальнае прыслоўе ''wo'' і прыназоўнік: ''wobei, wofür, womit, worüber, wozu''). Пытанні аб адушаўлёных прадметах утвараюцца іначай. Для іх выкарыстоўваецца спалучэнне прыназоўніка і пытальнага займенніка ''wer'' у адпаведным склоне (''Um wen geht es?''). ==== Лічэбнік ==== {{main|Лічэбнік у нямецкай мове}} {{нп3|Лічэбнік у нямецкай мове|Нямецкія лічэбнікі|ru|Числительное в немецком языке}} падзяляюць на {{нп3|Колькасныя лічэбнікі|колькасныя|ru|Имя числительное}} (''eins, zwei, drei, vier, fünf, sechs'' і т. д.) і {{нп3|Парадкавыя лічэбнікі|парадкавыя|ru|Порядковое числительное}} (''erste, zweite, dritte, vierte, fünfte, sechste''). Субстантывіраваныя лічэбнікі, якія выконваюць часта функцыю [[дзейнік|дзейніка]], у якасці лічэбнікаў не заўсёды ўлічваюць. Першыя адказваюць на пытанне ''«колькі?»'' і могуць быць простымі (1—12, 100, 1000), складанымі (13—19; утвараюцца ад адзінак і ліку ''zehn'') і вытворнымі. Колькасныя лічэбнікі ад 20 да 99 ўтвараюцца спалучэннем у адно слова назвы лічэбніка першага парадку, злучніка ''und'' і лічэбніка другога парадку (напрыклад, 35 — ''fünfunddreißig'', літаральна «пяць-і-трыццаць»)<ref>{{cite web|url=http://www.trilinguis.ru/linguistic/chisl/nemec-chislitelnie.aspx |title=Trilinguis: Языковой портал. Немецкие числительные |access-date=2011-11-06 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://ru.funnygerman.com/2009/03/zahlwort.html |title=FunnyGerman.com. Числительное (Zahlwort) |access-date=2011-11-06 }}</ref>. Утварэнне лічэбнікаў парадку соцень і тысяч адбываецца спалучэннем у адно слова колькасці тысяч, затым соцень, затым указання састаўной часткі лічэбніка, адпаведнага лічэбніку другога ці першага парадку. Лічэбнікі, пачынаючы з мільёна і больш, пішуцца асобна з указаннем іх колькасці ў пачатку састаўнога лічэбніка (напрыклад, 1 364 819 — ''eine Million dreihundertvierundsechzigtausendachthundertneunzehn'')<ref>{{cite web |url=http://deutsch.passivhaus-info.org/index.php?go=Pages&in=view&id=9 |title=Числительные в немецком языке |access-date=2011-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111102193726/http://deutsch.passivhaus-info.org/index.php?go=Pages&in=view&id=9 |archive-date=2 лістапада 2011 |url-status=dead }}</ref>. Парадкавыя лічэбнікі адказваюць на пытанне ''«які? якая? якое?»'' і дзеляцца на наступныя групы: * выключэнні: ''der/die/das erste (1.), dritte (3.), sieb(en)te (7.), achte (8.)'' <ref>{{cite web |url=http://www.all-de.com/service/de_kinder/748-opornye-tablicy-i-shemy-poryadkovye-chislitelnye.html |title=Немецкий язык: от А до Я: Опорные таблицы и схемы: Порядковые числительные |access-date=2014-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116105732/http://www.all-de.com/service/de_kinder/748-opornye-tablicy-i-shemy-poryadkovye-chislitelnye.html |archive-date=16 студзеня 2014 |url-status=dead }}</ref>; * астатнія лічэбнікі да 19 (да адпаведнага колькаснага лічэбніка дадаюцца [[суфікс]] ''-t-'' і [[канчатак]], напрыклад, ''der/die/das fünfte (5.)'') і * ад 20 і далей (да адпаведнага колькаснага лічэбніка дадаюцца суфікс ''-st-'' і канчатак; ''der/die/das einundzwanzigste (21.)''). Каб утварыць дроб, да колькаснага лічэбніка трэба дадаць суфікс ''-tel'' (1/4 — ''Viertel'', 3/5 — ''drei Fünftel''). {{нп3|Дзесятковы дроб|Дзесятковы дроб|ru|Десятичная дробь}} чытаецца з [[коска]]й (0,348 — ''Null Komma dreihundertachtundvierzig'')<ref>{{cite web|url=http://subscribe.ru/archive/job.lang.deutlang/200907/19000947.html |title=Немецкий язык - это просто. Числительное (Zahlwort) |access-date=2011-11-06 }}</ref>. ==== Прыназоўнік ==== Нямецкія [[прыназоўнік]]і ўжываюцца перад назоўнікамі і {{нп3|Асабовы займеннік|асабовымі займеннікамі|ru|Личные местоимения}}, такім чынам вызначаючы іх {{нп3|Нямецкія склоны|склон|ru|Падеж в немецком языке}}. У сувязі з гэтым вылучаюць тры групы прыназоўнікаў, якія кіруюцца адпаведна [[Давальны склон|давальным]] (''mit, aus, nach, zu, bei, von, außer, seit, gegenüber, entgegen''), [[вінавальны склон|вінавальным]] (''für, gegen, durch, ohne, um, bis, entlang'') ці [[Родны склон|родным склонам]] (''während, trotz, wegen, (an)statt, unweit'')<ref>{{cite web|url=http://www.studygerman.ru/online/manual/preposition.html |title=Study German. Грамматика немецкого языка (справочник): Предлог (Preposition) |access-date=2011-11-06 }}</ref>. Двайному кіраванню падпарадкоўваюцца прыназоўнікі ''in, an, auf, vor, hinter, über, unter, neben, zwischen'', якія могуць выкарыстоўвацца з вінавальным і давальным склонамі. Пры гэтым прымаецца пад увагу, якое значэнне мае [[выказнік]] у сказе. напрыклад: ''Sie hängt ein Bild über die Couch'' (Akk.) — ''Das Bild hängt über der Couch'' (Dat.). У дадзеным выпадку важна, якое пытанне прымяняецца да прыназоўніка — ''wohin?'' ці ''wo?''<ref name="autogenerated4" />. ==== Дзеяслоў ==== {{main|Дзеяслоў у нямецкай мове}} [[Файл:Zeitformen (Schritten).jpg|450px|right|Часавыя ступені нямецкай мовы.]] {{нп3|Дзеяслоў у нямецкай мове|Нямецкі дзеяслоў|ru|Глагол в немецком языке}} мае пяць асноўных катэгорый<ref name="autogenerated3">{{кніга|аўтар=Мышковая И. Б.|загаловак=Времена немецкого глагола|месца=СПб.|год=2007|старонак=96|isbn=978-5-91281-007-7}}</ref>: [[Асоба (мовазнаўства)|асоба]] (1-я, 2-я, 3-я), [[Граматычны лік|лік]] (адзіночны і множны), [[Час дзеяслова|час]] (прошлы, цяперашні і будучы), {{нп3|Стан, катэгорыя дзеяслова|стан|ru|Залог (лингвистика)}} ([[Незалежны стан, катэгорыя дзеяслова|незалежны]] і {{нп3|Залежны стан, катэгорыя дзеяслова|залежны|ru|Залог (лингвистика)}}) і [[Лад дзеяслова|лад]] (абвесны, загадны і ўмоўны). Акрамя асабова-часавых форм у дзеяслова ёсць таксама неасабовыя формы: {{нп3|Інфінітыў у нямецкай мове|Infinitiv I|ru|Инфинитив в немецком языке}}, {{нп3|Інфінітыў у нямецкай мове|Infinitiv II|ru|Инфинитив в немецком языке}}<ref name="autogenerated4" />, {{нп3|Нямецкі дзеепрыметнік#Першы інфінітыў|Partizip I|ru|Причастие в немецком языке#Первое причастие}} і {{нп3|Нямецкі дзеепрыметнік#Другі дзеепрыметнік|Partizip II|ru|Причастие в немецком языке#Второе причастие}}<ref>{{cite web |url=http://www.edwardo.info/glagol_11.php |title=Немецкое причастие (Partizip) |access-date=2011-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121016115355/http://www.edwardo.info/glagol_11.php |archive-date=16 кастрычніка 2012 |url-status=dead }}</ref>. У залежнасці ад асаблівасцей формаўтварэння адрозніваюць слабыя, моцныя і няправільныя дзеясловы<ref>{{cite web |url=http://grammade.ru/grammar/verb3grf.shtml |title=Audio-class.ru. Немецкие глаголы сильного спряжения |access-date=2011-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120701230148/http://grammade.ru/grammar/verb3grf.shtml |archive-date=1 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref>. У залежнасці ад кіравання адрозніваюць [[Пераходнасць (мовазнаўства)|пераходныя]], якія патрабуюць наяўнасці дапаўнення ў [[вінавальны склон|Akkusativ]], і непераходныя дзеясловы, якія дапаўненняў не патрабуюць. Дзеясловы могуць быць зваротнымі (абазначаюць дзеянне, накіраванае на дзеючую асобу), а таксама мадальнымі (дзеясловы ''dürfen, können, mögen, müssen, sollen, wollen'' і дзеяслоў ''lassen'', які часта да мадальных не адносяць)<ref>{{cite web|url=http://www.studygerman.ru/online/manual/verb7.html |title=Study German. Грамматика немецкого языка: Модальные глаголы |access-date=2011-11-06 }}</ref>. У нямецкай мове шэсць {{нп3|Катэгорыя часу ў нямецкай мове|часоў|ru|Время в немецком языке}}: * '''[[Präsens]]''' — просты цяперашні час, які ўтвараецца ад інфінітыўнага кораня дзеяслова з дапамогай асабовага канчатка. Напрыклад: ''Ich '''schreibe''' einen Brief''<ref>{{cite web |url=http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/praesens |title=Deutsch.lingo4u.de. Präsens (Gegenwart) |access-date=2011-11-06 |lang=de |archive-date=15 ліпеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120715075821/http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/praesens |url-status=dead }}</ref>. * '''[[Präteritum, нямецкая мова|Präteritum]]''' — просты прошлы час, які складаецца з аднаго сэнсавага дзеяслова. Утвараецца ад асновы другой (прэтэрытнай) формы дзеяслова пры дапамозе асабовага канчатка. Напрыклад: ''Ich '''machte''' schon die Tür '''auf'''''. Асабовыя канчаткі ў дзеясловаў у гэтым часе блізкія да Präsens, за выключэннем першай і трэцяй асобы адзіночнага ліку<ref>{{cite web |url=http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/imperfekt |title=Deutsch.lingo4u.de. Imperfekt (Prateritum, Vergangenheit) |access-date=2011-11-06 |lang=de |archive-date=11 ліпеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120711211256/http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/imperfekt |url-status=dead }}</ref>. * '''[[Perfekt, нямецкая мова|Perfekt]]''' — складаны прошлы час. Складаецца з сэнсавага дзеяслова ў Partizip II і {{нп3|Дапаможны дзеяслоў|дапаможнага дзеяслова|ru|Вспомогательный глагол}} ''haben'' ці ''sein'' у Präsens. Напрыклад: ''Ich '''habe''' die Geschichte '''erzählt'''; Ich '''bin''' zu schnell '''gefahren'''''. Дапаможныя дзеясловы спрагаюцца, а іх выбар залежыць ад {{нп3|Лексічная значэнне|лексічнага значэння|ru|Лексическое значение}} сэнсавага дзеяслова<ref>{{cite web|url=http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/perfekt|title=Deutsch.lingo4u.de. Perfekt (vollendete Gegenwart)|access-date=2011-11-06|lang=de|archive-date=27 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120627062453/http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/perfekt|url-status=dead}}</ref>. * '''[[Plusquamperfekt, нямецкая мова|Plusquamperfekt]]''' — складаны прошлы час, які складаецца з сэнсавага дзеяслова ў Partizip II і дапаможнага дзеяслова ''haben'' ці ''sein'' ў форме Präteritum. Напрыклад: ''Er '''hatte''' den Regenschirm nicht '''genommen'''''<ref>{{cite web|url=http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/plusquamperfekt|title=Deutsch.lingo4u.de. Plusquamperfekt (Vorvergangenheit)|access-date=2011-11-06|lang=de|archive-date=27 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120627062745/http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/plusquamperfekt|url-status=dead}}</ref>. * '''[[Futur I, нямецкая мова|Futur I]]''' — складаны будучы час, які складаецца з сэнсавага дзеяслова ў Infinitiv I і дапаможнага дзеяслова ''werden''. Напрыклад: ''Ich '''werde''' um jeden Preis '''kommen'''''<ref>{{cite web|url=http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/futur-1|title=Deutsch.lingo4u.de. Futur I (Zukunft)|access-date=2011-11-06|lang=de|archive-date=3 лістапада 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111103193003/http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/futur-1|url-status=dead}}</ref>. * '''[[Futur II]]''' — складаны будучы час, які складаецца з сэнсавага дзеяслова ў Infinitiv II і дапаможнага дзеяслова ''werden''. Напрыклад: ''Morgen um neun Uhr abend '''werde''' ich '''gekommen sein'''''<ref>{{cite web|url=http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/futur-2|title=Deutsch.lingo4u.de. Futur II (vollendete Zukunft)|access-date=2011-11-06|lang=de|archive-date=9 лістапада 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111109155451/http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/futur-2|url-status=dead}}</ref>. {| class="standard" |+Спражэнне дзеясловаў у незалежным стане абвеснага ладу |- ! Präsens Aktiv !! Präteritum Aktiv !! Perfekt Aktiv !! Plusquamperfekt Aktiv !! Futur I Aktiv |- | ''ich mache'' || ''ich machte'' || ''ich habe gemacht'' || ''ich hatte gemacht'' || ''ich werde machen'' |- | ''du machst'' || ''du machtest'' || ''du hast gemacht'' || ''du hattest gemacht'' || ''du wirst machen'' |- | ''er (sie, es) macht'' || ''er (sie, es) machte'' || ''er (sie, es) hat gemacht'' || ''er (sie, es) hatte gemacht'' || ''er (sie, es) wird machen'' |- | ''wir machen'' || ''wir machten'' || ''wir haben gemacht'' || ''wir hatten gemacht'' || ''wir werden machen'' |- | ''ihr macht'' || ''ihr machtet'' || ''ihr habt gemacht'' || ''ihr hattet gemacht'' || ''ihr werdet machen'' |- | ''sie (Sie) machen'' || ''sie (Sie) machten'' || ''sie (Sie) haben gemacht'' || ''sie (Sie) hatten gemacht'' || ''sie (Sie) werden machen'' |} Стан залежыць ад характару [[дзейнік|дзейніка]]. Ён можа быць незалежным (Aktiv — дзеянне зыходзіць ад дзейніка) і залежным (Passiv — дзеянне накіравана на сябе). У пасіўнага стану ёсць усе тыя ж часавыя формы, што і ў актыўнага. Усе яны ўтвараюцца па адной схеме. Präsens Passiv утвараецца пры дапамозе дапаможнага дзеяслова ''werden'' у Präsens і сэнсавага дзеяслова ў Partizip II. Präteritum Passiv — ''werden'' у Präteritum і Partizip II. Perfekt і Plusquamperfekt Passiv — ''werden'' у адпаведнай форме (асаблівая форма ''worden'') і Partizip II. Futur Passiv — ''werden'' у Futur і Partizip II<ref name="autogenerated3" />. {| class="standard" |+Спражэнне дзеясловаў у пасіўным стане абвеснага ладу |- ! Präsens Passiv !! Präteritum Passiv !! Perfekt Passiv !! Plusquamperfekt Passiv !! Futur I Passiv |- | ''ich werde gefragt'' || ''ich wurde gefragt'' || ''ich bin gefragt worden'' || ''ich war gefragt worden'' || ''ich werde gefragt werden'' |- | ''du wirst gefragt'' || ''du wurdest gefragt'' || ''du bist gefragt worden'' || ''du warst gefragt worden'' || ''du wirst gefragt werden'' |- | ''er (sie, es) wird gefragt'' || ''er (sie, es) wurde gefragt'' || ''er (sie, es) ist gefragt worden'' || ''er (sie, es) war gefragt worden'' || ''er (sie, es) wird gefragt werden'' |- | ''wir werden gefragt'' || ''wir wurden gefragt'' || ''wir sind gefragt worden'' || ''wir waren gefragt worden'' || ''wir werden gefragt werden'' |- | ''ihr werdet gefragt'' || ''ihr wurdet gefragt'' || ''ihr seid gefragt worden'' || ''ihr wart gefragt worden'' || ''ihr werdet gefragt werden'' |- | ''sie (Sie) werden gefragt'' || ''sie (Sie) wurden gefragt'' || ''sie (Sie) sind gefragt worden'' || ''sie (Sie) waren gefragt worden'' || ''sie (Sie) werden gefragt werden'' |} Статыў (пасіў стану, або кароткі пасіў) перадае ўжо не працэс дзеяння, а яго вынік. Ён утвараецца пры дапамозе дапаможнага дзеяслова ''sein'' у адпаведнай форме і другога дзеепрыметніка пераходнага сэнсавага дзеяслова. {{нп3|Сувязны лад|Сувязны лад|ru|Сослагательное наклонение}} (Konjunktiv — выражае жаданне ці магчымасць) мае тыя ж часавыя формы, што і [[абвесны лад|абвесны]] (Indikativ)<ref>{{cite web|url=http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/verben/konjunktiv|title=Deutsch.lingo4u.de. Konjunktiv|access-date=2011-11-06|lang=de|archive-date=5 жніўня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120805235619/http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/verben/konjunktiv|url-status=dead}}</ref>. Präsens Konjunktiv утвараецца пры дапамозе інфінітыўнай асновы, суфікса '' -e '' і асабовага канчатка, але каранёвая галосная пры гэтым застаецца нязменнай. У 1-й і 3-й асобе адзіночнага ліку суфікс і асабовы канчатак зліваюцца, што не дапускае падваення зычнай. Формы Präteritum Konjunktiv слабых дзеясловаў супадаюць з формамі прэтэрыта абвеснага ладу. Формы прэтэрыта кан’юнктыва моцных дзеясловаў утвараюцца з асновы дзеяслова ў прэтэрыце абвеснага ладу з дапамогай суфікса ''-e'' і асабовых канчаткаў прэтэрыта. Каранёвыя галосныя ''a, o, u'' атрымліваюць {{нп3|умлаут|умлаут|ru|Умлаут}}. Існуе таксама цэлы рад дзеясловаў, Präteritum Konjunktiv якіх не падпарадкоўваецца агульным правілам: гэта няправільныя дзеясловы ''sein (wäre), tun (täte), gehen (ginge), stehen (stände)''; няправільныя дзеясловы ''haben (hätte), werden (würde), bringen (brächte)''; прэтэрыта-прэзэнсныя дзеясловы (акрамя '' sollen '' і ''wollen''): ''dürfte, könnte, möchte, müsste, wüsste''. Perfekt Konjunktiv утвараецца пры дапамозе дапаможных дзеясловаў ''haben'' ці ''sein'', якія стаяць у Präsens Konjunktiv, і сэнсавага дзеяслова ў Partizip II. Plusquamperfekt Konjunktiv утвараецца з дапамогай тых жа дапаможных дзеясловаў у Präsens Konjunktiv і сэнсавага дзеяслова ў Partizip II. Futurum I і Futurum II Konjunktiv утвараюцца пры дапамозе дапаможнага дзеяслова ''werden'' у Präsens Konjunktiv і сэнсавага дзеяслова ў Infinitiv I і Infinitiv II адпаведна. Акрамя гэтых форм ёсць яшчэ дзве, аналагаў якім няма ў [[беларуская мова|беларускай мове]]. Гэта Konditionalis I і Konditionalis II. Яны ўтвараюцца пры дапамозе дапаможнага дзеяслова ''werden'' у Präteritum Konjunktiv і сэнсавага дзеяслова ў Infinitiv I і Infinitiv II. [[Загадны лад]] (Imperativ) мае чатыры формы: 2-ая асоба адзіночнага ліку (''arbeite, nimm''), 1-ая асоба множнага ліку (''arbeiten wir / wollen wir arbeiten, nehmen wir / wollen wir nehmen''), 2-ая асоба множнага ліку (''arbeitet, nehmt'') і ветлівая форма (''arbeiten Sie, nehmen Sie''). Таксама загадны лад можна ўтварыць інфінітывам ('' Nicht aus dem Fenster lehnen! '') або другім дзеепрыметнікам ('' Hiergeblieben! ''). Пабуджальнасць у нямецкім могуць выражаць некаторыя граматычныя канструкцыі (напрыклад, haben / sein + zu + Infinitiv, мадальны дзеяслоў + Infinitiv). {{нп3|Інфінітыў у нямецкай мове|Інфінітыў|ru|Инфинитив в немецком языке}} (Infinitiv) і {{нп3|Нямецкі дзеепрыметнік|дзеепрыметнік|ru|Причастие в немецком языке}} (Partizip) удзельнічаюць ва ўтварэнні розных граматычных канструкцый і часавых форм. Інфінітыў утварае інфінітыўныя групы і канструкцыі з прыназоўнікам ''zu'' (інфінітыўныя групы тыпу ''um zu, ohne zu, (an) statt zu''; канструкцыя ''haben/sein + zu + Infinitiv'')<ref>{{cite web|url=http://eustudy.ru/infinitiv_mit_zu.php|title=Конструкция «zu + инфинитив»|access-date=2011-11-06|archive-date=4 студзеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104023751/http://eustudy.ru/infinitiv_mit_zu.php|url-status=dead}}</ref> і без яго (з мадальнымі дзеясловамі, дзеясловамі руху і іншымі дзеясловамі-выключэннямі). Інфінітыў выконвае розныя сінтаксічныя ролі: [[дзейнік]] (''Es ist eine Vergnügen, zu reiten''), [[выказнік]] (''Vielleicht haben Sie die Absicht, auch unsere Vororte mit ihren schönen Palästen und Parks zu besuchen''), [[Дапаўненне (сінтаксіс)|дапаўненне]] (''Marion war von Herzen froh (darüber), in diesem schrecklichen halbzerstörten Haus nicht allein zu sein'') і [[акалічнасць, лінгвістыка|акалічнасць]] (''Er fährt nach Moskau, um seine Eltern zu besuchen''). Нямецкі дзеепрыметнік бывае двух відаў: Partizip I (аснова дзеяслова ў Präsens і суфікс ''-(e)nd'') і Partizip II (аснова дзеяслова, прыстаўка ''ge-'' і суфікс ''-(e)t'' (для слабых дзеясловаў) ці ''-en'' (для моцных дзеясловаў))<ref>{{cite web|url=http://www.modernlib.ru/books/mishkovaya_irina/vremena_nemeckogo_glagola/read_5/|title=Времена немецкого глагола. Глава 8. Немецкое причастие|author=Мышковая И. Б.|access-date=2011-11-06}}</ref>. Першы дзеепрыметнік часта выступае ў ролі азначэння да назоўніка (''Das zu lesende Buch'') і акалічнасці (''Aus dem Kino zurückgehend, besprachen die Leute den Film''). Другі дзеепрыметнік ужываецца пры ўтварэнні складаных часавых форм Perfekt і Plusquamperfekt (''Mein Freund hat das Institut absolviert'')<ref>{{cite web|url=http://www.de-online.ru/index/prichastija_nastojashhego_i_proshedshego_vremeni_partizip_1_partizip_2/0-84|title=Deutsch-Online. Причастия настоящего и прошедшего времени (Partizip 1, Partizip 2)|access-date=2011-11-06}}</ref>, ва ўсіх часавых формах пасіўнага стану (''Der Text wird/wurde nacherzählt, nachdem er zweimal vorgelesen worden ist/worden war'') і як азначэнне да назоўніка ў дзеепрыметных групах (''Die von mir gekaufte Zeitung liegt auf dem Tisch''). === Сінтаксіс === {{main|Сінтаксіс нямецкай мовы}} Сінтаксіс нямецкай мовы развіваўся на працягу ўсяе {{нп3|Гісторыя нямецкай мовы|гісторыі існавання мовы|ru|История немецкого языка}}, аднак канчатковае нармаванне адбывалася толькі ў XIX—XX стагоддзях. Пунктуацыя нямецкай мовы [[Сярэдневякоўе|сярэдневякоўя]] і [[Новы час|новага часу]] выключала вялікую колькасць [[Знакі прыпынку|знакаў прыпынку]], таму сказы былі простымі, аднак са з’яўленнем [[Коска|коскі]] ў {{нп3|Ранненоваверхненямецкая мова|ранненоваверхненямецкім перыядзе|ru|Ранненововерхненемецкий язык}} адбыўся вялікі рывок у развіцці нямецкага сказа, што вызначыла яго сённяшнюю структуру<ref>{{кніга|аўтар=Otto Behaghel.|загаловак=Deutsche Syntax|месца=Winter, Heidelberg|год=1928}}</ref>. {{нп3|Сказ, лінгвістыка|Нямецкія сказы|ru|Предложение (лингвистика)}} бываюць {{нп3|Просты сказ|простымі|ru|Предложение (лингвистика)}} і {{нп3|Складаны сказ|складанымі|ru|Сложное предложение}}. Просты сказ звычайна складаецца з двух слоў — [[дзейнік|дзейніка]] і [[выказнік|выказніка]] (неразвіты сказ), аднак можа ўключаць і даданыя члены сказа (развіты сказ). Складаныя сказы складаюцца з двух або некалькіх простых сказаў. Адпаведна, яны бываюць {{нп3|Складаназлучаны сказ|складаназлучанымі|ru|Сложносочинённое предложение}} (бяззлучнікавыя і злучнікавыя), якія складаюцца з двух незалежных сказаў, і {{нп3|Складаназалежныя сказы|складаназалежныя|ru|Сложноподчинённое предложение}}, якія складаюцца з галоўнага і аднаго ці некалькіх {{нп3|даданы сказ|даданых сказаў|ru|Придаточное предложение}}<ref>{{кніга|аўтар=P. Eisenberg.|загаловак=Das Wort (Bd. 1), Der Satz (Bd. 2) — Grundri? der deutschen Grammatik|месца=Stuttgart|год=2004}}</ref>. Сувязь у складаназлучаным сказе ажыццяўляецца пры дапамозе злучальных злучнікаў ''und, aber, oder, denn, deshalb, darum, doch, dann, so, also'', а таксама пры дапамозе парных злучнікаў ''bald… bald, nicht nur… sondern auch, sowohl… als auch, entweder… oder''. Даданы сказ у складзе складаназалежнага ўводзіцца пры дапамозе падпарадкавальных злучнікаў (''dass, wenn, als, weil''), адносных займеннікаў (''der, die, das, die''), {{нп3|Пытальныя займеннікі|пытальных займеннікаў|ru|Вопросительные местоимения}} (''wer, was, welcher''), прыслоўяў (''wo, wann''), пытальных займенных прыслоўяў (''woran, wovon, woruber'') і інш. Іх выбар залежыць ад віду даданага сказа. Гэтыя сказы бываюць: дапаўняльнымі, азначальнымі, акалічнаснымі (месца, часу, спосабу дзеяння, параўнання, ступені, выніку, прычыны, мэты, умовы і ўступкі) і далучальнымі<ref>{{кніга|аўтар=Снегирёва Н. С.|загаловак=Синтаксис немецкого языка|выдавецтва=ОмГУ|год=2004|старонак=149}}</ref>. Парадак слоў у нямецкім сказе напрамую залежыць ад яго характару. У простым [[Апавяданне|апавядальным]] сказе адрозніваюць прамы і адваротны парадак слоў. У першым выпадку маецца на ўвазе, што ўсе члены сказа займаюць толькі свае выразна ўстаноўленыя пазіцыі: спачатку дзейнік, затым выказнік і даданыя члены сказа<ref>{{cite web|url=http://www.partner-inform.de/news.php?ids=1752_all_285_|title=О системных различиях в грамматическом строе немецкого языка|author=Локштанова Л.|publisher=Partner|access-date=2012-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20120514191442/http://www.partner-inform.de/news.php?ids=1752_all_285_|archive-date=14 мая 2012|url-status=dead}}</ref>. Напрыклад, ''Der Lehrer kommt bald''. Пры адваротным парадку слоў адбываецца інверсія: ''Bald kommt der Lehrer''. Пры састаўным або складаным выказніку зменная частка становіцца на сваё месца, а нязменная ідзе ў канец: ''Ich stimme zu''. У пытальным сказе без пытальнага слова выказнік становіцца на першае месца ў сказе: ''Hat er das gemacht?''. У пытальным сказе з пытальным словам (''wer?, was?, wann?, wo?, wohin?, woher?, wie?, warum?, wozu?'' і інш.) на першым месцы стаіць само пытальнае слова, а выказнік ідзе за ім: ''Was hat er gemacht?''<ref>{{кніга|аўтар=Носков С. А. |загаловак=Немецкий язык для поступающих в вузы. § 3. Порядок слов в вопросительном предложении|месца=Мн. |год=2002 |старонкі=268-269 |isbn=985-06-0819-6}}</ref>. У адмоўных сказах часцей за ўсё сустракаецца адмоўная часціца ''nicht'', якая звычайна выкарыстоўваецца перад адмаўляемым словам: ''Nicht alle verstehen das''. Аднак калі адмаўляецца выказнік, то часціца ставіцца ў канец сказа перад нязменнай часткай: ''Das weiß ich nicht''. Калі адмаўляецца назоўнік, то перад ім ставіцца адмоўны займеннік ''kein'', які замяшчае няпэўны артыкль і ўзгадняецца з назоўнікам у родзе, ліку і склоне: ''Ich habe keine Zeit''. Двайнога адмаўлення ў нямецкай мове няма, г.зн. канструкцыі ''«нічога / ніколі не …»'' перадаюцца толькі адным адмаўленнем (у дадзеным выпадку словамі ''nichts'' ці ''niemand'')<ref>{{кніга|аўтар=Носков С. А. |загаловак=Немецкий язык для поступающих в вузы. § 5. Порядок слов в предложениях с отрицанием|месца=Мн. |год=2002 |старонкі=270-273 |isbn=985-06-0819-6}}</ref>. === Словаўтварэнне === {{main|Словаўтварэнне нямецкай мовы}} [[Словаўтварэнне]] нямецкай мовы атрымала вельмі добрае развіццё. Багацце элементаў слоў, як уласна нямецкіх, так і [[Запазычанне|запазычаных]], дазваляе «збіраць» самыя розныя словы. У [[1999]] годзе парламент нямецкай [[Землі Германіі|зямлі]] [[Мекленбург-Пярэдняя Памеранія|Мекленбург — Пярэдняя Памеранія]] разгледзеў праект закона пад назвай ''«Rinderkennzeichnungs- und Rindfleischetikettierungsüberwachungsaufgabenübertragungsgesetz»'' («Закон аб перадачы абавязкаў кантролю маркіроўкі ялавічыны»). Гэтае слова афіцыйна з’яўляецца [[Самае доўгае слова нямецкай мовы|самым доўгім у нямецкай мове]] (63 літары, 7 частак). У [[Інтэрнэт|Сеціве]] прыводзяцца спасылкі на слова з 79 літар — ''{{нп3|Donaudampfschiffahrtselektrizitätenhauptbetriebswerkbauunterbeamtengesellschaft|«Donaudampfschiffahrtselektrizitätenhauptbetriebswerkbauunterbeamtengesellschaft»|de}}'' («Таварыства служачых малодшага звяна органа па наглядзе за будаўніцтвам пры галоўным упраўленні электрычнага абслугоўвання дунайскага параходства»)<ref>{{cite web|url=http://www.gutefrage.net/frage/wie-ist-das-laengste-deutsche-wort-ohne-gedankenstriche|title=Wie ist das längste deutsche Wort (ohne Gedankenstriche)?|access-date=2011-11-06|lang=de}}</ref>. Апошняе па новых правілах прыбаўляе яшчэ адну літару (''…schi'''fff'''ahrt…''). Падобных складаных слоў у нямецкай мове вельмі шмат<ref>{{cite web|url=http://pub.ids-mannheim.de/laufend/sprachreport/pdf/sr10-2a.pdf |title=Das längste deutsche Wort? Ein fiktives Gespräch mit wahrem Hintergrund|author=Rainer Perkuhn. |access-date=2011-11-06 |lang=de}}</ref>. Месца нямецкага словаўтварэння ў сістэме мовы да гэтага часу да канца не вызначана. Звычайна яно разглядаецца ў рамках [[Лексікалогія|лексікалогіі]]<ref>{{кніга|аўтар=Schmidt W.|загаловак=Deutsche Sprachkunde. 7. Aufl|месца=Berlin|год=1972}}</ref> ці [[Граматыка|граматыкі]], аднак, будучы звязаным і з граматыкай, і з лексікай, словаўтварэнне валодае ўласнымі, толькі яму ўласцівымі рысамі<ref>{{кніга|аўтар=Jung W.|загаловак=Grammatik der deutschen Gegenwartssprache|месца=Leipzig|год=1996}}</ref>. Словаўтварэнне можа разглядацца як з [[Дыяхранія|дыяхроннага]], так і з [[Сінхранія|сінхроннага]] погляду. Гэта важна для разумення гістарычнага развіцця словаўтваральнай формы, выразнага размежавання словаўтваральных працэсаў і сучаснай структуры слова. З сінхраніяй і дыяхраніяй перакрыжоўваюцца працэсуальны і статыстычны аспекты (словаўтварэнне ў руху і статыцы). Мінімальная адзінка слова называецца [[марфема]]й. У сваю чаргу марфемы могуць быць граматычнымі і лексічнымі. Словаўтваральны аналіз слова можа быць марфемным (дзяленне на самыя дробныя значныя адзінкі: ''be-auf-trag-en'') і па «непасрэдна-складніках» ('' Erfrischung → erfrischen + -ung → er- + frisch ''). Нямецкае словаўтварэнне вылучае простыя, [[Вытворнае слова|вытворныя]] і [[Складанае слова|складаныя словы]]. {{нп3|Словаўтваральныя мадэлі нямецкай мовы|Словаўтваральныя мадэлі|ru|Словообразование в немецком языке}} ўяўляюць сабой класіфікацыю гэтых слоў і ўключаюць восем узроўняў: мадэль каранёвых слоў, мадэль бязафікснага словаўтварэння, прэфіксальная, суфіксальная мадэлі, мадэль прэфіксальна-суфіксальнага словаўтварэння, мадэль асноў з паўпрэфіксамі і паўсуфіксамі і азначальнае словаскладанне<ref>{{кніга|аўтар=Зуева А. Н., Молчанова И. Д. и др.|загаловак=Словарь словообразовательных элементов немецкого языка|месца=М.|год=1979|старонак=536}}</ref>. Гл. таксама: [[Афіксы ў нямецкай мове]]. {| class="standard" |- ! Мадэль !! Апісанне |- | Мадэль каранёвых слоў || [[Корань (лінгвістыка)|Каранёвыя словы]] не раскладаюцца на марфемы і нематываваныя. Нямецкія каранёвыя словы, як правіла, маюць адзін—два склады (''Tisch, klug, Abend''), але ёсць і трохскладовыя (''Ameise''); запазычаныя каранёвыя словы могуць уключаць больш чым два склады. На перыферыі каранёвых слоў знаходзяцца гукапераймальныя словы (''paff, piep, miau'') і [[Абрэвіятура|абрэвіятуры]]. |- | Мадэль бязафікснага (імпліцытнага) словаўтварэння || Узаемапераход [[Часціны мовы|часцін мовы]], функцыянаванне адной і той жа асновы ў якасці розных часцін мовы (''grünen vi, grün a, Grün n''). Словаўтваральны афікс адсутнічае, як словаўтваральны сродак разглядаецца наяўнасць унутранай [[Канчатак|флексіі]] (''binden — Band, krank — kränken''). |- | Прэфіксальная мадэль || Сувязная словаўтваральная марфема папярэднічае ўтваральнай аснове (''entlaufen, missgelaunt, Unruhe''). Прэфікс надае слову пэўную катэгарыяльную прыкмету (напрыклад, прэфікс ''be-'' надае дзеясловам ''besetzen, besticken'' значэнне забеспячэння). |- | Суфіксальная мадэль || Сувязная словаўтваральная марфема знаходзіцца пасля ўтваральнай асновы (''Schönheit, nächtlich''). Суфікс падводзіць адпаведную лексічную адзінку пад больш шырокую семантычную катэгорыю. Напрыклад, суфікс назоўнікаў жаночага роду ''-ung'' мае значэнне дзеяння працэсу, асобных дзеянняў, актаў (''Abdankung, Beaufsichtigung''); з’яў (''Lösung''); тэхнічных прылад (''Abdichtung''); неадушаўлёных прадметаў, часам зборнасці (''Besegelung, Kleidung''). |- | Мадэль прэфіксальна-суфіксальнага словаўтварэння || Лексічныя адзінкі, утваральныя асновы якіх адначасова спалучаюцца як з прэфіксам, так і з суфіксам (''Gefrage, befrackt''). |- | Мадэль асноў з паўпрэфіксамі || Многія паўпрэфіксы семантычна адпавядаюць прыназоўнікам (''ab-, an-, mit-, vor-, zu-''). Большасць паўпрэфіксаў аддзяляльныя, але ёсць і выключэнні (''über-, um-''); паўпрэфіксы могуць групавацца ў семантычныя катэгорыі (узмацненне — ''hoch-, allzu-, blitz-''; негатыўнасць — ''teufels-, sau-''). |- | Мадэль асноў з паўсуфіксамі || Адрозніваюцца ад суфіксаў абмежаванасцю выражаных імі семантычных катэгорый (наяўнасць, багацце — ''-voll, -reich''; напрамак — ''-weg, -seits''; здольнасць, каштоўнасць — ''-fertig, -fächig''). |- | Словаскладанне || Бывае азначальным і неазначальным. Пад першым разумеецца спалучэнне дзвюх асноў (''Freiheitsliebe, Braunkohle''), другі тып уключае «імператыўныя імёны» (''Vergißmeinnicht''), злучальныя складанні (''Freundfeind'') і некаторыя іншыя віды злучэнняў. Да складання адносяцца таксама злучэнні частотных кампанентаў. |} === Лексіка === {{main|Лексіка нямецкай мовы}} Да спрадвечных слоў нямецкай мовы адносяцца {{нп3|лексема, лінгвістыка|лексемы|ru|Лексема (лингвистика)}}, якія ў тым ці іншым выглядзе сустракаліся яшчэ ў [[Прагерманская мова|прагерманскай мове]], з розных дыялектаў якой узніклі сучасныя [[германскія мовы]], у тым ліку і літаратурная нямецкая<ref>{{кніга |аўтар=Wiese H.|загаловак=Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt|месца=Berlin |выдавецтва=Logos Verlag|год=2010|isbn=978-3-8325-1601-7}}</ref>. Большая частка гэтых слоў была атрымана ў спадчыну прагерманскай мовай, у сваю чаргу, з [[Праіндаеўрапейская мова|праіндаеўрапейскай мовы]]. Да іх адносяцца, напрыклад: займеннікі ''ich'' (прагерм. ''*ek''), ''du'' (''*þū''), ''mein'' (''*mīnaz'') і т. д.; лічэбнікі ''ein'' (прагерм. ''*ainaz''), ''zwei'' (''*twai''), ''hundert'' (''*hundaradą'') і т. д.; назоўнікі ''Vieh'' (прагерм. ''*fehu''), ''Haus'' (''*hūsą''), ''Feuer'' (''*fōr'') і інш.; такія дзеясловы як ''gehen'' (прагерм. ''*gāną''), ''stehen'' (''*stāną''), ''sehen'' (''*sehwaną'') і інш.<ref>Гл. адп. артыкулы ў {{кніга |аўтар=Kluge F.|загаловак=Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache |адказны=bearbeitet von Elmar Seebold |выданне= 24., durchgesehene und erweiterte Auflage|месца= Berlin, New York|выдавецтва= Walter de Gruyter|год=2001 |isbn=978-3-11-017473-1}}, {{кніга |загаловак={{нп3|Нямецкі слоўнік братоў Грым|Deutsches Wörterbuch von Jacob und Wilhelm Grimm|ru|Немецкий словарь братьев Гримм}}. 16 Bände in 32 Teilbänden|спасылка=http://woerterbuchnetz.de/DWB/|месца=Leipzig|год=1854-1961}}, {{cite web |url=http://www.dwds.de/ |title=Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache|publisher= Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften|access-date=2014-11-13 |lang=de}}</ref> [[Запазычанні|Запазычаныя]] словы пранікалі ў нямецкую мову, як правіла, з іншых [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскіх моў]], што тлумачыцца гістарычнымі культурнымі, палітычнымі і эканамічнымі сувязямі Германіі з суседнімі тэрыторыямі<ref name="ReferenceB">{{артыкул |аўтар=Best K.-H.|загаловак=Wo kommen die deutschen Fremdwörter her?|выданне= Göttinger Beiträge zur Sprachwissenschaft |год=2001|нумар=5 |старонкі=7-20}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Schildt J.|загаловак=Abriss der Geschichte der deutschen Sprache|месца=Berlin|год=1976|старонкі=29}}</ref>. Разам з індаеўрапейскімі запазычаннямі ў нямецкай прысутнічае культурная лексіка з неіндаеўрапейскіх моў<ref>{{артыкул |аўтар=Körner H.|загаловак=Zur Entwicklung des deutschen (Lehn-)Wortschatzes|выданне=Glottometrics |год=2004 |нумар=7|старонкі=25-49}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.examen-europaeum.com/EEE/EEE2003/08FremdundLehnwoerter.htm |title=Fremdwörter und Lehnwörter |access-date=2011-11-08 |lang=de |archive-url=https://www.webcitation.org/68rDFHejd?url=http://www.examen-europaeum.com/EEE/EEE2003/08FremdundLehnwoerter.htm |archive-date=2 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref>. Запазычаныя словы могуць часткова захоўваць свае першапачатковыя вымаўленне і [[Арфаграфія|арфаграфію]]. Прыкладамі запазычанняў з [[Лацінская мова|лацінскай мовы]] з’яўляюцца: ''Koch'' ({{lang-la|coquus}}), ''Wein'' (''vīnum''), ''Straße'' (''strāta''), ''Prozess'' (''processus''), ''schreiben'' (''scrībere'') і інш.<ref>{{cite web|url=http://www.latein.ch/sprache/etymologien/|title=Latein im Deutschen|access-date=2011-11-08|lang=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20110831220845/http://www.latein.ch/sprache/etymologien/|archive-date=31 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> Са [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскай]] былі запазычаныя словы, звязаныя з навукай, рэлігіяй, міфалогіяй і грамадска-палітычным ладам: ''Meter'' ([[Старажытнагрэчаская мова|ст.-грэч.]] μέτρον), ''Elektron'' (ήλεκτρον), ''Mathematik'' (μαθηματική), ''Historie'' (ἱστορία), ''Theologie'' (θεολογία), ''Liturgie'' (λειτουργία), ''Mythos'' (μῦθος), ''Thron'' (θρόνος), ''Demokratie'' (δημοκρατία) і інш. Словы лацінскага і грэчаскага паходжання, а таксама часткі вытворных слоў узнікалі ў нямецкай на працягу ўсяе яе наступнай гісторыі цераз іншыя мовы<ref>{{кніга|аўтар=Wolff F.|загаловак=Latein und Griechisch im deutschen Wortschatz|месца=Wiesbaden|выдавецтва=VMA-Verlag|год=1999|isbn=3-928127-63-2}}</ref>. З [[Італьянская мова|італьянскай мовы]] прыйшлі эканамічныя тэрміны і словы, звязаныя з мастацтвам: ''Bank'' ({{lang-it|banca}}), ''Bankrott'' (''banca rotta''), ''Bilanz'' (''bilancia''), ''Risiko'' (''risico'', ''risco''), ''Kapital'' (''capitale''), ''Arie'' (''aria''), ''Oper'' (''opera''), ''Sinfonie'' (''sinfonia'')<ref>{{артыкул |аўтар=Best K.-H.|загаловак=Italianismen im Deutschen |выданне=Göttinger Beiträge zur Sprachwissenschaft |год=2006 |нумар=13 |старонкі= 77-86}}</ref>. З [[Французская мова|французскай]] паходзяць словы, звязаныя з модай і бытам: ''Figur'' ({{lang-fr|figure}}), ''Garderobe'' (''garde-robe''), ''Toilette'' (''toilette''), ''Friseur'' (''friser'')<ref name="ReferenceC">{{артыкул |аўтар=Best K.-H.|загаловак=Ein Beitrag zur Fremdwortdiskussion |выданне=Die deutsche Sprache in der Gegenwart. Festschrift für Dieter Cherubim zum 60. Geburtstag |год=2001 |старонкі= 263-270}}</ref><ref>{{кніга |аўтар=Telling R.|загаловак=Französisch im deutschen Wortschatz. Lehn- und Fremdwörter aus acht Jahrhunderten|месца=Berlin|выдавецтва=Volk und Wissen Volkseigener Verlag |год=1987 |isbn=3-06-521804-6 }}</ref>. З англійскай мовы ў нямецкую была запазычана вялікая колькасць слоў ([[англіцызм]]аў і {{нп3|амерыканізм|амерыканізмаў|ru|Американизмы}}), звязаных з тэхналогіямі, СМІ, а таксама маладзёжнай культурай: ''E-Mail'' ({{lang-en|e-mail}}), ''Show'' (''show''), ''Keyboard'' (''keyboard''), ''Ticket'' (''ticket''), ''T-Shirt'' (''T-shirt''), ''Party'' (''party''), ''Date'' (date), ''Baby'' (''baby''), ''Story'' (''story'')<ref>{{кніга |аўтар=Carstensen B., Busse U.|загаловак= Anglizismen-Wörterbuch: der Einfluss des Englischen auf den deutschen Wortschatz nach 1945|месца=Berlin, New York |выдавецтва=de Gruyter |год=2001 |том= 1|старонкі=25-47 }}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Best K.-H.|загаловак= Anglizismen – quantitativ|выданне=Göttinger Beiträge zur Sprachwissenschaft |год=2003 |нумар=8 |старонкі=7-23}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Burmasova S.|загаловак=Empirische Untersuchung der Anglizismen im Deutschen am Material der Zeitung DIE WELT (Jahrgänge 1994 und 2004)|спасылка=http://www.opus-bayern.de/uni-bamberg/volltexte/2010/244/pdf/Burmasovaopusopt1e.pdf|месца=Bamberg|выдавецтва=University of Bamberg Press|год=2010|isbn=978-3-923507-71-9|archive-date=31 студзеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120131025924/http://www.opus-bayern.de/uni-bamberg/volltexte/2010/244/pdf/Burmasovaopusopt1e.pdf}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Eisenberg P.|загаловак=Anglizismen im Deutschen |выданне=Deutsche Akademie für Sprache und Dichtung, Union der deutschen Akademien der Wissenschaften: Reichtum und Armut der deutschen Sprache. Erster Bericht zur Lage der deutschen Sprache |год=2013 |старонкі=57-119}}</ref>. Вялікі {{нп3|Арабізмы ў нямецкай мове|ўплыў|ru|Арабские заимствования в немецком языке}} аказала [[арабская мова]], з якой былі ўзятыя словы: ''Matratze'' ([[Арабская мова|араб]]. مطرح), ''Elixir'' (الإكسير), ''Arsenal'' (دار الصناعة), ''Ziffer'' (صفر) і іншыя<ref>{{кніга|аўтар=Osman N.|загаловак=Kleines Lexikon deutscher Wörter arabischer Herkunft|месца=München|год=1992|isbn=3-406-34048-2}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Unger A.|загаловак=Von Algebra bis Zucker. Arabische Wörter im Deutschen |месца=Stuttgart |выдавецтва=Reclam|год=2007|isbn=978-3-15-010609-9}}</ref>. У нямецкай таксама прысутнічаюць шматлікія гебраізмы — запазычанні з [[іўрыт]]а і [[ідыш]]а: ''betucht'' ({{lang-he|בָּטַח}}), ''koscher'' (ככּשר‎), ''dufte'' (טוֹב‎), ''mauscheln'' (מֹשֶׁה‎ ці מָשָׁל‎), ''zocken'' (צחוק‎), ''Chuzpe'' (חֻצְפָּה‎‎), ''Schlamassel'' ({{lang-yi|שלימזל‎}})<ref>{{артыкул |аўтар=Best K.-H.|загаловак=Hebraismen im Deutschen|выданне=Glottometrics|год=2014|нумар=27|старонкі=10-17}}</ref><ref>{{кніга |аўтар=Stern H.|загаловак=Wörterbuch zum jiddischen Lehnwortschatz in den deutschen Dialekten|месца=Tübingen |выдавецтва=Niemeyer |год=2000 |isbn=3-484-39102-2}}</ref>. Асобную катэгорыю складаюць словы, якія складаюць нацыянальную культурную лексіку. Напрыклад, з [[Кітайская мова|кітайскай]] словы ''Feng Shui'' ({{lang-zh|風水}}), ''Mahjong'' (麻將), ''Kungfu'' (功夫), ''Ketchup'' (茄汁), ''Tee'' (茶)<ref>{{артыкул |аўтар=Best K.-H.|загаловак=Sinismen im Deutschen und Englischen|выданне=Glottometrics|год=2008 |нумар=17 |старонкі=87–93}}</ref>. З [[Японская мова|японскай]]: ''Kamikaze'' ({{lang-ja|神風}}), ''Ninja'' (忍者), ''Aikido'' (合気道), ''Origami'' (折り紙), ''Karaoke'' (カラオケ), ''Tsunami'' (津波)<ref>{{артыкул |аўтар=Best K.-H.|загаловак=Zur Entwicklung der Entlehnungen aus dem Japanischen ins Deutsche|выданне=Glottometrics|год=2009|нумар=19 |старонкі=80-84}}</ref>. З [[руская мова|рускай]]<ref>Частка гэтых слоў супадае з беларускімі.</ref>: ''Sputnik'' (''спадарожнік''), ''Sowjet'' (''савет''), ''Pogrom'' (''пагром''), ''Datsche'' (''дача''), ''Kosaken'' (''казак'') і іншыя<ref>{{артыкул |аўтар=Best K.-H.|загаловак=Slawische Entlehnungen im Deutschen |выданне= Rusistika - Slavistika - Lingvistika. Festschrift für Werner Lehfeldt|год=2003 |старонкі= 464-473}}</ref>. У розны час нямецкая мова запазычала таксама з суседніх [[Германскія мовы|германскіх]], [[Славянскія мовы|славянскіх]], [[раманскія мовы|раманскіх моў]], а таксама (пры дапамозе) [[Цюркскія мовы|цюркскіх]], [[фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскіх]], {{нп3|Індыйскія мовы|індыйскіх|ru|Список языков Индии}}, [[Іранскія мовы|іранскіх]]<ref>{{артыкул |аўтар=Best K.-H.|загаловак=Iranismen im Deutschen|выданне=Glottometrics|год=2013|нумар=26|старонкі=1-8}}</ref>, {{нп3|Палінезійскія мовы|палінезійскіх|ru|Полинезийские языки}}, {{нп3|Мовы Афрыкі|афрыканскіх|ru|Языки Африки}} і іншых моў<ref name="ReferenceB"/><ref name="ReferenceC"/><ref>{{кніга |аўтар=Eisenberg P.|загаловак=Das Fremdwort im Deutschen|месца= Berlin, New York|выдавецтва=de Gruyter |год=2011|isbn=978-3-11-023564-7}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Германскія мовы]] * [[Гісторыя нямецкай мовы]] * [[Распаўсюджанне нямецкай мовы ў свеце]] * [[Нацыянальныя варыянты нямецкай мовы]] * [[Дыялекты нямецкай мовы]] * [[Нямецкі алфавіт]] * [[Граматыка нямецкай мовы]] * [[Фанетыка нямецкай мовы]] * Шматмоўны корпус [[Tatoeba]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Б. А. Абрамов, Н. Н. Семенюк. [http://tapemark.narod.ru/les/329a.html Немецкий язык] // {{крыніцы/ЛЭС-90}} С. 329—330. * {{кніга|аўтар=Бах А.|загаловак=История немецкого языка|месца=М.|выдавецтва=Либроком|год=2011|старонак=346|isbn=978-5-397-01659-9|ref=Бах А. История немецкого языка, 2011}} * {{кніга|аўтар=Берков В. П.|загаловак=Современные германские языки|месца=М.|выдавецтва=АСТ|год=2001|старонак=336|isbn=5-17-010576-2|ref=Берков В. П. Современные германские языки, 2001}} * {{кніга|аўтар=Домашнев А. И.|загаловак=Труды по германскому языкознанию и социолингвистике|месца=СПб.|выдавецтва=Наука|год=2005|старонак=1113|ref=Домашнев А. И. Труды по германскому языкознанию и социолингвистике, 2005}} * {{кніга|аўтар=Жирмунский В. М.|загаловак=История немецкого языка|месца=М.|выдавецтва=Издательство литературы на иностранных языках|год=1948|старонак=300|ref=Жирмунский В. М. История немецкого языка}} * {{кніга|аўтар=Жирмунский В. М.|загаловак=Общее и германское языкознание|месца=Л.|выдавецтва=Наука|год=1976|старонак=698|ref=Жирмунский В. М. Общее и германское языкознание, 1976}} * {{кніга|аўтар=Зуева А. Н., Молчанова И. Д. и др.|загаловак=Словарь словообразовательных элементов немецкого языка |месца=М.|год=1979|старонак=536|ref=Зуева А. Н., Молчанова И. Д. и др. Словарь словообразовательных элементов немецкого языка, 1979}} * {{кніга|аўтар=Левковская К. А.|загаловак=Немецкий язык. Фонетика, грамматика, лексика|адказны=К. А. Левковская|выданне=2-е изд.|месца=М.|выдавецтва=Академия|год=2004|старонак=368|isbn=5-7695-1996-7|ref=Левковская К. А. Немецкий язык. Фонетика, граматика, лексика, 2004}} * {{кніга|аўтар=Маккензен Л.|загаловак=Немецкий язык. Универсальный справочник|месца=М.|выдавецтва=Аквариум|год=1998|старонак=592|isbn=5-85684-101-8|ref=Маккензен Л. Немецкий язык. Универсальный справочник, 1998}} * {{кніга|аўтар=Москальская О. И.|загаловак=История немецкого языка. Deutsche Sprachgeschichte|месца=М.|выдавецтва=Академия|год=2006|старонак=288|isbn=5769530235|ref=Москальская О. И. История немецкого языка}} * {{кніга|аўтар=Мышковая И. Б.|загаловак=Времена немецкого глагола|месца=СПб. |год=2007|старонак=96|isbn=978-5-91281-007-7|ref=Мышковая И. Б. Времена немецкого глагола, 2007}} * {{кніга|аўтар=Погадаев В. А.|загаловак=Немецкий язык. Краткий справочник|месца=М.|год=2003|старонак=318|isbn=5-8123-0155-7|ref=Погадаев В. А. Немецкий язык. Краткий справочник, 2003}} * {{кніга|аўтар=Ольшанский И. Г., Гусева А. Е.|загаловак=Лексикология: Современный немецкий язык|месца=М.|выдавецтва=Академия|год=2005|старонак=416|isbn=5-7695-1812-X|ref=Ольшанский И. Г., Гусева А. Е. Лексикология: Современный немецкий язык, 2005}} * {{кніга|аўтар=Снегирёва Н. С.|загаловак=Синтаксис немецкого языка. Syntax der deutschen Sprache: Theorie, Übungen und Textbeispiele|месца=Омск|выдавецтва=ОмГУ|год=2004|старонак=149|isbn=5-7779-0312-6|ref=Снегирёва Н. С. Синтаксис немецкого языка, 2004}} * {{кніга|аўтар=Филичева Н. И.|загаловак=Диалектология немецкого языка|месца=М.|выдавецтва=Выс. школа|год=1983|старонак=192|ref=Филичева Н. И. Диалектология немецкого языка}} * {{кніга|аўтар=Филичева Н. И.|загаловак=История немецкого языка|месца=М.|выдавецтва=Академия|год=2003|старонак=204|isbn=5769509325|ref=Филичева Н. И. История немецкого языка, 2003}} * {{кніга|аўтар=Филичева Н. И.|загаловак=Немецкий литературный язык|месца=М.|выдавецтва=Выс. школа|год=1992|старонак=176|isbn=5-06-001718-4|ref=Филичева Н. И. Немецкий литературный язык, 1992}} * {{кніга|аўтар=Ammon U.|загаловак=Die deutsche Sprache in Deutschland, Österreich und der Schweiz: das Problem der nationalen Varietät|месца=Berlin, New York|выдавецтва=de Gruyter|год=1995|isbn=3-11-014753-X|ref=Ammon, U. Die deutsche Sprache in Deutschland, Österreich und der Schweiz, 1995}} * {{кніга|аўтар=Ammon U., Bickel H., Ebner J. u. a.|загаловак={{нп3|Variantenwörterbuch des Deutschen||ru|Словарь вариантов немецкого языка}}. Die Standardsprache in Österreich, der Schweiz und Deutschland sowie in Liechtenstein, Luxemburg, Ostbelgien und Südtirol|месца=Berlin|выдавецтва=Walter de Gruyter|год=2004|isbn=3-11-016574-0|ref=Ammon U., Bickel H., Ebner J. u. a. Variantenwörterbuch des Deutschen, 2004}} * {{кніга|аўтар=Besch W.|загаловак=Dialektologie. Ein Handbuch zur deutschen und allgemeinen Dialektforschung|месца=Berlin|выдавецтва=de Gruyter|год=1982|isbn=3-11-005977-0|ref=Besch W. Dialektologie. Ein Handbuch zur deutschen und allgemeinen Dialektforschung, 1982}} * {{кніга|аўтар=Helbig G., Buscha J.|загаловак=Deutsche Grammatik. Ein Handbuch für den Ausländerunterricht|месца=Berlin|выдавецтва=Langenscheidt|год=2007|старонак=736|isbn=978-3-468-49493-2|ref=Helbig G., Buscha J. Deutsche Grammatik. Ein Handbuch für den Ausländerunterricht, 2007}} * {{кніга|аўтар=Krech E.-M., Stock E., Hirschfeld U.|загаловак=Deutsches Aussprachewörterbuch|месца=Berlin|год=2009|isbn=978-3-11-018202-6|ref=Krech E.-M., Stock E., Hirschfeld U. Deutsches Aussprachewörterbuch, 2009}} * {{кніга|аўтар=Niebaum H., Macha J.|загаловак=Einführung in die Dialektologie des Deutschen|месца=Tübingen |год=2006|isbn=3-484-26037-8|ref=Niebaum H., Macha J. Einführung in die Dialektologie des Deutschen}} * {{кніга|аўтар=Pahlow H.|загаловак=Deutsche Grammatik — einfach, kompakt und übersichtlich|месца=Leipzig|выдавецтва=Engelsdorfer Verlag|год=2010|старонак=135|isbn=978-3-86268-012-2|ref=Pahlow H. Deutsche Grammatik, 2010}} * {{кніга|аўтар=Polenz P. von.|загаловак=Geschichte der deutschen Sprache|месца=Berlin, New York|выдавецтва=Walter de Gruyter|год=1987|isbn=3-11-007998-4|ref=Polenz P. Geschichte der deutschen Sprache, 1987}} * {{кніга|аўтар=Regh F.-J.|загаловак=Grammatik & Zeichensetzung — leicht erklärt|месца=Mechernich|выдавецтва=Lern-WOLF Verlag|год=2009|ref=Regh F.-J. Grammatik & Zeichensetzung — leicht erklärt, 2009}} * {{кніга|аўтар=Schildt J.|загаловак=Abriss der Geschichte der deutschen Sprache|месца=Berlin|выдавецтва=Akademie-Verlag|год=1976}} * {{кніга|аўтар=Siebs Th.|загаловак=Deutsche Aussprache — Reine und gemäßigte Hochlautung mit Aussprachewörterbuch |месца=Berlin|год=2007|isbn=978-3-11-018203-3|ref=Siebs Th. Deutsche Aussprache — Reine und gemäßigte Hochlautung mit Aussprachewörterbuch, 2007}} * {{кніга|загаловак=Regeln und Wörterverzeichnis. Überarbeitete Fassung des amtlichen Regelwerks 2004|месца=München, Mannheim|выдавецтва={{нп3|Rat für deutsche Rechtschreibung||ru|Совет по немецкому правописанию}}|год=2006|ref=Regeln und Wörterverzeichnis. Überarbeitete Fassung des amtlichen Regelwerks 2004}} * Belarussisch-Deutsches Wörterbuch: больш за 70 тысяч слоў і выразаў / Пад рэдакцыяй Мікалая Кур’янкі, Лявона Баршчэўскага і Томаса Вайлера. — Мінск: Зміцер Колас, 2010. — 608 с. — ISBN 978-985-6783-98-5 == Спасылкі == {{Interwiki|de||на нямецкай мове|}} * [http://www.ethnologue.com/subgroups/german-0 Нямецкія мовы] // Этналог {{Ref-en}} * {{Cite web|url=http://www.goethe.de/ins/ru/lp/ruindex.htm|title=Немецкий культурный центр им. Гёте|access-date=2011-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120516001326/http://www.goethe.de/ins/ru/lp/ruindex.htm|archive-date=16 мая 2012|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://www.canoo.net/|title=Canoonet: Deutsche Wörterbücher und Grammatik|access-date=2012-10-04|lang=de}} * {{Cite web|url=http://www.duden.de/rechtschreibregeln|title=Duden. Rechtschreibregeln|access-date=2011-07-26|lang=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20120513053621/http://www.duden.de/rechtschreibregeln|archive-date=13 мая 2012|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://www.nord-inform.de/modules.php?name=News&file=print&sid=606|title=На каком языке говорят немцы?|work=Partner-Nord № 52, 22.06.2007|access-date=2011-07-26|lang=ru|archive-url=https://www.webcitation.org/617raqFVe?url=http://www.nord-inform.de/modules.php?name=News|archive-date=22 жніўня 2011|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://www.de-online.ru/|title=Deutsch-online: Грамматика немецкого языка|access-date=2011-07-26|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20110831160322/http://www.de-online.ru/|archive-date=31 жніўня 2011|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://deutschdoma.ru/course/grammatika|title=DeutschDoma: Грамматика немецкого языка|access-date=2011-07-26|lang=ru|archive-url=https://www.webcitation.org/67Xba3ftH?url=http://deutschdoma.ru/course/grammatika|archive-date=9 мая 2012|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://www.deutsch-uni.com.ru/gram/grammatik.php|title=Грамматика немецкого языка - Deutsche Grammatik|access-date=2011-07-26|lang=ru|archive-url=https://www.webcitation.org/617rcA9aw?url=http://www.deutsch-uni.com.ru/gram/grammatik.php|archive-date=22 жніўня 2011|url-status=live}} * {{Cite web|url=http://grammade.ru/|title=Grammatik im Deutschunterricht|access-date=2011-07-26|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20110913025617/http://www.grammade.ru/|archive-date=13 верасня 2011|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://ru.funnygerman.com/|title=Интересный немецкий язык|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120502112203/http://ru.funnygerman.com/|archive-date=2 мая 2012|access-date=7 мая 2015|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://studygerman.ru/|title=Studygerman.ru — Портал изучения немецкого языка|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507095856/http://www.studygerman.ru/|archive-date=7 мая 2012|access-date=7 мая 2015|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://deutsch.info/|title=deutsch.info — Бесплатная многоязычная онлайн-платформа, которая сочетает изучение немецкого языка с практическими советами о жизни и работе в Германии и Австрии|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20140113161251/http://deutsch.info/en/|archive-date=13 студзеня 2014|access-date=7 мая 2015|url-status=dead}} {{Нямецкая мова}} {{Сучасныя германскія мовы}} {{Мовы Еўрапейскага Саюза}} {{Немцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Выдатны артыкул|Мовазнаўства}} [[Катэгорыя:Нямецкая мова| ]] [[Катэгорыя:Германскія мовы]] [[Катэгорыя:Мовы Германіі]] [[Катэгорыя:Мовы Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Мовы Бельгіі]] [[Катэгорыя:Мовы Люксембурга]] [[Катэгорыя:Мовы Швейцарыі]] [[Катэгорыя:Мовы Бразіліі]] [[Катэгорыя:Мовы Венгрыі]] [[Катэгорыя:Мовы Даніі]] [[Катэгорыя:Мовы Італіі]] [[Катэгорыя:Мовы Намібіі]] [[Катэгорыя:Мовы Парагвая]] [[Катэгорыя:Мовы Польшчы]] [[Катэгорыя:Мовы Румыніі]] [[Катэгорыя:Мовы Славакіі]] [[Катэгорыя:Мовы Францыі]] [[Катэгорыя:Мовы Чэхіі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 58t6acj615m83m56fsi80niwhw2appk 0 46161 5146116 5061929 2026-05-24T15:06:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146116 wikitext text/x-wiki {{Філосаф}} '''Абу Алі Хусайн ібн Абдала ібн Сіна''' ({{lang-fa|ابو علی حسین بن عبدالله بن سینا}} — ''abu ali hossein ebn-e abdâllah ebn-e sinâ''), '''Ібн Сіна''' ({{lang-fa|بن سینا}} — ''ebn-e sinâ'' — адсюль «Авіцэна»; [[Афшані]] паблізу [[Бухара|Бухары]], [[16 жніўня]] [[980]] — [[Гамадан]], [[18 чэрвеня]] [[1037]]) — знакаміты [[Персія|персідскі]] філосаф, лекар, прыродазнавец, паэт, прадстаўнік усходняга [[арыстоцелізм]]у. Авіцэна вывучаў [[медыцына|медыцыну]] ў іншага персідскага лекара [[Каш'яр]]а. Ён напісаў амаль 450 трактатаў па шырокаму колу пытанняў, з якіх каля 240 дайшлі да нас. У прыватнасці, 150 з яго захаваўшыхся трактатаў засяроджваюцца на [[філасофія|філасофіі]] і 40 з іх — на медыцыне<ref>[http://www.sjsu.edu/depts/Museum/avicen.html «Avicenna (Abu Ali Sina)»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100111184611/http://www.sjsu.edu/depts/Museum/avicen.html |date=11 студзеня 2010 }}. Sjsu.edu.</ref>. Яго самыя вядомыя працы «Кніга лекавання», вялізарная філасофская і навуковая энцыклапедыя, і «Канон медыцынскай навукі», які выкладваўся ва сярэднявечных універсітэтах у якасці стандартнага курсу<ref>[http://hcs.osu.edu/hort/history/023.html «Avicenna 980—1037»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081007070250/http://hcs.osu.edu/hort/history/023.html |date=7 кастрычніка 2008 }}. Hcs.osu.edu.</ref>, у прыватнасці, ён быў выкарыстаны ў якасці падручніка ва ўніверсітэтах [[Манпэлье]] і [[Лёвен]]а ў [[17 стагоддзе|XVII стагоддзі]]. Канон Авіцэны забяспечваў поўную сістэму ведаў па медыцыне ў адпаведнасці з прынцыпамі [[Гален]]а і [[Гіпакрат]]а. Ён таксама быў [[астраномія|астраномам]], [[хімія|хімікам]], [[геалогія|геолагам]], [[хафіз]]ам, [[псіхалогія|псіхолагам]], [[тэалогія|тэолагам]], [[логіка]]м, [[палеанталогія|палеантолагам]], [[матэматыка]]м, [[фізіка]]м і паэтам<ref>[http://www.iranica.com/articles/avicenna-index «Avicenna, in Encyclopaedia Iranica, Online Version 2006»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160406231524/https://www.iranica.com/articles/avicenna-index |date=6 красавіка 2016 }}. Iranica.com.</ref>. Ён лічыцца самым вядомым і ўплывовым прадстаўніком [[ісламскі залаты век|ісламскага залатога веку]]<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/45755/Avicenna Avicenna] на [[Брытаніка|Брытаніке]].</ref>. == Біяграфія == === Раннія гады === Авіцэна нарадзіўся каля [[980]] года ў горадзе [[Афшані]], непадалёк ад [[Бухара|Бухары]], сталіцы [[Саманідская імперыя|Саманідскай імперыі]], у рэгіёне Цэнтральнай Азіі і [[Вялікі Гарасан|Вялікага Гарасану]]. Яго бацька паходзіў з горада [[Балх]], які зараз знаходзіцца ў сучасным [[Афганістан]]е, а яго маці была з Бухары, горада сучаснага [[Узбекістан]]у. Яго бацька, Абдула, быў паважаным [[ісмаіліты|ісмаілітам]], маці звалі Сетарэг. Бацька ў момант нараджэння сына быў аканом у адным з маёнткаў імператара, таму маючы неабходныя сродкі бацька жадаў даць яму добрую адукацыю ў Бухары. Дзякуючы выдатнаму розуму і памяці, Авіцэна дасягнуў узроўня свайго настаўніка ўжо да чатырнаццаці гадоў. Як ён напісаў у сваёй аўтабіяграфіі, не было нічога, чаго б ён не даведаўся, калі дасягнуў васямнаццаці гадоў. Існуюць некалькі тэорый наконт таго, да якой [[мазгаб]]а належаў Авіцэна. Сярэднявечны гісторык [[Захір аль-Дзін аль-Байхакі]] лічыў, што Авіцэна быў паслядоўнікам «братоў чысціні»<ref>Janssens, Jules L. (1991). An annotated bibliography on Ibn Sînâ (1970—1989): including Arabic and Persian publications and Turkish and Russian references. Leuven University Press. стст. 89-90. ISBN 978-90-6186-476-9.</ref>. З другога боку, [[шыіты]] [[факіг]]і [[Нурула Шуштары]] і гісторык [[Саед Хасейн Наср]] сцвярджалі, што ён, хутчэй за ўсё, меў дачыненне да «шыітаў-двунадзесятнікаў»<ref>Seyyed Hossein Nasr, An introduction to Islamic cosmological doctrines" ст. 183. ISBN 0-7914-1515-5</ref>. У апошні час Дзмітрый Гутас абвяргаў абодвы высновы і сцвярджаў, што Авіцэна прытрымліваўся [[ханафійскі мазгаб|ханафійскага мазгаба]]. Вядомы французскі тэолаг [[Анры Карбін]] лічыў, што Авіцэна, як і яго бацька, сам быў добрым ісмаілістам. Аналагічныя рознагалоссі існуюць і наконт сям’і Авіцэны, у той час як некаторыя аўтары лічаць іх [[суніты|сунітамі]], больш познія аўтары меркавалі, што яны шыіты<ref>Aisha Khan (2006). Avicenna (Ibn Sina): Muslim physician and philosopher of the eleventh century. ISBN 978-1-4042-0509-3.</ref>. Авіцэна пры сваім навучанні праяўляў выключныя інтэлектуальныя здольнасці і ў хуткім часе атрымаў рэпутацыю вундэркінда, калі ва ўзросце 10 гадоў вывучыў на памяць [[Каран]], а таксама шматлікія творы персідскай паэзіі. Ён вывучыў [[Індыя|індыйскую]] арыфметыку ад індыйскага гандляра гароднінай, і, менавіта, ў той час пачаў навучацца ў блукаючых мысляроў, якія жылі на сродкі ад лячэння хворых і навучання маладых. Ён таксама вывучаў ісламскае права ў ханафійскага вучонага [[Ісмаіл аль-Захід|Ісмаіла аль-Західа]]<ref>Jorge J. E. Gracia and Timothy B. Noone (2003), A Companion to Philosophy in the Middle Ages, ст. 196. ISBN 0-631-21673-1.</ref>. Будучы падлеткам, на яго вялікі ўплыў зрабіла «Метафізіка» [[Арыстоцель|Арыстоцеля]], якога ён не змог зразумець, пакуль не прачытаў каментар аль-Фараба да працы. На працягу наступных паўтара гадоў, ён вывучаў [[Філасофія|філасофію]], у якой ён сустракаў шмат перашкод і незразумеласцей. У такія моманты збянтэжанага запыту, ён зачыняў кнігу і ішоў у [[мячэць]], дзе маліўся пакуль не пераадольваў свае цяжкасці ў разуменні. Да глыбокай ночы, і нават ува снох ён працягваў разважаць аб прачытаным. Сорак разоў, як ён потым пісаў, ён прачытаў «Метафізіку», пакуль усе словы з кнігі не адбіліся ў яго памяці, але іх сэнс быў безнадзейна смутным для яго, пакуль у адзін цудоўны дзень ён не прачытаў маленькі каментар аль-Фараба. З нагоды вялікай радасці адкрыцця сэнсу ён паспяшаўся ў мячэць, дзякуючы Бога за прасвятленне, і даў на міластыню беднякам. У 16 гадоў Авеціна прыступіў да вывучэння медыцыні, прычым ён не толькі вывучаў тэорыю, але і навучаўся на практыцы, задарма лячыўшы хворых, што па яго ўласных словах, дапамагло яму выявіць новыя метады лячэння. Авіцэна дасягнуў статуса кваліфікаванага лекара ва ўзросце 18 гадоў. Ён вызначыў для сябе, што «медыцына не жорсткая і калючая навука, як матэматыка і метафізіка», таму ўсе высілкі ён прыклаў да таго, каб стаць выдатным урачом. У хуткім часе слава аб маладым лекары хутка распаўсюдзілася, і ён пачаў прымаць шматлікіх пацыентаў, не пытаючыся на аплату. === Сталае жыццё === [[Файл:Avicenna.jpg|thumb|200px|справа|Малюнак Авіцэны [[1271]] года]] У хуткім часе Авіцэна стаў урачом эміра, які павінен быў дапамагчы яму пазбавіцца ад небяспечнай хваробы, што Авіцэна і зрабіў. Галоўнай узнагародай за гэту паслугу быў доступ да каралеўскай бібліятэцы [[Саманіды|Саманідаў]], дзе захоўваліся працы вядомых даследчыкаў і вучоных. Калі [[бібліятэка]] была знішчана пажарам неўзабаве пасля гэтага, ворагі Авіцэны абвінавацілі яго ў спальванні, для таго, каб схаваць крыніцы сваіх ведаў. Між тым, ён дапамагаў бацьку ў яго фінансавых працах, але ўсё ж знайшоў час, каб напісаць некаторыя з яго ранніх твораў. Калі Авіцэне споўнілася 22 гадоў, ён страціў бацьку, да таго ж была скінута дынастыя Саманідаў у снежні [[1004]] года. Авіцэна, верагодна, адхіліў прапанову [[Махмуд Газневі|Махмуда Газневі]] застацца пры ягонам двары і пайшоў на захад у горад [[Ургенч]], які знаходзіцца ў сучасным [[Узбекістан]]е, да візыра, які даў яму невялікую штомесячную стыпендыю. Грошаў было мала, таму Авіцэна часцяком блукаў з месца на месца праз раёны [[Нішапур]]а і [[Мерв]]а да межаў [[Гарасан]]у, шукаючы прыстасаванне свайму таленту. Авіцэна шукаў прытулак у шчодрага кіраўніка цэнтральнай Персіі [[Кабіс]]а, які і сам быў паэтам і вучоным, але ён быў забіты сваім войскам падчас хваляванняў у [[1012]] годзе. Авіцэна ў гэтым жа годзе цяжка захварэў. Нарэшце, у [[Горган]]е, на беразе [[Каспійскае мора|Каспійскага мора]], Авіцэна сустрэўся з адным сваім сябрам, які купіў яму жыллё непадалёк ад свайго ўласнага дома, у якім Авіцэна чытаў лекцыі па [[логіка|логіцы]] і [[астраномія|астраноміі]]. Некаторыя з яго трактатаў былі напісаны для гэтай мэты, а таксама ў гэты час ён распачаў працу над «Канонам медыцынскай навукі». Авіцэна пасля пасяліўся ў [[Рэй]], які знаходзіцца ў непасрэднай блізкасці ад сучаснага [[Тэгеран]]а, у родны горад Разэса, дзе на той час панаваў эмір [[Маджа Адаўла]] пры рэгентстве сваёй маці. Каля трыццаці кароткіх прац, як кажуць, Авіцэна склаў у Рэі. Сталая варожасць, якая лютавала паміж рэгентам і яе другім сынам, [[Шамс аль-Даўла|Шамс аль-Даўлой]], аднак, вымусіла вучонага кінуць месца. Пасля кароткага знаходжання ў Казвіні Авіцэна прайшоў на поўдзень у [[Гамадан]], дзе панаваў эмір Шамс аль-Даўла. Спачатку Авіцэна саступіў на службу да заможнай жанчыны, але эмір, даведаўшыся аб яго прыбыцці, назначыў яго ў якасці лекара. Авіцэна атрымаў нават пасаду візыра пры эміры. Аднак з цягам часу Авіцэна атрымаў ворагаў сярод ваенных лідараў і мусульманскіх прапаведнікаў у горадзе, эмір адхіліў іх патрабаванне на [[смяротная кара|пакаранне смерцю]] Авіцэну за іншадумства, але прыняў рашэнне зрушыць яго з займаемай пасады і выслаць за межы сваіх валадарстваў. Авіцэна, аднак, патаемна заставаўся на працягу сарака дзён у доме [[шэйх]]а Ахмеда Фадэля, пакуль новы прыступ хваробы не патрывожыў эміра, які аднавіў яго на займаемай пасадзе. Нават на працягу гэтага часу Авіцэна працягваў свае даследаванні і выкладанні, нягледзячы на пратэсты з боку мусульманскіх прапаведнікаў. Кожны вечар ён чытаў урыўкі з сваіх вялікіх твораў, які потым растлумачваў сваім вучням. Пасля смерці эміра, Авіцэна перастаў быць візырам і схаваўся ў доме аптэкара, дзе, з інтэнсіўнай уседлівасцю, ён працягваў складаць свае працы. Між тым, ён напісаў ліст Абу-Яфару, прэфекту горада [[Ісфаган]], з якім Гамадан быў у стадыі вайны, прапаноўваючы свае паслугі. Новы эмір Гамадану, пачуўшы пра гэту перапіску і выяўвіўшы месца знаходжанне Авіцэны, зняволіў яго ў крэпасці. Пазней, аднак, у суправаджэнні свайго брата, любімага вучня, і двух рабоў, Авіцэна збег з горада пераапрануўшыся ў сукенку [[суфізм|суфійскіх]] аскетаў. Пасля небяспечнага падарожжа, яны дасягнулі Ісфагану. === Апошнія гады === Астатнія дзесяць або дванаццаць гадоў жыцця Авіцэна выдаткаваў на службе ў Абу Джафара Алы Адаўлы, якога ён суправаджаў у якасці лекара і агульнага літаратурнага і навуковага кіраўніка, нават у сваіх шматлікіх кампаніях. На працягу гэтых гадоў Авіцэна, рухомы крытыкай свайго стылю, звярнуўся да вывучэння [[літаратура|літаратуры]] і [[філалогія|філалогіі]]. Таксама ён працягваў плённую навуковую працу, завяршыўшы «[[Канон медыцынскай навукі]]». Многія яго рукапісныя працы, у тым ліку «Кніга справядлівасці» згарэлі падчас нападу на [[Ісфаган]] газнійскага войска. Падчас аднаго з ваенных паходаў у Авіцэна захварэў на цяжкую страўнікавую [[хвароба|хваробу]], ад якой вылечыць сябе ён не здолеў. На смяротным ложы Авіцэну ахапіла раскаянне, ён падзяліў свае рэчы сярод бедноты, адпусціў на волю сваіх [[рабства|рабоў]] і чытаў [[Каран]] тры дні пакуль не памёр у чэрвені [[1037]] года, у свой 58 год, у месяц [[Рамадан]]а і быў пахаваны ў Гамадане, што зараз знаходзіцца ў сучасным [[Іран]]е<ref>Osler, William (2004). «The Evolution Of Modern Medicine». Kessinger Publishing. p. 72. ISBN 1-4191-6153-9.</ref>. == Медыцына == Дакладная колькасць напісаных Авіцэнам твораў не ўстаноўлена. Яму прыпісваюць да 456 прац, у тым ліку 23 на [[фарсі]]. === Канон медыцынскай навукі === {{Асноўны артыкул|Канон медыцынскай навукі}} [[Файл:Avicenna princeps.jpg|thumb|220px|Гравюра з венецыянскага выдання «Канона медыцынскай навукі» [[1520]] года, дзе Авіцэна намаляваны як кіраўнік медыцыны.]] Да напісання Авіцэнам «[[Канон медыцынскай навукі|Канона медыцынскай навукі]]» вядомымі навуковымі працамі па медыцыне былі «[[Царская кніга]]», заснавальніка шпіталю ў [[Багдад]]зе [[Алі ібн-Абас]]а і трыццацітомная праца [[Абу Бакар ар-Разі|Абу Бакара ар-Разі]] «[[Усёабдымная кніга па медыцыне]]». Аднак, гэтыя кнігі мелі шмат агульных недахопаў, гэта значыць звесткі ў іх былі недастаткова сістэматызаваны, вынікі назіранняў часцяком змешваліся з выдумкамі, рэкамендацыі дапаўняліся містычнымі тлумачэннямі. Выклад матэрыялу быў складаным для разумення нават практыкуючага лекара. Перад напісаннем сваёй кнігі Авіцэна імкнуўся пазбегнуць гэтых памылак сваіх папярэднікаў<ref>Б. Д. Петров, А. В. Сагадеев. Ибн Сина (Авиценна). — М.:Мысль, 1980—238 с.</ref>. [[Файл:Canons of medicine.JPG|thumb|175px|злева|Пераклад «Канона медыцынскай навукі» на [[лацінская мова|лацінскую мову]]]] Кніга з’яўляецца вядомай тым, што ў ёй упершыню апісаны заразныя [[хвароба|хваробы]] і [[Венерычныя хваробы|захворванні, якія перадаюцца палавым шляхам]]<ref>George Sarton. «Introduction to the History of Science». Quotations From Famous Historians of Science</ref>, таксама ў працы быў апісаны карантын, як сродак для прадухілення распаўсюджвання інфекцый. Авіцэна ў сваёй кнізе пачаў даследаваць такую вобласць медыцыны, як нейрапсіхіятрыя<ref>[http://thejns.org/doi/pdf/10.3171/FOC-07/07/E13 «The fate of medical knowledge and the neurosciences during the time of Genghis Khan and the Mongolian Empire»], Neurosurg Focus. S. Safavi-Abbasi, LBC Brasiliense, RK Workman (2007), p. 3.</ref>, і першым вылучыў ідэю пра [[синдром]] пры дыягнаставанні асобных захворванняў<ref>Lenn Evan Goodman (2003), Islamic Humanism, p. 155, Oxford University Press, ISBN 0-19-513580-6</ref>, Авіцэна пераняў ад старажытнагрэчаскіх медыкаў тэорыю пра тое, што эпідэміі выклікаюцца выкідамі ў атмасферу ([[тэорыя міязмаў]])<ref>Joseph Patrick Byrne (2008). [http://books.google.com/books?id=5Pvi-ksuKFIC&pg=PA33&dq&hl=en#v=onepage&q&f=false «Encyclopedia of Pestilence, Pandemics, and Plagues: A-M»]{{Недаступная спасылка}}. ABC-CLIO. p.33. ISBN 0-313-34102-8.</ref>. «Канон медыцынскай навукі» быў першай кнігай, якая тычылася тэмы эксперыментальнай медыцыны, доказнай медыцыны, выпадкова-кантраляваных даследаванняў, і тэстаў эфектыўнасці [[лекі|лекаў]]<ref>D. Craig Brater and Walter J. Daly (2000), «Clinical pharmacology in the Middle Ages: Principles that presage the 21st century», Clinical Pharmacology & Therapeutics 67 (5), p. 447—450 [448].</ref>. «Канон» усталяваў правілы і прынцыпы для праверкі эфектыўнасці новых лекаў і медыкаментаў, якія да гэтага часу з’яўляюцца асновай клінічнай [[фармакалогія|фармакалогіі]] і сучасных клінічных даследаванняў. Паводле гэтых правілаў, лячэбныя ўласцівасці розных рэчываў вызначаюцца Авіцэнам дзвюма шляхамі — выпрабаванням і параўнаннем. Пры выпрабаванні лекаў варта прытрымлівацца наступных указанняў, тады вынік выпрабаванняў будзе дакладны<ref>Авиценна. Канон врачебной науки: избранные разделы в трех частях, Том 2. — МИКО Коммерческий вестник, 1994 — ISBN 5-86364-001-4</ref>: * на лекі не павінны ўплываць фактары, якія могуць змяніць яго актыўнае дзеянне; * [[хвароба]], якой выпрабоўваюць лекі, павінна быць простай, без ускладненняў; * лекі варта выпрабоўваць на процілеглых хваробах, паколькі часам яны маюць лячэбны эфект пры адной хваробы па сваім прызначэнні, а пры іншай — як [[акалічны эфект]]. У «Каноне» шмат увагі надаецца не толькі спосабам лячэння розных хвароб, але і пытанням прафілактыкі, папярэджання хвароб, захавання [[здароўе|здароўя]]. Важнае значэнне Авіцэна прадастаўляе [[фізічныя практыкаванні|фізічным практыкаванням]], рэжыму [[харчаванне|харчавання]], адпачынку, асабістай [[гігіена|гігіене]] людзей рознага ўзросту. Авіцэна з’яўляецца адным з першых медыкаў, хто сур’ёзна даследаваў лад жыцця доўгажыхароў, чым заклаў асновы [[геранталогія|геранталогіі]]<ref>Ибн Сина (Авиценна). «Избранные философские произведения». — Москва:Наука, 1980.</ref>. == Авіцэнаўская філасофія == [[Файл:Avicenna Mausoleum interior.jpg|200px|thumb|справа|Выгляд знутры маўзалею Авіцэны]] Авіцэна пісаў пра раннюю ісламскую філасофію, асабліва пры суб’екты [[логіка|логікі]], [[этыка|этыкі]] і [[метафізіка|метафізікі]], у тым ліку трактаты пра логіку і метафізіку. Большасць яго прац былі напісаны на [[арабская мова|арабскай мове]], якая была дэ-факта навуковай мовай таго часу на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]], але некаторыя з іх былі напісаны на [[персідская мова|персідскай мове]]. На сенняшні дзень важнае моўнае значэнне маюць некалькі яго кніг, якія ён напісаў на амаль чыстай персідскай мове. Каментары Авіцэны да прац [[Арыстоцель|Арыстоцелю]] часцяком выпраўляліся філосафам, заахвочваючы ажыўленую дыскусію ў духу [[іджтыгад]]у. У сярэднявечным ісламскім свеце, у сувязі з паспяховым прымяненнем філасофіі арыстатэлізму і неаплятанізму Авіцэнам разам з [[эль-Калам|каламам]], Авіцэнізм у канчатковым выніку стаў вядучай школай ісламскай філасофіі [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]], з Авіцэна стаў класічным філосафам<ref>Nahyan A. G. Fancy (2006), p. 80-81, [http://etd.nd.edu/ETD-db/theses/available/etd-11292006-152615 «Pulmonary Transit and Bodily Resurrection: The Interaction of Medicine, Philosophy and Religion in the Works of Ibn al-Nafīs (d. 1288)»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150404020329/http://etd.nd.edu/ETD-db/theses/available/etd-11292006-152615/ |date=4 красавіка 2015 }}, Electronic Theses and Dissertations, University of Notre Dame.</ref>. Авіцэнізм таксама меў уплыў у сярэднявечнай [[Еўропа|Еўропе]], асабліва яго вучэнне аб прыродзе душы і існавання, сутнасці адрозненняў, разам з абмеркаваннямі і асуджэннем, якія былі зробленыя ў Еўропе. Гэтак працы Авіцэны былі асуджаныя ў [[Парыж]]ы, дзе Авіцэнізм пазней быў забаронены ў [[1210]] годзе. Тым не менш, працы псіхалогіі і тэорыі пазнання Авіцэны зрабілі значны ўплыў на [[Уільям Авернь|Уільяма Аверня]], біскупа Парыжа і [[Альберт Вялікі|Альберта Вялікага]], у той час як яго працы пра метафізікі аказалі ўздзеянне на думкі [[Тамаш Аквінскі|Тамаша Аквінскага]]<ref>The Internet Encyclopedia of Philosophy. [http://www.iep.utm.edu/a/avicenna.htm#H5 Avicenna/Ibn Sina (CA. 980—1037)]. Iep.utm.edu.</ref>. === Метафізічная дактрына === Раняя ісламская філасофія і ісламская [[метафізіка]], прасякнутая ісламскай [[тэалогія]]й, адрозніваецца больш выразна, чым арыстатэлізмавая розніца паміж сутнасцю і існаваннем. Прымаючы пад увагу што існаванне ёсць вобласцю магчымасці і выпадковасці, сутнасць пераносіцца ў быццё па-за выпадковасцю. Філасофія Авіцэны, у прыватнасці тая частка, якая адносіцца да метафізікі, шмат у чым абавязаная працам [[эль-Фарабі]]. У пошуках канчатковай ісламскай філасофіі, адасобленай ад аказіяналізму, можна ўбачыць у захаваных яго працах. Паўтараючы прыклад эль-Фарабі, Авіцэна пачаў паўнавартаснае расследаванне пытання аб быцці, у якім ён праводзіць адрозненне паміж сутнасцю (Mahiat) і існаваннем (Wujud). Ён сцвярджаў, што сам факт існавання не можа быць выведзены з сутнасці існуючых рэчаў, і што форма і матэрыя самі па сабе не здольныя ўзаемадзейнічаць і ствараць рух сусвету, альбо прагрэсіўную актуалізацыю існуючых рэчаў. Існаванне, такім чынам, павінна быць звязана з агентам прычыны, які патрабуе ці надае існаванне сутнасці. Такім чынам, прычына павінна быць існуючай рэччу і суіснасцю са сваім эфектам<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-69190/Islam «Islam»]. Encyclopædia Britannica Online. 2007.</ref>. == Працы па музыцы == [[Файл:Gizhak.png|170px|thumb|справа|Музычны інструмент [[гіджак]], вынаходнікам якога з’яўляецца Авіцэна]] Авіцэна пісаў таксама творы па тэорыі музыкі, якія з’яўляюцца часткамі яго энцыклапедычных прац: * «Звод навукі пра музыку» у «Кнізе вылячэння»; * «Кароткі выклад пра музыку» у «Кнізе збаўлення»; * Раздзел пра музыку ў «Кнізе ведаў». З тэарэтычнага пункту гледжання Авіцэна, па сярэднявечнай традыцыі, адносіў музыку да матэматычных навук. Ён вызначаў яе як навука, якая вывучае гукі ў іх суадносінах і якая мае мэтай устанаўленне правілаў стварэння кампазіцыі<ref>Иванова Л. [http://scholar.googleusercontent.com/scholar?q=cache:5xt_IbV3zOkJ:scholar.google.com/+%D0%90%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0&hl=uk&as_sdt=0,5&as_vis=1 Ибн Сина (Авиценна) в зеркале музыки. Некоторые музыкально-теоретические взгляды Ибн Сины. Воззрения Ибн Сины в области музыкальной теории]. Вестник Челябинского государственного университета, 2007</ref>. Зыходзячы з вучэння [[Піфагор]]а, ён лічыў, што музыка падпарадкавана лікам і знаходзіцца ў цеснай сувязі з імі<ref>Болтаев М. Н. «Абу Али ибн Сина — великий мыслитель, ученый энциклопедист средневекового Востока» — М.: Сампо, 2002. — 400 с. — ISBN 5-8071-0005-0</ref>. Авіцэна першым у гісторыі падводзіць пад музычную гісторыю салідную навуковую базу, разглядаючы музыку з пазіцый не толькі [[матэматыка|матэматыкі]], але і [[сацыялогія|сацыялогіі]], [[псіхалогія|псіхалогіі]], [[паэтыка|паэтыкі]], [[этыка|этыкі]] і [[фізіялогія|фізіялогіі]]. Авіцэна сумесна з [[эль-Фарабі]] заклаў аснову навукі аб музычных інструментах, якая атрымала далейшае развіццё ў [[Еўропа|Еўропе]] ў значна больш позні час. Ён дае падрабязную класіфікацыю тыпаў музычных інструментаў, патлумачыўшы іхную будову. У шостым раздзеле «Кнігі ведаў» прыводзяцца назвы амаль усіх існуючых інструментаў з іхнымі апісаннямі. Працы эль-Фарабі і Авіцэны па вывучэнню музычных інструментаў заклалі асновы [[інструмент]]у як адмысловай вобласці музычнай навукі. Вялікі вучонага таксама з’яўляецца вынаходнікам распаўсюджанага ў [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]] смычковага інструмента — [[гіджак]]а. {{Зноскі|1=2}} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Avicenna}} * [http://www.iranica.com/articles/avicenna-index Авіцэна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160406231524/https://www.iranica.com/articles/avicenna-index |date=6 красавіка 2016 }}. Энцыклапедыя Іраніка * [http://www.avicenna-sina.narod.ru/ Авіцэна]. Біяграфія, паэзія і працы па медыцыне * [http://www.ontology.co/avicenna.htm Авіцэна]. ontology.co * [http://www.bbc.co.uk/programmes/b00855lt Авіцэна] ў перадачы «In Our Time» на BBC * [http://ukrcenter.com/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%90%D0%B2%D1%96%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0/58681/%D0%A0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%97 Авіцэна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130329163347/http://ukrcenter.com/%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%90%D0%B2%D1%96%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0/58681/%D0%A0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D1%97 |date=29 сакавіка 2013 }}. ukrcenter.com {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Філосафы]] [[Катэгорыя:Постаці персідскай навукі]] iuyaeopfeyyx5ozr6cqighrz44owavv 0 48656 5146367 5144976 2026-05-25T07:50:01Z Emsihovanski 168445 /* Цяперашні склад */ 5146367 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Нафтан Наваполацк |Лагатып = [[File:FCNaftan.png|thumb|]] |ШырыняЛагатыпа = 175px |ПоўнаяНазва = Дзяржаўная спартыўная ўстанова «Футбольны клуб „Нафтан-Наваполацк“» |Мянушкі = ''Севяране'' |Горад = [[Наваполацк]], [[Беларусь]] |Заснаваны = [[1963]] |Стадыён = «[[Атлант (стадыён, Наваполацк)|Атлант]]» |Умяшчальнасць = 4500 |Кіраўнік = {{Сцяг|Беларусь}} Аляксей Ванько |ПасадаКіраўніка = Старшыня клуба |Трэнер = {{Сцяг|Беларусь}} Валерый Стрыпейкіс (часова) |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = 13 месца |Сайт = fcnaftan-novopolotsk.by | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 4169E1 | body1 = 4169E1 | rightarm1 = 4169E1 | shorts1 = 4169E1 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 4169E1 | socks2 = FFFFFF }} '''«Нафтан-Наваполацк»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з горада [[Наваполацк]], заснаваны ў 1963 годзе. У 1996—2017 гадах (акрамя 2002 года) і з 2023 года каманда ўдзельнічае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]]. == Папярэднія назвы == * 1963—1974: «Нафтавік» * 1979—1980: «Наваполацк» * 1981—1988: «Дзвіна» * 1989: «Камунальнік» * 1990—1991: «Дзвіна» * 1992—1994: «Нафтан» * 1995—2000: «Нафтан-Дэвон» * 2001—2023: «Нафтан» * 2024- н.ч. — «Нафтан-Наваполацк» == Дасягненні == * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|1995]], [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|2022]] * Пераможца [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|1994/95]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|2009]], [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|2012]] == Цяперашні склад == ''Станам на май 2026 года''<ref>{{Cite web |title=Игроки ФК «Нафтан» |url=https://fcnaftan-novopolotsk.by/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0/%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8/?page=3 |date=2026-03-18 |access-date=2026-05-21 |website=fcnaftan-novopolotsk. |language = ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Аляксей Харытановіч]]||1995}} {{Ігрок|71|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Аляксандр Наўмовіч||2001}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Аляксандр Цітоў||2002}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|-|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Абакар Акаяў||2004}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Прыцкер|у арэндзе з «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]»|2005}} {{Ігрок|3|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мікіта Кастамараў||1999}} {{Ігрок|5|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Андрэй Уладзіміравіч Лебедзеў (футбаліст)|Андрэй Лебедзеў]]||1991}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арцём Драбатовіч||2003}} {{Ігрок|44|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Дэніс Федарэнка||2003}} {{Ігрок|42|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Джонатан Джон||2001}} {{Ігрок|97|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб| Васіль Чярняўскі|у арэндзе з «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск||2006}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб| Кіріл Адамавіч|у арэндзе з «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|7|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Шаміль Гаджыеў|у арэндзе з «[[ФК Дынама Махачкала|Дынама]]» Махачкала|2005}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Алімхан Зайніваў|у арэндзе з «[[ФК Дынама Махачкала-2|Дынама]]» Махачкала|2005}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|50|{{Сцяг|Замбія}}|ПА|Голдэн Мафвэнта||2001}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Музафар Гурбанаў|у арэндзе з «[[ФК Дняпро Магілёў|Дняпро]]»|2002}} {{Ігрок|24|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ілля Селязнёў||2007}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Аляксандр Аляксандравіч||1997}} {{Ігрок|11|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ігнат Прановіч||2003}} {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Яўгеній Зямко||1996}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Казахстан}}|ПА|Вадзім Якаўлеў||2003}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|-|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мацвей Суша||2007}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Дзмітрый Латыхаў||2003}} {{Ігрок|31|{{Сцяг|Італія}}{{Сцяг|Сенегал}}|Нап|Саліў Ціўнэ|у арэндзе з «[[МЛ Віцебск |МЛ]]» Віцебск|2002}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === '''Асноўная крыніца'''|<ref>{{cite web|title=Нафтан-Новополоцк.Тренеры|url=https://fcnaftan-novopolotsk.by/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0/%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2/%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2|website=fcnaftan-novopolotsk.by|access-date=2026-05-21|lang=ru|date=2026-03-18|}}</ref> * {{Сцяг|Беларусь}} (нар. -) — галоўны трэнер''<ref>{{Cite web |title=Вячеслав Геращенко вновь возглавил «Сморгонь»|url=https://betnews.by/vyacheslav-gerashhenko-glavnyj-trener-smorgoni/ |date=2026-05-20 |access-date=2026-05-21 |website=betnews.by |language = ru}}</ref>. * {{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Стрыпейкіс]] (нар. 1974) — старшы трэнер(в.а. галоўны трэнер) * {{Сцяг|Беларусь}} [[Яўгеній Малчан]] (нар. 1986) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Павел Лісоўскі]] (нар. 1984) — трэнер брамнікаў * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Наўмовіч]] — трэнер-адміністратар * {{Сцяг|Беларусь}} [[Юрый Аўсейчык]] — урач спартыўнай медыцыны * {{Сцяг|Азербайджан}} [[Эльмар Мярзаеў]] (нар. 1963) — трэнер-масажыст * {{Сцяг|Беларусь}} Аляксандр Трайдук (нар. 1976) — галоўны трэнер дубля == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=60|Сезон !width=120|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Трэцяя (Д3)]] || '''10''' || 15 || 5 || 5 || 5 || <nowiki>24–20</nowiki> || '''15''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/32 фіналу]]|| |- | 1992/93 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:silver"| '''2''' || 30 || 19 || 8 || 3 || <nowiki>71–20</nowiki> || '''46''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/8 фіналу]] || |- | 1993/94 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:#cc9966"| '''3''' || 34 || 22 || 5 || 7 || <nowiki>88–31</nowiki> || '''49''' || || |- | 1994/95 ||style="background:#A3E9FF"| [[Трэцяя ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Трэцяя (Д3)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 22 || 20 || 1 || 1 || <nowiki>65–15</nowiki> || '''41''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/8 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- | 1995 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другая (Д2)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 14 || 10 || 2 || 2 || <nowiki>29–14</nowiki> || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 1996 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Першая (Д1)]] || '''7''' || 30 || 13 || 4 || 13 || <nowiki>43–52</nowiki> || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || |- | 1997 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Першая (Д1)]] || '''9''' || 30 || 10 || 9 || 11 || <nowiki>40–33</nowiki> || '''39''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/8 фіналу]] || |- | 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 28 || 7 || 4 || 17 || <nowiki>30–40</nowiki> || '''29''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/8 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Вышэйшая (Д1)]] || '''12''' || 30 || 8 || 4 || 18 || <nowiki>39–63</nowiki> || '''28''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/8 фіналу]] || |- | 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 30 || 5 || 7 || 18 || <nowiki>25–69</nowiki> || '''22''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/16 фіналу]] || |- | 2001 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 26 || 4 || 2 || 20 || <nowiki>18–51</nowiki> || '''14''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | 2002 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Першая (Д2)]] || style="background:silver"| '''2''' || 30 || 21 || 5 || 4 || <nowiki>56–23</nowiki> || '''68''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая (Д1)]] || '''8''' || 30 || 10 || 5 || 15 || <nowiki>39–49</nowiki> || '''35''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|Паўфінал]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая (Д1)]] || '''10''' || 30 || 10 || 5 || 15 || <nowiki>45–50</nowiki> || '''35''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/8 фіналу]]|| |- | 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 26 || 10 || 3 || 13 || <nowiki>43–44</nowiki> || '''33''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/8 фіналу]] || |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 26 || 11 || 4 || 11 || <nowiki>45–42</nowiki> || '''37''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|1/16 фіналу]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 26 || 9 || 9 || 8 || <nowiki>28–30</nowiki> || '''36''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 30 || 13 || 7 || 10 || <nowiki>41–35</nowiki> || '''46''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|Пераможца]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая (Д1)]] || '''4''' || 26 || 12 || 2 || 12 || <nowiki>29–39</nowiki> || '''38''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Чвэрцьфінал]] || |- | 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 33 || 11 || 11 || 11 || <nowiki>41–34</nowiki> || '''44''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|Чвэрцьфінал]] || |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая (Д1)]] || '''7''' || 33 || 10 || 7 || 16 || <nowiki>35–45</nowiki> || '''37''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|Пераможца]] || |- | 2012 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 30 || 7 || 8 || 15 || <nowiki>23–40</nowiki> || '''29''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2013 ФК Нафтан|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая (Д1)]] || '''10''' || 32 || 9 || 10 || 13 || <nowiki>29–41</nowiki> || '''37''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2014 ФК Нафтан|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая (Д1)]] || '''5''' || 32 || 11 || 10 || 11 || <nowiki>40–43</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2015 ФК Нафтан|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая (Д1)]] || '''9''' || 26 || 8 || 6 || 12 || <nowiki>34–35</nowiki> || '''30''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Паўфінал]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Нафтан|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая (Д1)]] || '''13''' || 30 || 7 || 8 || 15 || <nowiki>25–46</nowiki> || '''29''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Нафтан|2017]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая (Д1)]] || '''16''' || 30 || 4 || 6 || 20 || <nowiki>18–57</nowiki> || '''13'''{{efn-ua|З каманды зняты 5 ачкоў за сістэматычнае невыкананне рашэнняў Камітэта па статусу і пераходам ігракоў АБФФ.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]] |- | [[Сезон 2018 ФК Нафтан|2018]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Першая (Д2)]] || '''5''' || 28 || 10 || 11 || 7 || <nowiki>28–24</nowiki> || '''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Нафтан|2019]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Першая (Д2)]] || '''5''' || 28 || 13 || 8 || 7 || <nowiki>58–43</nowiki> || '''47''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2020 ФК Нафтан|2020]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Першая (Д2)]] || '''12''' || 26 || 10 || 6 || 10 || <nowiki>36–43</nowiki> || '''21'''{{efn-ua|З каманды зняты 15 ачкоў за ўдзел ігракоў клуба ў дагаварных матчах у сезонах 2017—2018.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2021 ФК Нафтан|2021]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Першая (Д2)]] || '''8''' || 33 || 11 || 11 || 11 || <nowiki>44–46</nowiki> || '''44''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2022 ФК Нафтан|2022]] ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Першая (Д2)]] ||style="background:gold"| '''1''' || 24 || 16 || 5 || 3 || <nowiki>55–19</nowiki> || '''53''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая (Д1)]] || '''12 ''' || 28 || 6 || 5 || 17 || <nowiki>28–57</nowiki> || '''23''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|1/16 фіналу]] || |- |2024 |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Вышэйшая (Д1)]] | ''' 14 ''' |30 |5 |11 |14 |27-44 | ''' 26 ''' |[[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|1/16 фіналу]] | |- |2025 |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Вышэйшая (Д1)]] |'''13''' |30 |8 |4 |18 |35-55 |'''28''' |[[Кубак Беларусі па футболе 2025/2026|1/16 фіналу]] | |} {{notelist-ua}} === Еўракубкі === {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2| Клуб ! Першыя матчы ! Адказныя матчы ! colspan=2|Вынік |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2009/2010|2009—2010]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Бельгія}} |[[ФК Гент|Гент]] |align="center"|2:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''2:2''' ({{Comment|в.г.|па выяздным галам}} 0:1) ||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2012/2013|2012—2013]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Сербія}} |[[ФК Црвена Звезда Бялград|Црвена Звезда (Бялград)]] |align="center"|3:4 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|3:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) | align="center"|'''6:7'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Аляксандр Трайдук]] (1992 — ліпень 2001) * [[Андрэй Вікенцьевіч Зыгмантовіч|Андрэй Зыгмантовіч]] (ліпень — снежань 2001) * [[Васіль Зайцаў (трэнер)|Васіль Зайцаў]] (2002 — май 2004) * [[Вячаслаў Акшаеў]] (май 2004 — май 2007) * [[Ігар Кавалевіч]] ({{в. а.}} у красавіку — ліпені 2007, ліпень 2007 — снежань 2012) * [[Павел Кучараў]] (снежань 2012 — чэрвень 2013) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у чэрвені — снежні 2013, снежань 2013 — жнівень 2016) * [[Алег Сідарэнкаў]] ({{в. а.}} у жніўні — лістападзе 2016, лістапад 2016 — лістапад 2017) * [[Аляксандр Трайдук]] (студзень — чэрвень 2018) * [[Юрый Леанідавіч Поклад|Юрый Поклад]] (чэрвень — снежань 2018) * [[Тарас Чопік]] (студзень 2019 — май 2021) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у маі — ліпені 2021, ліпень — снежань 2021) * [[Вячаслаў Герашчанка]] (студзень — снежань 2022) * [[Юрый Пунтус]] (снежань 2022 — май 2023) * [[Альберт Рыбак]] (май 2023- верасень 2024) * [[Ігар Крыўшчанка]] (верасень 2024 — студзень 2026) * [[Вячаслаў Герашчанка]] (студзень — май 2026) * [[Валерый Стрыпейкіс]] ({{в. а.}} у маі 2026 — н.ч) {{div col end}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://fcnaftan.com Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080212073823/http://fcnaftan.com/ |date=12 лютага 2008 }} {{ref-ru}} * {{globalsportsarchive|fk-naftan-navapolatsk/18860}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Нафтан}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Нафтан]] [[Катэгорыя:ФК Нафтан| ]] l95ov20751hacqujrqetmn9nynzroeo 0 49286 5146293 5012157 2026-05-25T04:30:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146293 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Платонаў}} {{Картка:Асоба}} '''Алег Анатольевіч Платонаў''' (нарадзіўся [[11 студзеня]] [[1950]], [[Свярдлоўск]], [[РСФСР]]) — [[Расія|рускі]] пісьменнік, нацыяналіст<ref>[http://xeno.sova-center.ru/29481C8/87A31A2 Анна Нежинская. «Нерусь»: имя врагов народа найдено!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090404144110/http://xeno.sova-center.ru/29481C8/87A31A2 |date=4 красавіка 2009 }}</ref><ref name="umland"/><!--<ref name="tau"/>--><ref name="tau2">[http://www.tau.ac.il/Anti-Semitism/asw2007/belarus.html Antisemitic activity] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111153423/http://www.tau.ac.il/Anti-Semitism/asw2007/belarus.html |date=11 студзеня 2012 }}</ref>, публіцыст і грамадскі дзеяч. Аўтар [[канспіралогія|канспірагічных]] і [[антысемітызм|антысеміцкіх]] публікацый, прысвечаных «[[жыдамасонская змова|жыдамасонскай змове]]»<ref name="umland">[http://magazines.russ.ru/continent/2007/133/um4.html «Неоевразийство», вопрос о русском фашизме и российский политический дискурс]</ref><ref>[http://nationalism.org/bratstvo/oprichnik/21/rb.htm Восемь против Семи (краткий курс православной конспирологии)]</ref><ref>[http://magazines.russ.ru/novyi_mi/1995/7/period.html Периодика]</ref><ref>[http://www.feor.ru/events/popup.php?id=6316&date=2008/09/10 Антисемитская литература на международной книжной ярмарке] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090404143015/http://www.feor.ru/events/popup.php?id=6316&date=2008%2F09%2F10 |date=4 красавіка 2009 }}</ref>. Актыўна адмаўляе [[халакост]]<ref>''«[http://www.ihr.org/jhr/v16/v16n4p36_Weber.html A Major Revisionist Breakthrough in Russia]»'', ''[[Journal of Historical Review]]''</ref>. Доктар эканамічных навук<ref>[http://www.rusk.ru/newsdata.php?idar=725420 Олег Платонов: Русская экономика должна быть основана на духовно-нравственных идеалах Православия // Русская линия]</ref>. Дырэктар «Інстытута Гісторыі Рускай Цывілізацыі»<ref>[http://www.rusinst.ru/contents.asp?id=2 Об институте]</ref>. Праца А. А. Платонова «Гісторыя рускага народа ў XX стагоддзі» ўключана выдавецтвам «Алгарытм» ў кніжную серыю «Класіка рускай думкі»<ref>http://www.labirint-shop.ru/books/209980/</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.politkniga.ru/index.php?productID=2421 |title=Архіўная копія |access-date=20 снежня 2009 |archive-date=21 кастрычніка 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111021015039/http://www.politkniga.ru/index.php?productID=2421 |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.labirint-shop.ru/series/14177/</ref>. == Бібліяграфія == * «Воспоминания о народном хозяйстве» (1990) * Русский труд. — М.: Современник, 1991. — 335 с., ил. * Убийство царской семьи. — М.: Советская Россия, 1991. — 192 с. ISBN 5-268-01159-6 * «1000 лет русского предпринимательства» (1995) * «Экономика русской цивилизации» (1995) * «Заговор цареубийц» (1996) * «Николай II в секретной переписке» (1996) * «Жизнь за Царя. Правда о Григории Распутине» (1996) * «Тайна беззакония. Иудаизм и масонство против христианской цивилизации» (1998) * «Россия под властью криминально-космополитического режима» (1998) * «Почему погибнет Америка» (8 изданий) * «Николай II. Жизнь и царствование» (1999) * «Загадка Сионских протоколов» (1999) * «История цареубийства» (2001) * «Пролог цареубийства» (2001) * «Жизнь за царя» (3 издания) * «Россия под властью масонов» (4 издания) * «Государственная измена» * «Покушение на русское царство» * «Война с внутренним врагом. История и идеология русского патриотизма» (2006) * «Русская экономика без глобализма» (2006) Кнігі А. Платонава і іншых аўтараў, надрукаваныя пад яго рэдакцыяй, унесены ў Спісак забароненых экстрэмісцкіх матэрыялаў Расійскай Федэрацыі<ref>[https://minjust.gov.ru/ru/extremist-materials/?q=%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2&csrftoken=167a189b3e1268dc03f123234009910c203d3499b47fde2c87a50263c65ec6d19d8b7a477391bebb Министерство юстиции Российской Федерации. Экстремистские материалы: Платонов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210428185400/https://minjust.gov.ru/ru/extremist-materials/?q=%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2&csrftoken=167a189b3e1268dc03f123234009910c203d3499b47fde2c87a50263c65ec6d19d8b7a477391bebb |date=28 красавіка 2021 }}</ref>, а таксама ў [[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў|Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў Беларусі]]<ref>[http://mininform.gov.by/documents/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov/ Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь. Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220205151347/http://www.mininform.gov.by/documents/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov/ |date=5 лютага 2022 }}</ref>. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі]] [[Катэгорыя:Дактары эканамічных навук]] {{DEFAULTSORT:Платонаў Алег Анатольевіч}} muvj0rv3adgsmxmks9omc2clismdxs9 0 50084 5146429 5017651 2026-05-25T11:07:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146429 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст |імя = Альберта Аквілані |поўнае імя = |мянушка = ''Маленькі прынц (Il Principino)'' |выява = |подпіс = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Італія}} |рост = |вага = |пазіцыя = [[Паўабаронца (футбол)|паўабаронца]] |цяперашні клуб = |нумар = |маладзёжныя клубы = {{футбольная кар’ера |1999—2003|{{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Рома|Рома]]|}} |клубы = {{футбольная кар’ера |2002—2009|{{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Рома|Рома]]|102 (9) |2003—2004|{{арэнда}} {{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Трыесціна|Трыесціна]]|41 (4) |2009—2012|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Ліверпул|Ліверпул]]|18 (1) |2010—2011|{{арэнда}} {{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Ювентус|Ювентус]]|33 (2) |2011—2012|{{арэнда}} {{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Мілан|Мілан]]|23 (1) |2012—2015|{{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Фіярэнціна|Фіярэнціна]]|81 (13) |2015—2016|{{Сцяг|Партугалія||20px}} [[ФК Спортынг Лісабон|Спортынг]]|19 (3) |2016—2017|{{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Пескара|Пескара]]|9 (1) |2017|{{арэнда}} {{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Сасуола|Сасуола]]|16 (0) |2017—2018|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Лас-Пальмас|Лас-Пальмас]]|21 (0) }} |нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2000|{{Сцяг|Італія||20px}} Італія (да 15)|8 (0) |2000—2001|{{Сцяг|Італія||20px}} Італія (да 16)|13 (0) |2001|{{Сцяг|Італія||20px}} Італія (да 17)|2 (0) |2002|{{Сцяг|Італія||20px}} Італія (да 18)|6 (0) |2001—2003|{{Сцяг|Італія||20px}} Італія (да 19)|14 (0) |2003|{{Сцяг|Італія||20px}} Італія (да 20)|2 (1) |2004—2007|{{Сцяг|Італія||20px}} [[Маладзёжная зборная Італіі па футболе|Італія (да 21)]]|19 (5) |2006—2014|{{Сцяг|Італія||20px}} [[Зборная Італіі па футболе|Італія]]|38 (5) }} |медалі = {{турнір|[[Кубак канфедэрацый|Кубкі канфедэрацый]]}} {{медаль|Бронза|[[Кубак канфедэрацый 2013|Бразілія 2013]]}} |абнаўленне даных пра клуб = 25 жніўня 2019 |абнаўленне даных пра зборную = 9 жніўня 2015 }} '''Альберта Аквілані''' ({{lang-it|Alberto Aquilani}}; нар. {{ДН|7|7|1984}}, {{МН|Рым}}) — [[Італія|італьянскі]] [[футбаліст]], паўабаронца. Ігрок [[Зборная Італіі па футболе|нацыянальнай зборнай Італіі]] (2006—2014). == Клубная кар’ера == === «Рома» === Займаўся ў школе «Спес Мантэсакра», дзе быў заўважаны скаўтамі [[ФК Рома|«Ромы»]]. Выступаў за «Рому» на юнацкім узроўні. У сакавіку [[2001]] года перспектыўнага іграка спрабавалі набыць [[ФК Чэлсі|«Чэлсі»]] і [[ФК Арсенал Лондан|«Арсенал»]], але ён аддаў перавагу застацца ў «Роме». [[17 снежня]] [[2002]] года Аквілані правёў свой першы матч за асноўную каманду «Ромы» — адказны матч [[Кубак Італіі па футболе|Кубка Італіі]] супраць [[ФК Трыесціна|«Трыесціна»]] (1:1; 4:1 пен.). [[10 мая]] [[2003]] года дэбютаваў у [[Серыя A|Серыі A]] ў матчы супраць [[ФК Тарына|«Тарына»]] (3:1). Сезон 2003/04 Аквілані правёў у арэндзе ў «Трыесціне», якая з’яўлялася серадняком [[Серыя B|Серыі B]], там ён быў ігракоі асноўнага складу (41 гульня, 4 галы), і яго гульня за гэтую каманду была высока ацэненая спецыялістамі. Пасля вяртання ў «Рому» ён пачаў рэгулярна выходзіць на поле і паказваў нядрэнную гульню, аднак прапусціў нямала гульняў з-за траўмаў. Выйграў з клубам два Кубкі Італіі, змагаўся за высокія месцы ў Серыі A, гуляў у еўракубках. Правёў за каманду 147 матчаў (з іх 102 у Серыі A), забіў 15 галоў (9 у Серыі A). === «Ліверпул» === Улетку [[2009]] года ў прэсе з’явіліся паведамленні аб тым, што Аквілані можа перайсці з «Ромы» ў [[ФК Ліверпул|«Ліверпул»]], які шукаў замену [[Хабі Алонса]], які быў блізкі да пераходу ў [[мадрыд]]скі [[ФК Рэал Мадрыд|«Рэал»]]<ref>[http://www.liverbird.ru/news/2009/7/sluhi-akvilani-mozhet-pereehat-v-angliyu Слухи: Аквилани может переехать в Англию] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304215706/http://www.liverbird.ru/news/2009/7/sluhi-akvilani-mozhet-pereehat-v-angliyu |date=4 сакавіка 2016 }} // Liverbird.ru</ref>. [[6 жніўня]] было апублікавана афіцыйнае паведамленне аб тым, што прынцыповае пагадненне паміж клубамі пра трансфер дасягнута, пасля чаго «чырвоныя» атрымалі магчымасць весці перамовы з самім Альберта. [[7 жніўня]] «Ліверпул» пацвердзіў, што ігрок паспяхова прайшоў медагляд, і кантракт з ім падпісаны<ref>[http://www.liverbird.ru/news/2009/8/oficialno-akvilani-igrok-liverpulja Официально: Аквилани — игрок «Ливерпуля»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304225907/http://www.liverbird.ru/news/2009/8/oficialno-akvilani-igrok-liverpulja |date=4 сакавіка 2016 }} // Liverbird.ru</ref>. [[13 жніўня]] было абвешчана, што ў новай камандзе Альберта атрымаў чацвёрты нумар, які да яго насіў [[Самі Хююпія]]. Аднак, з-за траўм Аквілані не здолеў замацавацца ў Англіі. Улетку 2010 года новы трэнер «Ліверпула» [[Рой Ходжсан]] заявіў, што Аквілані можа вярнуцца на радзіму на правах арэнды. === «Ювентус» === [[21 жніўня]] [[2010]] года «Ліверпул» і [[ФК Ювентус|«Ювентус»]] дасягнулі пагаднення аб гадавой арэндзе іграка. [[25 жніўня]] Аквілані падпісаў кантракт з «б’янканеры» на год з магчымасцю прыярытэтнага права выкупу футбаліста па заканчэнні сезона [[Серыя A 2010/2011|2010/11]] за € 16 млн<ref>[http://www.championat.ru/football/news-580647.html «Ювентус» объявил о подписании контракта с Аквилани] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100827013619/http://www.championat.ru/football/news-580647.html |date=27 жніўня 2010 }} // Чемпионат.ру</ref>. [[24 чэрвеня]] [[2011]] года агент іграка заявіў, што Аквілані вернецца ў [[ФК Ліверпул|«Ліверпул»]], таму што [[ФК Ювентус|«Ювентус»]] не будзе выкупляць яго кантракт у англічан<ref>[http://www.soccer.ru/news/249174.shtml Аквилани возвращается в «Ливерпуль»]</ref>. === «Мілан» === [[24 жніўня]] [[2011]] года Аквілані на правах арэнды перайшоў з «Ліверпула» ў [[ФК Мілан|«Мілан»]] з магчымасцю выкупу правоў на іграка за € 6 млн<ref>[http://news.sport-express.ru/2011-08-24/457794/ «Милан» арендовал Аквилани]{{Недаступная спасылка}}</ref>. === «Фіярэнціна» === [[3 жніўня]] [[2012]] года ігрок падпісаў кантракт з [[ФК Фіярэнціна|«Фіярэнцінай»]] тэрмінам на 3 гады. [[26 студзеня]] [[2014]] аформіў свой першы ў кар’еры [[хет-трык]] (у браму [[ФК Джэноа|«Джэноа»]], выніковы лік 3:3). Па заканчэнні тэрміну кантракта ўлетку 2015 года не стаў яго падаўжаць і пакінуў клуб у статусе свабоднага агента. === «Спортынг» === У жніўні 2015 года падпісаў трохгадовы кантракт з партугальскім [[ФК Спортынг Лісабон|«Спортынгам»]]<ref>[http://by.tribuna.com/football/1031962170.html Аквилани перешел в «Спортинг»]</ref>. === «Пескара» === У жніўні 2016 года вярнуўся ў Італію, стаўшы іграком [[ФК Пескара|«Пескары»]]. У снежні 2016 года быў аддадзены ў арэнду ў [[ФК Сасуола|«Сасуола»]]<ref>[https://by.tribuna.com/football/1047040404.html «Сассуоло» арендовал Аквилани у «Пескары»]</ref>. Па заканчэнні сезона 2016/17, пакінуў «Пескару» у якасці свабоднага агента. === «Лас-Пальмас» === У жніўні 2017 года стаў іграком іспанскага клуба [[ФК Лас-Пальмас|«Лас-Пальмас»]]<ref>{{Cite web |url=https://by.tribuna.com/football/1055047674.html |title=«Лас-Пальмас» подписал Аквилани |access-date=26 жніўня 2017 |archive-date=7 чэрвеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190607232624/https://by.tribuna.com/football/1055047674.html |url-status=dead }}</ref>. Па выніках сезона 2017/18 «Лас-Пальмас» страціў месца Ла Лізе, і ў ліпені 2018 года кантракт з паўабаронцам быў разарваны<ref>[https://by.tribuna.com/football/1065527878.html Аквилани покинул «Лас-Пальмас»]</ref>. У чэрвені 2019 года, пасля года без клуба, абвясціў аб завяршэнні кар’еры. == Міжнародная кар’ера == Альберта мае вялікі досвед выступаў за юнацкія зборныя Італіі розных узростаў. У [[2003]] годзе выйграў чэмпіянат Еўропы да 19 гадоў, правёў усе пяць матчаў фінальнай стадыі турніру, забіў адзін гол, быў адным з вядучых ігракоў каманды. [[15 лістапада]] [[2006]] года правёў свой першы матч за дарослую зборную краіны, супраць [[зборная Турцыі па футболе|Турцыі]] (1:1). Быў іграком асноўнага складу моладзевай зборнай на [[Моладзевы чэмпіянат Еўропы па футболе 2007|моладзевым чэмпіянаце Еўропы 2007]], забіў 2 галы на турніры. Удзельнічаў у складзе зборнай Італіі ў [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008|чэмпіянаце Еўропы 2008]], правёў два матчы з чатырох. [[15 кастрычніка]] [[2008]] года адкрыў лік сваім галам за нацыянальную зборную, зрабіўшы дубль у матчы [[чэмпіянат свету па футболе 2010|адборачнага турніру чэмпіянату свету 2010]] з [[зборная Чарнагорыі па футболе|чарнагорцамі]] (2:1). == Дасягненні == '''[[ФК Рома|Рома]]:''' * Уладальнік [[Кубак Італіі па футболе|Кубка Італіі]] (2): 2007, 2008 * Уладальнік [[Суперкубак Італіі па футболе|Суперкубка Італіі]]: 2008 '''[[Юніёрская зборная Італіі па футболе|Італія (да 19)]]:''' * Чэмпіён Еўропы: 2003 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{спасылкі-футбаліст}} * [http://www.figc.it/nazionali/DettaglioConvocato?codiceConvocato=2400&squadra=1 Профіль на сайце Італьянскай футбольнай федэрацыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111014054201/http://www.figc.it/nazionali/DettaglioConvocato?codiceConvocato=2400&squadra=1 |date=14 кастрычніка 2011 }} {{ref-it}} {{Навігацыйны блок2 |стыль_загалоўка = background:#0066BC; color:white; border: 1px solid darkblue; |state = collapsed |загаловак = Склады зборнай Італіі |Склад зборнай Італіі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2008 |Склад зборнай Італіі па футболе на Кубку канфедэрацый 2013 |Склад зборнай Італіі па футболе на чэмпіянаце свету 2014 }} {{DEFAULTSORT:Аквілані Альберта}} [[Катэгорыя:Футбалісты Італіі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Лас-Пальмас]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Сасуола]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Пескара]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Спортынг Лісабон]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Фіярэнціна]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Мілан]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Ювентус]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Ліверпул]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Рома]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Трыесціна]] ejrt3dtd0lhnverej3nhh66ccvndixc 0 50099 5146438 4982373 2026-05-25T11:13:23Z ~2026-31236-72 168739 /* */ 5146438 wikitext text/x-wiki '''Русафо́бія''' — непрыязнасць, нянавісць, варожасць або іншыя негатыўныя пачуцці ў дачыненні да [[Расія|Расіі]], [[рускія|рускіх]] або іх [[руская мова|мовы]]. З’яўляецца варыянтам [[ксенафобія|ксенафобіі]]. Русафобія мае як вонкавы (негатыўныя меркаванні, фармаваныя аб Расіі замежнікамі), так і ўнутраны (меркаванні саміх рускіх, асобных груп пасярод Расіі) кампаненты. Процілеглым паняццем з’яўляецца [[русафілія]]. == Гл. таксама == * [[Смердзякоўшчына]] * [[Славянафобія]] * [[Беларусафобія]] * [[Украінафобія]] * [[Русафільства]] * [[Панславізм]] {{request|stub|sources}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Ксенафобія]] [[Катэгорыя:Дыскрымінацыя рускіх]] 5ws25r28j918m8k4nlar2c9l9gkuqvs 0 51027 5146223 4720701 2026-05-24T22:33:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146223 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Азяранскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Азяранскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Жыткавіцкі раён]] |Уключае = 13 населеных пунктаў |Сталіца = [[Азяраны (Жыткавіцкі раён)|Азяраны]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1268 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Азяра́нскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2009 года вёска) [[Азяраны (Жыткавіцкі раён)|Азяраны]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Тураўскі раён|Тураўскага раёна]] [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Тураўскім раёне БССР. З 21 чэрвеня 1935 года ў Тураўскім раёне Мазырскай акругі, з 20 лютага 1938 года — [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Гомельскай вобласці. Пасля скасавання Тураўскага раёна 17 красавіка 1962 года ўвайшоў у склад Жыткавіцкага раёна<ref>[http://old.bankzakonov.com/d2008/time90/lav90627.htm Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 17 апреля 1962 г. Об упразднении некоторых районов БССР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190321144320/http://old.bankzakonov.com/d2008/time90/lav90627.html|date=21 сакавіка 2019}}</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Азяранскага сельсавета 8 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|84}}</ref>. 14 мая 2014 года да сельсавета далучана тэрыторыя Тураўскага пасялковага савета з размешчанай там вёскай [[Крэмнае]]<ref>[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D914g0064525&p1=1 Решение Гомельского областного совета депутатов от 14 мая 2014 г. № 13 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Житковичского района Гомельской области]{{Недаступная спасылка}}</ref>. 27 снежня 2022 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Перароўскі сельсавет|Перароўскага сельсавета]] (4 населеныя пункты: вёскі [[Перароў]], [[Перароўскі Млынок]], [[Хлупін]] і [[Хлупінская Буда]])<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D923g0120538&p1=1 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 27 декабря 2022 г. № 423 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Житковичского района Гомельской области]</ref>. == Насельніцтва == На 1 студзеня 1933 — 11 населеных пунктаў, 90 гаспадарак, 517 жыхароў.<br /> Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (9 населеных пунктаў) — 1969 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 97,1 % — [[беларусы]], 1,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (9 населеных пунктаў) — 1268 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=30 красавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. * «Памяць»: Гіст.-дакум. хроніка Жыткавіц. р-на / П15 Рэд.-укл. В. Р. Феранц. — Мн.: Ураджай, 1994. — 767 с., [8] л. іл. ISBN 5-7860-0614-X. {{Азяранскі сельсавет, Жыткавіцкі раён}} {{Жыткавіцкі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Тураўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Азяранскі сельсавет (Жыткавіцкі раён)| ]] bien36ktyx6j13a0l4jp4uxwi9rn3np 0 51311 5146200 4850610 2026-05-24T20:48:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146200 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Чэлентана}} {{музыкант}} '''Адрыяна Чэлентана''' ({{lang-it|Adriano Celentano}}; {{ДН|6|1|1938}}, [[Мілан]], [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Італія]]<ref name="Nndb">{{Nndb name|248/000140825|Adriano Celentano}}</ref>) — [[Італія|італьянскі]] [[музыкант]], [[кінаакцёр]], эстрадны [[спявак]], [[кампазітар]] і [[кінарэжысёр]]. Таксама [[грамадскі дзеяч]] і [[Вядучы|вядучы тэлепраграм]]. У [[Італія|Італіі]] атрымаў мянушку ''«Molleggiato»'' ({{lang-it|на спружынах}}<ref name="zefir">{{артыкул |аўтар = Полонская М. |загаловак = Клан, который построил Буфф |мова = ru |выданне = Zефир |тып = часопіс |год = 2003 }}</ref>) — за сваю манеру рухацца на сцэне. Чэлентана з’яўляецца адным з самых паспяховых і ўплывовых выканаўцаў у гісторыі [[музыка Італіі|італьянскай музыкі]] — за ўсю сваю кар’еру ён выканаў каля 600 песень<ref>{{cite web|url=http://archivio.agi.it/articolo/e66083a0a19606f751c6f1dec22cd0de_20080105_celentano-70-anni-domani-e-150-milioni-di-dischi-venduti/|title=Celentano: 70 anni domani e 150 milioni di dischi venduti|date=5 января 2008|publisher=archivio.agi.it|access-date=10 октября 2016|lang=it}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.segodnya.ua/culture/showbiz/lehende-italjanckoho-kino-adriano-chelentano-icpolnjaetcja-70-let.html|title=Легенде итальянского кино Адриано Челентано исполняется 70 лет|date=6 января 2008|publisher=segodnya.ua|access-date=10 октября 2016|archive-date=22 верасня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922101317/http://www.segodnya.ua/culture/showbiz/lehende-italjanckoho-kino-adriano-chelentano-icpolnjaetcja-70-let.html|url-status=dead}}</ref>, выпусціў сорак адзін студыйны альбом агульным тыражом 150 мільёнаў экземпляраў<ref>{{cite web|url=http://www.corriere.it/spettacoli/09_dicembre_21/celentano_scoperto-grazie-blog_e9fa3342-ee3b-11de-9127-00144f02aabc.shtml|title=L’inglese inventato di Celentano spopola negli Usa e su Internet — Corriere della Sera|author=Pasqua E.|date=21.12.2009|work=[[Corriere della Sera]]|publisher=corriere.it|access-date=2012-05-10|lang=it|archive-url=https://www.webcitation.org/68gNmMCCf?url=http://www.corriere.it/spettacoli/09_dicembre_21/celentano_scoperto-grazie-blog_e9fa3342-ee3b-11de-9127-00144f02aabc.shtml|archive-date=25 чэрвеня 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ilgiornale.it/spettacoli/toh_usa_scoprono_celentano_rapper/22-12-2009/articolo-id=408815-page=0-comments=1|title=Toh, gli Usa scoprono il Celentano rapper|author=Giordano P.|date=22.12.2009|work=il Giornale.it|publisher=ilgiornale.it|access-date=2012-05-10|lang=it|archive-url=https://www.webcitation.org/68gNpp8fI?url=http://www.ilgiornale.it/spettacoli/toh_usa_scoprono_celentano_rapper/22-12-2009/articolo-id=408815-page=0-comments=1|archive-date=25 чэрвеня 2012|url-status=dead}}</ref>, а таксама зняўся больш чым у сарака кінафільмах. == Біяграфія == === 1938—1960: Раннія гады === [[Файл:Milano - edificio via Gluck 14.jpg|thumb|left|240px|Дом на вуліцы Глюка, дзе прайшлі раннія гады спевака]]Адрыяна чэлентана нарадзіўся ў дзень Бефаны (свята жартаў і розыгрышаў) [[6 студзеня]] [[1938|1938 года]] ў [[Мілан]]е<ref name="Nndb" />, на Віа-Глюк 14 ({{Lang-it|Via Gluck}}, 14){{efn|Міланская вуліца, якая названа ў гонар кампазітара [[Крыстаф Вілібальд Глюк|Крыстафа Вілібальда Глюка]]}}. Ён стаў пятым дзіцём у сям’і, якая пераехала з [[Апулія|Апуліі]] ў пошуках працы. У момант яго нараджэння маці Адрыяна споўнілася ўжо сорак чатыры гады. У Мілане Адрыяна правёў сваё дзяцінства і юнацтва. У дванаццацігадовым узросце кінуў школу<ref name="7days">{{Артыкул|аўтар=Денисова М.|загаловак=Адриано Челентано: «Я — брутальный мужчина»|мова=ru|выданне=7 дней|тып=часопіс|год=2004}}</ref> і, бо яго сям’я жыла бедна, пачаў працаваць у гадзіннікавай майстэрні<ref>{{артыкул |аўтар = Колосова Е. А. |загаловак = Вы чините часы у Челентано? Юбилею Адриано Челентано посвящается… |спасылка = http://shkolazhizni.ru/archive/0/n-12288/ |мова = ru |выданне = Школа жизни |тып = часопіс |год = 2008 }}</ref>. == Фільмаграфія == * (1960) «[[Салодкае жыццё]]» — рок-спявак * (1964) «[[Супераграбленне ў Мілане]]» — Серджыа * (1975) «[[Юпі-Ду]]» — Фелічэ * (1976) «[[Блеф (фільм, 1976)|Блеф]]» — Фелікс * (1979) «[[Аксамітныя ручкі]]» — Гвіда Квілер / Бені * (1982) «[[Бінга-Бонга]]» * (1985) «[[Джаан Луй]]» == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://www.clancelentano.it/|title='''Афіцыйны сайт Адрыяна Чэлентана'''|access-date=2012-05-27|archive-url=https://www.webcitation.org/68gUlycVF?url=http://www.celentano.it/|archive-date=25 чэрвеня 2012|url-status=live}}{{ref-it}} * {{cite web|url=http://www.ilmondodiadriano.it/blog/|title='''Афіцыйны блог Адрыяна Чэлентана'''|access-date=2012-05-27|archive-url=https://www.webcitation.org/68gUmeRsl?url=http://www.clancelentano.it/|archive-date=25 чэрвеня 2012|url-status=live}}{{ref-it}} * {{cite web|url=http://www.celentano.ru/|title=Celentano.RU — Фан-сайт|access-date=2012-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625071006/http://www.celentano.ru/|archive-date=25 чэрвеня 2012|url-status=dead}}{{ref-ru}}{{ref-it}}{{ref-en}} * {{imdb name|id=0147983|name=Adriano Celentano}} * {{Allmusic new|class=artist|id=p141618|pure_url=yes|імя=Адрыяна Чэлентана}} * {{Last.fm|Adriano Celentano|Адрыяна Чэлентана}} * {{Discogs artist|Adriano Celentano|Адрыяна Чэлентана}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чэлентана Адрыяна}} [[Катэгорыя:Комікі]] [[Катэгорыя:Кампазітары Італіі]] [[Катэгорыя:Музыканты Італіі]] [[Катэгорыя:Кінакампазітары Італіі]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры Італіі]] [[Катэгорыя:Рэжысёры Італіі]] [[Катэгорыя:Актывісты вегетарыянскага руху]] [[Катэгорыя:Поп-музыканты]] [[Катэгорыя:Рок-музыканты]] [[Катэгорыя:Гітарысты]] [[Катэгорыя:Клавішнікі]] [[Катэгорыя:Аўтары-выканаўцы Італіі]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Epic Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Sony BMG]] [[Катэгорыя:Выканаўцы рок-н-рола]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Universal Music Group]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Давід дзі Данатэла»]] 9ivttu72y44zg8uouhwarfp0q5mb00a 0 53922 5146204 4811644 2026-05-24T21:22:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146204 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Адэльскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Гродзенскі раён]] |Уключае = 20 населеных пунктаў |Сталіца = [[Адэльск]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]],<br />[[12 верасня]] [[1977]] |Скасаванне = [[23 сакавіка]] [[1964]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1278 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Адэ́льскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Гродзенскі раён|Гродзенскага раёна]] [[гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 года вёска) [[Адэльск]]. == Гісторыя == Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Саколкаўскі раён|Саколкаўскага раёна]] [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай вобласці]] [[БССР]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе Гродзенскай вобласці. З 16 жніўня 1945 года ў складзе Гродзенскага раёна. 23 сакавіка 1964 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Індурскі сельсавет|Індурскага сельсавета]]. 12 верасня 1977 года цэнтр [[Падліпкаўскі сельсавет|Падліпкаўскага сельсавета]] перанесены з вёскі [[Падліпкі (Гродзенскі раён)|Падліпкі]] ў вёску Адэльск, а сельсавет перайменаваны ў Адэльскі<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 12 верасня 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 29 (1547).</ref>. 20 верасня 2002 года ў склад сельсавета з [[Баранавіцкі сельсавет (Гродзенскі раён)|Баранавіцкага сельсавета]] перададзены 6 населеных пунктаў ([[Бакуны (Гродзенскі раён)|Бакуны]], [[Брузгі]], [[Дубніца (Адэльскі сельсавет)|Дубніца]], [[Клачкі (Гродзенскі раён)|Клачкі]], [[Кулёўцы]] і [[Струбка]])<ref>[http://www.kaznachey.com/doc/3Wun3ReWquT Решение Гродненского областного Совета депутатов от 20 сентября 2002 г. № 100 О решении вопросов административно-территориального устройства Гродненского района]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1790 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=29 ліпеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 70,5 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 22,8 % — [[беларусы]], 4,7 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,3 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1278 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=29 ліпеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Выбітныя асобы == * [[Анжаліка Борыс]] * [[Тадэвуш Кандрусевіч]] {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Адэльскі сельсавет}} {{Гродзенскі раён}} [[Катэгорыя:Адэльскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Саколкаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1964 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1977 годзе]] ionwbt954t4lihfpi57tc6kfef5n04e 0 53947 5146103 4811588 2026-05-24T14:00:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146103 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Абухаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Гродзенскі раён]] |Уключае = 23 населеныя пункты |Сталіца = [[Абухава (Гродзенскі раён)|Абухава]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 3033 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Абу́хаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Гродзенскі раён|Гродзенскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 г. вёска) [[Абухава (Гродзенскі раён)|Абухава]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Скідзельскі раён|Скідзельскага раёна]] [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай вобласці]] [[БССР]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе Гродзенскай вобласці. З 25 снежня 1962 года ў Гродзенскім раёне. 29 верасня 1972 года ў склад сельсавета са [[Скідальскі сельсавет|Скідальскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Гушчыцы]], [[Котра (Гродзенскі раён)|Котра]], [[Лашавічы (Гродзенскі раён)|Лашавічы]], [[Юравічы (Гродзенскі раён)|Юравічы]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 29 верасня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 31 (1369).</ref>. 22 верасня 1975 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Жытамлянскі сельсавет|Жытамлянскага сельсавета]] (вёскі [[Абуховічы (Гродзенскі раён)|Абуховічы]], [[Быльчыцы]], [[Жытомля]], [[Завадзічы]], [[Машталеры (Гродзенскі раён)|Машталеры]], [[Талочкі (Гродзенскі раён)|Талочкі]], [[Цыдзікі (Гродзенскі раён)|Цыдзікі]])<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 22 верасня 1975 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1975, № 33 (1479).</ref>. 25 чэрвеня 1979 года ў склад [[Верцялішкаўскі сельсавет|Верцялішкаўскага сельсавета]] перададзены 5 населеных пунктаў (вёскі [[Быльчыцы]], [[Жытомля]], [[Завадзічы]], [[Талочкі (Гродзенскі раён)|Талочкі]] і [[Цыдзікі (Гродзенскі раён)|Цыдзікі]])<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 25 чэрвеня 1979 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1979, № 19 (1609).</ref>. 20 лістапада 1989 года ў склад сельсавета са [[Скідзельскі сельсавет|Скідзельскага сельсавета]] перададзена вёска [[Міхайлаўка (Гродзенскі раён)|Міхайлаўка]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 20 лістапада 1989 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1990, № 23 (2009).</ref>. 10 мая 2007 года скасаваны хутар [[Мар’янаўка (Гродзенскі раён)|Мар’янаўка]] (далучаны да вёскі [[Александрова (Гродзенскі раён)|Александрова]])<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-38/2008-38(039-056).pdf&oldDocPage=14 Решение Гродненского районного Совета депутатов от 10 мая 2007 г. № 27 Об изменении границ и упразднении сельских населенных пунктов]</ref>. Размешчаны ў паўднёва-ўсходняй частцы Гродзенскага раёна. Праз тэрыторыю сельсавета працякае рака [[Котра (рака)|Котра]]. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 3287 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=29 ліпеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 74,4 % — [[беларусы]], 13,9 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 8,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,2 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 3033 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=29 ліпеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Абухаўскі сельсавет}} {{Гродзенскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Абухаўскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Скідзельскі раён|child|загаловак=Абухаўскі сельсавет у [[Скідзельскі раён|Скідзельскім раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Гродзенскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Абухаўскі сельсавет у [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] (з 1962)}} }} [[Катэгорыя:Абухаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Скідзельскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] 9yx7a78kc0yqrsfj4pbcrwngkhdamh1 0 57653 5146197 4876355 2026-05-24T20:42:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146197 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Адрыжынскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Іванаўскі раён]] |Уключае = 10 населеных пунктаў |Сталіца = [[Адрыжын]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1318 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Адры́жынскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Іванаўскі раён|Іванаўскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр сельсавета — аграгарадок [[Адрыжын]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Іванаўскага раёна [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]]. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Брэсцкай вобласці. З 25 снежня 1962 года па 6 студзеня 1965 года ў складзе [[Драгічынскі раён|Драгічынскага раёна]]. 7 лютага 1972 года скасавана вёска [[Сухі Бор (Іванаўскі раён)|Сухі Бор]] (злілася з вёскай [[Падышча]])<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 7 лютага 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Адрыжынскага сельсавета было 7 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|21}}</ref>. 21 ліпеня 1980 года скасавана вёска [[Уласаўцы I]] (злілася з вёскай Адрыжын)<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 21 ліпеня 1980 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1980, № 31 (1657).</ref>. 17 лютага 1986 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Залядынскі сельсавет|Залядынскага сельсавета]] (3 населеныя пункты: вёскі [[Залядынне]], [[Карсынь]] і [[Страмец]]), тады ж у склад сельсавета з [[Гарбахскі сельсавет|Гарбахскага сельсавета]] перададзена вёска [[Смольнікі (Іванаўскі раён)|Смольнікі]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 17 лютага 1986 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1986, № 7 (1849).</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1819 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 97,6 % — [[беларусы]], 1,8 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1318 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=18 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Адрыжынскі сельсавет}} {{Іванаўскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Адрыжынскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Іванаўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Адрыжынскі сельсавет у [[Іванаўскі раён|Іванаўскім раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Драгічынскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Адрыжынскі сельсавет у [[Драгічынскі раён|Драгічынскім раёне]] (1962—1965)}} |спіс3 = {{Іванаўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Адрыжынскі сельсавет у [[Іванаўскі раён|Іванаўскім раёне]] (з 1965)}} }} [[Катэгорыя:Адрыжынскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Драгічынскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] lsd8emx9bjqck81pn2nxxv3x3yvwndo 0 58683 5146335 4413538 2026-05-25T06:35:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146335 wikitext text/x-wiki [[Файл:Słucak, Pahonia. Слуцак, Пагоня (1920) (2).jpg|thumb|Пячатка Часовай Рады Случчыны. 1920 г.]] '''Беларуская рада Случчыны''', ''Рада Случчыны'', ''Слуцкая беларуская рада'' — выканаўчы і распарадчы орган улады ў [[Слуцк]]у і [[Слуцкі павет|Слуцкім павеце]] з [[16 лістапада]] [[1920]] года да [[20 студзеня]] [[1921]] года. Мела паўнамоцтвы часовага органа ўлады [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] (БНР) да склікання беларускага ўстаноўчага сойму і ўтварэння выбарнага органа, стала палітычным органам кіраўніцтва [[Слуцкае паўстанне|Слуцкім паўстаннем 1920]]. Абрана 14 лістапада 1920 года на Першым беларускім з’ездзе Случчыны ў складзе 17 сяброў: [[Уладзімір Міхайлавіч Пракулевіч|У. Пракулевіч]] (старшыня), Анастас Анцыповіч, Пётр Якубаў Бабарэка, Барысавец, Янка (Іван) Біруковіч, [[Улас Дубіна|Улас Васільеў Дубіна]], [[Павел Якаўлевіч Жаўрыд|П. Жаўрыд]], Каўпак, [[Ю. Лістапад]], [[Ян Мацэлі|Іван Мацэллі]], Анупры Няронскі, [[Арсен Паўлюкевіч]], Рабы, Радзюк, Раковіч, [[Васіль Русак]], Юльян Сасноўскі. Кандыдаты ў сябры Рады: Цімафей Мяшочак (Мяшэчак), [[Сяргей Нічыпаравіч Бусел|Сяргей Нічыпараў Бусел]], [[Аляксей Кабычкін]], Рыгор Грынько, Павел Бань, [[Марк Асвяцімскі]]. На чале Рады стаў прэзідыум ці Выканаўчы орган Рады з 7 чал.: Пракулевіч, [[Павел Жаўрыд|Жаўрыд]], Паўлюкевіч, Русак, Біруковіч, Сасноўскі, Рабы<ref>Стужынская, Н. Беларускія матэрыялы ў фондах Рускага замежнага гістарычнага архіва // Вяртанне-6. Выяўленне, сумеснае выкарыстанне і вяртанне архіўных, бібліятэчных і музейных каштоўнасцей, якія захоўваюца ў замежных краінах. — Мн., 1999. — С. 307—308.</ref>. З’езд даверыў ёй цывільную ўладу і даручыў арганізацыю беларускага нацыянальнага войска. У складзе Рады 8 беларускіх эсэраў (Пракулевіч, Русак і інш.), спачуваючыя ім (Лістапад і інш.), другая групоўка — прыхільнікі [[Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч|С. Булак-Балаховіча]] і [[Павел Аляксюк|П. Алексюка]] (Паўлюкевіч, Мацэллі і інш.), былі прадстаўнікі і нейтральных груповак. Нягледзячы на пэўныя ваганні, усе групоўкі згадзіліся ўзняць паўстанне за незалежнасць Беларусі, за інтарэсы сялян. Рада распачала дзейнасць у перыяд, калі Слуцк і павет пакінулі польскія войскі пасля падпісання 12 кастрычніка 1920 года ў Рызе [[Рыжскі дагавор (1920)|дагавора аб перамір’і]] і прэлімінарных умовах міру. Радзе падпарадкоўваліся ўсе наваствораныя дэмакратычным шляхам органы мясцовага кіраўніцтва — беларускі нацыянальны камітэты валасцей і вёсак, органы цывільнай адміністрацыі, а таксама беларуская народная міліцыя з добраахвотнікаў (500 чал. і 4500 рэзерву), якая падтрымлівала парадак у горадзе і павеце. Дзеля фарміравання войска як першачарговай справы створана «вайсковая тройка» з сяброў Рады Жаўрыда, капітана Анцыповіча і паручніка Мацэллі, якая выпрацавала адозву да моладзі, заклікаючы тых, каму дарагая Бацькаўшчына, запісвацца ў войска. Рада займалася і дыпламатычнай дзейнасцю. Заявіла «энергічны пратэст… Савецкаму ўраду на чале з Кнорыным» супраць намераў бальшавіцкіх войск заняць Слуцкі павет пасля адыходу польскіх войска. Абвясціла, што «перадасць сваю ўладу толькі ўраду, створанаму Усебеларускім кангрэсам 1917 года», заявіла таксама пратэст польскаму ўраду супраць перадачы Слуцкага павета ўладам БССР, звярнулася да дэмакратыі ўсяго свету з пратэстам супраць падзелу незалежнай БНР. 21 лістапада 1920 года выдала дэкларацыю, якая заклікала сялянства на барацьбу за «незалежную Беларусь у яе этнаграфічных граніцах» і за «інтарэсы сялянства». Пры падтрымцы сялянства і гараджан Рада за 3 дні сфарміравала з добраахвотнікаў 1-ю Слуцкую брыгаду стральцоў войск Беларускай Народнай Рэспублікі ў складзе 2 палкоў: 1-га Слуцкага і 2-га Грозаўскага. Прызначыла камандаванне брыгадай, палкамі, займалася забеспячэннем войска зброяй і харчаваннем. 24 лістапада 1920 года польскія войскі пакінулі Слуцк, і да прыходу 29 лістапада 1920 года Чырвонай Арміі ўся ўлада ў горадзе і павеце належала Радзе і яе адміністрацыі. Перад прыходам бальшавіцкіх войск Рада загадала вайсковым часцям і міліцыі адысці на захад, у нейтральную зону ў [[Семежава|мяст. Семежава]], дзе знаходзіліся штаб 1-й Слуцкай брыгады і Рада. На пасяджэнні ў Семежаве прынята рашэнне не падпарадкоўвацца Булак-Балаховічу, не ўступаць у перагаворы з маскоўскім урадам, змагацца пад сцягам БНР, грунтуючыся на [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй устаўнай грамаце]] 25 сакавіка 1918 года. 27 лістапада 1920 года пачаліся баявыя дзеянні слуцкіх паўстанцаў. 3 снежня 1920 года Рада прызначыла камандзірам 1-й Слуцкай брыгады штабс-капітана [[Антон Андрэевіч Сокал-Кутылоўскі|А. Сокал-Кутылоўскага]] і часова перадала яму дыктатарскія паўнамоцтвы. У сувязі з уваходам савецкіх войск і ў нейтральную зону (з дазволу польскай дэлегацыі ў Рызе) Рада і штаб брыгады перабазіраваліся ў [[Грыцэвічы (Клецкі раён)|в. Грыцэвічы]], а з 20 снежня 1920 года ў [[Заастравечча|в. Заастравечча]] каля [[Лань (рака)|р. Лань]], за якой стаялі палякі. Пасля прыбыцця значных падмацаванняў і новага наступлення савецкіх войск у нейтральнай зоне і нават на тэрыторыі Польшчы, Рада 28 снежня 1920 года разам з 1-й Слуцкай брыгадай перайшла цераз р. Лань на польскі бок, дзе брыгада была раззброена і інтэрніравана. Перад адыходам 1-ы Слуцкі полк узнагароджаны Радай [[Сцяг Першага Слуцкага палка стральцоў БНР|сцягам]] з надпісам: «Першы Слуцкі полк стральцоў Беларускай Народнай Рэспублікі». Рада Случчыны пераехала ў [[Баранавічы]], дзе знаходзілася яшчэ месяц. 20 студзеня 1921 года частка сяброў на апошнім пасяджэнні прызнала сваім кіраўніком Булак-Балаховіча, частка выехала ў [[Вільня|Вільню]], частка засталася ў Баранавічах. {{зноскі}} == Літаратура == * Грыцкевіч, А. П. Беларуская рада Случчыны / А. П. Грыцкевіч // {{Крыніцы/ЭГБ|1}} — С. 399. * Змагар, А. Вызвольныя шляхі. — Кліўленд (ЗША): Выдавецтва Беларускага вызвольнага руху, 1965. — 63 с. — 41—44. * Найдюк, Я., Касяк, І. Беларусь учора і сяння: Папулярны нарыс з гісторыі Беларусі / Таварыства беларускай мовы імя Ф. Скарыны; Укл. Н. Дашкевіч; Паслясл. А. Грыцкевіч. — Мн.: Навука і тэхніка, 1993. — 414 с. — С. 181—183. — ISBN 5-343-01458-5. * Слуцкі збройны чын 1920 г. у дакумэнтах і ўспамінах / [укладальнік, падрыхтоўка тэкстаў, ілюстрацыяў, аўтары заўваг й каментарыяў, паказальнікі: А. Гесь, У. Ляхоўскі, У. Міхнюк; прадмова У. Ляхоўскага]. — Мн.: Медысонт, 2006. — 399 с. — (Бібліятэка часопіса «Беларускі гістарычны агляд»; Матар’ялы да беларускай гісторыі). — ISBN 985-6530-37-7. [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] [[Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка]] [[Катэгорыя:Слуцкае паўстанне]] pw41akz68jflj1l2f9vqzfan4hnwkjp 0 60073 5146258 5142436 2026-05-25T02:16:24Z ~2026-31144-91 168716 5146258 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Варэна}} {{НП |статус = Камуна |беларуская назва = Варэна |арыгінальная назва = Varenna |падпарадкаванне = |краіна = Італія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = N|lat_deg = 46|lat_min = 1|lat_sec =0 |lon_dir = E|lon_deg = 9|lon_min = 17|lon_sec =0 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндэксКарта = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Адміністрацыйны падзел Італіі{{!}}Рэгіён |рэгіён = Ламбардыя |рэгіён у табліцы = |від раёна = правінцыя |раён = правінцыя Лека{{!}}Лека |раён у табліцы = |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 11 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = 77 |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = 0341 |паштовы індэкс = 23829 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = Код ISTAT |лічбавы ідэнтыфікатар = 097084 |катэгорыя ў Commons = Varenna |сайт = http://www.comune.varenna.lc.it/ |мова сайта = it |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = Мэр камуны |add1 = Carlo Molteni |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Варэна''' ({{lang-it|Varenna}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Ламбардыя]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[правінцыя Лека|Лека]]. Насельніцтва складае 859 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 77 чал./км². Займае плошчу 11 км². Паштовы індэкс — 23829. Тэлефонны код — 0341. Заступнікам населенага пункта лічыцца Святы [[Георгій Перамаганосец]]. [[Ліерна]] на працягу стагоддзяў была часткай [[Варэнна]] і мае самы прыгожы від на возера Кома, якое выходзіць на паўвостраў [[Беладжыа]]. [[Ліерна]] многімі, у тым ліку [[Джордж Клуні]], параўноўваецца з [[Монтэ-Карла]], і насамрэч тут ёсць цэны на элітную нерухомасць, падобныя да [[Ліерна]], дзе вілы плошчай 800 квадратных метраў прадаюцца за 110 мільёнаў еўра, гэта значыць больш за 100 000 еўра за квадратны метр. Тэрыторыю [[Ліерна]] перасякае самая маляўнічая частка маршруту [[Шлях вандроўніка]] на возеры Кома. == Дэмаграфія == Дынаміка насельніцтва: <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:455 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:1500 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from:0 till: 1129 bar:1871 from:0 till: 1005 bar:1881 from:0 till: 996 bar:1901 from:0 till: 1283 bar:1911 from:0 till: 1246 bar:1921 from:0 till: 1023 bar:1931 from:0 till: 956 bar:1936 from:0 till: 879 bar:1951 from:0 till: 939 bar:1961 from:0 till: 919 bar:1971 from:0 till: 812 bar:1981 from:0 till: 799 bar:1991 from:0 till: 823 bar:2001 from:0 till: 846 PlotData= bar:1861 at: 1129 fontsize:S text: 1.129 shift:(-8,5) bar:1871 at: 1005 fontsize:S text: 1.005 shift:(-10,5) bar:1881 at: 996 fontsize:S text: 996 shift:(-10,5) bar:1901 at: 1283 fontsize:S text: 1.283 shift:(-10,5) bar:1911 at: 1246 fontsize:S text: 1.246 shift:(-10,5) bar:1921 at: 1023 fontsize:S text: 1.023 shift:(-10,5) bar:1931 at: 956 fontsize:S text: 956 shift:(-10,5) bar:1936 at: 879 fontsize:S text: 879 shift:(-10,5) bar:1951 at: 939 fontsize:S text: 939 shift:(-10,5) bar:1961 at: 919 fontsize:S text: 919 shift:(-10,5) bar:1971 at: 812 fontsize:S text: 812 shift:(-10,5) bar:1981 at: 799 fontsize:S text: 799 shift:(-10,5) bar:1991 at: 823 fontsize:S text: 823 shift:(-10,5) bar:2001 at: 846 fontsize:S text: 846 shift:(-10,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Па даных ISTAT </timeline> == Гл. таксама == {{зноскі}} {{правінцыя Лека}} {{Бібліяінфармацыя}} 8vpxt7cljfdbn9hsqa44bdxixnfmm9t 5146432 5146258 2026-05-25T11:09:53Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/~2026-31144-91|~2026-31144-91]]) і адноўлена версія 5142436, зробленая M.L.Bot 5146432 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Варэна}} {{НП |статус = Камуна |беларуская назва = Варэна |арыгінальная назва = Varenna |падпарадкаванне = |краіна = Італія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = N|lat_deg = 46|lat_min = 1|lat_sec =0 |lon_dir = E|lon_deg = 9|lon_min = 17|lon_sec =0 |CoordAddon = |CoordScale = |ЯндэксКарта = |памер карты краіны = 280 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Адміністрацыйны падзел Італіі{{!}}Рэгіён |рэгіён = Ламбардыя |рэгіён у табліцы = |від раёна = правінцыя |раён = правінцыя Лека{{!}}Лека |раён у табліцы = |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 11 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = 77 |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = 0341 |паштовы індэкс = 23829 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = Код ISTAT |лічбавы ідэнтыфікатар = 097084 |катэгорыя ў Commons = Varenna |сайт = http://www.comune.varenna.lc.it/ |мова сайта = it |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = Мэр камуны |add1 = Carlo Molteni |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Варэна''' ({{lang-it|Varenna}}) — камуна ў [[Італія|Італіі]], размяшчаецца ў рэгіёне [[Ламбардыя]], падпарадкоўваецца адміністрацыйнаму цэнтру [[правінцыя Лека|Лека]]. Насельніцтва складае 859 чалавек (2008 г.), шчыльнасць насельніцтва складае 77 чал./км². Займае плошчу 11 км². Паштовы індэкс — 23829. Тэлефонны код — 0341. Заступнікам населенага пункта лічыцца Святы [[Георгій Перамаганосец]]. == Дэмаграфія == Дынаміка насельніцтва: <timeline> Colors= id:lightgrey value:gray(0.9) id:darkgrey value:gray(0.7) id:sfondo value:rgb(1,1,1) id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.6) ImageSize = width:455 height:373 PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30 DateFormat = x.y Period = from:0 till:1500 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:500 start:0 ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:100 start:0 BackgroundColors = canvas:sfondo BarData= bar:1861 text:1861 bar:1871 text:1871 bar:1881 text:1881 bar:1901 text:1901 bar:1911 text:1911 bar:1921 text:1921 bar:1931 text:1931 bar:1936 text:1936 bar:1951 text:1951 bar:1961 text:1961 bar:1971 text:1971 bar:1981 text:1981 bar:1991 text:1991 bar:2001 text:2001 PlotData= color:barra width:20 align:left bar:1861 from:0 till: 1129 bar:1871 from:0 till: 1005 bar:1881 from:0 till: 996 bar:1901 from:0 till: 1283 bar:1911 from:0 till: 1246 bar:1921 from:0 till: 1023 bar:1931 from:0 till: 956 bar:1936 from:0 till: 879 bar:1951 from:0 till: 939 bar:1961 from:0 till: 919 bar:1971 from:0 till: 812 bar:1981 from:0 till: 799 bar:1991 from:0 till: 823 bar:2001 from:0 till: 846 PlotData= bar:1861 at: 1129 fontsize:S text: 1.129 shift:(-8,5) bar:1871 at: 1005 fontsize:S text: 1.005 shift:(-10,5) bar:1881 at: 996 fontsize:S text: 996 shift:(-10,5) bar:1901 at: 1283 fontsize:S text: 1.283 shift:(-10,5) bar:1911 at: 1246 fontsize:S text: 1.246 shift:(-10,5) bar:1921 at: 1023 fontsize:S text: 1.023 shift:(-10,5) bar:1931 at: 956 fontsize:S text: 956 shift:(-10,5) bar:1936 at: 879 fontsize:S text: 879 shift:(-10,5) bar:1951 at: 939 fontsize:S text: 939 shift:(-10,5) bar:1961 at: 919 fontsize:S text: 919 shift:(-10,5) bar:1971 at: 812 fontsize:S text: 812 shift:(-10,5) bar:1981 at: 799 fontsize:S text: 799 shift:(-10,5) bar:1991 at: 823 fontsize:S text: 823 shift:(-10,5) bar:2001 at: 846 fontsize:S text: 846 shift:(-10,5) TextData= fontsize:S pos:(20,20) text:Па даных ISTAT </timeline> == Гл. таксама == {{зноскі}} {{правінцыя Лека}} {{Бібліяінфармацыя}} lqhiqws3lqw2co9ghpbzapax70lzzfr 0 63268 5146261 4908805 2026-05-25T02:18:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146261 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Акцябрскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Акцябрскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Крупскі раён]] |Уключае = 45 населеных пунктаў |Сталіца = [[Прошыка]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1411 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = http://krupki.gov.by/ru/rukovodstvo/sel-skie-ispolnitel-nye-komitety/oktyabr-skij-sel-skij-ispolnitel-nyj-komitet |Заўвагі = }} '''Акця́брскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Крупскі раён|Крупскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — вёска [[Прошыка]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Заборскі сельсавет''' у складзе [[Чарэйскі раён|Чарэйскага раёна]] [[Барысаўская акруга|Барысаўскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Забор’е (Крупскі раён)|Забор’е]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Чарэйскім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе Крупскага раёна, з 12 лютага 1935 года ў складзе [[Халопеніцкі раён|Халопеніцкага раёна]] БССР, з 20 лютага 1938 года — Мінскай вобласці. 26 жніўня 1959 года да сельсавета далучана частка тэрыторыі скасаванага [[Дубоўскі сельсавет|Дубоўскага сельсавета]] (7 населеных пунктаў: вёскі [[Гузовіна]], [[Дубы (Крупскі раён)|Дубы]], [[Запуткі]], [[Стральцы (Крупскі раён)|Стральцы]], [[Тапарышча]], [[Язбы (вёска)|Язбы]] і пасёлак [[Язбы (пасёлак)|Язбы]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 жніўня 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 11.</ref>. З 20 студзеня 1960 года сельсавет у складзе Крупскага раёна. 5 мая 1962 года ў склад сельсавета з [[Абчугскі сельсавет|Абчугскага сельсавета]] перададзены 12 населеных пунктаў (вёскі [[Журавы (Крупскі раён)|Журавы]], [[Кутавец]], [[Луцішча (Крупскі раён)|Луцішча]], [[Лютыя]], [[Мальцы (Крупскі раён)|Мальцы]], [[Прудзіны (Крупскі раён)|Прудзіны]], [[Слабада (Крупскі раён)|Слабада]], [[Смародзінка]], [[Шарнева (вёска, Крупскі раён)|Шарнева]], [[Шкорнеўка]], пасёлкі [[Кірава (Крупскі раён)|Кірава]] і [[Шарнева (пасёлак)|Шарнева]]), наўзамен у склад Абчугскага сельсавета пералічаны 10 населеных пунктаў (вёскі [[Асечана]], [[Бобрык (Крупскі раён)|Бобрык]], [[Бяляны (Крупскі раён)|Бяляны]], [[Забарочча (Крупскі раён)|Забарочча]], [[Забор’е (Крупскі раён)|Забор’е]], [[Касянічы]], [[Клубынічы]], [[Краснавінка]], [[Харытанцы]] і [[Чараёўка]]), цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Лютыя]], сельсавет перайменаваны ў Акцябрскі<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 5 мая 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 19 (978).</ref>. 28 ліпеня 1966 года ў склад сельсавета з [[Вялікахальнявіцкі сельсавет|Вялікахальнявіцкага сельсавета]] перададзены 5 населеных пунктаў (вёскі [[Вялікі Каменец]], [[Дакучына]], [[Дуброўка (Крупскі раён)|Дуброўка]], [[Старожышча]] і [[Худава]]), у склад [[Бобрскі сельсавет|Бобрскага сельсавета]] перададзены 10 населеных пунктаў ([[Журавы (Крупскі раён)|Журавы]], [[Кутавец]], [[Луцішча (Крупскі раён)|Луцішча]], [[Прудзіны (Крупскі раён)|Прудзіны]], [[Слабада (Крупскі раён)|Слабада]], [[Смародзінка]], [[Шарнева (вёска, Крупскі раён)|Шарнева]], [[Шкорнеўка]], пасёлкі [[Кірава (Крупскі раён)|Кірава]] і [[Шарнева (пасёлак)|Шарнева]]), цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Прошыка<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 28 ліпеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 26 (1146).</ref>. 14 верасня 1972 года ў склад сельсавета з [[Вялікахальнявіцкі сельсавет|Вялікахальнявіцкага сельсавета]] перададзены 4 населеныя пункты (вёскі [[Высокае (Крупскі раён)|Высокае]], [[Калодніца]], [[Малінаўка (Крупскі раён)|Малінаўка]] і [[Малыя Хальнявічы]]), са складу [[Абчугскі сельсавет|Абчугскага сельсавета]] — 3 населеныя пункты (вёскі [[Забарочча (Крупскі раён)|Забарочча]], [[Харытанцы]] і [[Чараёўка]])<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 14 верасня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 31 (1369).</ref>. У 1974 годзе скасавана вёска [[Стральцы (Крупскі раён)|Стральцы]]<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 30 лістапада 1973 г., 18 студзеня, 14 і 28 лютага 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 10 (1420).</ref>. 9 красавіка 2013 года цэнтр сельсавета перанесены ў аграгарадок [[Калодніца]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058140&p1=1&p5=0 Решение Крупского районного Совета депутатов от 9 апреля 2013 г. № 143 О переносе административного центра Октябрьского сельсовета в агрогородок Колодница]</ref>. 28 мая 2013 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Абчугскі сельсавет|Абчугскага сельсавета]] (26 населеных пунктаў: аграгарадок [[Абчуга]], вёскі [[Асечана]], [[Астроўкі (Крупскі раён)|Астроўкі]], [[Бобрык (Крупскі раён)|Бобрык]], [[Дзяньгубка]], [[Журавы (Крупскі раён)|Журавы]], [[Забор’е (Крупскі раён)|Забор’е]], [[Калыбанава]], [[Кастрычнік (Крупскі раён)|Кастрычнік]], [[Касянічы]], [[Кіявец (Крупскі раён)|Кіявец]], [[Клубынічы]], [[Краснавінка]], [[Кутавец]], [[Лагі (Крупскі раён)|Лагі]], [[Ламское]], [[Луцішча (Крупскі раён)|Луцішча]], [[Прудзіны (Крупскі раён)|Прудзіны]], [[Слабада (Крупскі раён)|Слабада]], [[Смародзінка]], [[Хватынка]], [[Шарнева (вёска, Крупскі раён)|Шарнева]], [[Шарпілаўка (Крупскі раён)|Шарпілаўка]], [[Шкорнеўка]], пасёлкі [[Кірава (Крупскі раён)|Кірава]] і [[Шарнева (пасёлак)|Шарнева]])<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}</ref>. 31 снежня 2013 года цэнтр сельсавета вернуты ў вёску Прошыка<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D914n0063273&p1=1 Решение Крупского районного Совета депутатов от 31 декабря 2013 г. № 164 О признании утратившим силу решения Крупского районного Совета депутатов от 9 апреля 2013 г. № 143]</ref>. 20 верасня 2021 года скасавана вёска [[Калыбанава]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D921n0111029&p1=1 Решение Крупского районного Совета депутатов от 20 сентября 2021 г. № 181 Об упразднении сельских населенных пунктов Крупского района Минской области]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (20 населеных пунктаў) — 953 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=31 снежня 2023 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 97,2 % — [[беларусы]], 2,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,3 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (46 населеных пунктаў) — 1411 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=31 снежня 2023 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Акцябрскі сельсавет (Крупскі раён)}} {{Крупскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Акцябрскі (да 1962 года Заборскі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Чарэйскі раён|child|загаловак=Заборскі сельсавет у [[Чарэйскі раён|Чарэйскім раёне]] (1924—1931)}} |спіс2 = {{Крупскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Заборскі сельсавет у [[Крупскі раён|Крупскім раёне]] (1931—1935)}} |спіс3 = {{Халопеніцкі раён|child|загаловак=Заборскі сельсавет у [[Халопеніцкі раён|Халопеніцкім раёне]] (1935—1960)}} |спіс4 = {{Крупскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Акцябрскі (да 1962 года Заборскі) сельсавет у [[Крупскі раён|Крупскім раёне]] (з 1960)}} }} [[Катэгорыя:Акцябрскі сельсавет (Крупскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Чарэйскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Халопеніцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] 4yiwvxxjm77g60s09bbxyrulbsto6cv 0 67304 5146245 5073173 2026-05-25T00:43:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146245 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Аколіца}} {{не блытаць|Раўбічы|Раўбічамі|вёскай, паводле якой названы спартыўны комплекс, але якая месціцца ўбок ад касцёла}} {{НП-Беларусь |статус =Вёска |беларуская назва = Аколіца |краіна = Беларусь |выява = Касцёл.jpg |подпіс = [[Касцёл Святога Мацвея Апостала (Аколіца)|Касцёл Святога Мацвея Апостала]] |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет = Астрашыцкагарадоцкі |ранейшыя назвы = Кардоўшчына<br/>Халяўшчына<br/>Аколіца Халяўшчына<br/>Крыжагорск }} '''Ако́ліца'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Ако́ліцы, мн.'''</ref> ({{lang-be-trans|Akolica}}, {{lang-ru|Околица}}), раней '''Халяўшчына''' або '''Аколіца Халяўшчына''' — [[вёска]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Усяжа (рака)|Усяжа]]. Уваходзіць у склад [[Астрашыцкагарадоцкі сельсавет|Астрашыцкагарадоцкага сельсавета]]. Размешчана на перакрыжаванні шашы {{таблічка-by|P|80}} і {{таблічка-by|H|9059}}. == Назва == Самая ранняя вядомая назва мясцовасці — Кардоўшчына. Назва Аколіца Халяўшчына паходзіць ад прозвішча [[Халевы|Халеваў]], пазнейшых уладальнікаў засценка<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.google.by/books/edition/Cudowne_obrazy_Matki_Naj%C5%9Bwi%C4%99tszej_w_Po/OyRPlu1qWKAC?hl=be&gbpv=1&dq=Cholawsczyzna&pg=PA52&printsec=frontcover|аўтар=Sadok W. Bara̜cz|загаловак=Cudowne obrazy Matki Najświętszej w Polsce|год=1891|выдавецтва=Bednarski|старонак=318}}</ref>. У другой палове XX стагоддзя назву скарацілі да вёскі Аколіца. З 1873 года да другой паловы XX стагоддзя мясцовасць вакол храма звалася Крыжагорск, пазней уключана ў склад Аколіцы. == Гісторыя == === Ранняя гісторыя === У другой палове XVI стагоддзя гэта мясцовасць належала [[Ваяводы новагародскія|новагародскаму ваяводу]] [[Казімір Валадковіч|Казіміру Валадковічу]]. 27 жніўня 1666 года шляхціц Габрыэль Халева купіў у яго засценак Кардоўшчына з 10 [[Валока|валокамі]] зямлі<ref name=":2">{{артыкул|спасылка=https://knihi-online.com/assets/files/chasopisy/hodnasc/hodnasc-2-4-1997.pdf|аўтар=Віталь Ханецкі|загаловак=Пахаваньні на могілках у Астрашыцкім Гарадку, Раўбічах, Аколіцы, Губічах (да 1917 года)|год=1997|месца=Менск|выданне=Годнасьць: Выданьне Згуртаваньня Беларускай Шляхты|выдавецтва=Адраджэньне|нумар=2(4)|старонкі=45-47|старонак=78}}</ref>. У межах купленых зямель быў драўляны храм, пабудаваны ў другой палове XVII стагоддзя<ref>{{Cite web|url=https://ais.by/story/1832|title=Костел, стоящий в облаках {{!}} Архитектура и строительство|website=ais.by|access-date=2025-09-09}}</ref>. Двор з назвай Халяўшчына вядомы прынамсі з першай паловы XVIII стагоддзя<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/1517903_z14_54.053797,27.736272|title=Планы генерального межевания Белоруссии 1:84К - Астрашыцка-Гарадоцкі сельскі савет, Мінскі раён, Мінская вобласць|website=retromap.ru|access-date=2025-09-08}}</ref>, уваходзіў у склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Унук Габрыэля, Аляксандр Халева, падзяліў зямлю паміж сваёй жонкай і сынамі тастаментам 28 студзеня 1702 і падараваў касцёлу (ці ўніяцкай царкве) у вечнае карыстанне адну валоку зямлі<ref name=":2" />. У 1770-я гады на гары быў збудаваны новы драўляны [[Уніяцкая царква на Беларусі|ўніяцкі]] храм, замест ранейшага згарэлага. === Пад уладай Расійскай імперыі === [[Файл:Maryja Tyškievič. Марыя Тышкевіч (1857).jpg|міні|злева|[[Марыя Тышкевіч з Радзівілаў]], 1857 г. Кіраўніца камітэту нагляду за будаўніцтвам Халяўшчынскага касцёла]] [[Файл:Raŭbičy, Chałaŭščyna. Раўбічы, Халаўшчына (1900).jpg|міні|злева|[[Касцёл Святога Мацвея Апостала (Аколіца)|Халяўшчынскі касцёл (Крыжагорская царква)]], пачатак XX ст.]] У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Мінскі павет|Мінскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1800 годзе вёска, шляхецкая ўласнасць<ref name=":0">{{Крыніцы/Памяць/Мінскі раён|к}}</ref>. У пачатку 1806 года паводле ініцыятывы мінскага біскупа [[Якуб Дадэрка|Якуба Дадэркі]] быў пабудаваны новы драўляны храм з назвай Халяўшчынскі касцёл, прыпісаны да Мінскага кафедральнага касцёла. У 1858—1862 гадах на месцы драўлянага касцёла быў збудаваны новы каменны, кіравала камітэтам нагляду за будаўніцтвам [[Марыя Тышкевіч|Марыя Тышкевіч з Радзівілаў]]. Пасля 1861 года ў [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай воласці]] Мінскага павета, былі аднайменныя [[Ваколіца (тып паселішча)|ваколіца]], [[фальварак]] і [[Урочышча|ўрочышча]]. У час [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]] ў Халяўшчыне шляхам злучэння моладзевых груп, якія выйшлі з Мінска ў ноч на 19 красавіка ўтварыўся аддзел [[Антон Трусаў|Антона Трусава]]. У наваколлях Мінска аддзел меў некалькі сутыкненняў з войскамі, але быў дрэнна ўзброены і панёс вялікія страты<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pawet.net/files/ns1145.pdf|аўтар=Ігар Жукоўскі|загаловак=Паўстанне на Бярэзіншчыне, 1863-1864 гады|год=2013|выданне=Наша слова|месяц=10|чысло=13|нумар=№ 46 (1145)}}</ref>. За ўдзел у паўстанні быў пакараны смерцю ля [[Бараўляны (Мінскі раён)|Бараўлянаў]] [[Шляхта|шляхціц]] [[Тэлясфор Халева]], сын Антонія, яго частку ад спадчыннага надзелу ў 21 дзесяціну зямлі ва ўрочышчы Халяўшчына канфіскавалі расійскія ўлады{{Sfn|Матвейчык Д.|2016|с=592}}. Таксама за ўдзел у паўстанні на ссылку ў [[Табольская губерня|Табольскую губерню]] быў асуджаны яго брат Тамаш Халева, яго частка ад надзелу ў 21 дзесяціну зямлі таксама канфіскавана{{Sfn|Матвейчык Д.|2016|с=592}}. У межах рэпрэсій пасля паўстання ў 1866 годзе [[Касцёл Святога Мацвея Апостала (Аколіца)|касцёл]] быў адабраны расійскімі ўладамі і перададзены праваслаўнай царкве. У 1873 годзе Халяўшчынская царква была перайменавана ў Крыжагорскую, каб не асацыявацца з каталіцкім шляхецкім родам Халеваў<ref name=":1">{{артыкул|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/311334/1/Kryzhahorje%20%28Raubichy%291.pdf|ref=|аўтар=[[Кірыл Ільіч Смоліч|Кириллъ Смоличъ]]|загаловак=О переименованіи Холявщинской церкви въ Крестогорскую (Из летописи Крестогорской церкви за 1873 г.)|арыгінал=|год=1875|мова=|аўтар выдання=|месца=|выданне=Минские епархиальные ведомости|выдавецтва=|тып=|том=|выпуск=|нумар=4|старонкі=106-110|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-url=|archive-date=}}</ref>. Адначасова з гэтым мясцовасці вакол царквы нададзена назва Крыжагорск ({{lang-ru|Крестогорск}})<ref name=":1" />. Дагэтуль пэўны час мясцовасць на картах абазначаецца як засценак Горнаўка<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/14186017_z14_54.061790,27.738847|title=Карта Шуберта - квадрат N-35 126K - вуліца Іванаўская, Астрашыцка-Гарадоцкі сельскі савет, Мінскі раён, Мінская вобласць|website=retromap.ru|access-date=2025-09-09}}</ref>. У 1884 годзе ў Крыжагорску адкрылася царкоўна-прыходская школа<ref>{{Cite web|url=http://exarchate.by/resource/Dir0176/Dir0200/Page1592.html|title=Приходы 2-го Минского районного благочиния / Официальный портал Белорусской Православной Церкви|website=exarchate.by|access-date=2025-09-09}}</ref>. На 1917 год у сяле Крыжагорск было 2 двары, 18 жыхароў (усе беларусы){{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=143}}. Крыжагорск уключаны ў склад Аколіцы ў другой палове XX стагоддзя. У 1888 годзе землеўладальнікамі ў Халяўшчыне былі: [[Мяшчане|мяшчанка]] [[Каталіцтва|каталічка]] Паўліна Міхайлаўна Багуміла (40 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] у фальварку), дваранка каталічка Юстына Францаўна Гадачэўская (52 дзесяціны ў фальварку), дваранін каталік Юзаф (Іосіф) Мяйштовіч (86 дзесяцін у маёнтку), [[Праваслаўе|праваслаўны]] мешчанін Іван Антонавіч Машынскі (20 дзесяцін у фальварку), дваранка каталічка Аляксандра Аляксандраўна Пржыгодзкая (Прыгодская) (19 дзесяцін у вёсцы), мешчанін каталік Ігнацы Аляксандравіч Халева (16 дзесяцін), мешчанін каталік Антон Антонавіч Халева (7 дзесяцін), каталік Антон Марцінавіч Халева (40 дзесяцін), мешчанін каталік Адам Юзафавіч (Іосіфавіч) Халева (9 дзесяцін), дваранка каталічка Тэрэза Шыманская (10 дзесяцін), Іван Іванавіч (Ян Янавіч) Шыманскі (20 дзесяцін){{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год|1889|с=}}. У 1911 годзе ў Халяўшчыне землеўладальнікамі былі: Юзаф (Іосіф) Вацлававіч Багуміла (92 дзесяціны, 90 дзесяцін у 1914 г.), Настасся Вікенцева Валасевіч (40 дзесяцін), Антон Якаўлеў Залівака (15 дзесяцін), Плацыда Андрэеўна Мяйштовіч (66 дзесяцін, таксама ў 1914 г.), Іван (пазашлюбны) Машынскі (10 дзесяцін), Канстанцін Іванавіч Машынскі (18 дзесяцін), Феліцыян Антонаў Раткевіч (Радкевіч; 20 дзесяцін, таксама ў 1914 г.), Восіп Марцінаў Халева (40 дзесяцін, 35 дзесяцін у 1914 г.){{Sfn|Дрозд Д.|2013|с=}}. === Найноўшы час === З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары Астрашыцка-Гарадоцкай воласці атрымлівалі пасведчанні [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народнага Сакратарыята Беларусі]]<ref name="atlas4">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). За часам польскай адміністрацыі касцёл быў вернуты каталікам, за бальшавіцкай уладай заняты праваслаўнай царквой. З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У 1930-я гады праведзена прымусовая{{Sfn|Звязда|1938|с=3}} [[калектывізацыя]], у часе якой рэпрэсавана прынамсі адна сям’я<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2832827|title=Списки жертв — Петрович Иван Александрович|website=base.memo.ru|access-date=2025-09-08}}</ref>{{efn|Вёска Аколіца. Пятровіч Адам Іванавіч, н. у 1902, селянін. Раскулачаны ў 1930 годзе і разам з сям’ёй высланы ў Свярдлоўскую вобласць. Рэабілітаваны ў 1992 годзе<ref>{{Крыніцы/Памяць/Мінскі раён|к}} С. 113.</ref>|reference=}}, створаны [[калгас]] «Новы шлях»{{Sfn|Звязда|1938|с=3}}. У часе [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|палітычных рэпрэсій 1930-х]] гадоў рэпрэсаваны яшчэ прынамсі 4 ураджэнцы Халяўшчыны<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2805089|title=Списки жертв — Заянчковский Антон Эдуардович|website=base.memo.ru|access-date=2025-09-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/360738|title=Списки жертв — Заянчковский Антон Эдуардович|website=base.memo.ru|access-date=2025-09-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2824979|title=Списки жертв — Мейштович Сигизмунд Иосифович|website=base.memo.ru|access-date=2025-09-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2809523|title=Списки жертв — Кашинский Франц Зенонович|website=base.memo.ru|access-date=2025-09-08}}</ref>. У 1930-я гады была знішчана драўляная капліца на каталіцкіх могілках<ref name=":2" />. Крыжагорская царква дзейнічала ў 1920-я гады, настаяцель царквы [[Дзімітрый Аляксандравіч Паўскі|Дзімітрый Паўскі]] першы раз арыштаваны ў 1931 годзе, за часам прымусовай калектывізацыі, пасля лагера служыў у [[Цвер|Цвяры]], другі раз арыштаваны ў 1937 годзе і расстраляны. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з чэрвеня 1941 года да ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. == Насельніцтва == * 1800 год — 13 двароў, 95 жыхароў<ref name=":0" /> * 1897 год — ваколіца, 11 двароў, 59 жыхароў; фальварак, 1 двор, 8 жыхароў; урочышча, 5 двароў, 23 жыхары<ref name=":0" /> * 1908 год — ваколіца, 10 двароў, 82 жыхары; фальварак, 1 двор, 12 жыхароў; урочышча, 4 двары, 37 жыхароў{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=210}} * 1917 год — ваколіца, 76 жыхароў; фальварак (звесткі на 1921 год), 1 двор, 9 жыхароў; урочышча, 2 двары, 8 жыхароў; усе жыхары [[беларусы]]{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=146}} * 1997 год — 193 двары, 1832 жыхары<ref name=":0" /> * 2009 год — 1940 жыхароў * 2019 год — 1229 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-09-08|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Славутасці == [[Файл:Вёска Аколіца. Мінскі раён 2018 (04).jpg|міні|Касцёл Святога Мацвея Апостала]] * [[Касцёл Святога Мацвея Апостала (Аколіца)|Былы касцёл Святога Мацвея Апостала]] (1858—1862). Памылкова прыпісваецца да вёскі [[Раўбічы]]. Канфіскаваны пасля паўстання 1863 года і прыстасаваны пад праваслаўную Успенскую царкву. Цяпер у будынку касцёла дзейнічае [[Музей беларускага народнага мастацтва]]. — {{ГККРБ 4|613Г000373}} * Каля касцёл размешчаны старадаўнія могілкі, дзе было пахавана шмат мясцовай шляхты. У канцы XIX ст. за кіламетр на поўдзень ад аколіцы Халяўшчына былі закладзеныя новыя каталіцкія могілкі<ref name=":2" />. * Храм у гонар абраза Маці Божай Млекакарміцелькі (2017—2022; архітэктары [[Андрэй Альбертавіч Анісімаў|А. А. Анісімаў]], [[А. С. Ціханоўская]])<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://sobory.ru/article/?object=62603|title=Околица, Церковь иконы Божией Матери "Млекопитательница" (каменная)|website=Соборы.ру|access-date=2025-09-08}}</ref>. [[Файл:Памятник павшим войнам дер. Околица в годы Отечественной войны - panoramio.jpg|міні|злева|Помнік воінам-аднавяскоўцам]] * Помнік воінам-аднавяскоўцам, якія загінулі ў час Вялікай Айчыннай вайны. Перанесены на новае месца ў час пашырэння [[МКАД-2]]. === Страчаная спадчына === * Драўляная капліца на каталіцкіх могілках. Знішчана ў 1930-я гады<ref name=":2" />. * Драўляная брама-званіца перад Халяўшчынскай царквой. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Халяўшчына // {{Крыніцы/Памяць/Мінскі раён}} С. 627 * {{кніга|аўтар = [[Зміцер Дрозд|Дрозд Д.]]|частка = |загаловак = Землевладельцы Минской губернии, 1900—1917: справочник|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Медисонт|год = 2013|том = |старонкі = |старонак = 694|серыя = |isbn = 978-985-7085-07-1|тыраж = |ref = Дрозд Д.}} * {{кніга|аўтар = [[Дзмітрый Часлававіч Матвейчык|Матвейчык Д]].|частка = |загаловак = Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў : біяграфічны слоўнік : (паводле матэрыялаў Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі)|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2016|том = |старонкі = |старонак = 735|серыя = |isbn = 978-985-01-1159-3|тыраж = |ref = Матвейчык Д.}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи [за 1888 год]|арыгінал = |спасылка = https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/46/Списокъ_Землевладѣльцевъ_Минской_Губерніи_за_1888_год.pdf|адказны = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Минская Губернская Типографія|год = 1889|том = |старонкі = |старонак = 419|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год}} * {{артыкул|аўтар= Сяргеенка Г.|загаловак= Калгасная электрастанцыя|арыгінал= |спасылка= https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Zviazda.zip/1938-295a.pdf|аўтар выдання= |выданне= Звязда|тып= газета|месца= Менск|выдавецтва= |год= 1938|выпуск= |том= |нумар= 295 (6271)|старонкі= 3|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= Звязда|archive-url= |archive-date=}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Астрашыцкагарадоцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Астрашыцкагарадоцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] gfchexg93lpatagvn13sfp3aev5gl3v 0 67834 5146236 5133157 2026-05-24T23:14:57Z ~2026-31144-91 168716 5146236 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Кома (значэнні)}} {{Возера2 |Назва = Правім Кома |Нацыянальная назва = Від з [[Л'ерна|Lierna]] у бок [[Bellagio]], у найбольш знакавай і цэнтральнай частцы возера Кома |Выява = Sentiero del Viandante DSC 6340 (14020554463).jpg |Подпіс = |Упадаюць = [[Ада (рака)|Ада]] |Выцякаюць = [[Ада (рака)|Ада]] |Краіна = |Пазіцыйная карта 1 = Італія |Пазіцыйная карта 2 = |Плошча = 145 |Аб'ём = 22,5 |Вышыня над узроўнем мора = 198 |Сярэдняя глыбіня = |Найбольшая глыбіня= 410 |Даўжыня = 46 |Шырыня = 4,5 |Даўжыня берагавой лініі= 170 |Салёнасць = |Празрыстасць = |lat_deg= 45 |lat_min= 59 |lat_sec= 40 |lat_dir= N |lon_deg= 9 |lon_min= 15 |lon_sec= 58 |lon_dir= E |Плошча вадазбору = 4508 |Катэгорыя на Вікісховішчы = Lake Como }} '''Кома''' ({{lang-it|Como}}) — [[возера]] на поўначы [[Італія|Італіі]]. Размешчана каля падножжа [[Альпы|Альп]], на вышыні 198 метраў над узроўнем мора. Плошча 146 км², даўжыня 50 км (у сярэдняй частцы падзяляецца на два басейны), шырыня 4,5 км, глыбіня да 410 м. [[Катлавіна]] тэктоніка-ледавіковага паходжання. [[Бераг]]і высокія, скалістыя. Праз возера цячэ рака [[Ада (рака)|Ада]], прыток ракі [[По (рака)|По]], на поўначы ўпадае рака Мера. Рыбалоўства, суднаходства. Кліматычныя курорты: Кома, Лека, Беладжа, Менаджа, Коліка, Чэрнобьё, Лена, Арджэньё Донга, Фаджэта-Лар’ё і інш. Каля Сала-Камачына і Асучча размешчаны адзіны востраў возера — Камачына.<ref>[https://italymix.ru/ozera/ozero-komo.html Возера Кома (Італія)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190430032322/https://italymix.ru/ozera/ozero-komo.html |date=30 красавіка 2019 }}</ref> [[Файл:Lecco e il suo lago.JPG|thumb|center|600px|Панарама]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Pensa P., Noi gente dl Lario, Cairoli editore, Como, 1982. * Macadam, Alta (1997). Blue Guide. Northern Italy: from the Alps to Bologna. London: A & C Black. ISBN 0-7136-4294-7. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Азёры Італіі]] fax5vwq9g5xle35gc44bt8mfi5p7tc7 5146430 5146236 2026-05-25T11:08:04Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/~2026-31144-91|~2026-31144-91]]) і адноўлена версія 5133157, зробленая Ikar.us 5146430 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Кома (значэнні)}} {{Возера2 |Назва = Кома |Нацыянальная назва = Lago di Como |Выява = LagoSanPrimo.jpg |Подпіс = |Упадаюць = [[Ада (рака)|Ада]] |Выцякаюць = [[Ада (рака)|Ада]] |Краіна = |Пазіцыйная карта 1 = Італія |Пазіцыйная карта 2 = |Плошча = 145 |Аб'ём = 22,5 |Вышыня над узроўнем мора = 198 |Сярэдняя глыбіня = |Найбольшая глыбіня= 410 |Даўжыня = 46 |Шырыня = 4,5 |Даўжыня берагавой лініі= 170 |Салёнасць = |Празрыстасць = |lat_deg= 45 |lat_min= 59 |lat_sec= 40 |lat_dir= N |lon_deg= 9 |lon_min= 15 |lon_sec= 58 |lon_dir= E |Плошча вадазбору = 4508 |Катэгорыя на Вікісховішчы = Lake Como }} '''Кома''' ({{lang-it|Como}}) — [[возера]] на поўначы [[Італія|Італіі]]. Размешчана каля падножжа [[Альпы|Альп]], на вышыні 198 метраў над узроўнем мора. Плошча 146 км², даўжыня 50 км (у сярэдняй частцы падзяляецца на два басейны), шырыня 4,5 км, глыбіня да 410 м. [[Катлавіна]] тэктоніка-ледавіковага паходжання. [[Бераг]]і высокія, скалістыя. Праз возера цячэ рака [[Ада (рака)|Ада]], прыток ракі [[По (рака)|По]], на поўначы ўпадае рака Мера. Рыбалоўства, суднаходства. Кліматычныя курорты: Кома, Лека, Беладжа, Менаджа, Коліка, Чэрнобьё, Лена, Арджэньё Донга, Фаджэта-Лар’ё і інш. Каля Сала-Камачына і Асучча размешчаны адзіны востраў возера — Камачына.<ref>[https://italymix.ru/ozera/ozero-komo.html Возера Кома (Італія)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190430032322/https://italymix.ru/ozera/ozero-komo.html |date=30 красавіка 2019 }}</ref> [[Файл:Lecco e il suo lago.JPG|thumb|center|600px|Панарама]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Pensa P., Noi gente dl Lario, Cairoli editore, Como, 1982. * Macadam, Alta (1997). Blue Guide. Northern Italy: from the Alps to Bologna. London: A & C Black. ISBN 0-7136-4294-7. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Азёры Італіі]] rgz0y46x6v457ys7motrvitkd67texo 0 70346 5146095 4798102 2026-05-24T13:31:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146095 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Аброўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |lat_deg= 52.513963|lat_min= |lat_sec= |lon_deg= 25.561058|lon_min=|lon_sec= |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Івацэвіцкі раён]] |Уключае = 1 населены пункт |Сталіца = [[Аброва (Івацэвіцкі раён)|Аброва]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = [[9 жніўня]] [[2022]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 933 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Івацэвіцкі раён. (10).svg |Тэлефонны код = +375 1645 |Часавыпояс = UTC+3 |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = |Назва параметру1 = |Параметр1 = }} '''Абро́ўскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр і адзіны населены пункт — аграгарадок [[Аброва (Івацэвіцкі раён)|Аброва]]. == Гісторыя == Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Целяханскі раён|Целяханскага раёна]] [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]] [[БССР]]. З 8 студзеня 1954 года ў Брэсцкай вобласці. З 8 жніўня 1959 года ў складзе Івацэвіцкага раёна, з 25 снежня 1962 года — [[Бярозаўскі раён|Бярозаўскага раёна]], з 6 студзеня 1965 года — Івацэвіцкага раёна. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 1 населены пункт<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|23}}</ref>. Сельсавет скасаваны 9 жніўня 2022 года, тэрыторыя далучана да [[Святавольскі сельсавет|Святавольскага сельсавета]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D922b0117500&p1=1 Решение Брестского областного Совета депутатов от 9 августа 2022 г. № 356 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Ивацевичского района Брестской области]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1110 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 96,3 % — [[беларусы]], 2,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,5 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 933 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=26 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. Колькасць двароў — 507 (2014 год). == Інфраструктура == === Адукацыя === * Аброўская сярэдняя школа * Аброўскі дзіцячы садок === Ахова здароўя === * Аброўскі фельдшарска-акушэрскі пункт === Культура === * Аброўскі цэнтр культуры і народнага мастацтва * Сельская бібліятэка == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Аброўскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Целяханскі раён|child|загаловак=Аброўскі сельсавет у [[Целяханскі раён|Целяханскім раёне]] (1940—1959)}} |спіс2 = {{Івацэвіцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Аброўскі сельсавет у [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкім раёне]] (1959—1962)}} |спіс3 = {{Бярозаўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Аброўскі сельсавет у [[Бярозаўскі раён|Бярозаўскім раёне]] (1962—1965)}} |спіс4 = {{Івацэвіцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Аброўскі сельсавет у [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкім раёне]] (1965—2022)}} }} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Івацэвіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Целяханскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Бярозаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2022 годзе]] h8qoo6jbc3e8r7ue7vkq6zncelkyb9p 0 75002 5146232 5044514 2026-05-24T22:47:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146232 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Азёрскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Азёрскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Гродзенскі раён]] |Уключае = 17 населеных пунктаў |Сталіца = [[Азёры (Гродзенскі раён)|Азёры]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 3037 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Азё́рскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Гродзенскі раён|Гродзенскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 г. вёска) [[Азёры (Гродзенскі раён)|Азёры]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Скідзельскі раён|Скідзельскага раёна]] [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — гарадскі пасёлак Азёры. З 20 верасня 1944 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Стралецкі сельсавет|Стралецкага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гродненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 16 снежня 1955 года статус Азёраў паніжаны да вёскі. З 25 снежня 1962 года ў Гродзенскім раёне. У 1965 годзе на тэрыторыі сельсавета ўтворана вёска [[Светлая (Гродзенскі раён)|Светлая]]<ref>Рашэнні выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 мая і 23 ліпеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 25 (1105).</ref>. 11 лютага 1972 года скасавана вёска [[Камчатка (Гродзенскі раён)|Камчатка]] (злілася з вёскай Азёры)<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 лютага 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>. 29 верасня 1972 года ў склад [[Наварудскі сельсавет|Наварудскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Дубінка (Гродзенскі раён)|Дубінка]], [[Маркішы]] і [[Саламянка]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 29 верасня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 31 (1369).</ref>. 22 верасня 1975 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Жытамлянскі сельсавет|Жытамлянскага сельсавета]] (вёскі [[Губінка (Гродзенскі раён)|Губінка]], [[Канявічы]], [[Пруды (Гродзенскі раён)|Пруды]], [[Пыра]])<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 22 верасня 1975 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1975, № 33 (1479).</ref>. У 1986 годзе скасаваны пасёлак [[Светлы (Гродзенскі раён)|Светлы]] і хутар [[Дунаеўка (Азёрскі сельсавет)|Дунаеўка]]<ref>Рашэнні выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 17 лістапада і 22 снежня 1986 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 3 (1881).</ref>, 16 сакавіка 1987 года — хутары [[Крушнікі (Гродзенскі раён)|Крушнікі]] і [[Шкленск]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 16 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 3453 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=29 ліпеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 81,2 % — [[беларусы]], 9,4 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 7,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,5 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 3037 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=29 ліпеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Азёрскі сельсавет (Гродзенскі раён)}} {{Гродзенскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Азёрскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Скідзельскі раён|child|загаловак=Азёрскі сельсавет у [[Скідзельскі раён|Скідзельскім раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Гродзенскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Азёрскі сельсавет у [[Гродзенскі раён|Гродзенскім раёне]] (з 1962)}} }} [[Катэгорыя:Азёрскі сельсавет (Гродзенскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Скідзельскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] dqxc58laxvy8qrbiiptrwjpf1n4vkwq 3 80138 5146155 5139669 2026-05-24T18:32:01Z Gire Q grjwvhkc 123572 /* Добры дзень! */ новы падраздзел 5146155 wikitext text/x-wiki * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat\Архіў2007-08|Архіў 2007-08]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2009-10|Архіў 2009-10]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2011|Архіў 2011]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2012|Архіў 2012]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2013-14|Архіў 2013-14]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2015-16|Архіў 2015-16]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2017-18|Архіў 2017-18]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2019-20|Архіў 2019-20]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2021-22|Архіў 2021-22]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2023-24|Архіў 2023-24]]''' == Літва == Вітаю. Праца па дадаванні беларускіх назваў літоўскіх гарадоў скончана, крыніцы абазначаны. Прапаную закрываць абмеркаванне, дзе кансэнсус ужо склаўся, і пераназываць артыкулы пра гарады на беларускія назвы (апроч нямногіх, дзе літоўцы кардынальна пераназвалі паселішча, іх варта пакінуць пад літоўскай назвай). Пасля гарадоў ужо глядзець мястэчкі і вёскі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 02:23, 11 студзеня 2025 (+03) : Добры дзень, на гэтым этапе я б падтрымаў перанос пад беларускія назвы гарадоў і мястэчак гістарычнай [[Віленшчына|Віленшчыны]], якія да 1939 года не ўваходзілі ў склад [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літоўскай Рэспублікі]]. Засумняваўся быў, як назваць [[Салечнікі]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:37, 11 студзеня 2025 (+03) ::Але ж які сэнс рабіць крок наперад, два назад. Калі ёсць кансэнсус — трэба было б пераназываць усё, а не паводле штучнай мяжы. Салечнікі — больш распаўсюджаная назва, Вялікія дадаваліся для размежавання з іншымі [[Шальчынінкелей|Салечнікамі]]. Ува ўсіх артыкулах першым ідзе больш распаўсюджаная назва, далей розныя варыяцыі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:13, 11 студзеня 2025 (+03) ::: Яшчэ, як варыянт, могуць быць Салешнікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:02, 11 студзеня 2025 (+03) ::::Відаць народная назва. Дадаў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:23, 11 студзеня 2025 (+03) ::::А паводле якіх прынцыпаў вы асобныя населеныя пункты перайменавалі, а іншыя пакінулі? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 21:36, 13 студзеня 2025 (+03) ::::: Здэцца не выходжу за межы, акрэсленыя мною вышэй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:39, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::А што з [[Варэна (Літва)|Аранамі]], [[Тракай|Трокамі]]? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 22:36, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::: Думаю, настаў час перанесці. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:38, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::::[[Лянтварыс|Ландварова]], [[Нямянчыне|Няменчын]], [[Рудзішкес|Рудзішкі]], [[Алькенікі]]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 22:40, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::::: Сама так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:43, 13 студзеня 2025 (+03) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 09:23, 26 студзеня 2025 (+03) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == …і выберу Радзіму! == Калі ласка, аднавіце гэты артыкул у маёй асабістай прасторы, я перанясу яго ў іншамоўны раздзел. Потым з асабістай прасторы можна выдаліць канчаткова. Дзякуй. [[Удзельнік:Captain Ben Richards|captain Ben Richards]] ([[Размовы з удзельнікам:Captain Ben Richards|размовы]]) 12:51, 23 сакавіка 2025 (+03) * {{зроблена}}, гл. [[Удзельнік:Captain Ben Richards/…і выберу Радзіму!]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:55, 23 сакавіка 2025 (+03) == Што? == [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%A6%D1%96_%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%B2%D1%8B/%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%B0&diff=prev&oldid=4979981 спачатку] потым [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%A6%D1%96_%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%B2%D1%8B/%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%B0&diff=next&oldid=4979981 гэта], я не разумець каментары і сэнс : праўце смела. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:54, 18 красавіка 2025 (+03) :вы самі ўсё выправілі назад, проста пытанне навошта [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 23:55, 18 красавіка 2025 (+03) :: каб была нагода пустую размову распачаць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:57, 18 красавіка 2025 (+03) :::Бачыў, што вы займаецеся напаўненнем ГС, гляньце, калі ласка, "Артыкул дня", на галоўнай старонцы, там гіпертэкставая спасылка на "далей..." вядзе на зусім другі артыкул, так і павінна быць? [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 20:54, 22 мая 2025 (+03) :::: Дзякуй, паправіў [[Шаблон:Выбраны змест/Канскі кінафестываль 1994]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:18, 24 мая 2025 (+03) :::::Вечар добры, мо удзельнік [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA:Aederix| Aederix] падыходзіць да ролі аўтадаглядчыка, не маглі б даць яму флаг, каб недагледжаных старонак менш збіралася. Па справе вікіфікуе, не заўважаў за ім памылак [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 23:32, 18 чэрвеня 2025 (+03) :::::: {{зроблена}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:13, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::::Трэба крыху падправіць афармленне карткі Артыкул дня "Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў" [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 02:16, 23 ліпеня 2025 (+03) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 14:17, 29 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Папярэджанне == Папярэджваю, не займайцеся свядомым вандалізмам, выдаляючы з артыкулаў такую энцыклапедычна значную інфармацыю, як назва на іншай дзяржаўнай мове краіны. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:40, 19 чэрвеня 2025 (+03) :Я разумею, што вам падаецца, што калі па-беларуску Пруцк і па-руску Пруцк, то можна не пісаць другое. Але з беларускай назвы, як я ўжо пісаў на Форуме, можна вывесці памылковы варыянт. Чаму па-руску не можа быць Прутск, Прюцк? Усе гэтыя варыянты па-беларуску будуць пісацца як Пруцк. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:45, 19 чэрвеня 2025 (+03) :: Можа быць, што заўгодна, але ёсць, як ёсць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:00, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::Пытанне ў тым, што з беларускай назвы, нават самай простай, нельга адназначна рэканструяваць правільнае рускае напісанне. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:17, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::: Мяне гэта не цікавіць, размова скончана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:00, 19 чэрвеня 2025 (+03) ::::Але Вікіпедыя — не клуб рэканструктараў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 21:06, 19 чэрвеня 2025 (+03) == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 15:28, 16 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Удзельнік:Andrew Mikhailov == Вітаю. Я не магу ўвайсці ў сістэму. Уводжу імя карыстальніка і пароль, але код не прыходзіць на пошту. Дакладна не памятаю, да якой пошты прывязаная мая старонка. Адпраўляў запыт у Вікіпедыю, але адказ не атрымаў. Ці можна мне дапамагчы?--[[Адмысловае:Contributions/37.214.16.3|37.214.16.3]] 16:06, 26 ліпеня 2025 (+03) == Галоўная старонка == Вітаю! Узнікла пытанне: заўважыў наступную памылку: Галоўная старонка БелВікі неаўтарызаванага карыстальніка "адстае" на два тыдні ад Галоўнай старонкі аўтарызаванага карыстальніка (на момант напісання паведамлення, неаўтарыз-ны карыстальнік бачыць Галоўную старонку за 9 жніўня, аўтарызаваны - за 20 жніўня (актуальную). Пытанне: Што рабіць? Раней ня лез у Галоўную старонку, таму прашу дапамагчы з выпраўленнем памылкі. З павагай, [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:36, 20 жніўня 2025 (+03) == Рускі-расійскі == Товарішь Юрій, ну вывучы ты ўжо беларускую мову, пачытай чаго-небудзь, няма сіл на кнопкі адкату з табой ціскаць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:56, 23 кастрычніка 2025 (+03) : Мяне выхоўваў [[Васіль Вітка]], я не вінават. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:57, 23 кастрычніка 2025 (+03) == Цікавосткі, адна цікавей другой == Скажыце калі ласка, як вы разумееце сэнс гэтага сказу, што з чаго вынікае там? * Першасную структуру '''[[Рыбануклеінавыя кіслоты|РНК]]''' вызначае паслядоўнасць размяшчэння [[нуклеатыды|монануклеатыдаў]] у поліпептыдным ланцугу. Поліпептыдны ланцуг (ён жа бялок), на тое і поліпептыдны, што мае вялікую колькасць пептыдных сувязяў (імі злучаюцца астаткі амінакіслот), монануклеатыды - гэта манамеры нуклеінавых кіслот Нават калі дапрацаваць факт вышэй, ён усё роўна будзе ўзроўню "падчас дажджу глеба мокрая", гэта праходзяць у школах, як і факт ніжэй, вешаць гэта на галоўную старонку сорамна * У выніку не­ка­ва­лент­ных узаемадзеянняў бялкоў і нуклеінавых кіслот утвараюцца нуклеапратэіды. --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:33, 24 кастрычніка 2025 (+03) : Гучыць крута. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:27, 24 кастрычніка 2025 (+03) :: Шаноўны [[Удзельнік:Pabojnia]], мы нібыта пазіцыянуем, што БелВікі ''назапашвае матэрыялы на беларускай мове на разнастайныя энцыклапедычныя тэмы''. Здэцца яна не ставіць першачарговай задачай нейкія ''цікавосткі, адна цікавей другой'' дэманстраваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:21, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::: ''Ці ведаеце вы, што…'' гэта мабыць віктарына такая з нескладанымі сямю пытаннямі, хто станоўча адказаў на большасць з іх, атрымоўвае права ўпісаць нешта ад сябе вось сюды: [[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:51, 24 кастрычніка 2025 (+03) == Палата == Вы вярнулі ў артыкул праўкі Peisatai, напісаўшы, што не будзем выдаляць сцвярджэнні з аўтарытэтных крыніц. Згодны, але што ж на самой справе напісана ў АК? Peisatai піша, пра пашыральнік -at- у назвах Гардата і Аката на Павоччы і стаіць спасылка на Тапарова. Аднак тое, як Тапароў растлумачваў назву Палата, напісана вышэй і там няма ані слова аб тым, што ў назве Палата нібы таксама ёсць такі пашыральнік. Гэта значыць, што Peisatai проста прыпісаў Тапарову сцвярджэнне, якое той ніколі не рабіў. Ванагас і Скарджус таксама ніколі не пісалі, што ў назве Палата ёсць такі пашыральнік, Peisatai піша свае фантазіі і прыкрываецца вядомымі імёнамі. Дарэчы, калі назва Палата паходзіць ад слоў paltis, palts, palte, гэта значыць, што t - гэта частка кораня, і ніякага суфікса -at- тут няма. А пра назву возера Паўазер'е (Палазер’е) зусім няма ніякай крыніцы. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:36, 28 кастрычніка 2025 (+03) : ''пра пашыральнік -at- у назвах Гардата і Аката на Павоччы'' акурат гутарка і йдзе, я не сцвярджаю, што ў назве Палата менавіта гэты пашыральнік; ''пра назву возера Паўазер'е'' няма крыніц сапраўды. Але чаму праз гэта інфармацыю выдаляць трэба? Вікіпедыя любыя аб'екты, працэсы і з'явы можа паказваць максімальна шырока. Спамерства я прынамсі не бачу тут. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:08, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::''я не сцвярджаю, што ў назве Палата менавіта гэты пашыральнік'' Тады навошта гэта дадаваць у артыкул? Артыкул не пра Гардату ці Акату, а пра Палату. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:17, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::: Крыніца ёсць, і на мой погляд, гэта тут пасуе, нейкае сугучча маецца. Рэкамендаці да рэдактараў раяць не выдаляць без разбору інфармацыю, пацверджаную аўтарытэтэтнымі крыніцамі, а шукаць для яе належнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:22, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::: Крыніцай для Гардаты і Акаты ёсць артыкул Тапарова (Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1998. С. 293), але там нічога не гаворыцца пра назву Палата. А вось менавіта пра Палату Тапароў пісаў у іншай сваёй крыніцы (Балтийский элемент в гидронимии Поочья. I // Балто-славянские исследования 1986. Москва, 1988. С. 163), дзе назва Палата параўноўваецца са словамі paltis, palts, palte і ні пра які пашыральнік at там гаворка не вядзецца. Такім чынам, Тапарову прыпісалі сцвярджэнне, якога ён ніколі не рабіў, і перакруцілі ягоную этымалогію назвы Палата. Хіба ж гэта правільна?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:47, 12 лістапада 2025 (+03) ::::: Усё, што вы тут пераказалі, ёсць у артыкуле, не пайму, якія прэтэнзіі? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:15, 12 лістапада 2025 (+03) :::::: Прэтэнзія ў тым, што параўнанне назвы Палата з назвамі Гардата і Аката (у якіх ёсць пашыральнік at) - гэта фантазіі ўдзельніка Peisatai, Тапароў нічога падобнага ніколі не пісаў. Тапароў напісаў толькі, што назва Палата звязаная з латышскім paltis, palts, palte і аналагі — назвы рэк Paltis, Paltys, ракі Palte. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:06, 13 лістапада 2025 (+03) ::::::: У артыкуле такіх параўнанняў няма. Пра астатнія рэкі асобных артыкулаў не існуе, інфа покуль змешчана тут, назвы сугучныя, мне асабіста гэта вока не рэжа. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:21, 13 лістапада 2025 (+03) :::::::: Ну дык давайце тады па гэтай логіцы ўсоўваць гэтую інфу ва ўсе артыкулы з назвамі, што канчаюцца на "ат", напрыклад Карпаты - яны ж сугучныя, чаму не? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:52, 14 лістапада 2025 (+03) ::::::::: Гэта будзе спамерствам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 14 лістапада 2025 (+03) :::::::::: Не разумею логікі: чаму ў артыкул Палата можна дадаць гэтую інфу, а ў іншыя артыкулы з назвамі на "ат" нельга? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:18, 15 лістапада 2025 (+03) ::::::::::: Можна і ў іншыя, можна і з Палаты выдаліць, а навошта? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:57, 15 лістапада 2025 (+03) :::::::::::: Навошта выдаліць? У артыкуле Палата распавядаецца пра Палату. Аўтарытэтныя крыніцы аб гэтай назве ў артыкуле ўжо ёсць: Тапароў (спасылка 3) і Роспанд. Навошта цягнуць сюды яшчэ абы што, самастойна шукаць нейкія быццам сугучнасці і да т. п., які ў гэтым сэнс? Хай даследваннямі займаюцца спецыялісты ў сваіх працах. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:19, 15 лістапада 2025 (+03) ::::::::::::: Гэта не абы што, а звесткі з аўтарытэтных крыніц. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:20, 15 лістапада 2025 (+03) :::::::::::::: Сапраўды, гэта звесткі з аўтарытэтных крыніц. Аднак гэта звесткі, якія не маюць аніякага дачынення да прадмета артыкула (я пра згадванне Гардаты, Акаты, Amatà і sveik-atà). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:40, 15 лістапада 2025 (+03) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:44, 19 лістапада 2025 (+03) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == Бебжа == Вы наштосьці вярнулі ў артыкул версію паходжання назвы ракі Голда. Скажыце калі ласка, мы будзем у артыкуле Бебжа пералічваць паходжанне назваў усіх рэк у басейне Бебжы альбо такога гонару заслугоўвае толькі адна Голда? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:01, 9 студзеня 2026 (+03) : Мы будзем у гэтым артыкуле пералічваць паходжанне назваў рэк у басейне Бебжы, пра якія пакуль няма асобных артыкулаў. Таму што Вікіпедыя — не папера, і яна можа змясціць вельмі шмат энцыклапедычнай інфармацыі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:36, 9 студзеня 2026 (+03) :: Так пішыце тады і пра іншыя рэкі, чаму толькі пра нейкую Голду, пра якую амаль ніхто і не ведае зусім?! А справа вось у чым. Peisatai напісаў хлусню, быццам Покарны сцвярджаў, што Бебжа - балцкая назва (насамрэч, у Покарнана напісана, што гэта славянская назва). Я гэтую хлусню выправіў. Але апантаны Peisatai усё адно ніяк не можа супакоіцца. Ён знайшоў згадванне Бугай пра нейкую нязначную рэчку Голду, і дадаў гэта ў артыкул. Толькі дзеля таго, каб у артыкуле згадваліся балты, на якіх ён так зацыклены. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:25, 11 студзеня 2026 (+03) ::: Рэч у тым, што Вікіпедыю можа правіць кожны ахвотны, і рэдактары самі абіраюць, пра што ім пісаць. Пры тым выдаленне інфармацыі, пацверджанай аўтарытэтнымі крыніцамі разглядаецца як дэструктыўнае дзеянне — для такой інфармацыі рэкамендуецца знайсці належнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:41, 11 студзеня 2026 (+03) :::: Дэструктыўным дзеяннем з'яўляецца выдаленне той інфармацыі, што мае непасрэднае дачыненне да прадмета, якому прысвечаны артыкул. Усялякі ж флуд можа быць выдалены. [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — не бязладная звалка інфармацыі]] [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 16:43, 11 студзеня 2026 (+03) ::::: Гэта не флуд. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:06, 11 студзеня 2026 (+03) == Булінг новых удзельнікаў == Звяртаюся да вас з запытам спыніць цкаванне і некарэктныя каментары ў мой бок. Дзякуй. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 23:42, 20 студзеня 2026 (+03) : Паўтары чатыры разы, тады адкажу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:45, 20 студзеня 2026 (+03) ::Калі ласка, змяніце тон. Неяк занадта бадзёра вы на «ты» перайшлі. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:20, 21 студзеня 2026 (+03) ::: Не нравіца мой тон, дык не пішы сюды. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:21, 21 студзеня 2026 (+03) ::::На жаль, вы вымушаеце пісаць бо паводзіце сябе па-хамску. Калі ласка, змяніце свой фармат паводзінаў на менш агрэсіўны, не паводзьце сябе як хам – і вам не будуць пісаць пра тое, што вы займаецеся цкаваннем іншых удзельнікаў. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:26, 21 студзеня 2026 (+03) ::::: Ты патрапіў у дзіўную залежнасць, вясёлых канікулаў! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:27, 21 студзеня 2026 (+03) :::::: Але такое звычайна праходзіць за пару тыдняў. Дабранач. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:30, 21 студзеня 2026 (+03) :::::::Неканструктыўна ствараць таксічныя ўмовы для іншых удзельнікаў спрабуючы на іх паказаць, што вы круты мачо і ганарыцца тым, што вы выціскаеце хамскімі паводзінамі новых удзельнікаў «за пару тыдняў». Гэта праблема для каммьюніці. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:36, 21 студзеня 2026 (+03) ::::::Тобок, вы не бачыце праблемы ў тым, што вы сваім хамскім стаўленнем і цкаваннем незанёмых вам людзей у беларускамоўнай Вікіпедыі ствараеце таксічныя ўмовы для маладых удзельнікаў? [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:33, 21 студзеня 2026 (+03) == Вікіслоўнік == Вітаю, [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]]! Удзельнік Plaga med [[:be:wikt:Вікіслоўнік:Форум#Запыт_на_статус_адміністратара_Удзельнік:Plaga_med|вырашыў стаць адміністратарам]], таму прашу аддаць свой голас за яго кандыдатуру. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:13, 27 сакавіка 2026 (+03) == Апошняе папярэджанне перад блакіроўкай == За нападкі на новых удзельнікаў, некарэктную камунікацыю і асабістыя пагрозы выношу вам апошняе папярэджанне. Калі пасля гэтага будуць канфлікты з вашым удзелам, буду рабіць блакіроўку. Якім бы каштоўным ваш унёсак, але ўдзельнікі з такімі паводзінамі прыносяць больш шкоды праекту, чым карысці ў доўгатэрміновай перспектыве. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:23, 31 сакавіка 2026 (+03) : рабі адразу, не ссы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:31, 31 сакавіка 2026 (+03) ::вам выстаўлена перманентная блакіроўка ў праекце [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:44, 31 сакавіка 2026 (+03) ::: Каму яшчэ, акрмя мяне? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:55, 31 сакавіка 2026 (+03) :::: Штось не прыгадаю такіх адмінскіх дзеянняў у БелВікі. [[Удзельнік:Plaga med]], ці ты рэальна неадэкват? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:00, 31 сакавіка 2026 (+03) :::::згодна з патрабаваннямі на Форуме, я зняў з вас блакіроўку і запрашаю да абмеркавання. У той жа час, я лічу, што праблема з вашымі паводзінамі не вырашана і я паведамляю, што буду ставіць пытанне пра вяртанне блакіроўкі на той ці іншы час, калі вы не ўсвядомілі хібнасці сваіх паводзін. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:23, 3 красавіка 2026 (+03) :::::: [[Удзельнік:Plaga med]], хацелася б спачатку ўцямнага каментара аб тым, што менавітв вы хібнасць уласных паводзін усвядомілі, інакш не зразумела, адкуль бярэцца гэты менарскі тон. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:38, 3 красавіка 2026 (+03) :::::::мне здаецца я на форуме ўсё напісаў наконт таго, як бачу сітуацыю і дзе бачу свой промах. Давайце дыскусію перамесцім на Форум. Наконт майго апошняга каментарыя тут&nbsp;— гэта мая асабістая пазіцыя. Калі вы не бачыце праблемы, значыць буду падымаць пытанне і ўсе разам будзем разбірацца. Сэнс не ў тым, што я асабіста на вас пакрыўджаны ці штосьці падобнае, я бачу праблему, бачу адсутнасць выканання працэдур і працэдур увогуле, таму хачу тут разабрацца. Спадзяюся, што я выразна выказаў сваю інтэнцыю. Запрашаю да абмеркавання. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:57, 3 красавіка 2026 (+03) :::::::: я таксама сваю асбістую пазіцыю выказваю, а не чыю-кольвек, толькі мне гэта не дазволена, з пункту гледжання Тваёй пазіцыі, мабыць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:00, 3 красавіка 2026 (+03) == Падляшска-Беларускія ўзвышшы == Тэкст, які змешчаны ніжэй, хацелася б закінуць у новаствораны артыкул [[Падляшска-Беларускія ўзвышшы]]. Перапрашаю за турботы і дзякую за дапамогу. З іншамоўнымі артыкуламі праз інтэрвікі звяжу сам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:56, 2 красавіка 2026 (+03) : {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat]], [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D1%9E%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%88%D1%88%D1%8B&action=history дзякуй велькі]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:22, 2 красавіка 2026 (+03) == Схавальнік == Вітаю! Ідзе галасаванне на [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы oversight для ўдзельніка Lesnas ättling|гэтай старонцы]]. Што б абраць новага схавальніка, патрэбна не менш за 25 галасоў. Прашу аддаць свой голас на старонцы да 10 мая. З павагай, [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 21:53, 5 мая 2026 (+03) : Да я как бы ў курсе, навошта спаміць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:34, 5 мая 2026 (+03) == Артыкул Янкі (Докшыцкі раён) == Добры дзень? З мэтай прадухілення вайны правак, маю жаданне абмеркаваць гэта пытанне без мільёнаў адказаў і правак. Адкажыце калі ласка, чаму ў артыкуле, у раздзеле назва ўвогуле фігуруе балцкая версія пры ўмове, што гэта антрапоніма славянскага паходжання. Тут пытанне не ў аўтарытэтнасці таго ці іншага даследчыка. На карысць славянскай версіі як адзінай гаворыць позні час заснавання (тут справа не ў годзе пісьмовай узгадцы. Краязнаўчыя матэрыялы пацьвярджаюць позні час заснавання вёскі). Балцкая з версія, ў дачыненні да менавіта гэтай вёскі, грунтуецца на ўласным лінгвістычным аналізе аднаго з удзельнікаў. Не ваюю з балцкімі версіямі паходжання назваў, але тут мае месца павярхоўны разгляд пытання Peisatai(ем). [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 13:04, 9 мая 2026 (+03) :*мільёна адкатаў [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 13:04, 9 мая 2026 (+03) :: балцкая версія для гэтага антрапоніма там не фігуруе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:08, 9 мая 2026 (+03) :::Тады навошта там ўзгадваецца існаванне прозвішча з Гервят? [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 13:47, 9 мая 2026 (+03) :::Артыкул прысвечаны вёсцы, а не прозвішчам. Калі так, то і гэта праўка сама па сабе не мае сэнсу. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 13:51, 9 мая 2026 (+03) :::: Там згадваецца гервяцкае прозвішча, бо такі факт ёсць у аўтарытэтнай крыніцы. Вы можаце адтуль перанесці гэтую інфармацыю ў больш належнае месца, але простае выдаленне яе — вандалізм. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:03, 9 мая 2026 (+03) :::::Добры дзень! Я згодны на такі кампрамісны варыянт. Стварыў раздзел "Цікавы факт" ў артыкулах, дзе і адбываецца "вайна правак" ([[Янкі]] і [[Вольберавічы|Вольбелавічы]]). [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:12, 11 мая 2026 (+03) == Добры дзень! == Вітаю! Я заўважыў шаблон на хуткае выдаленне артыкула «Акіянік (III)». Гэта быў чысты пераклад, і туды выпадкова патрапіў кавалак тэксту з памылкай пра «Нармандыю». Я выдалю гэты памылковы абзац з артыкула. Калі ласка, праверце зараз. Ці можна зняць шаблон з выдалення? Дзякуй [[Удзельнік:Gire Q grjwvhkc|Gire Q grjwvhkc]] ([[Размовы з удзельнікам:Gire Q grjwvhkc|размовы]]) 21:32, 24 мая 2026 (+03) md82ticuktb3sjaihlwne0kpjcnpsig 5146160 5146155 2026-05-24T18:46:17Z JerzyKundrat 174 5146160 wikitext text/x-wiki * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat\Архіў2007-08|Архіў 2007-08]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2009-10|Архіў 2009-10]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2011|Архіў 2011]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2012|Архіў 2012]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2013-14|Архіў 2013-14]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2015-16|Архіў 2015-16]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2017-18|Архіў 2017-18]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2019-20|Архіў 2019-20]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2021-22|Архіў 2021-22]]''' * '''[[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat/Архіў2023-24|Архіў 2023-24]]''' == Літва == Вітаю. Праца па дадаванні беларускіх назваў літоўскіх гарадоў скончана, крыніцы абазначаны. Прапаную закрываць абмеркаванне, дзе кансэнсус ужо склаўся, і пераназываць артыкулы пра гарады на беларускія назвы (апроч нямногіх, дзе літоўцы кардынальна пераназвалі паселішча, іх варта пакінуць пад літоўскай назвай). Пасля гарадоў ужо глядзець мястэчкі і вёскі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 02:23, 11 студзеня 2025 (+03) : Добры дзень, на гэтым этапе я б падтрымаў перанос пад беларускія назвы гарадоў і мястэчак гістарычнай [[Віленшчына|Віленшчыны]], якія да 1939 года не ўваходзілі ў склад [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літоўскай Рэспублікі]]. Засумняваўся быў, як назваць [[Салечнікі]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:37, 11 студзеня 2025 (+03) ::Але ж які сэнс рабіць крок наперад, два назад. Калі ёсць кансэнсус — трэба было б пераназываць усё, а не паводле штучнай мяжы. Салечнікі — больш распаўсюджаная назва, Вялікія дадаваліся для размежавання з іншымі [[Шальчынінкелей|Салечнікамі]]. Ува ўсіх артыкулах першым ідзе больш распаўсюджаная назва, далей розныя варыяцыі. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:13, 11 студзеня 2025 (+03) ::: Яшчэ, як варыянт, могуць быць Салешнікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:02, 11 студзеня 2025 (+03) ::::Відаць народная назва. Дадаў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:23, 11 студзеня 2025 (+03) ::::А паводле якіх прынцыпаў вы асобныя населеныя пункты перайменавалі, а іншыя пакінулі? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 21:36, 13 студзеня 2025 (+03) ::::: Здэцца не выходжу за межы, акрэсленыя мною вышэй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:39, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::А што з [[Варэна (Літва)|Аранамі]], [[Тракай|Трокамі]]? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 22:36, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::: Думаю, настаў час перанесці. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:38, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::::[[Лянтварыс|Ландварова]], [[Нямянчыне|Няменчын]], [[Рудзішкес|Рудзішкі]], [[Алькенікі]]. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 22:40, 13 студзеня 2025 (+03) ::::::::: Сама так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:43, 13 студзеня 2025 (+03) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 09:23, 26 студзеня 2025 (+03) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == …і выберу Радзіму! == Калі ласка, аднавіце гэты артыкул у маёй асабістай прасторы, я перанясу яго ў іншамоўны раздзел. Потым з асабістай прасторы можна выдаліць канчаткова. Дзякуй. [[Удзельнік:Captain Ben Richards|captain Ben Richards]] ([[Размовы з удзельнікам:Captain Ben Richards|размовы]]) 12:51, 23 сакавіка 2025 (+03) * {{зроблена}}, гл. [[Удзельнік:Captain Ben Richards/…і выберу Радзіму!]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:55, 23 сакавіка 2025 (+03) == Што? == [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%A6%D1%96_%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%B2%D1%8B/%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%B0&diff=prev&oldid=4979981 спачатку] потым [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BA%D1%82:%D0%A6%D1%96_%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D1%86%D0%B5_%D0%B2%D1%8B/%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D1%80%D1%8B%D1%85%D1%82%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D0%B0&diff=next&oldid=4979981 гэта], я не разумець каментары і сэнс : праўце смела. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:54, 18 красавіка 2025 (+03) :вы самі ўсё выправілі назад, проста пытанне навошта [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 23:55, 18 красавіка 2025 (+03) :: каб была нагода пустую размову распачаць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:57, 18 красавіка 2025 (+03) :::Бачыў, што вы займаецеся напаўненнем ГС, гляньце, калі ласка, "Артыкул дня", на галоўнай старонцы, там гіпертэкставая спасылка на "далей..." вядзе на зусім другі артыкул, так і павінна быць? [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 20:54, 22 мая 2025 (+03) :::: Дзякуй, паправіў [[Шаблон:Выбраны змест/Канскі кінафестываль 1994]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:18, 24 мая 2025 (+03) :::::Вечар добры, мо удзельнік [https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96%D0%BA:Aederix| Aederix] падыходзіць да ролі аўтадаглядчыка, не маглі б даць яму флаг, каб недагледжаных старонак менш збіралася. Па справе вікіфікуе, не заўважаў за ім памылак [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 23:32, 18 чэрвеня 2025 (+03) :::::: {{зроблена}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:13, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::::Трэба крыху падправіць афармленне карткі Артыкул дня "Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў" [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 02:16, 23 ліпеня 2025 (+03) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 14:17, 29 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Папярэджанне == Папярэджваю, не займайцеся свядомым вандалізмам, выдаляючы з артыкулаў такую энцыклапедычна значную інфармацыю, як назва на іншай дзяржаўнай мове краіны. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:40, 19 чэрвеня 2025 (+03) :Я разумею, што вам падаецца, што калі па-беларуску Пруцк і па-руску Пруцк, то можна не пісаць другое. Але з беларускай назвы, як я ўжо пісаў на Форуме, можна вывесці памылковы варыянт. Чаму па-руску не можа быць Прутск, Прюцк? Усе гэтыя варыянты па-беларуску будуць пісацца як Пруцк. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:45, 19 чэрвеня 2025 (+03) :: Можа быць, што заўгодна, але ёсць, як ёсць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:00, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::Пытанне ў тым, што з беларускай назвы, нават самай простай, нельга адназначна рэканструяваць правільнае рускае напісанне. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:17, 19 чэрвеня 2025 (+03) :::: Мяне гэта не цікавіць, размова скончана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:00, 19 чэрвеня 2025 (+03) ::::Але Вікіпедыя — не клуб рэканструктараў. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 21:06, 19 чэрвеня 2025 (+03) == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 15:28, 16 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Удзельнік:Andrew Mikhailov == Вітаю. Я не магу ўвайсці ў сістэму. Уводжу імя карыстальніка і пароль, але код не прыходзіць на пошту. Дакладна не памятаю, да якой пошты прывязаная мая старонка. Адпраўляў запыт у Вікіпедыю, але адказ не атрымаў. Ці можна мне дапамагчы?--[[Адмысловае:Contributions/37.214.16.3|37.214.16.3]] 16:06, 26 ліпеня 2025 (+03) == Галоўная старонка == Вітаю! Узнікла пытанне: заўважыў наступную памылку: Галоўная старонка БелВікі неаўтарызаванага карыстальніка "адстае" на два тыдні ад Галоўнай старонкі аўтарызаванага карыстальніка (на момант напісання паведамлення, неаўтарыз-ны карыстальнік бачыць Галоўную старонку за 9 жніўня, аўтарызаваны - за 20 жніўня (актуальную). Пытанне: Што рабіць? Раней ня лез у Галоўную старонку, таму прашу дапамагчы з выпраўленнем памылкі. З павагай, [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:36, 20 жніўня 2025 (+03) == Рускі-расійскі == Товарішь Юрій, ну вывучы ты ўжо беларускую мову, пачытай чаго-небудзь, няма сіл на кнопкі адкату з табой ціскаць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:56, 23 кастрычніка 2025 (+03) : Мяне выхоўваў [[Васіль Вітка]], я не вінават. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:57, 23 кастрычніка 2025 (+03) == Цікавосткі, адна цікавей другой == Скажыце калі ласка, як вы разумееце сэнс гэтага сказу, што з чаго вынікае там? * Першасную структуру '''[[Рыбануклеінавыя кіслоты|РНК]]''' вызначае паслядоўнасць размяшчэння [[нуклеатыды|монануклеатыдаў]] у поліпептыдным ланцугу. Поліпептыдны ланцуг (ён жа бялок), на тое і поліпептыдны, што мае вялікую колькасць пептыдных сувязяў (імі злучаюцца астаткі амінакіслот), монануклеатыды - гэта манамеры нуклеінавых кіслот Нават калі дапрацаваць факт вышэй, ён усё роўна будзе ўзроўню "падчас дажджу глеба мокрая", гэта праходзяць у школах, як і факт ніжэй, вешаць гэта на галоўную старонку сорамна * У выніку не­ка­ва­лент­ных узаемадзеянняў бялкоў і нуклеінавых кіслот утвараюцца нуклеапратэіды. --[[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 00:33, 24 кастрычніка 2025 (+03) : Гучыць крута. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:27, 24 кастрычніка 2025 (+03) :: Шаноўны [[Удзельнік:Pabojnia]], мы нібыта пазіцыянуем, што БелВікі ''назапашвае матэрыялы на беларускай мове на разнастайныя энцыклапедычныя тэмы''. Здэцца яна не ставіць першачарговай задачай нейкія ''цікавосткі, адна цікавей другой'' дэманстраваць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:21, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::: ''Ці ведаеце вы, што…'' гэта мабыць віктарына такая з нескладанымі сямю пытаннямі, хто станоўча адказаў на большасць з іх, атрымоўвае права ўпісаць нешта ад сябе вось сюды: [[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:51, 24 кастрычніка 2025 (+03) == Палата == Вы вярнулі ў артыкул праўкі Peisatai, напісаўшы, што не будзем выдаляць сцвярджэнні з аўтарытэтных крыніц. Згодны, але што ж на самой справе напісана ў АК? Peisatai піша, пра пашыральнік -at- у назвах Гардата і Аката на Павоччы і стаіць спасылка на Тапарова. Аднак тое, як Тапароў растлумачваў назву Палата, напісана вышэй і там няма ані слова аб тым, што ў назве Палата нібы таксама ёсць такі пашыральнік. Гэта значыць, што Peisatai проста прыпісаў Тапарову сцвярджэнне, якое той ніколі не рабіў. Ванагас і Скарджус таксама ніколі не пісалі, што ў назве Палата ёсць такі пашыральнік, Peisatai піша свае фантазіі і прыкрываецца вядомымі імёнамі. Дарэчы, калі назва Палата паходзіць ад слоў paltis, palts, palte, гэта значыць, што t - гэта частка кораня, і ніякага суфікса -at- тут няма. А пра назву возера Паўазер'е (Палазер’е) зусім няма ніякай крыніцы. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:36, 28 кастрычніка 2025 (+03) : ''пра пашыральнік -at- у назвах Гардата і Аката на Павоччы'' акурат гутарка і йдзе, я не сцвярджаю, што ў назве Палата менавіта гэты пашыральнік; ''пра назву возера Паўазер'е'' няма крыніц сапраўды. Але чаму праз гэта інфармацыю выдаляць трэба? Вікіпедыя любыя аб'екты, працэсы і з'явы можа паказваць максімальна шырока. Спамерства я прынамсі не бачу тут. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:08, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::''я не сцвярджаю, што ў назве Палата менавіта гэты пашыральнік'' Тады навошта гэта дадаваць у артыкул? Артыкул не пра Гардату ці Акату, а пра Палату. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:17, 28 кастрычніка 2025 (+03) ::: Крыніца ёсць, і на мой погляд, гэта тут пасуе, нейкае сугучча маецца. Рэкамендаці да рэдактараў раяць не выдаляць без разбору інфармацыю, пацверджаную аўтарытэтэтнымі крыніцамі, а шукаць для яе належнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:22, 28 кастрычніка 2025 (+03) :::: Крыніцай для Гардаты і Акаты ёсць артыкул Тапарова (Балтийский элемент в гидронимии Поочья. III // Балто-славянские исследования 1988—1996. Москва, 1998. С. 293), але там нічога не гаворыцца пра назву Палата. А вось менавіта пра Палату Тапароў пісаў у іншай сваёй крыніцы (Балтийский элемент в гидронимии Поочья. I // Балто-славянские исследования 1986. Москва, 1988. С. 163), дзе назва Палата параўноўваецца са словамі paltis, palts, palte і ні пра які пашыральнік at там гаворка не вядзецца. Такім чынам, Тапарову прыпісалі сцвярджэнне, якога ён ніколі не рабіў, і перакруцілі ягоную этымалогію назвы Палата. Хіба ж гэта правільна?! [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:47, 12 лістапада 2025 (+03) ::::: Усё, што вы тут пераказалі, ёсць у артыкуле, не пайму, якія прэтэнзіі? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:15, 12 лістапада 2025 (+03) :::::: Прэтэнзія ў тым, што параўнанне назвы Палата з назвамі Гардата і Аката (у якіх ёсць пашыральнік at) - гэта фантазіі ўдзельніка Peisatai, Тапароў нічога падобнага ніколі не пісаў. Тапароў напісаў толькі, што назва Палата звязаная з латышскім paltis, palts, palte і аналагі — назвы рэк Paltis, Paltys, ракі Palte. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 22:06, 13 лістапада 2025 (+03) ::::::: У артыкуле такіх параўнанняў няма. Пра астатнія рэкі асобных артыкулаў не існуе, інфа покуль змешчана тут, назвы сугучныя, мне асабіста гэта вока не рэжа. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:21, 13 лістапада 2025 (+03) :::::::: Ну дык давайце тады па гэтай логіцы ўсоўваць гэтую інфу ва ўсе артыкулы з назвамі, што канчаюцца на "ат", напрыклад Карпаты - яны ж сугучныя, чаму не? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:52, 14 лістапада 2025 (+03) ::::::::: Гэта будзе спамерствам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 14 лістапада 2025 (+03) :::::::::: Не разумею логікі: чаму ў артыкул Палата можна дадаць гэтую інфу, а ў іншыя артыкулы з назвамі на "ат" нельга? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 15:18, 15 лістапада 2025 (+03) ::::::::::: Можна і ў іншыя, можна і з Палаты выдаліць, а навошта? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:57, 15 лістапада 2025 (+03) :::::::::::: Навошта выдаліць? У артыкуле Палата распавядаецца пра Палату. Аўтарытэтныя крыніцы аб гэтай назве ў артыкуле ўжо ёсць: Тапароў (спасылка 3) і Роспанд. Навошта цягнуць сюды яшчэ абы што, самастойна шукаць нейкія быццам сугучнасці і да т. п., які ў гэтым сэнс? Хай даследваннямі займаюцца спецыялісты ў сваіх працах. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 19:19, 15 лістапада 2025 (+03) ::::::::::::: Гэта не абы што, а звесткі з аўтарытэтных крыніц. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:20, 15 лістапада 2025 (+03) :::::::::::::: Сапраўды, гэта звесткі з аўтарытэтных крыніц. Аднак гэта звесткі, якія не маюць аніякага дачынення да прадмета артыкула (я пра згадванне Гардаты, Акаты, Amatà і sveik-atà). [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 21:40, 15 лістапада 2025 (+03) == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:44, 19 лістапада 2025 (+03) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == Бебжа == Вы наштосьці вярнулі ў артыкул версію паходжання назвы ракі Голда. Скажыце калі ласка, мы будзем у артыкуле Бебжа пералічваць паходжанне назваў усіх рэк у басейне Бебжы альбо такога гонару заслугоўвае толькі адна Голда? [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 18:01, 9 студзеня 2026 (+03) : Мы будзем у гэтым артыкуле пералічваць паходжанне назваў рэк у басейне Бебжы, пра якія пакуль няма асобных артыкулаў. Таму што Вікіпедыя — не папера, і яна можа змясціць вельмі шмат энцыклапедычнай інфармацыі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:36, 9 студзеня 2026 (+03) :: Так пішыце тады і пра іншыя рэкі, чаму толькі пра нейкую Голду, пра якую амаль ніхто і не ведае зусім?! А справа вось у чым. Peisatai напісаў хлусню, быццам Покарны сцвярджаў, што Бебжа - балцкая назва (насамрэч, у Покарнана напісана, што гэта славянская назва). Я гэтую хлусню выправіў. Але апантаны Peisatai усё адно ніяк не можа супакоіцца. Ён знайшоў згадванне Бугай пра нейкую нязначную рэчку Голду, і дадаў гэта ў артыкул. Толькі дзеля таго, каб у артыкуле згадваліся балты, на якіх ён так зацыклены. [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 12:25, 11 студзеня 2026 (+03) ::: Рэч у тым, што Вікіпедыю можа правіць кожны ахвотны, і рэдактары самі абіраюць, пра што ім пісаць. Пры тым выдаленне інфармацыі, пацверджанай аўтарытэтнымі крыніцамі разглядаецца як дэструктыўнае дзеянне — для такой інфармацыі рэкамендуецца знайсці належнае месца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:41, 11 студзеня 2026 (+03) :::: Дэструктыўным дзеяннем з'яўляецца выдаленне той інфармацыі, што мае непасрэднае дачыненне да прадмета, якому прысвечаны артыкул. Усялякі ж флуд можа быць выдалены. [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — не бязладная звалка інфармацыі]] [[Удзельнік:Için warum|Için warum]] ([[Размовы з удзельнікам:Için warum|размовы]]) 16:43, 11 студзеня 2026 (+03) ::::: Гэта не флуд. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:06, 11 студзеня 2026 (+03) == Булінг новых удзельнікаў == Звяртаюся да вас з запытам спыніць цкаванне і некарэктныя каментары ў мой бок. Дзякуй. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 23:42, 20 студзеня 2026 (+03) : Паўтары чатыры разы, тады адкажу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:45, 20 студзеня 2026 (+03) ::Калі ласка, змяніце тон. Неяк занадта бадзёра вы на «ты» перайшлі. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:20, 21 студзеня 2026 (+03) ::: Не нравіца мой тон, дык не пішы сюды. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:21, 21 студзеня 2026 (+03) ::::На жаль, вы вымушаеце пісаць бо паводзіце сябе па-хамску. Калі ласка, змяніце свой фармат паводзінаў на менш агрэсіўны, не паводзьце сябе як хам – і вам не будуць пісаць пра тое, што вы займаецеся цкаваннем іншых удзельнікаў. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:26, 21 студзеня 2026 (+03) ::::: Ты патрапіў у дзіўную залежнасць, вясёлых канікулаў! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:27, 21 студзеня 2026 (+03) :::::: Але такое звычайна праходзіць за пару тыдняў. Дабранач. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:30, 21 студзеня 2026 (+03) :::::::Неканструктыўна ствараць таксічныя ўмовы для іншых удзельнікаў спрабуючы на іх паказаць, што вы круты мачо і ганарыцца тым, што вы выціскаеце хамскімі паводзінамі новых удзельнікаў «за пару тыдняў». Гэта праблема для каммьюніці. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:36, 21 студзеня 2026 (+03) ::::::Тобок, вы не бачыце праблемы ў тым, што вы сваім хамскім стаўленнем і цкаваннем незанёмых вам людзей у беларускамоўнай Вікіпедыі ствараеце таксічныя ўмовы для маладых удзельнікаў? [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 00:33, 21 студзеня 2026 (+03) == Вікіслоўнік == Вітаю, [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]]! Удзельнік Plaga med [[:be:wikt:Вікіслоўнік:Форум#Запыт_на_статус_адміністратара_Удзельнік:Plaga_med|вырашыў стаць адміністратарам]], таму прашу аддаць свой голас за яго кандыдатуру. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:13, 27 сакавіка 2026 (+03) == Апошняе папярэджанне перад блакіроўкай == За нападкі на новых удзельнікаў, некарэктную камунікацыю і асабістыя пагрозы выношу вам апошняе папярэджанне. Калі пасля гэтага будуць канфлікты з вашым удзелам, буду рабіць блакіроўку. Якім бы каштоўным ваш унёсак, але ўдзельнікі з такімі паводзінамі прыносяць больш шкоды праекту, чым карысці ў доўгатэрміновай перспектыве. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:23, 31 сакавіка 2026 (+03) : рабі адразу, не ссы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:31, 31 сакавіка 2026 (+03) ::вам выстаўлена перманентная блакіроўка ў праекце [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:44, 31 сакавіка 2026 (+03) ::: Каму яшчэ, акрмя мяне? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:55, 31 сакавіка 2026 (+03) :::: Штось не прыгадаю такіх адмінскіх дзеянняў у БелВікі. [[Удзельнік:Plaga med]], ці ты рэальна неадэкват? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:00, 31 сакавіка 2026 (+03) :::::згодна з патрабаваннямі на Форуме, я зняў з вас блакіроўку і запрашаю да абмеркавання. У той жа час, я лічу, што праблема з вашымі паводзінамі не вырашана і я паведамляю, што буду ставіць пытанне пра вяртанне блакіроўкі на той ці іншы час, калі вы не ўсвядомілі хібнасці сваіх паводзін. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:23, 3 красавіка 2026 (+03) :::::: [[Удзельнік:Plaga med]], хацелася б спачатку ўцямнага каментара аб тым, што менавітв вы хібнасць уласных паводзін усвядомілі, інакш не зразумела, адкуль бярэцца гэты менарскі тон. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:38, 3 красавіка 2026 (+03) :::::::мне здаецца я на форуме ўсё напісаў наконт таго, як бачу сітуацыю і дзе бачу свой промах. Давайце дыскусію перамесцім на Форум. Наконт майго апошняга каментарыя тут&nbsp;— гэта мая асабістая пазіцыя. Калі вы не бачыце праблемы, значыць буду падымаць пытанне і ўсе разам будзем разбірацца. Сэнс не ў тым, што я асабіста на вас пакрыўджаны ці штосьці падобнае, я бачу праблему, бачу адсутнасць выканання працэдур і працэдур увогуле, таму хачу тут разабрацца. Спадзяюся, што я выразна выказаў сваю інтэнцыю. Запрашаю да абмеркавання. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:57, 3 красавіка 2026 (+03) :::::::: я таксама сваю асбістую пазіцыю выказваю, а не чыю-кольвек, толькі мне гэта не дазволена, з пункту гледжання Тваёй пазіцыі, мабыць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:00, 3 красавіка 2026 (+03) == Падляшска-Беларускія ўзвышшы == Тэкст, які змешчаны ніжэй, хацелася б закінуць у новаствораны артыкул [[Падляшска-Беларускія ўзвышшы]]. Перапрашаю за турботы і дзякую за дапамогу. З іншамоўнымі артыкуламі праз інтэрвікі звяжу сам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:56, 2 красавіка 2026 (+03) : {{зроблена}}. [[Удзельнік:DobryBrat]], [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9F%D0%B0%D0%B4%D0%BB%D1%8F%D1%88%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D1%9E%D0%B7%D0%B2%D1%8B%D1%88%D1%88%D1%8B&action=history дзякуй велькі]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:22, 2 красавіка 2026 (+03) == Схавальнік == Вітаю! Ідзе галасаванне на [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы oversight для ўдзельніка Lesnas ättling|гэтай старонцы]]. Што б абраць новага схавальніка, патрэбна не менш за 25 галасоў. Прашу аддаць свой голас на старонцы да 10 мая. З павагай, [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 21:53, 5 мая 2026 (+03) : Да я как бы ў курсе, навошта спаміць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:34, 5 мая 2026 (+03) == Артыкул Янкі (Докшыцкі раён) == Добры дзень? З мэтай прадухілення вайны правак, маю жаданне абмеркаваць гэта пытанне без мільёнаў адказаў і правак. Адкажыце калі ласка, чаму ў артыкуле, у раздзеле назва ўвогуле фігуруе балцкая версія пры ўмове, што гэта антрапоніма славянскага паходжання. Тут пытанне не ў аўтарытэтнасці таго ці іншага даследчыка. На карысць славянскай версіі як адзінай гаворыць позні час заснавання (тут справа не ў годзе пісьмовай узгадцы. Краязнаўчыя матэрыялы пацьвярджаюць позні час заснавання вёскі). Балцкая з версія, ў дачыненні да менавіта гэтай вёскі, грунтуецца на ўласным лінгвістычным аналізе аднаго з удзельнікаў. Не ваюю з балцкімі версіямі паходжання назваў, але тут мае месца павярхоўны разгляд пытання Peisatai(ем). [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 13:04, 9 мая 2026 (+03) :*мільёна адкатаў [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 13:04, 9 мая 2026 (+03) :: балцкая версія для гэтага антрапоніма там не фігуруе. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:08, 9 мая 2026 (+03) :::Тады навошта там ўзгадваецца існаванне прозвішча з Гервят? [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 13:47, 9 мая 2026 (+03) :::Артыкул прысвечаны вёсцы, а не прозвішчам. Калі так, то і гэта праўка сама па сабе не мае сэнсу. [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 13:51, 9 мая 2026 (+03) :::: Там згадваецца гервяцкае прозвішча, бо такі факт ёсць у аўтарытэтнай крыніцы. Вы можаце адтуль перанесці гэтую інфармацыю ў больш належнае месца, але простае выдаленне яе — вандалізм. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:03, 9 мая 2026 (+03) :::::Добры дзень! Я згодны на такі кампрамісны варыянт. Стварыў раздзел "Цікавы факт" ў артыкулах, дзе і адбываецца "вайна правак" ([[Янкі]] і [[Вольберавічы|Вольбелавічы]]). [[Удзельнік:MoniczFrancisak|MoniczFrancisak]] ([[Размовы з удзельнікам:MoniczFrancisak|размовы]]) 10:12, 11 мая 2026 (+03) == Добры дзень! == Вітаю! Я заўважыў шаблон на хуткае выдаленне артыкула «Акіянік (III)». Гэта быў чысты пераклад, і туды выпадкова патрапіў кавалак тэксту з памылкай пра «Нармандыю». Я выдалю гэты памылковы абзац з артыкула. Калі ласка, праверце зараз. Ці можна зняць шаблон з выдалення? Дзякуй [[Удзельнік:Gire Q grjwvhkc|Gire Q grjwvhkc]] ([[Размовы з удзельнікам:Gire Q grjwvhkc|размовы]]) 21:32, 24 мая 2026 (+03) : ''Кропка прарыву да Атлантычнага акіяна'' — гэта што такое? Не пішы больш да мяне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:46, 24 мая 2026 (+03) nhses1cnd51649rzscqz6u78ljucmky 0 81697 5146397 5111356 2026-05-25T09:07:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146397 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Марціновіч}} {{Пісьменнік}} '''Алесь (Аляксандр Андрэевіч) Марціновіч''' (нар. {{ДН|18|8|1946}}, вёска [[Казловічы (Слуцкі раён)|Казловічы]], [[Слуцкі раён]], [[Мінская вобласць]], [[Беларусь]]) — беларускі [[пісьменнік]], [[крытык]], [[літаратуразнаўца]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і настаўнікаў. Бацька Андрэй Рыгоравіч выкладаў гісторыю, Маці Яўгенія Аляксандраўна працавала ў пачатковых класах. Пасля заканчэння ў 1964 годзе Навасёлкаўскай сярэдняй школы [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]] паступіў на беларускае аддзяленне [[філалагічны факультэт БДУ|філалагічнага факультэта]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. З трэцяга курса перавёўся на аддзяленне журналістыкі. У 1968 годзе закончыў ужо [[Інстытут журналістыкі БДУ|факультэт журналістыкі]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]]. Па размеркаванню працаваў загадчыкам аддзела пісем і масавай работы драгічынскай раённай газеты «Запаветы Ільіча». У 1969 годзе прызваны ў армію. Служыў афіцэрам, камандзірам мотастралковага ўзвода ў Забайкальскай ваеннай акрузе, паблізу ад сталіцы [[Бурація|Бураціі]] горада [[Улан-Удэ]]. Пасля звальнення ў запас працаваў у рэдакцыях капыльскай раённай газеты «[[Слава Працы]]» і слуцкай раённай газеты «[[Шлях Ільіча]]». Каля 35 гадоў (1972—2001, 2007—2008, 2021—2025) працаваў у газеце «[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]]» (з 1972 года — карэспандэнт аддзела літаратуры, з 1981 года — загадчык аддзела інфармацыі і літаратурнага жыцця). У лістападзе 1999 года адначасова пачаў працаваць у часопісе «[[Беларуская думка (1991)|Беларуская думка]]» (1999—2007): рэдактар аддзела літаратуры і мастацтва, намеснік галоўнага рэдактара, першы намеснік галоўнага рэдактара. У далейшым намеснік галоўнага рэдактара часопісаў «[[Нёман (1945)|Нёман]]» (2008—2009) і «[[Маладосць (1953)|Маладосць]]» (2009—2012), рэдактар аддзела крытыкі часопіса «[[Полымя (1922)|Полымя]]» (2012—2021). == Творчасць == Выступаць у друку як журналіст пачаў яшчэ школьнікам. З 1966 года пачаў публікаваць рэцэнзіі, літаратурна-крытычныя артыкулы. Аўтар больш як 30 кніг, у тым ліку выданняў па гісторыі для дзяцей («Святая Еўфрасіння» (пра [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінню Полацкую]]), «Златавуст з Турава» (пра [[Кірыла Тураўскі|Кірылу Тураўскага]]), «Сімяён, сын Полацка» (пра [[Сімяон Полацкі|Сімяона Полацкага]]), «Як Гурка ворагаў граміў» (пра [[Іосіф Уладзіміравіч Гурка|Іосіфа Гурку]]), казак («Віця Неслух у краіне Мурашоў»), літаратуразнаўчых даследаванняў («[[Іван Чыгрынаў]]», «Святло чароўнага ліхтарыка: Выбраныя старонкі гісторыі беларускай дзіцячай літаратуры»). Вяршыняй творчасці з’яўляецца шматтомная гісторыя Беларусі ў асобах (кнігі «Зерне да зерня», «Хто мы, адкуль мы…», «У часе прасветленыя твары», «Элегіі забытых дарог» «Сполахі далёкіх зарніц», «Свечка на золкім полі», «Птушкі з пакінутых гнёздаў», «Маладзік над заснежаным шляхам», «Исповедь старых замков», «Рагнеда і Рагнедзічы»), у якіх упершыню ў беларускай літаратуры праз жанр мастацка-дакументальных твораў (эсэ, нарыс, апавяданне) прасочаны лёсы больш як 300 знакамітых суайчыннікаў, а таксама тых, хто нарадзіўся ў іншых краінах, але звязаў лёс з беларускім краем. Склаў кнігі публіцыстыкі «Свабоднае грамадства зблізку» (1984), паэзіі «Мы і яны» (1985) і «Слова міру і праўды» (1987), «Памяць: Капыльскі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі» (2001), «Адсюль выток, адсюль натхненне…: Шклоўчына літаратурная: проза, паэзія, публіцыстыка» (2007) і іншыя. У 2020 годзе пабачыў свет зборнік яго нарысаў «Капыльшчына. Душа рвецца сюды». У ім сабраны ўнікальныя матэрыялы пра гісторыю краю, яго знакамітых ураджэнцах<ref>{{Cite web|url=https://www.sb.by/articles/dusha-rvetsya-syuda.html|title=Древний Копыль готовится принять XXVIII День белорусской письменности|website=[[СБ. Беларусь сегодня]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kopyl.by/arkhiv-2010-2023/item/22955-54sbornik-sochinenij-o-kopylshchine-alesya-martinovicha-stal-prodolzheniem-knizhnoj-serii-padarozhzha-pa-rodnym-krai|title=Сборник сочинений о Копыльщине Алеся Мартиновича стал продолжением книжной серии «Падарожжа па родным краі»|access-date=7 верасня 2025|archive-date=10 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251210055106/https://kopyl.by/arkhiv-2010-2023/item/22955-54sbornik-sochinenij-o-kopylshchine-alesya-martinovicha-stal-prodolzheniem-knizhnoj-serii-padarozhzha-pa-rodnym-krai|url-status=dead}}</ref>. == Прызнанне == * Член [[Саюз журналістаў Беларусі|Саюза журналістаў Беларусі]]. * Член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза пісьменнікаў Беларусі]] (з 1987 года). * Лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь]] у галіне літаратуры, мастацтва і архітэктуры (1998) — ''за кнігу эсэ і нарысаў «Зерне да зерня. Гісторыя ў асобах. Эсэ, нарысы», апублікаваную ў 1996 годзе''. * Ганаровая грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь (6 сакавіка 2002 года) — ''за шматгадовую плённую працу і значны асабісты ўклад у развіццё беларускай культуры''<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=c20200306&q_id=3775667|title=Пастанова Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 6 сакавіка 2002 года № 306 "Аб узнагароджанні А.А.Марціновіча Ганаровай граматай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь"|access-date=7 верасня 2025|archive-date=10 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251210064948/https://etalonline.by/document/?regnum=c20200306&q_id=3775667|url-status=dead}}</ref>''.'' * Лаўрэат [[літаратурная прэмія імя Максіма Багдановіча|літаратурнай прэміі імя Максіма Багдановіча]]. * Лаўрэат [[Літаратурная прэмія імя Уладзіміра Калесніка|літаратурнай прэміі імя Уладзіміра Калесніка]]. * Лаўрэат літаратурнай прэміі «[[Залаты купідон]]» (2006, 2007). * Лаўрэат прэміі Беларускага саюза журналістаў «[[Залатое пяро (прэмія Беларускага саюза журналістаў)|Залатое пяро]]». * Узнагароджаны медалем [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]] (2007). * Лаўрэат [[Нацыянальная літаратурная прэмія (Беларусь)|Нацыянальнай літаратурнай прэміі]] ў намінацыі «Лепшы твор прозы» за кнігу «Цяпло колішніх вогнішчаў» (2016)<ref>{{cite web| date =6 верасня 2015| url =http://naviny.by/new/20160904/1472990618-obyavleny-laureaty-2-y-nacionalnoy-literaturnoy-premii| title =Объявлены лауреаты 2-й Национальной литературной премии| publisher =[[Naviny.by]]| accessdate =4 верасня 2016| lang =ru| archiveurl =https://web.archive.org/web/20160905132952/http://naviny.by/new/20160904/1472990618-obyavleny-laureaty-2-y-nacionalnoy-literaturnoy-premii| archivedate =5 верасня 2016| url-status =dead}}</ref>. * [[Заслужаны дзеяч культуры Рэспублікі Беларусь]] (2018)<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P31800359&p1=1|title=Указ Президента Республики Беларусь от 4 сентября 2018 года № 359 «О награждении»|website=pravo.by|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. == Кнігі Алеся Марціновіча == * Мастацкі летапіс сучаснасці. — Мн., 1983. * Сказаць сваё слова. — Мн., 1989 (выйшла на англійскай, іспанскай, нямецкай і французскай мовах) * Далучанасць: Літаратурна — крытычныя артыкулы, рэцэнзіі, эсэ. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1990. — 183 с. * Пад небам вечнасці: Артыкулы, эсэ. — Мн.: Выдавецтва ЦК КП Беларусі, 1990. — 95 с. — (Бібліятэка часопіса «Маладосць»). * Дарога ў запаветнае: Нарысы, артыкулы: для сярэдняга і старэйшага школьнага ўзросту. — Мн.: Юнацтва, 1992. — 159 с., (4) л. іл.: іл. — ISBN 5-7880-0480-2. * Ля Каменкі бруістай. — Мн.: Полымя, 1992. — 158 с.: іл. — (Па родным краі). * Жыццё прыгожае пражыць… Нарысы пра ганаровых грамадзян Жлобіна. — Жлобін, 1992. — 79 с. * Сувязь: Літаратурна — крытычныя артыкулы. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1994. — 253 с. — ISBN 5-340-01389-8. * Шляхам праўды: Выбраныя старонкі беларускай літаратуры ў святле сённяшняга дня: Літаратурна — крытычныя артыкулы: Дапаможнік для настаўніка. — Мн.: Народная асвета, 1994. — 288 с. — ISBN 985-03-0105-8. * Віця Неслух у краіне мурашоў: Апавяданні, казкі/ Мастак Л.Мележ. — Мн.: Юнацтва, 1995. — 80 с. (сумесна з [[Таццяна Міхайлаўна Мушынская|Таццянай Мушынскай]]). — ISBN 985-05-0039-5. * Дзе ж ты, храм праўды? Літаратурна — крытычныя артыкулы, эсэ. Для сярэдняга і старэйшага школьнага ўзросту. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1996. — 398 с. — ISBN 985-02-0264-5. * Зерне да зерня: гісторыя ў асобах: эсэ, нарысы. Для сярэдняга і старэйшага школьнага ўзросту/ Мастак В. В. Дударанка — Мн.: Юнацтва, 1996. — 366 с. іл. — ISBN 985-05-0153-7. * Хто мы, адкуль мы…: Гістарычныя эсэ, нарысы: У 2 кнігах. Кн. 1. — Мн.: Полымя, 1996. — 511 с.: іл.; Кн. 2. — Мн.: Полымя, 1998. — с.: іл. 2-е выданне: у 3 кнігах. Кн. 1. — Мн.: Беларусь, 2008. — 431 с.; Кн. 2. — Мн.: Беларусь, 2008. — 478 с.; Кн. 3. — Мн.: Беларусь, 2008. — 447 с. * Святло чароўнага ліхтарыка: Выбраныя старонкі гісторыі беларускай дзіцячай літаратуры: — Дапаможнік для педагогаў дашкольных устаноў. У 2 кнігах. Кн. 1. — Мн.: Народная асвета, 1997. — 176 с.; Кн. 2. — Мн.: Народная асвета, 1998. — 256 с. — ISBN 985-03-0622-Х. * У часе прасветленыя твары: Гістарычныя эсэ, нарысы. — Мн.: Полымя, 1999. — с.: іл. — ISBN 985-07-0297-4. * Святая Еўфрасіння: Нарыс: Для малодшага школьнага ўзросту/ Мастак В. П. Сташчанюк. — Мн.: Юнацтва, 1999. — 62 с.: іл. — ISBN 985-05-0274-6. 2-е выданне — Мн.: Юнацтва, 2001. 3-е выданне: Адкуль ёсць, пайшла Полацкая зямля. — Мн.: Беларусь, 2008. — 111 с.: іл. * Іван Чыгрынаў: нарыс жыцця і творчасці. — Мн.: Народная асвета, 1999. — 173, (3) с. — ISBN 985-03-0701-3. * Златавуст з Турава: Нарыс: Для малодшага школьнага ўзросту/ Мастак А. Ю. Кажаноўскі. — Мн.: Юнацтва, 2000. — 127 с.: іл. — ISBN 978-985-01-0835-7. 2-е издание — Мн.: Беларусь, 2009. — 119 с. * Элегіі забытых дарог: Гістарычныя нарысы, эсэ. — Мн.: Полымя, 2001. — 544 с.: іл. — ISBN 985-07-0372-5. * Сімяён, сын Полацка: Нарыс: Для малодшага школьнага ўзросту/ Мастак А. Ю. Кажаноўскі. — Мн.: Юнацтва, 2001. — 110 с.: іл. * Есть имена, которые не забываются. — Мн.: Белфакс, 2001. * Як Гурка ворагаў граміў: нарыс: Для сярэдняга школьнага ўзросту/ Мастак У. М. Аніська — Мн.: Мастацкая літаратура, 2003. — 135 с. * Сполахі далёкіх зарніц: гісторыя ў асобах: эсэ, нарысы. — Мн.: Мастацкая літаратура, 2005. — 334 с. — (Гісторыя ў асобах). — ISBN 985-02-0766-3. * Свечка на золкім ветры: эсэ. — Мн.: Мастацкая літаратура, 2006. — 398 с. (8) л. іл. — (Гісторыя ў асобах). — ISBN 985-02-0833-3. * Зямля любові нашай: нарысы, эсэ. У 2 т. Т. 1. — Мн.: Парадокс, 2006. — 400 с.: іл. (сумесна з У. Вялічка, В. Шырко); Т. 2. — Мн.: Парадокс, 2007. — 416 с., іл. * Птушкі з пакінутых гнёздаў: гісторыя ў асобах: эсэ, нарысы. — Мн.: Мастацкая літаратура, 2007. — 318 с. (8) л. іл. — (Гісторыя ў асобах). — ISBN 987-985-02-0906-1. * Хто мы, адкуль мы…: Гіст. эсэ, нарысы. — Мн.: Беларусь, 2007. — 384 с. — ISBN 987-985-01-0699-5. * Маладзік над заснежаным шляхам: эсэ, нарысы. — Мн.: Мастацкая літаратура, 2008. — 334 с. — ISBN 978-985-02-1041-8. * Горадна, Горадзен, Гродна: Нарысы / аўт. тэксту А. Марціновіч; фотаздымкі А. Ласмінскага.— Мн: Маст. літ., 2008.— 112 с.— (Твае гарады, Беларусь). — Мн.: Беларусь, 2008. — 478 с. — ISBN 978-985-02-0921-4. * Исповедь старых замков: документально-художественные очерки. — Минск: Літаратура і Мастацтва, 2009. — 192 с. — ISBN 978-985-6941-01-9. * Пяшчота апалага лісця: эсэ, нарысы. — Мн.: Маст. літ., 2010. — 334 с. — Мн.: Беларусь, 2008. — 478 с. — ISBN 978-985-02-1211-5. * Рагнеда і Рагнедзічы: гісторыя ў асобах : нарысы. — Мн: Літаратура і Мастацтва, 2010. — 288 с. — ISBN 978-985-6941-67-5. * Григорий Булацкий: Перекрестки судьбы. — Мн.: Белфаксиздатгрупп, 2011. — 264 с. * Герб, сцяг і гімн Беларускай дзяржавы = Герб, флаг и гимн Белорусской державы : на беларускай і рускай мовах / аўт. тэксту А. А. Марціновіч. — Мінск : Мастацкая літаратура, 2011. — 87 с.: каляр. іл, фота. — ISBN 978-985-02-1185-9. * Серенада под сенью столетий: Признание в любви Беловежской пуще. — Мн.: Беларуская навука, 2011. — 292 с. — ISBN 978-985-08-1254-4. * Нежность звёздного неба: Историческая повесть. — Мн.: Літаратура і мастацтва, 2011. — 240 с. — ISBN 978-985-6994-49-7. * Свяці, зорка, свяці: Дзецям пра Максіма Багдановіча: нарысы. — Мн.: Мастацкая літаратура, 2011. — 150 с. — (Гісторыя ў асобах). — ISBN 978-985-02-1302-0. * Успамін пра будучыню: мастацка-гістарычныя апавяданні, эсэ. — Мн.: Мастацкая літаратура, 2012. — 526 с. — (Гісторыя ў асобах). — ISBN 978-985-02-1397-6. * Кот, які сябраваў з камп’ютарам: казкі, апавяданні. — Мн.: Народная асвета, 2012. — 78 с.: іл. — ISBN 978-985-03-1980-7. * Брама, адчыненая ў вечнасць: дзецям пра Максіма Гарэцкага: нарысы. — Мн.: Мастацкая літаратура, 2013. — 206 с. — (Гісторыя ў асобах). — ISBN 978-985-02-1423-2. * Элаіза Пашкевіч: Цётка ўсіх беларусаў. — Мн.: Харвест, 2013. — 64 с.: малюнкі. — (Серыя «100 выдатных дзеячоў беларускай культуры»). — ISBN 978-985-18-1983-2. * Рыгор Шырма: З песня праз усё жыццё. — Мн.: Харвест, 2013. — 64 с.: малюнкі. — (Серыя «100 выдатных дзеячоў беларускай культуры»). — ISBN 978-985-18-2128-6. * Ігнат Буйніцкі: З кагорты першапраходцаў. — Мн.: Харвест, 2013. — 64 с.: малюнкі. — (Серыя «100 выдатных дзеячоў беларускай культуры»). — ISBN 978-985-18-2129-6. * Уладзіслаў Сыракомля: Лірнік зямлі беларускай. — Мн.: Харвест, 2013. — 64 с.: малюнкі. — (Серыя «100 выдатных дзеячоў беларускай культуры»). — ISBN 978-985-20-2127-9. * Ангел и без крыльев — ангел: историческая повесть. — Мн.: Мастацкая літаратура, 2014. — 221 с. — ISBN 978-985-02-1551-2. * Жаркое солнце Эфиопии: историко-приключенческий роман: в 2 кн. Кн. 1. — Мн.: Звязда, 2014. — 272 с.; Кн. 2.— Мн.: Звязда, 2014. — 304 с. * Цяпло колішніх вогнішчаў: гістарычныя апавяданні, эсэ. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2015. — 606, [1] c. * Бяссонне Млечнага шляху: выбраныя старонкі беларускай літаратуры. — Мн.: Беларусь, 2016. — 527 c. — ISBN 978-985-01-1187-6. * Гісторыя праз лёсы. Том 1. — Мн.: Беларусь, 2016. — 335 c.: іл. — ISBN 978-985-08-1963-5. * Гісторыя праз лёсы. Том 2. — Мн.: Беларусь, 2016. — 351 c.: іл. — ISBN 978-985-08-2019-8. * Гісторыя праз лёсы. Том 3. — Мн.: Беларуская навука, 2017. — 383 с. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|10|Марціновіч Аляксандр Андрэевіч|Войніч В. А.|148}} * ''Карлюкевіч А.'' Крыжовыя паўстанкі гісторыі літаратуры/ Чаканне Айчыны: кніга рэцэнзій. — Мн.: Дом прэсы, 1998. — С. 58-61. * ''Карлюкевіч А.'' Адкрыццё гістарычных асоб/ Карлюкевіч А. Чаканне Айчыны: кніга рэцэнзій. — Мн.: Дом прэсы, 1998. — С.65-69 * {{Крыніцы/ЭГБ|5|Марціновіч Алесь Андрэевіч|Карлюкевіч А.|81}} * Марціновіч Алесь // Беларускія пісьменнікі (1917—1990): Даведнік/ Складальнік А. К. Гардзіцкі; Навуковы рэдактар А. Л. Верабей. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1994. — С. 366. * Марціновіч Аляксандр Андрэевіч // Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Слуцкага раёна і горада Слуцка. У 2 кн. Кн. 2. — Мн.: БЕЛТА, 2001. — С. 481. * ''Сабалеўскі А. В.'' Марціновіч Алесь // Тэатральная Беларусь: Энцыклапедыя: У 2 т. Т. 2. — Мн.: БелЭН, 2003. — С. 88. * ''Саламаха У. П.'' Праўда там, дзе народ/ Саламаха У. П. Званыя и выбраныя: Кніга літаратурнай публіцыстыкі і рэцэнзій (Бібліятэка часопіса «Маладосць»). — Мн.: Дом прэсы, 1999. — С. 77—83. * ''Урупіна Г. М.'' Марціновіч Алесь // Беларускія пісьменнікі: Бібліяграфічны слоўнік. У 6 т. Т. 4./ Пад рэдакцыяй А. В. Мальдзіса. — Мн.: БелЭН, 1994. — С. 224—231. == Спасылкі == * [http://oboz.by/articles/detail.php?article=4690 Алесь Мартинович: К истории надо подходить с национальной точки зрения]{{Недаступная спасылка}} * [http://pda.sb.by/blog/81355/ Алесь Мартинович. Зов тоонто]{{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Марціновіч Алесь}} [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў Беларусі]] [[Катэгорыя:Крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Крытыкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты Купідон»]] sd00t8xb13iq6h0dtrkbblf72mbg3qk 0 81727 5146389 4202256 2026-05-25T08:27:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146389 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Імя = Алена Ясеніна | Подпіс = Елена Есенина | Лога = | Фота = | Апісанне_фота = | Поўнае_імя = Алена Валеўская | Дата_нараджэння = | Месца_нараджэння = | Дата_смерці = | Месца_смерці = | Гады = | Нацыянальнасць = расіянка | Краіна = | Прафесіі = [[спявачка]] | Інструменты = [[фартэпіяна]] | Жанры = [[Поп-музыка|поп]] <br /> [[фолк]] | Псеўданімы = Елена Есенина | Гурты = | Супрацоўніцтва = | Лэйблы = | Сайт = [http://www.elenaesenina.ru/ www.elenaesenina.ru] }} '''Алена Ясеніна''' (сапраўднае імя '''Алена Валеўская'''; нар. [[27 ліпеня]] [[1987]], [[Разань]], [[Расія]]) — расійская эстрадная спявачка, [[паэтэса]]. == Кар’ера == Алена Ясеніна пачала сваю кар’еру ў верасні 2007 пасля ўдзелу на Міжнародным форуме «Песні міру». Тады Алена заняла першае месца, выканаўшы песню з рэпертуару Тамары Гвердцытэлі «Мамины глаза» ({{lang-be|Мамчыны вочы}}). З 10 па 19 ліпеня 2008 Ясеніна ўяўляла сваю краіну на XVII Міжнародным фестывалі мастацтваў «Славянскі базар у Віцебску» і таксама заняла першае месца, выканаўшы ў фінале уласную кампазіцыю «Бабочка» ({{lang-be|Матылёк}}). 11 ліпеня 2009 Алена выпускае дэбютны сінгл «Вишня» ({{lang-be|Вішня}}), а 1 чэрвеня 2011 быў выпушчаны первый альбом спявачкі «Кругосветное путешествие» ({{lang-be|Кругасветнае падарожжа}}). == Дыскаграфія == === Альбомы === * Кругосветное путешествие (2010) === Сінглы === * Нравишься (ў дуэце з Дзмітрыем Малікавым; 2007) * Вишня (2009) * Одиссей и Пенелопа (2010) * Пой со мной (2011) * Мир без тебя (2011) {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://elenaesenina.ru/ Афіцыйны сайт спявачкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111027205003/http://www.elenaesenina.ru/ |date=27 кастрычніка 2011 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ясеніна}} [[Катэгорыя:Артыстычныя псеўданімы]] [[Катэгорыя:Акцёры і актрысы «Ленкама»]] [[Катэгорыя:Выпускнікі МПДУ]] [[Катэгорыя:Поп-вакалісты Расіі]] qfyf27qonf7rjk2m5w8zyugu1dk14f6 0 82293 5146221 5037459 2026-05-24T22:28:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146221 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава |Беларуская назва =Азорскія астравы |Арыгінальная назва ={{lang-pt|Região Autónoma dos Açores}} |Родны склон =Азорскіх астравоў |Сцяг =Flag of the Azores.svg |Герб =Coat of arms of the Azores.svg |Замест герба = |Дэвіз = Antes morrer livres que em paz sujeitos |Назва гімна = |Аўдыё = |Форма праўлення =Аўтаномная правінцыя |Дзяржаўная рэлігія = |lat_dir =N |lat_deg =38 |lat_min = 36|lat_sec = 0 |lon_dir =W |lon_deg =27 |lon_min = 59|lon_sec =0 |region = |CoordScale =4000000 |На карце =LocationAzores.png |На карце2 = |Мова =[[Партугальская мова|партугальская]] |Заснавана = |Дата прадстаўлення аўтаноміі = [[1976]] |Дата незалежнасці = |Незалежнасць ад = |Сталіца =[[Понта-Дэлгада]]<br />[[Ангра-ду-Эраіжму]]<br />[[Орта (Азорскія астравы)|Орта]] |Найбуйнейшыя гарады =Понта-Дэлгада, Ангра-ду-Эраіжму, [[Лагоа]], [[Рабу-дэ-Пейшэ]] |Пасады кіраўнікоў =Прэзідэнт |Кіраўнікі =Васка Кардэйра |Месца па плошчы = |Плошча =2346 |Працэнт вады = |Этнахаронім = |Месца па насельніцтву = |Насельніцтва = 245746 |Год ацэнкі = |Насельніцтва па перапісу= |Год перапісу =2011 |Шчыльнасць насельніцтва = 105,87 |Месца па шчыльнасці = |ВУП (ППЗ) = |Год разліку ВУП (ППЗ) = |Месца па ВУП (ППЗ) = |ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва= |ВУП (намінал) = |Год разліку ВУП (намінал)= |Месца па ВУП (намінал) = |ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва= |ІРЧП = |Год разліку ІРЧП = |Месца па ІРЧП = |Узровень ІРЧП = |Авіякампанія = |Валюта =[[еўра]] |Дамен =[[.pt]] |ISO = |Тэлефонны код =351 |Часавы пояс =-1, улетку +0 |Заўвагі = <!-- |Без сцяга і герба=* --> <!-- |Без гімна=* --> }} '''Азо́рскія астравы́''' ({{lang-pt|Açores}}) — [[архіпелаг]] у [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіяне]]. З’яўляецца аўтаномным рэгіёнам [[Партугалія|Партугаліі]] ({{lang-pt|Região Autónoma dos Açores}}). На Азорскіх астравах няма адзінай [[сталіца|сталіцы]]. Вышэйшая [[заканадаўчая ўлада]] знаходзіцца ў горадзе [[Орта (Азорскія астравы)|Орта]] ([[востраў Фаял]]), вышэйшая [[выканаўчая ўлада]] — у [[Понта-Дэлгада|горадзе Понта-Дэлгада]] ([[востраў Сан-Мігел]]), вышэйшая [[судовая ўлада]] — у [[Ангра-ду-Эраіжму|горадзе Ангра-ду-Эраіжму]] ([[востраў Тэрсейра]]). Агульная плошча [[суша|сушы]] — 2 346 км². Насельніцтва ([[2011]] г.) — 245 746 чал. == Назва == Назва астравоў, хутчэй за ўсё, паходзіць ад састарэлага [[партугальская мова|партугальскага слова]] «azures» (літаральна «блакітныя»). Існуе больш паэтычная версія, якая сцвярджае, што сваю назву астравы атрымалі ад слова «Açor» — [[Ястрабіныя|ястраб]] (Ястрабінымі астравы звалі [[арабы]]). Згодна паданню мараплаўцаў, ястрабы ляцелі да сваіх гнёздаў і паказалі шлях да астравоў. Аднак паколькі гэта птушка ніколі не існавала ў гэтым рэгіёне, навукоўцы лічаць дадзеную версію найменш верагоднай. == Геаграфія == [[File:Azoren be map.svg|thumb|Тапаграфічная карта]] === Склад архіпелага === Азорскі архіпелаг размяшчаецца ў цэнтральнай частцы Паўночнай [[Атлантычны акіян|Атлантыкі]] ў 1368 км ад бліжэйшага [[бераг]]а [[Еўропа|Еўрапейскага]] [[кантынент]]а, у 1513 км ад [[Афрыка|Афрыкі]] і ў 1945 км ад [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]]. Складаецца з трох буйных груп [[востраў|астравоў]]: * Заходняя група: ** [[Востраў Корву|Корву]] (17,11 км²) ** [[Востраў Флорэш|Флорыш]] (143 км²) * Цэнтральная група: ** [[Востраў Фаял|Фаял]] (173,06 км²) ** [[Востраў Грасіёза|Грасіёза]] (60,84 км²) ** [[Востраў Піку|Піку]] (447 км²) ** [[Востраў Сан-Жоржы|Сан-Жоржы]] (243,65 км²) ** [[Востраў Тэрсейра|Тэрсейра]] (400,6 км²) * Усходняя група: ** [[Востраў Санта-Марыя|Санта-Марыя]] (96,89 км²) ** [[Востраў Сан-Мігел|Сан-Мігел]] (744,55 км²) Да архіпелага адносіцца таксама вялікая колькасць малых астравоў і груп, якія незаселены. === Геалогія === Азорскія астравы ўзніклі ў выніку [[вулкан]]ічнай дзейнасці на на стыку трох буйных [[тэктоніка пліт|тэктанічных пліт]] — Еўрапейскай, Афрыканскай і Паўночнаамерыканскай. Цэнтральная і ўсходняя групы астравоў месцяцца на так званай Азорскай субпліце, якая з’яўляецца ўскраінай Еўрапейскай буйной тэктанічнай пліты. Заходняя група астравоў належыць да Паўночнаамерыканскай буйной тэктанічнай пліты<ref>[http://copranet.projects.eucc-d.de/files/000145_EUROSION_Azores.pdf Fernando VELOSO GOMES, Francisco TAVEIRA PINTO, AZORES ISLANDS (PORTUGAL)]</ref>. Найбольш стары [[востраў Санта-Марыя]] сфарміраваўся каля 7 млн гадоў таму. Найбольш малады [[востраў Піку]] — каля 300 тысяч гадоў таму<ref>{{Cite web |url=http://www.ewpnet.com/azores/geology.htm |title=Geology: Azores |access-date=8 студзеня 2015 |archive-date=15 студзеня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100115191517/http://ewpnet.com/azores/geology.htm |url-status=dead }}</ref>. Усе астравы маюць [[базальт]]авыя платформы, [[кальдэра|кальдэры]] старых і маладых [[вулкан]]аў. Так, на самым вялікім [[востраў Сан-Мігел|востраве Сан-Мігел]] налічваецца 5 [[вулканічны кратар|вулканічных кратараў]], прычым 3 з гэтых вулканаў актыўныя. На астравах усходняй і некаторых астравах цэнтральнай груп на ўзбярэжжы маюцца [[пясок|пясчаныя]] [[пляж]]ы. [[Востраў Тэрсейра]] знакаміты сваімі [[бухта]]мі, прыдатнымі для стаянкі [[судна]]ў. Аднак для большасці астравоў характэрны стромкія [[скала|скалістыя]] берагі са спадзістымі платформамі ''фажас''<ref>[https://www.visitportugal.com/en/node/73820 São Jorge: the island of fajãs]</ref>, створанымі [[Лава вулканічная|лававымі]] струменямі. Унутраныя ландшафты астравоў звычайна [[гара|гарыстыя]]. На Азорскіх астравах знаходзіцца найвышэйшы пункт усёй [[Партугалія|Партугаліі]] — [[Гара Піку|вулкан Піку]] (2351 м) на [[востраў Піку|аднайменным востраве]]. [[Геалогія|Геалагічная]] зона, у якую ўваходзіць архіпелаг, сейсмічна актыўныя. Назіраюцца частыя [[землетрасенне|землетрасенні]]. === Клімат === [[Клімат]] Азорскіх астравоў міжземнаморскі мяккі акіянічны, вызначаны высокай вільготнасцю паветраных мас і ўздзеяннем цёплай плыні [[Гальфстрым]]<ref>{{Cite web |url=http://www.azoresweb.com/about_azores_climate.html |title=Climate at the Azores |access-date=8 студзеня 2015 |archive-date=11 сакавіка 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150311071421/http://www.azoresweb.com/about_azores_climate.html |url-status=dead }}</ref>. На працягу года дамінуюць паўднёва-ўсходнія і паўночна-заходнія [[вецер|вятры]], якія могуць дасягаць 18 м у секунду і выклікаць моцнае хваляванне да 6 м каля [[бераг]]оў [[востраў|астравоў]]. Аднак [[базальт]]авыя [[скала|скалы]] звычайна добра ахоўваюць [[суша|сушу]] ад затаплення. Выпадкаў паводак, выкліканых [[шторм|штармамі]] не зафіксавана. Сярэднегадавая дзённая тэмпература вагаецца ад +14 °C да +22 °C<ref>[http://goeurope.about.com/od/azores/l/bl-azores-climate-charts.htm Azores Islands Historic Climate] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150405164605/http://goeurope.about.com/od/azores/l/bl-azores-climate-charts.htm |date=5 красавіка 2015 }}</ref>. Змены тэмпературнага рэжыма адлюстраваны ў наступнай табліцы: {| class="wikitable" |- | + style="background:#FFCC00"|'''Месяц''' || [[Студзень]] || [[Люты]] || [[Сакавік]] || [[Красавік]] || [[Май]] || [[Чэрвень]] |- | + style="background:#FEDBCA"|'''Сярэдняя тэмпература''' || 14,1 °C || 13,8 °C || 14,2 °C || 14,9 °C || 16,3 °C || 18,5 °C |- | + style="background:#FFCC00"|'''Месяц'''|| [[Ліпень]] || [[Жнівень]] || [[Верасень]] || [[Кастрычнік]] || [[Лістапад]] || [[Снежань]] |- | + style="background:#FEDBCA"|'''Сярэдняя тэмпература'''|| 21 °C || 22,2 °C || 21,3 °C || 18,9 °C || 16,5 °C || 14,9 °C |} Сярэднегадавая норма ападкаў — каля 1 099 мм. Найбольш вільготны сезон цягнецца з [[кастрычнік]]а да [[сакавік]]а. Найбольш сонечны і сухі месяц — [[ліпень]]. == Прырода == === Флора === {{Біяфота|Azorina vidalii1.jpg|[[Азарына]] — адзін з эндэмікаў Азорскіх астравоў.}} [[Флора]] Азорскіх астравоў характэрная для рэгіёна [[Макаранезія]], адна з самых багатых у [[Еўропа|Еўропе]]. Да прыбыцця еўрапейскіх каланістаў у [[15 стагоддзе|XV]] ст. большая частка сушы была пакрыта густымі шыракалістымі [[Лаўровыя|лаўровымі]] [[лес|лясамі]] ''Laurissilva'', [[трава|травяністымі]] пусткамі і [[хмызняк]]амі. У наш час рэшткі лясоў і гаі сустракаюцца амаль на ўсіх буйных астравах, але найлепш захаваліся на [[востраў Піку|астравах Піку]], [[Востраў Тэрсейра|Тэрсейра]], [[востраў Сан-Мігел|Сан-Мігел]]. Звычайна яны месцяцца на [[вулкан]]ічных [[плато]] і схілах [[гара|гор]]. Усяго налічваецца каля 1200 відаў дзікіх раслін<ref>{{Cite web |url=http://www.biologie.uni-regensburg.de/Botanik/Schoenfelder/floraazores.html |title=Schäfer, Hanno, Flora of the Azores. A Field Guide |access-date=9 студзеня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150407004044/http://www.biologie.uni-regensburg.de/Botanik/Schoenfelder/floraazores.html |archivedate=7 красавіка 2015 |url-status=dead }}</ref>. Каля 60 відаў — уласна азорскія эндэмікі. 700 відаў раслін былі ўвезены чалавекам звонку выпадкова або з камерцыйнымі мэтамі<ref>{{Cite web |url=http://www.azoresweb.com/flora_fauna.html |title=Архіўная копія |access-date=9 студзеня 2015 |archive-date=9 сакавіка 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150309112400/http://www.azoresweb.com/flora_fauna.html |url-status=dead }}</ref>. Сярод эндэмікаў асабліва вядомы {{bt-bellat|азорскі лаўр|Laurus azorica}} і {{bt-bellat|азарына|Azorina}}. === Фаўна === Азорскія астравы ніколі не былі злучаны з [[кантынент]]амі, таму большасць наземных жывёл прадстаўлены [[птушкі|птушкамі]] і [[насякомыя|казуркамі]]<ref>[http://www.azoresgeopark.com/acores/fauna_flora.php?lang=EN azoresgeopark.com]</ref>, у тым ліку знакамітым {{bt-bellat|азорскім снягіром|Pyrrhula murina}}<ref>[http://www.birdlife.org/datazone/speciesfactsheet.php?id=8886 Azores Bullfinch Pyrrhula murina] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131105214836/http://www.birdlife.org/datazone/speciesfactsheet.php?id=8886 |date=5 лістапада 2013 }}</ref>. Налічваецца ўсяго 9 відаў [[сысуны|сысуноў]], але толькі [[кажаны]] маюць мясцовае паходжанне. Астатнія ([[Трусы (жывёлы)|трусы]], [[Звычайны вожык|вожыкі]], [[грызуны]], [[тхары]]) былі завезены чалавекам. Радзей сустракаюцца [[яшчаркі]], [[чарапахі]] і [[жабы]]<ref>[http://www.birdingazores.com/?page=animals_idx More information and photos about land animals, butterflies and more in the Azores]</ref>. Навакольныя [[акіян]]ічныя воды насяляюць рэдкія віды [[акулы|акул]], [[кіты|кітоў]], [[дэльфіны|дэльфінаў]] і іншых марскіх жывёл. === Ахова === На Азорскіх астравах існуе шэраг прыродных паркаў. У [[1995]] годзе аўтаномія атрымала прэмію [[ЕС]] за захаванне першароднай прыроды і развіццё экалагічнага [[турызм]]у. == Гісторыя == [[File:Muralhas do Forte de Santa Cruz, cidade da Horta, ilha do Faial, Açores, Portugal.JPG|thumb|Крэпасць Санта-Круз на востраве Фаял]] Першаадкрывальнікамі Азорскіх астравоў лічацца [[Партугалія|партугальскія]] мараплаўцы [[Дыёгу ды Сілвеш]] і [[Гонкалу Велью Кабрал]]<ref>[http://www.iexplore.com/travel-guides/europe/portugal/azores/history-and-culture Azores — History and Culture]</ref>. Дыёгу ды Сілвеш высадзіўся на [[Востраў Санта-Марыя|Санта-Марыі]] і [[Востраў Сан-Мігел|Сан-Мігеле]] ў [[1427]] г. У [[1432]] г. даследаванне Азорскіх астравоў працягваў Гонкалу Велью Кабрал. Заходняя група астравоў была адкрыта толькі ў [[1452]] г. Ужо з [[16 стагоддзе|XVI]] ст. некаторыя даследчыкі абвяргалі першынство партугальцаў у адкрыцці Азорскіх астравоў. На аснове [[пісьмо]]вых запісаў, [[легенда|легенд]] і [[Сярэднявечча|сярэдневяковых]] [[Геаграфічная карта|карт]] паказвалася, што шэраг астравоў быў вядомы яшчэ з часоў [[Старажытны Рым|Старажытнага Рыма]]. Аднак дадзеныя, на якія спасылаліся даследчыкі, былі даволі спрэчнымі. У пачатку [[21 стагоддзе|XXI]] ст. сітуацыя змянілася дзякуючы [[археалогія|археалагічным]] раскопкам на астравах [[Востраў Корву|Корву]] і [[Востраў Тэрсейра|Тэрсейра]]. Былі выяўлены рэшткі старажытных пахаванняў, рэчаў і нават [[лацінскі алфавіт|рымскае]] і [[арабскі алфавіт|арабскае]] пісьмо, што сведчылі пра наведванне астравоў чалавекам з [[4 стагоддзе да н.э.|IV]] ст. да н.э. У [[2011]] г. археолагамі на Тэрсейры даследаваны наскальныя малюнкі, што могуць адносіцца да [[бронзавы век|бронзавага века]]<ref>[http://portuguese-american-journal.com/archeology-prehistoric-rock-art-found-in-caves-on-terceira-island-azores/ Prehistoric rock art found in caves on Terceira Island — Azores]</ref>. У [[2013]] г. з’явіліся звесткі аб адкрыцці на дне [[акіян]]а паміж астравамі Тэрсейра і Сан-Мігел штучных [[Піраміда (збудаванне)|пірамід]]<ref>Гл.: [http://www.azores-pyramid.org azores-pyramid.org]</ref>. Тым не менш, у [[15 стагоддзе|XV]] ст., калі партугальцы зрабілі сваё адкрыццё, Азорскія астравы былі бязлюднымі. Каланізацыя Азораў пачалася ў [[1439]] г.<ref>{{Cite web |url=http://www.azoresweb.com/history_azores.html |title=History of the Azores |access-date=9 студзеня 2015 |archive-date=29 сакавіка 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130329024000/http://www.azoresweb.com/history_azores.html |url-status=dead }}</ref> У асноўным перасяленцы прыязджалі з паўднёвай Партугаліі, паўночнай [[Францыя|Францыі]] і [[Фландрыя (гістарычная вобласць)|Фландрыі]]. Яны займаліся [[земляробства]]м і [[жывёлагадоўля]]й, вырошчвалі і вывозілі ў [[Еўропа|Еўропу]] [[пшаніца|пшаніцу]], [[цукар]], раслінныя [[фарба]]вальнікі. З цягам часу важную роль у [[эканоміка|эканоміцы]] астравоў стала адыгрываць [[вінаградарства]] і вытворчасць [[віно|віна]]. У другой палове [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. - трэцяй чвэрці [[20 стагоддзе|XX]] ст. многія астравіцяне займаліся здабычай [[кіты|кітоў]]. Дзякуючы стратэгічнаму становішчу ў [[Атлантычны акіян|Атлантыцы]] з перыяду [[Вялікія геаграфічныя адкрыцці|Вялікіх геаграфічных адкрыццяў]] Азорскія астравы маюць важнае значэнне як [[транспарт]]ны вузел. Іх наведвалі такія славутыя даследчыкі, як [[Барталамеў Дыяш]], [[Васка да Гама]], [[Хрыстафор Калумб]], [[Чарлз Роберт Дарвін]] і інш. З другой паловы [[XX стагоддзе|XX ст.]] развівіццё атрымалі авіяцыйныя перавозкі. У [[1580]] г., калі [[Партугалія]] была захоплена войскамі [[Іспанія|іспанскага]] караля [[Філіп II Габсбург|Філіпа II]]<ref>[http://everything2.com/title/Spanish+annexation+of+Portugal The Spanish annexation of Portugal]</ref>, Азоры некаторы час кантраляваліся прыхільнікамі незалежнай партугальскай кароны. У [[1581]] г. Філіп II выслаў для заваявання астравоў флот з 10 караблёў. Спроба іспанскіх салдат высадзіцца на Тэрсейры скончылася іх паражэннем ад пасяленцаў<ref>[http://theazoresislands.blogspot.com/2007/12/battle-of-salga-terceira-island.html Battle of Salga]</ref>. Аднак іспанцы выйгралі марскую бітву каля [[Понта-Дэлгада]]<ref>[http://wc.rootsweb.ancestry.com/cgi-bin/igm.cgi?op=GET&db=labron00&id=I120954 J.H. Garner Genealogy Database]</ref>. На Азорах было размешчана некалькі іспанскіх гарнізонаў. Напады французскіх, [[Англія|англійскіх]] і [[Асманская імперыя|асманскіх]] карсараў у [[16 стагоддзе|XVI]] — [[17 стагоддзе|XVII]] стст. вымусілі мясцовыя ўлады пабудаваць для абароны астравоў шэраг [[крэпасць|крэпасцей]]. У [[1640]] г. Партугалія зноў вярнула незалежнасць. У [[1641]] г. іспанцы канчаткова пакінулі Азорскія астравы. У [[1766]] г. партугальскія манархі заснавалі асобнае Азорскае генерал-капітанства з цэнтрам у [[Ангра-ду-Эраіжму|Ангры]]. У гады грамадзянскай вайны ў Партугаліі ў [[1828]] — [[1832]] гг. Азорскія астравы заставаліся адзінай тэрыторыяй, якая не падпарадкавалася каралю-узурпатару [[:pt:Miguel I de Portugal|Мігелю I]]<ref>[http://www.biography.com/people/miguel-i-9407479 Miguel I Biography] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150501204201/http://www.biography.com/people/miguel-i-9407479 |date=1 мая 2015 }}</ref>. Мясцовыя [[лібералізм|лібералы]] захавалі адданасць каралеве [[:pt:Maria II of Portugal|Марыі]]. [[11 жніўня]] [[1829]] г. у бітве каля Віла-дэ-Прая на востраве Тэрсейра прыхільнікі Марыі атрымалі бліскучую перамогу над войскамі Мігеля I<ref>[http://balagan.info/timeline-of-portugals-liberal-wars Timeline of Portugal’s Liberal Wars]</ref>. Азорцы ўдзельнічалі ў далейшых баях у Партугаліі. У [[1836]] г. Азорскія астравы былі падзелены на тры раўнапраўныя паветы з цэнтрамі ў Ангры, [[Орта (Азорскія астравы)|Орце]] і [[Понта-Дэлгада]] ў складзе Партугаліі. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] дыктатар [[Антоніу ды Алівейра Салазар]] перадаў частку тэрыторыі астравоў у арэнду [[ЗША]] для пабудовы [[Ваенна-паветраныя сілы ЗША|ваенна-паветраных]] баз. Пасля заканчэння вайны амерыканскія базы засталіся на Санта-Марыі і Тэрсейры. У [[1976]] г. Азорскія астравы набылі аўтаномію. == Кіраванне == Сістэма аўтаноміі Азорскіх астравоў у складзе [[Партугалія|Партугаліі]] была распрацавана падчас [[рэвалюцыя|рэвалюцыйных]] падзей [[1974]] — [[1975]] гг. і ўвайшла ў партугальскую [[права]]вую сістэму пад спецыяльнай назвай палітыка-аўтаномнага статуса Азораў ({{lang-pt|Estatuto Político-Administrativo dos Açores, EPARAA}})<ref>[http://www.provedor-jus.pt/archive/doc/P11-99%20.pdf PEDIDO DE FISCALIZAÇÃO DA CONSTITUCIONALIDADE]</ref>. Яна прадугледжвае наяўнасць асабістага [[канстытуцыя|канстытуцыйнага]] закона і дзеяння агульных азорскіх органаў улады, аднак не дае права на самавызначэнне і выхад са складу Партугаліі. Аўтаномія Азорскіх астравоў была замацавана партугальскай Канстытуцыяй [[1976]] г. з папраўкамі [[2004]] г. і [[2008]] г. Сістэма аўтаномнага [[Палітычная сістэма|кіравання]] заснавана на падзеле ўлады на тры асноўныя галіны — [[заканадаўчая ўлада|заканадаўчую]], [[выканаўчая ўлада|выканаўчую]] і [[судовая ўлада|судовую]]. Заканадаўчая галіна прадстаўлена мясцовым Заканадаўчым Сходам (52 дэпутаты выбіраюцца на агульных выбарах на 4 гады), які размяшчаецца ў [[Орта (Азорскія астравы)|Орце]]. Артыкул 226 Канстытуцыі Партугаліі замацоўвае абавязковае зацверджанне законаў, прынятых азорскім Заканадаўчым Сходам з боку партугальскага Схода Рэспублікі. Вышэйшая выканаўчая ўлада належыць Савету Міністраў, які выконвае функцыі ўрада і знаходзіцца ў [[Понта-Дэлгада]]. Савет Міністраў прызначаецца Заканадаўчым Сходам Азорскіх астравоў, яго склад зацвярджаецца ўрадам Партугаліі. Вышэйшая судовая ўлада прадстаўлена Вярхоўным Судом Азорскіх астравоў у горадзе [[Ангра-ду-Эраіжму]]. На Азорскіх астравах дзейнічаюць агульнапартугальскія [[Палітычная партыя|палітычныя партыі]]. == Эканоміка == Тры асноўныя галіны [[эканоміка|эканомікі]] Азорскіх астравоў — [[сельская гаспадарка]], [[рыбалоўства]] і [[турызм]]. Сельская гаспадарка прадстаўлена [[малако|малочнай]] [[жывёлагадоўля]]й і [[земляробства]]м. Мясцовы [[клімат]] дазваляе на працягу ўсяго года вырошчваць свежую [[гародніна|гародніну]] і [[садавіна|садавіну]]. Востраў Сан-Мігел — адзінае месца ў [[ЕС]], дзе існуе камерцыйная вытворчасць [[ананас]]аў. Астравіцяне таксама займаюцца вытворчасцю [[сыр]]у, [[масла]], [[алей|алею]], [[Цыкорыя звычайная|цыкорыі]], [[віно|віна]] і [[цукар|цукру]]. З развіццём рыбалоўства і перапрацоўкі рыбы звязваюць пераважна перспектыўны рост мясцовай эканомікі<ref>{{Cite web |url=http://azoresweb.com/economy.html |title=Economy |access-date=12 студзеня 2015 |archive-date=3 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803173635/http://www.azoresweb.com/economy.html |url-status=dead }}</ref>. Найбольш важнымі з камерцыйнага пункту гледжання відамі рыб азорскай эксклюзіўнай марской зоны з’яўляюцца [[Тунцы|тунец]], [[вугор]], [[селядцовыя]] і інш. [[Прамысловасць]] прадстаўлена пераважна харчовай галіной, вытворчасцю малочных прадуктаў, [[піва]], [[Вэнджанне|вэнджанай]] рыбы, [[Цыгарэта|цыгарэт]], дробнымі [[Будаўніцтва|будаўнічымі]] і [[мэбля|мэблевымі]] прадпрыемствамі. Развіваецца энергетыка. Астравы забяспечаны [[Электрычнасць|электрычнасцю]] ад мясцовых дробных [[Гідраэнергія|гідра]]-, [[Энергія ветру|ветра]]- і [[Геатэрмальная энергія|геатэрмальных]] станцый. [[Турызм]] з’яўляецца найбольш імклівай галіной гаспадаркі. Наведвальнікі прыбываюць на Азоры на працягу ўсяго года. Каля паловы турыстаў — непасрэдна з Партугаліі. Астатнія — пераважна з іншых краін ЕС. == Гл. таксама == * [[Макаранезія]] * [[Муніцыпалітэты Партугаліі]] == Заўвагі == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Азорскія астравы}} * Африка: энциклопедический справочник. Т. 1. А—К / Гл. ред. А. Громыко. Ред. колл. В. М. Власов, Н. И. Гаврилов т др. — М.: Советская энциклопедия, 1986. — С. 210. — 672 с. с илл.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{wikiatlas|the Azores}} * {{commons-inline|Azores}} * {{wikivoyage|Azores}} * [http://www.azores.com Practical site of Azores] * [http://theazoresislands.blogspot.com The Azores Islands, Site with abundant information about Portuguese Azores Islands] * [http://venus.unive.it/riccardozipoli/demo/galleries_collections.php?a=377&n=35&d=AZORES&pagine=1&paginazione=1 Фотагалерэя] {{Афрыка}} {{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}} {{Адміністрацыйны падзел Партугаліі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Азорскія астравы| ]] [[Катэгорыя:Архіпелагі]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Партугаліі]] [[Катэгорыя:Вулканічныя астравы]] 859ow6vj96w857siuoolkuwurgr50k9 0 83093 5146357 4387045 2026-05-25T07:35:55Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146357 wikitext text/x-wiki {{Павет Расійскай імперыі |назва = Дрысенскі павет |герб губерні = Coat of arms of Vitebsk Governorate 1856.svg |губерня = Віцебская губерня |губерні = |герб = |шырыня герба = |карта = Vitebskaya Gub Drissenskiy uezd.png |цэнтр = Дрыса |утвораны = 1776 |скасаваны = 1923 |плошча = 2568,9 вёрст (1897) |насельніцтва = 97&nbsp;083 жыхароў (1897) }} '''Дры́сенскі паве́т''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Пскоўская губерня|Пскоўскай]] і [[Полацкая губерня|Полацкай]] губерняў, [[Полацкае намесніцтва|Полацкага намесніцтва]], [[Беларуская губерня|Беларускай]] і [[Віцебская губерня|Віцебскай]] губерняў, якая існавала ў 1772—1923 гадах. Цэнтр — горад [[Верхнядзвінск|Дрыса]]. Плошча павета складала 2568,9 квадратных вёрст (каля 2,9 тыс. км²). == Гісторыя == Дрысенскі павет быў утвораны 4 верасня 1776 года ў складзе Полацкай губерні (з 1778 года — Полацкае намесніцтва) [[Расійская імперыя|Ра Расійскай імперыі]] неўзабаве пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]]. У канцы 1796 года ўказам [[Павел I|Паўла I]] павет быў скасаваны, а яго тэрыторыя перададзена ў склад узбуйненай Беларускай губерні. 11 сакавіка 1802 года павет быў адноўлены ў складзе Віцебскай губерні. У студзені [[1919]] года Клясціцкая воласць павета была перададзена ў склад суседняга [[Полацкі павет|Полацкага павета]]. Пасля заканчэння [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і абвяшчэння незалежнасці [[Латвія|Латвіі]] тэрыторыя павета стала прадметам размежавання. У маі 1920 года [[РСФСР]] і Латвія пачалі мірныя перагаворы, на якіх латвійскі бок патрабаваў перадачы Дрысенскага павета ў склад сваёй дзяржавы. Савецкая дэлегацыя на чале з [[Адольф Абрамавіч Іофэ|Адольфам Іофэ]] адхіляла гэтае патрабаванне, спасылаючыся на тое, што латышы складаюць там меншасць. У сваю чаргу, прадстаўнікі Латвіі аргументавалі сваю пазіцыю стратэгічнымі інтарэсамі бяспекі{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1920)|мірнага дагавора паміж РСФСР і Латвіяй ад 11 жніўня 1920 года]] частка Дрысенскага павета (Прыдруйская і Пустынская воласці) усё ж адышла да Латвіі. У гэтых, а таксама іншых перададзеных Латвіі паветах пражывала каля 150 тысяч беларусаў{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. Пры гэтым урад [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] (на той час ужо ў эміграцыі) паставіўся да гэтага рашэння без моцнага супраціўлення, лічачы Латвію больш спрыяльным суседам у пытанні беларускай незалежнасці{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. 15 лютага 1923 года Дрысенскі павет быў канчаткова скасаваны, а яго тэрыторыя далучана да Полацкага павета. == Насельніцтва == Паводле даных перапісу 1897 года, у павеце пражывала 97 083 чалавекі<ref name="demoscope">{{cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=5 |title=Першая Усеагульны перапіс насельніцтва Расійскай імперыі 1897 года. Віцебская губерня |publisher=Дэмаскоп Weekly |lang=ru |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Нацыянальны склад размяркоўваўся наступным чынам: [[беларусы]] — 86,2&nbsp;%, [[яўрэі]] — 9,1&nbsp;%, [[палякі]] — 2,4&nbsp;%, [[рускія]] — 1,6&nbsp;%. У працэнтных адносінах па долі беларусаў Дрысенскі павет перавышаў усе іншыя паветы Віцебскай губерні<ref>{{кніга |аўтар= |загаловак=Этнокультурные процессы Белорусского Подвинья (Витебщины) в прошлом и настоящем |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2017 |старонкі=205|адказны=А. Вл. Гурко [и др.]; науч. ред. А. Викт. Гурко ; Нац. акад. наук Беларуси, Центр исслед. белорус. культуры, языка и лит., Ин-т этнографии и фольклора имени Кондрата Крапивы}}</ref>. У павятовым горадзе Дрысе пражывала 4238 чалавек. == Адміністрацыйны падзел == У 1906 годзе ў склад павета ўваходзілі 17 валасцей: {| class="wikitable sortable" |- ! Воласць ! Валасны цэнтр |- | Асвейская | мястэчка [[Асвея]] |- | Дзернавіцкая | мястэчка [[Дзёрнавічы (Верхнядзвінскі раён)|Дзёрнавічы]] |- | Замашанская | маёнтак Савейкі |- | Зябкаўская | вёска [[Зябкі (Верхнядзвінскі раён)|Зябкі]] |- | Ігналінская | вёска [[Царкоўна (Верхнядзвінскі раён)|Царкоўна]] |- | Каменская | засценак Перасыпы |- | Каханавіцкая | маёнтак [[Каханавічы]] |- | Клясціцкая | слабада [[Клясціцы]] |- | Прыдруйская | вёска Белае |- | Пустынская | [[Пагост (тып паселішча)|пагост]] Пустынь |- | Сар’янская | пагост Дзегцярова Ніжняе |- | Стрыжанская | вёска Семянова |- | Сушкоўская | вёска [[Сушкі (Верхнядзвінскі раён)|Сушкі]] |- | Таболкаўская | вёска [[Жоўніна]] |- | Філіпаўская | вёска [[Прудзінкі]] |- | Юстыянаўская | вёска [[Цясты]] |- | Юхавіцкая | мястэчка [[Юхавічы (Расонскі раён)|Юхавічы]] |} [[Мястэчка|Мястэчкі]] Дрысенскага павета: [[Асвея]], [[Валынцы (Верхнядзвінскі раён)|Валынцы]], Дзісенка (Мікалаеўская Слабодка), Каханавічы, [[Піедруя|Прыдруйск]], [[Росіца (вёска)|Росіца]], Юхавічы. Павет меў 811 паселішчаў сельскага тыпу, 24 царквы, 11 касцёлаў, некалькі сінагог і яўрэйскіх школ. У 1886 годзе дзейнічала 9, а ў 1897 годзе — 59 школ усіх тыпаў. == Вядомыя асобы == * [[Ісаак Львовіч Аскназій|Ісаак Аскназій]] (1856—1902) — рускі і яўрэйскі жывапісец-біблеіст. * [[Казімір Іосіфавіч Бердыган|Казімір Бердыган]] (1894—1972) — беларускі хірург, доктар медыцынскіх навук, прафесар. * [[Мікалай Іванавіч Накоўнік|Мікалай Накоўнік]] (1895—1975) — геолаг і петрограф, доктар геолага-мінералагічных навук, прафесар. * [[Тарас Канстанцінавіч Хадкевіч|Тарас Хадкевіч]] (1912—1975) — беларускі пісьменнік, паэт, перакладчык, публіцыст. * [[Ігнат Яўстахавіч Храпавіцкі|Ігнат Храпавіцкі]] (1817—1893) — беларуска-польскі паэт, перакладчык, фалькларыст, грамадскі дзеяч. * [[Іван Дзяменцьевіч Чэрскі|Ян Чэрскі]] (1845—1892) — геолаг і географ, даследчык Сібіры. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Аляксандр Валянцінавіч Ціхаміраў|Ціхаміраў А. В.]] |загаловак=Балтыйскі вектар у беларускай палітыцы ў 1916—1920 гг. |выданне=Журнал международного права и международных отношений |год=2001 |нумар=1 |старонкі=16—22 |ref=Ціхаміраў}} * {{Крыніцы/БЭ|том=3|артыкул=Дрысенскі павет|аўтар=М. Камінкі|старонкі=303}} == Спасылкі == * [http://starye-karty.litera-ru.ru/uezd/vit_karta-drissenskiy_uezd.html Старыя карты Дрысенскага павета на сайце "Литера Ру"] * [https://www.radzima.net/be/uezd/drissenskiy.html Дрысенскі павет на сайце Radzima.net] * [http://www.nobility.by/advices/church/orthodox/drysienski-paviet.shtml Праваслаўныя цэрквы Дрысенскага павета на сайце Згуртавання беларускай шляхты] * [http://www.nobility.by/advices/church/roman-catholic/drysienski-paviet.shtml Рымска-Каталіцкія касцёлы Дрысенскага павета на сайце Згуртавання беларускай шляхты] {{Паветы Віцебскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паветы Віцебскай губерні]] [[Катэгорыя:Паветы Полацкай губерні]] [[Катэгорыя:Дрысенскі павет| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя Верхнядзвінска]] 7givgh5ib3hqfgm6i8dp7ph946wyu29 5146358 5146357 2026-05-25T07:37:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя */ 5146358 wikitext text/x-wiki {{Павет Расійскай імперыі |назва = Дрысенскі павет |герб губерні = Coat of arms of Vitebsk Governorate 1856.svg |губерня = Віцебская губерня |губерні = |герб = |шырыня герба = |карта = Vitebskaya Gub Drissenskiy uezd.png |цэнтр = Дрыса |утвораны = 1776 |скасаваны = 1923 |плошча = 2568,9 вёрст (1897) |насельніцтва = 97&nbsp;083 жыхароў (1897) }} '''Дры́сенскі паве́т''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Пскоўская губерня|Пскоўскай]] і [[Полацкая губерня|Полацкай]] губерняў, [[Полацкае намесніцтва|Полацкага намесніцтва]], [[Беларуская губерня|Беларускай]] і [[Віцебская губерня|Віцебскай]] губерняў, якая існавала ў 1772—1923 гадах. Цэнтр — горад [[Верхнядзвінск|Дрыса]]. Плошча павета складала 2568,9 квадратных вёрст (каля 2,9 тыс. км²). == Гісторыя == Дрысенскі павет быў утвораны 4 верасня 1776 года ў складзе Полацкай губерні (з 1778 года — Полацкае намесніцтва) [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] неўзабаве пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]]. У канцы 1796 года ўказам [[Павел I|Паўла I]] павет быў скасаваны, а яго тэрыторыя перададзена ў склад узбуйненай Беларускай губерні. 11 сакавіка 1802 года павет быў адноўлены ў складзе Віцебскай губерні. У студзені 1919 года Клясціцкая воласць павета была перададзена ў склад суседняга [[Полацкі павет|Полацкага павета]]. Пасля заканчэння [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і абвяшчэння незалежнасці [[Латвія|Латвіі]] тэрыторыя павета стала прадметам размежавання. У маі 1920 года [[РСФСР]] і Латвія пачалі мірныя перагаворы, на якіх латвійскі бок патрабаваў перадачы Дрысенскага павета ў склад сваёй дзяржавы. Савецкая дэлегацыя на чале з [[Адольф Абрамавіч Іофэ|Адольфам Іофэ]] адхіляла гэтае патрабаванне, спасылаючыся на тое, што латышы складаюць там меншасць. У сваю чаргу, прадстаўнікі Латвіі аргументавалі сваю пазіцыю стратэгічнымі інтарэсамі бяспекі{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1920)|мірнага дагавора паміж РСФСР і Латвіяй ад 11 жніўня 1920 года]] частка Дрысенскага павета (Прыдруйская і Пустынская воласці) усё ж адышла да Латвіі. У гэтых, а таксама іншых перададзеных Латвіі паветах пражывала каля 150 тысяч беларусаў{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. Пры гэтым урад [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] (на той час ужо ў эміграцыі) паставіўся да гэтага рашэння без моцнага супраціўлення, лічачы Латвію больш спрыяльным суседам у пытанні беларускай незалежнасці{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. 15 лютага 1923 года Дрысенскі павет быў канчаткова скасаваны, а яго тэрыторыя далучана да Полацкага павета. == Насельніцтва == Паводле даных перапісу 1897 года, у павеце пражывала 97 083 чалавекі<ref name="demoscope">{{cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=5 |title=Першая Усеагульны перапіс насельніцтва Расійскай імперыі 1897 года. Віцебская губерня |publisher=Дэмаскоп Weekly |lang=ru |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Нацыянальны склад размяркоўваўся наступным чынам: [[беларусы]] — 86,2&nbsp;%, [[яўрэі]] — 9,1&nbsp;%, [[палякі]] — 2,4&nbsp;%, [[рускія]] — 1,6&nbsp;%. У працэнтных адносінах па долі беларусаў Дрысенскі павет перавышаў усе іншыя паветы Віцебскай губерні<ref>{{кніга |аўтар= |загаловак=Этнокультурные процессы Белорусского Подвинья (Витебщины) в прошлом и настоящем |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2017 |старонкі=205|адказны=А. Вл. Гурко [и др.]; науч. ред. А. Викт. Гурко ; Нац. акад. наук Беларуси, Центр исслед. белорус. культуры, языка и лит., Ин-т этнографии и фольклора имени Кондрата Крапивы}}</ref>. У павятовым горадзе Дрысе пражывала 4238 чалавек. == Адміністрацыйны падзел == У 1906 годзе ў склад павета ўваходзілі 17 валасцей: {| class="wikitable sortable" |- ! Воласць ! Валасны цэнтр |- | Асвейская | мястэчка [[Асвея]] |- | Дзернавіцкая | мястэчка [[Дзёрнавічы (Верхнядзвінскі раён)|Дзёрнавічы]] |- | Замашанская | маёнтак Савейкі |- | Зябкаўская | вёска [[Зябкі (Верхнядзвінскі раён)|Зябкі]] |- | Ігналінская | вёска [[Царкоўна (Верхнядзвінскі раён)|Царкоўна]] |- | Каменская | засценак Перасыпы |- | Каханавіцкая | маёнтак [[Каханавічы]] |- | Клясціцкая | слабада [[Клясціцы]] |- | Прыдруйская | вёска Белае |- | Пустынская | [[Пагост (тып паселішча)|пагост]] Пустынь |- | Сар’янская | пагост Дзегцярова Ніжняе |- | Стрыжанская | вёска Семянова |- | Сушкоўская | вёска [[Сушкі (Верхнядзвінскі раён)|Сушкі]] |- | Таболкаўская | вёска [[Жоўніна]] |- | Філіпаўская | вёска [[Прудзінкі]] |- | Юстыянаўская | вёска [[Цясты]] |- | Юхавіцкая | мястэчка [[Юхавічы (Расонскі раён)|Юхавічы]] |} [[Мястэчка|Мястэчкі]] Дрысенскага павета: [[Асвея]], [[Валынцы (Верхнядзвінскі раён)|Валынцы]], Дзісенка (Мікалаеўская Слабодка), Каханавічы, [[Піедруя|Прыдруйск]], [[Росіца (вёска)|Росіца]], Юхавічы. Павет меў 811 паселішчаў сельскага тыпу, 24 царквы, 11 касцёлаў, некалькі сінагог і яўрэйскіх школ. У 1886 годзе дзейнічала 9, а ў 1897 годзе — 59 школ усіх тыпаў. == Вядомыя асобы == * [[Ісаак Львовіч Аскназій|Ісаак Аскназій]] (1856—1902) — рускі і яўрэйскі жывапісец-біблеіст. * [[Казімір Іосіфавіч Бердыган|Казімір Бердыган]] (1894—1972) — беларускі хірург, доктар медыцынскіх навук, прафесар. * [[Мікалай Іванавіч Накоўнік|Мікалай Накоўнік]] (1895—1975) — геолаг і петрограф, доктар геолага-мінералагічных навук, прафесар. * [[Тарас Канстанцінавіч Хадкевіч|Тарас Хадкевіч]] (1912—1975) — беларускі пісьменнік, паэт, перакладчык, публіцыст. * [[Ігнат Яўстахавіч Храпавіцкі|Ігнат Храпавіцкі]] (1817—1893) — беларуска-польскі паэт, перакладчык, фалькларыст, грамадскі дзеяч. * [[Іван Дзяменцьевіч Чэрскі|Ян Чэрскі]] (1845—1892) — геолаг і географ, даследчык Сібіры. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Аляксандр Валянцінавіч Ціхаміраў|Ціхаміраў А. В.]] |загаловак=Балтыйскі вектар у беларускай палітыцы ў 1916—1920 гг. |выданне=Журнал международного права и международных отношений |год=2001 |нумар=1 |старонкі=16—22 |ref=Ціхаміраў}} * {{Крыніцы/БЭ|том=3|артыкул=Дрысенскі павет|аўтар=М. Камінкі|старонкі=303}} == Спасылкі == * [http://starye-karty.litera-ru.ru/uezd/vit_karta-drissenskiy_uezd.html Старыя карты Дрысенскага павета на сайце "Литера Ру"] * [https://www.radzima.net/be/uezd/drissenskiy.html Дрысенскі павет на сайце Radzima.net] * [http://www.nobility.by/advices/church/orthodox/drysienski-paviet.shtml Праваслаўныя цэрквы Дрысенскага павета на сайце Згуртавання беларускай шляхты] * [http://www.nobility.by/advices/church/roman-catholic/drysienski-paviet.shtml Рымска-Каталіцкія касцёлы Дрысенскага павета на сайце Згуртавання беларускай шляхты] {{Паветы Віцебскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паветы Віцебскай губерні]] [[Катэгорыя:Паветы Полацкай губерні]] [[Катэгорыя:Дрысенскі павет| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя Верхнядзвінска]] kbq9kqm2cnqhb97gc8mjra2oc8uosv2 5146361 5146358 2026-05-25T07:40:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146361 wikitext text/x-wiki {{Павет Расійскай імперыі |назва = Дрысенскі павет |герб губерні = Coat of arms of Vitebsk Governorate 1856.svg |губерня = Віцебская губерня |губерні = |герб = |шырыня герба = |карта = Vitebskaya Gub Drissenskiy uezd.png |цэнтр = Дрыса |утвораны = 1776 |скасаваны = 1923 |плошча = 2568,9 вёрст (1897) |насельніцтва = 97&nbsp;083 жыхароў (1897) }} '''Дры́сенскі паве́т''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Пскоўская губерня|Пскоўскай]] і [[Полацкая губерня|Полацкай]] губерняў, [[Полацкае намесніцтва|Полацкага намесніцтва]], [[Беларуская губерня|Беларускай]] і [[Віцебская губерня|Віцебскай]] губерняў, якая існавала ў 1772—1923 гадах. Цэнтр — горад [[Верхнядзвінск|Дрыса]]. Плошча павета складала 2568,9 квадратных вёрст (каля 2,9 тыс. км²). == Гісторыя == Утвораны [[24 жніўня]] (4 верасня) [[1776]] г. у складзе [[Полацкая губерня|Полацкай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] пасля 1-га падзелу Рэчы Паспалітай. [[12 снежня|12 (23) снежня]] [[1796]] г. скасаваны, яго тэрыторыя перададзена ў склад [[Беларуская губерня|Беларускай губерні]]. [[27 лютага|27 лютага (11 сакавіка)]] [[1802]] г. павет быў адноўлены ў складзе [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]. У студзені 1919 года Клясціцкая воласць павета была перададзена ў склад суседняга [[Полацкі павет|Полацкага павета]]. Пасля заканчэння [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і абвяшчэння незалежнасці [[Латвія|Латвіі]] тэрыторыя павета стала прадметам размежавання. У маі 1920 года [[РСФСР]] і Латвія пачалі мірныя перагаворы, на якіх латвійскі бок патрабаваў перадачы Дрысенскага павета ў склад сваёй дзяржавы. Савецкая дэлегацыя на чале з [[Адольф Абрамавіч Іофэ|Адольфам Іофэ]] адхіляла гэтае патрабаванне, спасылаючыся на тое, што латышы складаюць там меншасць. У сваю чаргу, прадстаўнікі Латвіі аргументавалі сваю пазіцыю стратэгічнымі інтарэсамі бяспекі{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1920)|мірнага дагавора паміж РСФСР і Латвіяй ад 11 жніўня 1920 года]] частка Дрысенскага павета (Прыдруйская і Пустынская воласці) усё ж адышла да Латвіі. У гэтых, а таксама іншых перададзеных Латвіі паветах пражывала каля 150 тысяч беларусаў{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. Пры гэтым урад [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] (на той час ужо ў эміграцыі) паставіўся да гэтага рашэння без моцнага супраціўлення, лічачы Латвію больш спрыяльным суседам у пытанні беларускай незалежнасці{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. 15 лютага 1923 года Дрысенскі павет быў канчаткова скасаваны, а яго тэрыторыя далучана да Полацкага павета. == Насельніцтва == Паводле даных перапісу 1897 года, у павеце пражывала 97 083 чалавекі<ref name="demoscope">{{cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=5 |title=Першая Усеагульны перапіс насельніцтва Расійскай імперыі 1897 года. Віцебская губерня |publisher=Дэмаскоп Weekly |lang=ru |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Нацыянальны склад размяркоўваўся наступным чынам: [[беларусы]] — 86,2&nbsp;%, [[яўрэі]] — 9,1&nbsp;%, [[палякі]] — 2,4&nbsp;%, [[рускія]] — 1,6&nbsp;%. У працэнтных адносінах па долі беларусаў Дрысенскі павет перавышаў усе іншыя паветы Віцебскай губерні<ref>{{кніга |аўтар= |загаловак=Этнокультурные процессы Белорусского Подвинья (Витебщины) в прошлом и настоящем |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская навука |год=2017 |старонкі=205|адказны=А. Вл. Гурко [и др.]; науч. ред. А. Викт. Гурко ; Нац. акад. наук Беларуси, Центр исслед. белорус. культуры, языка и лит., Ин-т этнографии и фольклора имени Кондрата Крапивы}}</ref>. У павятовым горадзе Дрысе пражывала 4238 чалавек. == Адміністрацыйны падзел == У 1906 годзе ў склад павета ўваходзілі 17 валасцей: {| class="wikitable sortable" |- ! Воласць ! Валасны цэнтр |- | Асвейская | мястэчка [[Асвея]] |- | Дзернавіцкая | мястэчка [[Дзёрнавічы (Верхнядзвінскі раён)|Дзёрнавічы]] |- | Замашанская | маёнтак Савейкі |- | Зябкаўская | вёска [[Зябкі (Верхнядзвінскі раён)|Зябкі]] |- | Ігналінская | вёска [[Царкоўна (Верхнядзвінскі раён)|Царкоўна]] |- | Каменская | засценак Перасыпы |- | Каханавіцкая | маёнтак [[Каханавічы]] |- | Клясціцкая | слабада [[Клясціцы]] |- | Прыдруйская | вёска Белае |- | Пустынская | [[Пагост (тып паселішча)|пагост]] Пустынь |- | Сар’янская | пагост Дзегцярова Ніжняе |- | Стрыжанская | вёска Семянова |- | Сушкоўская | вёска [[Сушкі (Верхнядзвінскі раён)|Сушкі]] |- | Таболкаўская | вёска [[Жоўніна]] |- | Філіпаўская | вёска [[Прудзінкі]] |- | Юстыянаўская | вёска [[Цясты]] |- | Юхавіцкая | мястэчка [[Юхавічы (Расонскі раён)|Юхавічы]] |} [[Мястэчка|Мястэчкі]] Дрысенскага павета: [[Асвея]], [[Валынцы (Верхнядзвінскі раён)|Валынцы]], Дзісенка (Мікалаеўская Слабодка), Каханавічы, [[Піедруя|Прыдруйск]], [[Росіца (вёска)|Росіца]], Юхавічы. Павет меў 811 паселішчаў сельскага тыпу, 24 царквы, 11 касцёлаў, некалькі сінагог і яўрэйскіх школ. У 1886 годзе дзейнічала 9, а ў 1897 годзе — 59 школ усіх тыпаў. == Вядомыя асобы == * [[Ісаак Львовіч Аскназій|Ісаак Аскназій]] (1856—1902) — рускі і яўрэйскі жывапісец-біблеіст. * [[Казімір Іосіфавіч Бердыган|Казімір Бердыган]] (1894—1972) — беларускі хірург, доктар медыцынскіх навук, прафесар. * [[Мікалай Іванавіч Накоўнік|Мікалай Накоўнік]] (1895—1975) — геолаг і петрограф, доктар геолага-мінералагічных навук, прафесар. * [[Тарас Канстанцінавіч Хадкевіч|Тарас Хадкевіч]] (1912—1975) — беларускі пісьменнік, паэт, перакладчык, публіцыст. * [[Ігнат Яўстахавіч Храпавіцкі|Ігнат Храпавіцкі]] (1817—1893) — беларуска-польскі паэт, перакладчык, фалькларыст, грамадскі дзеяч. * [[Іван Дзяменцьевіч Чэрскі|Ян Чэрскі]] (1845—1892) — геолаг і географ, даследчык Сібіры. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Аляксандр Валянцінавіч Ціхаміраў|Ціхаміраў А. В.]] |загаловак=Балтыйскі вектар у беларускай палітыцы ў 1916—1920 гг. |выданне=Журнал международного права и международных отношений |год=2001 |нумар=1 |старонкі=16—22 |ref=Ціхаміраў}} * {{Крыніцы/БЭ|том=3|артыкул=Дрысенскі павет|аўтар=М. Камінкі|старонкі=303}} == Спасылкі == * [http://starye-karty.litera-ru.ru/uezd/vit_karta-drissenskiy_uezd.html Старыя карты Дрысенскага павета на сайце "Литера Ру"] * [https://www.radzima.net/be/uezd/drissenskiy.html Дрысенскі павет на сайце Radzima.net] * [http://www.nobility.by/advices/church/orthodox/drysienski-paviet.shtml Праваслаўныя цэрквы Дрысенскага павета на сайце Згуртавання беларускай шляхты] * [http://www.nobility.by/advices/church/roman-catholic/drysienski-paviet.shtml Рымска-Каталіцкія касцёлы Дрысенскага павета на сайце Згуртавання беларускай шляхты] {{Паветы Віцебскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паветы Віцебскай губерні]] [[Катэгорыя:Паветы Полацкай губерні]] [[Катэгорыя:Дрысенскі павет| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя Верхнядзвінска]] po9w1g56cjk0wjo4xk3xuydythocwrx 10 87533 5146209 4623640 2026-05-24T21:35:21Z IshaBarnes 124956 спасылка 5146209 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Google |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Google]] Inc. |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_цела = hlist hlist-items-nowrap |стыль_уверсе = |уверсе = * '''Старшыня савета дырэктараў''': [[Эрык Шміт]] * '''Дырэктар, прэзідэнт па тэхналогіях і сузаснавальнік''': [[Сяргей Міхайлавіч Брын|Сяргей Брын]] * '''Галоўны выканаўчы дырэктар і сузаснавальнік''': [[Лары Пэйдж]]<!-- * '''CFO''': [[Patrick Pichette]] * '''Other Directors''': [[John Doerr]] * [[John L. Hennessy]] * [[Arthur D. Levinson]] * [[Ann Mather]] * [[Paul Otellini]] * [[Ram Shriram]] * [[Shirley M. Tilghman]] * '''Senior Advisor''': [[Al Gore]] --> |загаловак1 = Рэклама |спіс1 = * [[Adscape]] * [[Google AdSense|AdSense]] * [[Google Advertising Professional|Advertising Professional]] * [[AdWords]] * [[Google Analytics|Analytics]] * [[Google Checkout|Checkout]] * [[Click-to-Call]] * [[DoubleClick]] * [[Google Insights for Search|Insights for Search]] * [[Google Trends|Trends]] |загаловак2 = Камунікацыі |спіс2 = * [[Google+]] * [[Google Answers|Answers]] * [[Google Buzz|Buzz]] * [[Google Calendar|Calendar]] * [[Dodgeball (service)|Dodgeball]] * [[Google Friend Connect|Friend Connect]] * [[Gmail]] ([[Гісторыя Gmail|гісторыя]] * [[Інтэрфейс Gmail|інтэрфейс]]) * [[Google Groups|Groups]] * [[Joga Bonito]] * [[Google Meet|Meet]] * [[Orkut]] * [[Panoramio]] * [[Picasa]] * [[Google Reader|Reader]] * [[Google Talk|Talk]] * [[Google Translate|Translate]] * [[Google Voice|Voice]] * [[Google Wave|Wave]] |загаловак3 = ПЗ |спіс3 = * [[Google Browser Sync|Browser Sync]] * [[Google Chrome|Chrome]] * [[Chromium]] * [[Google Desktop|Desktop]] * [[Google Earth|Earth]] * [[Google Desktop#Gadgets & plug-ins|Gadgets]] * [[Google Goggles|Goggles]] * [[Google Lively|Lively]] * [[Gmail Mobile]] * [[Карысныя праграмы Google|Pack]] * [[Picasa]] * [[Picnik]] * [[Google SketchUp|SketchUp]] * [[Google Talk|Talk]] * [[Google Toolbar|Toolbar]] * [[Карысныя праграмы Google#Праграма абнаўленняў Google|Updater]] * [[Google Web Accelerator|Web Accelerator]] |загаловак4 = [[Платформа Google|Платформы]] |спіс4 = * [[Google Account|Account]] * [[Android]] ([[Android Lollipop|Lollipop]], [[Android Marshmallow|Marshmallow]]) * [[Google App Engine|App Engine]] * [[Google Apps|Apps]] * [[Google Base|Base]] * [[BigTable]] * [[Google Chrome OS|Chrome OS]] * [[Google Co-op|Co-op]] * [[Gears]] * [[Native Client]] * [[Google File System|GFS]] * [[Google Health|Health]] * [[Google Mashup Editor|Mashup]] * [[OpenSocial]] |загаловак5 = Прылады, якія<br>распрацоўваюцца |спіс5 = * [[Google Code|Code]] * [[Google Gadgets API|Gadgets API]] * [[GData]] * [[Go, мова праграмавання|Go]] * [[Googlebot]] * [[Google Guice|Guice]] * [[Google Web Server|GWS]] * [[Google Highly Open Participation Contest|Highly Open Participation Contest]] * [[Google Image Labeler|Image Labeler]] * [[KML]] * [[MapReduce]] * [[Mediabot]] * [[Google Pinyin|Pinyin]] * [[SketchUp Ruby]] * [[Sitemaps]] ([[Sitemap index|index]]) * [[Google Summer of Code|Summer of Code]] * [[Google TechTalks|TechTalks]] * [[Google Web Toolkit|Web Toolkit]] * [[Google Website Optimizer|Website Optimizer]] |загаловак6 = Публікацыя |спіс6 = * [[Google Alerts|Alerts]] * [[Blogger]] * [[Google Bookmarks|Bookmarks]] * [[Google Docs|Docs]] * [[FeedBurner]] * [[iGoogle]] * [[Jaiku]] * [[Knol]] * [[Google Books Library Project|Library Project]] * [[Google Map Maker|Map Maker]] * [[Google Mashup Editor|Mashup Editor]] * [[Google Notebook|Notebook]] * [[Google Page Creator|Page Creator]] * [[Google Sites|Sites]] * [[Google Video Marketplace|Video Marketplace]] * [[YouTube]] |загаловак7 = [[Google search|Пошук]] ([[PageRank]],<br>[[дапаможнікі Google|дапаможнікі]]) |спіс7 = * [[Google Search Appliance|Appliance]] * [[Google Audio Indexing|Audio]] * [[Google Book Search|Books]] * [[Google Code Search|Code]] * [[Google Desktop|Desktop]] * [[GOOG-411]] * [[Google Image Search|Images]] * [[Google Maps|Maps]] ([[Google Mars|Mars]] * [[Google Moon|Moon]] * [[Google Ocean|Ocean]] * [[Google Sky|Sky]] * [[Google Street View|Street View]]) * [[спіс сэрвісаў і прылад Google#News|News]] * [[Google Patents|Patents]] * [[Google Product Search|Products]] * [[Google Scholar|Scholar]] * [[Google SearchWiki|SearchWiki]] * [[Google Groups|Usenet]] * [[Google Відэа|Video]] * [[Google|Web]] |загаловак8 = Тэматычныя праекты |спіс8=<div> {{nobr|[[Google Finance|Finance]]}} </div> |загаловак9 = [[:Катэгорыя:Google|Гл. таксама]] |спіс9 = * [[спіс паглынанняў Google|Паглынанні]] * [[Цэнзура Google|Цэнзура]] * [[Google Current|Current]] * [[Крытыка Google|Крытыка]] * [[Google Earth Outreach|Earth Outreach]] * [[Google, фонд|Foundation]] * [[Google China]] * [[Google, фонд|Google.org]] * [[Googleplex]] * [[Гісторыя Google|Гісторыя]] * [[Google's hoaxes|Hoaxes]] * [[Google#"I'm Feeling Lucky"|I’m Feeling Lucky]] * [[Лабараторыя Google|Labs]] * [[Google logo|Logo]] * [[Google Lunar X PRIZE|Lunar X Prize]] * [[Google I/O|I/O]] * [[спіс сэрвісаў і прылад Google|спіс сэрвісаў і прылад]] * [[Google WiFi|WiFi]] * [[Google Zeitgeist|Zeitgeist]] * [[Гуглбомбінг|«Бомбы»]] * [[Гуглізм]] |стыль_унізе = |унізе = * '''Гадавы прыбытак:''' US$16,59 млрд ({{profit}}56 % [[фінансавы год|FY]] 2007) * '''Супрацоўнікі:''' 24&nbsp;400 (31 снежня 2010) * '''Біржавы [[тыкер]]:''' ({{NASDAQ|GOOG|nocat=1}}) * '''Дэвіз''': '''''Don't be evil''''' * '''Вэб-сайт:''' [http://www.google.com/ google.com] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Праграмнае забеспячэнне]] </noinclude> d5gu3cu7dranhbvfk4h9fre92jrydoq 0 87736 5146313 5145487 2026-05-25T05:37:48Z M.L.Bot 261 5146313 wikitext text/x-wiki {{НП-Францыя}} '''Шамберы''' ({{lang-fr|Chambéry}}) — галоўны горад [[Францыя|французскага]] дэпартамента [[Савоя (дэпартамент)|Савоя]] ў паўднёвых Альпах; за 9 км на поўдзень ад [[Лак-дзю-Буржэ|возера Буржэ]], у маляўнічай, акружанай гарамі даліне; універсітэцкі горад; мае ўласны аэрапорт; размешчаны на вышыні 270 м над узроўнем мора. Паблізу Шамберы знаходзяцца рэгіянальныя паркі прыроды ''Масіф дэ Бож'' (Massif des Bauges) і ''Ля Шартрэз'' (La Chartreuse). == Гісторыя == Першае паселішча на гэтым месцы вядома яшчэ з [[Старажытны Рым|рымскіх]] часоў і называлася ''Lemencum''. У XI стагоддзі Шамберы згадваецца пад імем ''Camberiacum''; ў XII—XIII стагоддзях складае асобнае графства. У 1232 годзе далучаны да [[Савойскае герцагства|Савоі]], з’яўлялася рэзідэнцыяй герцагаў савойскіх. У XV—XVIII стагоддзях Шамберы неаднаразова быў заняты французскімі войскамі; у 1792 годзе далучаны да Французскай рэспублікі і да 1815 года быў галоўным горадам дэпартамента Манблан. На [[Венскі кангрэс|Венскім кангрэсе]] Шамберы быў вернуты Савойскаму дому; у 1860 годзе горад быў зноў далучаны да [[Францыя|Францыі]]. == Славутасці == [[Файл:Chambery chateau 800px.jpg|thumb|left|250px|Замак у Шамберы]] * [[Шамберыйскі сабор]] (готыка XV ст.); * царква Нотр-Дам (у дарыйскім стылі, 1636 г.); * хатка [[Жан-Жак Русо|Жан-Жака Русо]] (Шармет). * фантан «Сланы» * Аркада дэ Буань * Карэ Курыяль * Крыж Ніволе * Бібліятэка імя Франсуа Мітэрана * Замак прынцаў Савойскіх (XIV стагоддзе) * [[Музей прыгожых мастацтваў (Шамберы)|Музей прыгожых мастацтваў]] * рэгіянальны Музей Савоі (Musée Savoisien) == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Жан-П’ер Ама]], французскі спартсмен, алімпійскі чэмпіён === Гарады-пабрацімы === * {{Італія}} [[Турын]], [[Італія]] * {{Германія}} [[Альбштат]], [[Германія]] * {{Буркіна-Фасо}} [[Уаігуя]], [[Буркіна-Фасо]] == Спасылкі == {{Commons|Category:Chambéry}} * [http://www.chambery.fr/ Афіцыйны сайт горада] [[Катэгорыя:Гарады рэгіёна Авернь — Рона — Альпы]] [[Катэгорыя:Камуны дэпартамента Савоя]] [[Катэгорыя:Шамберы| ]] e287kypxt5hxc4549uckwltozq1rcwe 5146314 5146313 2026-05-25T05:40:02Z M.L.Bot 261 /* Гісторыя */ стыль 5146314 wikitext text/x-wiki {{НП-Францыя}} '''Шамберы''' ({{lang-fr|Chambéry}}) — галоўны горад [[Францыя|французскага]] дэпартамента [[Савоя (дэпартамент)|Савоя]] ў паўднёвых Альпах; за 9 км на поўдзень ад [[Лак-дзю-Буржэ|возера Буржэ]], у маляўнічай, акружанай гарамі даліне; універсітэцкі горад; мае ўласны аэрапорт; размешчаны на вышыні 270 м над узроўнем мора. Паблізу Шамберы знаходзяцца рэгіянальныя паркі прыроды ''Масіф дэ Бож'' (Massif des Bauges) і ''Ля Шартрэз'' (La Chartreuse). == Гісторыя == Першае паселішча на гэтым месцы вядома са [[Старажытны Рым|старажытнарымскіх]] часоў і называлася ''Lemencum''. У XI стагоддзі Шамберы згадваецца пад імем ''Camberiacum''; у XII—XIII стагоддзях складае асобнае графства. У 1232 годзе далучаны да [[Савойскае герцагства|Савоі]], была рэзідэнцыяй герцагаў савойскіх. У XV—XVIII стагоддзях Шамберы неаднаразова заняты французскімі войскамі; у 1792 годзе далучаны да Французскай рэспублікі і да 1815 года быў галоўным горадам дэпартамента Манблан. На [[Венскі кангрэс|Венскім кангрэсе]] Шамберы вернуты Савойскаму дому; у 1860 годзе горад зноў далучаны да [[Францыя|Францыі]]. == Славутасці == [[Файл:Chambery chateau 800px.jpg|thumb|left|250px|Замак у Шамберы]] * [[Шамберыйскі сабор]] (готыка XV ст.); * царква Нотр-Дам (у дарыйскім стылі, 1636 г.); * хатка [[Жан-Жак Русо|Жан-Жака Русо]] (Шармет). * фантан «Сланы» * Аркада дэ Буань * Карэ Курыяль * Крыж Ніволе * Бібліятэка імя Франсуа Мітэрана * Замак прынцаў Савойскіх (XIV стагоддзе) * [[Музей прыгожых мастацтваў (Шамберы)|Музей прыгожых мастацтваў]] * рэгіянальны Музей Савоі (Musée Savoisien) == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Жан-П’ер Ама]], французскі спартсмен, алімпійскі чэмпіён === Гарады-пабрацімы === * {{Італія}} [[Турын]], [[Італія]] * {{Германія}} [[Альбштат]], [[Германія]] * {{Буркіна-Фасо}} [[Уаігуя]], [[Буркіна-Фасо]] == Спасылкі == {{Commons|Category:Chambéry}} * [http://www.chambery.fr/ Афіцыйны сайт горада] [[Катэгорыя:Гарады рэгіёна Авернь — Рона — Альпы]] [[Катэгорыя:Камуны дэпартамента Савоя]] [[Катэгорыя:Шамберы| ]] beyv7f4amq8pek6htux0uk1rjge0tzo 5146315 5146314 2026-05-25T05:41:07Z M.L.Bot 261 /* Славутасці */ 5146315 wikitext text/x-wiki {{НП-Францыя}} '''Шамберы''' ({{lang-fr|Chambéry}}) — галоўны горад [[Францыя|французскага]] дэпартамента [[Савоя (дэпартамент)|Савоя]] ў паўднёвых Альпах; за 9 км на поўдзень ад [[Лак-дзю-Буржэ|возера Буржэ]], у маляўнічай, акружанай гарамі даліне; універсітэцкі горад; мае ўласны аэрапорт; размешчаны на вышыні 270 м над узроўнем мора. Паблізу Шамберы знаходзяцца рэгіянальныя паркі прыроды ''Масіф дэ Бож'' (Massif des Bauges) і ''Ля Шартрэз'' (La Chartreuse). == Гісторыя == Першае паселішча на гэтым месцы вядома са [[Старажытны Рым|старажытнарымскіх]] часоў і называлася ''Lemencum''. У XI стагоддзі Шамберы згадваецца пад імем ''Camberiacum''; у XII—XIII стагоддзях складае асобнае графства. У 1232 годзе далучаны да [[Савойскае герцагства|Савоі]], была рэзідэнцыяй герцагаў савойскіх. У XV—XVIII стагоддзях Шамберы неаднаразова заняты французскімі войскамі; у 1792 годзе далучаны да Французскай рэспублікі і да 1815 года быў галоўным горадам дэпартамента Манблан. На [[Венскі кангрэс|Венскім кангрэсе]] Шамберы вернуты Савойскаму дому; у 1860 годзе горад зноў далучаны да [[Францыя|Францыі]]. == Славутасці == [[Файл:Chambery chateau 800px.jpg|thumb|left|250px|Замак у Шамберы]] * [[Шамберыйскі сабор]] (готыка XV ст.); * царква Нотр-Дам (у дарыйскім стылі, 1636 г.); * дамок [[Жан-Жак Русо|Жан-Жака Русо]] (Шармет). * фантан «Сланы» * Аркада дэ Буань * Карэ Курыяль * Крыж Ніволе * Бібліятэка імя Франсуа Мітэрана * Замак прынцаў Савойскіх (XIV стагоддзе) * [[Музей прыгожых мастацтваў (Шамберы)|Музей прыгожых мастацтваў]] * рэгіянальны Музей Савоі (Musée Savoisien) == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Жан-П’ер Ама]], французскі спартсмен, алімпійскі чэмпіён === Гарады-пабрацімы === * {{Італія}} [[Турын]], [[Італія]] * {{Германія}} [[Альбштат]], [[Германія]] * {{Буркіна-Фасо}} [[Уаігуя]], [[Буркіна-Фасо]] == Спасылкі == {{Commons|Category:Chambéry}} * [http://www.chambery.fr/ Афіцыйны сайт горада] [[Катэгорыя:Гарады рэгіёна Авернь — Рона — Альпы]] [[Катэгорыя:Камуны дэпартамента Савоя]] [[Катэгорыя:Шамберы| ]] jvx46g4bf4z0pohb1oawqp8qe8s9qcc 5146316 5146315 2026-05-25T05:42:22Z M.L.Bot 261 /* Спасылкі */ аф. 5146316 wikitext text/x-wiki {{НП-Францыя}} '''Шамберы''' ({{lang-fr|Chambéry}}) — галоўны горад [[Францыя|французскага]] дэпартамента [[Савоя (дэпартамент)|Савоя]] ў паўднёвых Альпах; за 9 км на поўдзень ад [[Лак-дзю-Буржэ|возера Буржэ]], у маляўнічай, акружанай гарамі даліне; універсітэцкі горад; мае ўласны аэрапорт; размешчаны на вышыні 270 м над узроўнем мора. Паблізу Шамберы знаходзяцца рэгіянальныя паркі прыроды ''Масіф дэ Бож'' (Massif des Bauges) і ''Ля Шартрэз'' (La Chartreuse). == Гісторыя == Першае паселішча на гэтым месцы вядома са [[Старажытны Рым|старажытнарымскіх]] часоў і называлася ''Lemencum''. У XI стагоддзі Шамберы згадваецца пад імем ''Camberiacum''; у XII—XIII стагоддзях складае асобнае графства. У 1232 годзе далучаны да [[Савойскае герцагства|Савоі]], была рэзідэнцыяй герцагаў савойскіх. У XV—XVIII стагоддзях Шамберы неаднаразова заняты французскімі войскамі; у 1792 годзе далучаны да Французскай рэспублікі і да 1815 года быў галоўным горадам дэпартамента Манблан. На [[Венскі кангрэс|Венскім кангрэсе]] Шамберы вернуты Савойскаму дому; у 1860 годзе горад зноў далучаны да [[Францыя|Францыі]]. == Славутасці == [[Файл:Chambery chateau 800px.jpg|thumb|left|250px|Замак у Шамберы]] * [[Шамберыйскі сабор]] (готыка XV ст.); * царква Нотр-Дам (у дарыйскім стылі, 1636 г.); * дамок [[Жан-Жак Русо|Жан-Жака Русо]] (Шармет). * фантан «Сланы» * Аркада дэ Буань * Карэ Курыяль * Крыж Ніволе * Бібліятэка імя Франсуа Мітэрана * Замак прынцаў Савойскіх (XIV стагоддзе) * [[Музей прыгожых мастацтваў (Шамберы)|Музей прыгожых мастацтваў]] * рэгіянальны Музей Савоі (Musée Savoisien) == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Жан-П’ер Ама]], французскі спартсмен, алімпійскі чэмпіён === Гарады-пабрацімы === * {{Італія}} [[Турын]], [[Італія]] * {{Германія}} [[Альбштат]], [[Германія]] * {{Буркіна-Фасо}} [[Уаігуя]], [[Буркіна-Фасо]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Chambéry}} * [http://www.chambery.fr/ Афіцыйны сайт горада] [[Катэгорыя:Гарады рэгіёна Авернь — Рона — Альпы]] [[Катэгорыя:Камуны дэпартамента Савоя]] [[Катэгорыя:Шамберы| ]] mq66b503zj9hp8rxofhco2c2oo02gy0 5146317 5146316 2026-05-25T05:42:47Z M.L.Bot 261 /* Вядомыя ўраджэнцы і жыхары */ 5146317 wikitext text/x-wiki {{НП-Францыя}} '''Шамберы''' ({{lang-fr|Chambéry}}) — галоўны горад [[Францыя|французскага]] дэпартамента [[Савоя (дэпартамент)|Савоя]] ў паўднёвых Альпах; за 9 км на поўдзень ад [[Лак-дзю-Буржэ|возера Буржэ]], у маляўнічай, акружанай гарамі даліне; універсітэцкі горад; мае ўласны аэрапорт; размешчаны на вышыні 270 м над узроўнем мора. Паблізу Шамберы знаходзяцца рэгіянальныя паркі прыроды ''Масіф дэ Бож'' (Massif des Bauges) і ''Ля Шартрэз'' (La Chartreuse). == Гісторыя == Першае паселішча на гэтым месцы вядома са [[Старажытны Рым|старажытнарымскіх]] часоў і называлася ''Lemencum''. У XI стагоддзі Шамберы згадваецца пад імем ''Camberiacum''; у XII—XIII стагоддзях складае асобнае графства. У 1232 годзе далучаны да [[Савойскае герцагства|Савоі]], была рэзідэнцыяй герцагаў савойскіх. У XV—XVIII стагоддзях Шамберы неаднаразова заняты французскімі войскамі; у 1792 годзе далучаны да Французскай рэспублікі і да 1815 года быў галоўным горадам дэпартамента Манблан. На [[Венскі кангрэс|Венскім кангрэсе]] Шамберы вернуты Савойскаму дому; у 1860 годзе горад зноў далучаны да [[Францыя|Францыі]]. == Славутасці == [[Файл:Chambery chateau 800px.jpg|thumb|left|250px|Замак у Шамберы]] * [[Шамберыйскі сабор]] (готыка XV ст.); * царква Нотр-Дам (у дарыйскім стылі, 1636 г.); * дамок [[Жан-Жак Русо|Жан-Жака Русо]] (Шармет). * фантан «Сланы» * Аркада дэ Буань * Карэ Курыяль * Крыж Ніволе * Бібліятэка імя Франсуа Мітэрана * Замак прынцаў Савойскіх (XIV стагоддзе) * [[Музей прыгожых мастацтваў (Шамберы)|Музей прыгожых мастацтваў]] * рэгіянальны Музей Савоі (Musée Savoisien) == Вядомыя асобы == * [[Жан-П’ер Ама]], французскі спартсмен, алімпійскі чэмпіён === Гарады-пабрацімы === * {{Італія}} [[Турын]], [[Італія]] * {{Германія}} [[Альбштат]], [[Германія]] * {{Буркіна-Фасо}} [[Уаігуя]], [[Буркіна-Фасо]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Chambéry}} * [http://www.chambery.fr/ Афіцыйны сайт горада] [[Катэгорыя:Гарады рэгіёна Авернь — Рона — Альпы]] [[Катэгорыя:Камуны дэпартамента Савоя]] [[Катэгорыя:Шамберы| ]] ebq19m32w8u9q9chbe6erqgk8i8ss33 5146319 5146317 2026-05-25T05:43:57Z M.L.Bot 261 5146319 wikitext text/x-wiki {{НП-Францыя}} '''Шамберы''' ({{lang-fr|Chambéry}}) — галоўны горад [[Францыя|французскага]] дэпартамента [[Савоя (дэпартамент)|Савоя]] ў паўднёвых Альпах; за 9 км на поўдзень ад возера [[Лак-дзю-Буржэ|Буржэ]], у маляўнічай, акружанай гарамі даліне; універсітэцкі горад; мае ўласны аэрапорт; размешчаны на вышыні 270 м над узроўнем мора. Паблізу Шамберы знаходзяцца рэгіянальныя паркі прыроды ''Масіф дэ Бож'' (Massif des Bauges) і ''Ля Шартрэз'' (La Chartreuse). == Гісторыя == Першае паселішча на гэтым месцы вядома са [[Старажытны Рым|старажытнарымскіх]] часоў і называлася ''Lemencum''. У XI стагоддзі Шамберы згадваецца пад імем ''Camberiacum''; у XII—XIII стагоддзях складае асобнае графства. У 1232 годзе далучаны да [[Савойскае герцагства|Савоі]], была рэзідэнцыяй герцагаў савойскіх. У XV—XVIII стагоддзях Шамберы неаднаразова заняты французскімі войскамі; у 1792 годзе далучаны да Французскай рэспублікі і да 1815 года быў галоўным горадам дэпартамента Манблан. На [[Венскі кангрэс|Венскім кангрэсе]] Шамберы вернуты Савойскаму дому; у 1860 годзе горад зноў далучаны да [[Францыя|Францыі]]. == Славутасці == [[Файл:Chambery chateau 800px.jpg|thumb|left|250px|Замак у Шамберы]] * [[Шамберыйскі сабор]] (готыка XV ст.); * царква Нотр-Дам (у дарыйскім стылі, 1636 г.); * дамок [[Жан-Жак Русо|Жан-Жака Русо]] (Шармет). * фантан «Сланы» * Аркада дэ Буань * Карэ Курыяль * Крыж Ніволе * Бібліятэка імя Франсуа Мітэрана * Замак прынцаў Савойскіх (XIV стагоддзе) * [[Музей прыгожых мастацтваў (Шамберы)|Музей прыгожых мастацтваў]] * рэгіянальны Музей Савоі (Musée Savoisien) == Вядомыя асобы == * [[Жан-П’ер Ама]], французскі спартсмен, алімпійскі чэмпіён === Гарады-пабрацімы === * {{Італія}} [[Турын]], [[Італія]] * {{Германія}} [[Альбштат]], [[Германія]] * {{Буркіна-Фасо}} [[Уаігуя]], [[Буркіна-Фасо]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Chambéry}} * [http://www.chambery.fr/ Афіцыйны сайт горада] [[Катэгорыя:Гарады рэгіёна Авернь — Рона — Альпы]] [[Катэгорыя:Камуны дэпартамента Савоя]] [[Катэгорыя:Шамберы| ]] glxvx4g7xgncya3erz7tsfc7dput340 0 93827 5146177 4965452 2026-05-24T19:37:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146177 wikitext text/x-wiki [[Выява:The States of Austria Numbered.svg|thumb|Федэральныя землі Аўстрыі]] Згодна з канстытуцыяй, [[Аўстрыя]] з'яўляецца федэратыўнай рэспублікай і складаецца з 9&nbsp;'''зямель''' ({{lang-de |Bundesländer}}, адз. л. {{lang-de |Bundesland}}). {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%" |- ! class="unsortable" |[[Сцягі зямель Аўстрыі|Сцяг]] !! class="unsortable" |Герб ! colspan=2 |Зямля !! Месцы ў<br />[[Бундэсрат, Аўстрыя|Бундэс&shy;раце]] ! data-sort-type="number" |Плошча<br />(км²) ! data-sort-type="number" |Насель&shy;ніцтва ! data-sort-type="number" |чал.<br />на км² ! Сталіца !! class="unsortable" |www |- | [[Выява:Flag of Burgenland (state).svg|80px]] | [[Выява:Burgenland Wappen.svg|50px]] | 1 || [[Бургенланд]]<br />''Burgenland'' | {{0}}3 || {{0}}3 965 <small>(7)<small> | {{0}}297 583 <small>(9)<small> | {{0}}75 <small>(7)<small> | [[Айзенштат]]<br />''Eisenstadt'' | [http://www.bgld.gv.at/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060615135959/http://www.bgld.gv.at/ |date=15 чэрвеня 2006 }} |- style="background-color:#efefef" | [[Выява:Flag of Carinthia (state).svg|80px]] | [[Выява:Kaernten CoA.svg|50px]] | 2 || [[Карынтыя]]<br />''Kärnten'' | {{0}}4 || {{0}}9 537 <small>(5)<small> | {{0}}564 513 <small>(6)<small> | {{0}}59 <small>(9)<small> | [[Клагенфурт]]<br />''Klagenfurt am Wörthersee'' | [http://www.ktn.gv.at/] {{Архівавана |url=https://web.archive.org/web/20070119104908/http://www.ktn.gv.at/ |date=19 студзеня 2007}} |- | [[Выява:Flag_of_Lower_Austria_(state).svg|80px]] | [[Выява:Niederösterreich CoA.svg|50px]] | 3 || [[Ніжняя Аўстрыя]]<br />''Niederösterreich'' | 12 || 19 180 <small>(1)<small> | 1 698 796 <small>(2)<small> | {{0}}89 <small>(4)<small> | [[Санкт-Пёльтэн]]<br />''Sankt Pölten'' | [http://www.noe.gv.at/] |- style="background-color:#efefef" | [[Выява:Flag of Upper Austria (state).svg|80px]] | [[Выява:Oberösterreich Wappen.svg|50px]] | 4 || [[Верхняя Аўстрыя]]<br />''Oberösterreich'' | 10 || 11 983 <small>(4)<small> | 1 505 140 <small>(3)<small> | 126 <small>(3)<small> | [[Лінц]]<br />''Linz'' | [http://www.land-oberoesterreich.gv.at/] |- | [[Выява:Flag of Salzburg (state).svg|80px]] | [[Выява:Salzburg Wappen.svg|50px]] | 5 || [[Зальцбург (федэральная зямля)|Зальцбург]]<br />''Salzburg'' | {{0}}4 || {{0}}7 155 <small>(6)<small> | {{0}}560 710 <small>(7)<small> | {{0}}78 <small>(5)<small> | [[Зальцбург]]<br />''Salzburg'' | [http://www.salzburg.gv.at/] |- style="background-color:#efefef" | [[Выява:Flag of Styria (state).svg|80px]] | [[Выява:Steiermark Wappen.svg|50px]] | 6 || [[Штырыя]]<br />''Steiermark'' | {{0}}9 || 16 399 <small>(2)<small> | 1 252 922 <small>(4)<small> | {{0}}76 <small>(6)<small> | [[Грац]]<br />''Graz'' | [http://www.steiermark.at/] |- | [[Выява:Flag of Tirol (state).svg|80px]] | [[Выява:AUT Tirol COA.svg|50px]] | 7 || [[Ціроль (федэральная зямля)|Ціроль]]<br />''Tirol'' | {{0}}5 || 12 648 <small>(3)<small> | {{0}}764 102 <small>(5)<small> | {{0}}60 <small>(8)<small> | [[Інсбрук]]<br />''Innsbruck'' | [http://www.tirol.gv.at/] |- style="background-color:#efefef" | [[Выява:Flag of Vorarlberg (state).svg|80px]] | [[Выява:Vorarlberg CoA.svg|50px]] | {{0}}8 || [[Форарльберг]]<br />''Vorarlberg'' | {{0}}3 || {{0}}2 602 <small>(8)<small> | {{0}}401 674 <small>(8)<small> | 154 <small>(2)<small> | [[Брэгенц]]<br />''Bregenz'' | [http://www.vorarlberg.at/] |- | [[Выява:Flag_of_Vienna_(state).svg|80px]] | [[Выява:Wien 3 Wappen.svg|50px]] | 9 || [[Вена]]<br />''Wien'' | 11 || {{0}}{{0}}415 <small>(9)<small> | 1 931 593 <small>(1)<small> | 4 654 <small>(1)<small> | [[Вена]]<br />''Wien'' | [http://www.wien.gv.at/] |- ! {{Сцяг Аўстрыі|80px}} ! [[Выява:Austria Bundesadler.svg|60px]] ! AT !! [[Аўстрыя|Аўстрыйская Рэспубліка]]<br />''Republik Österreich'' ! 61 !! 83 883 <small>(112)<small> ! 8 978 929 <small>(93)<small> ! 107 !! [[Вена]]<br />''Wien'' ! [http://www.parlament.gv.at/] |} == Органы ўлады федэральных зямель == Кожная федэральная зямля мае ўласны выбарны заканадаўчы орган — ''ландтаг'' ({{lang-de|'''Landtag'''}}), урад ({{lang-de|''' Landesregierung'''}}) і губернатара ({{lang-de|'''Landeshauptmann'''}}). Выбары праводзяцца раз у пяць гадоў (у Верхняй Аўстрыі — раз у шэсць гадоў). Губернатар абіраецца ландтагам. Федэральныя землі маюць параўнальна невялікія заканадаўчя паўнамоцтвы. Гэта ў асноўным абумоўлена гістарычнымі прычынамі, бо ў перыяд імперыі цэнтральная ўлада была ў асноўным сканцэнтравана ў сталіцы — [[Вена|Вене]]. == Насельніцтва зямель == [[Верхняя Аўстрыя]], [[Ніжняя Аўстрыя]], [[Вена]] і [[Бургенланд]] размешчаны ў даліне [[Дунай|Дуная]], і таму амаль уся іх тэрыторыя прыдатная для земляробства. Астатнія ж пяць зямель займаюць усходнія перадгор'і [[Альпы|Альпаў]] і малапрыдатныя як для [[сельская гаспадарка|сельскай гаспадаркі]], так і для цяжкай прамысловасці. Таму насельніцтва на тэрыторыі, займаемай сучаснай Аўстрыяй, з дагістарычных часоў пражывала ў месцах, дзе сёння размешчаны гэтыя чатыры зямлі. Самы густанаселены рэгіён — Вена. Прыгарады Вены размешчаны ў Ніжняй Аўстрыі. Нягледзячы на гэта, шчыльнасць насельніцтва ў гэтай зямлі невысокая, бо вялікія плошчы занятыя пад сельскую гаспадарку. Найменшая шчыльнасць насельніцтва — у высакагорным [[Ціроль (федэральная зямля)|Ціролі]], геаграфічна ізаляванай Карынтыяй і аграрным Бургенландам. == Гістарычнае развіццё == Рэспубліка Аўстрыя была створана пасля Першай сусветнай вайны на руінах шматнацыянальнай Аўстра-Венгерскай імперыі з 9 нямецкамоўных земляў, якія атрымалі сваё тэрытарыяльнае афармленне яшчэ ў Сярэднія стагоддзі, адасобіўшыся ад нямецкіх княстваў. [[Зальцбург (федэральная зямля)|Зальцбург]] да [[1803]] года быў незалежным княствам пад кіраваннем Зальцбургцкага архібіскупа ў складзе [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. [[Верхняя Аўстрыя|Верхняя]] і [[Ніжняя Аўстрыя]] ў мінулым уяўлялі сабой дзве паўсамастойныя часткі Аўстрыйскага эрцгерцагства — княства, якое з'яўлялася гістарычным сэрцам [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгерскай імперыі]] і якому пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] прыйшлося развітацца са значнымі тэрыторыямі ў карысць [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]. Гістарычны папярэднік [[Карынція|Карынтыі]] — [[герцагства Карынтыя]]; [[Штырыя|Штырыі]] — [[герцагства Штырыя]], [[Ціроль (федэральная зямля)|Ціролі]] — графства [[Ціроль (федэральная зямля)|Ціроль]]; частка тэрыторыі гэтых гістарычных правінцый пры правядзенні межаў дзяржавы Аўстрыя была перададзена суседзям — [[Італія|Італіі]] і [[Югаславія|Югаславіі]]. {{Землі Аўстрыі}} {{Еўропа па тэмах|Адміністрацыйны падзел}} {{краіна ў тэмах |краіна= Аўстрыя |краіны= Аўстрыі |краіне= Аўстрыі |выява = {{сцяг Аўстрыі|35px}} }} [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Аўстрыі| ]] rti9chral36nwt4u04pg4mxik0drju4 0 95496 5146352 5135897 2026-05-25T07:16:11Z Surajr7 165596 5146352 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = Ян ван Эйк | арыгінальнае імя = {{lang-nl|Jan van Eyck}} | імя пры нараджэнні = | партрэт =Portrait-of-Jan-Van-Eyck-by-Lampsonius.jpg | шырыня = | загаловак = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | паходжанне = | падданства = | грамадзянства = | жанр = | вучоба = | стыль =[[Адраджэнне]] | працы = | заступнікі = | уплыў = | уплыў на = | узнагароды = | сайт = | вікісховішча =Category:Jan van Eyck }} '''Ян ван Эйк''' ({{lang-nl|Jan van Eyck}}, каля 1385 альбо 1390 — пахаваны 9 ліпеня [[1441]]) — буйнейшы фламандскі жывапісец [[Адраджэнне|ранняга Адраджэння]], аўтар шматлікіх (больш за 100) кампазіцый на рэлігійныя сюжэты. Быў адным з першых мастакоў, якія дасканала засвоілі тэхніку жывапісу алейнымі фарбамі, замест адыходзячай старажытнай тэхнікі [[тэмпера|тэмперы]]. == Біяграфічныя звесткі == Дакладная дата нараджэння Яна ван Эйка невядомая. Нарадзіўся ў Паўночных Нідэрландах у г. {{нп3|Маасейк||ru|Маасейк}}. Вучыўся ў старэйшага брата {{нп3|Губерт ван Эйк|Губерта|ru|Эйк, Хуберт ван}}, з якім працаваў да [[1426]] года. Пачаў сваю дзейнасць у [[Гаага|Гаазе]] пры двары нідэрландскіх графаў. З 1425 ён — мастак і прыдворны герцага Бургундскага [[Філіп III Добры|Філіпа III Добрага]], які высока цаніў яго як мастака і шчодра аплачваў яго працы. У 1427—1428 гг. у складзе герцагскага пасольства Ян ван Эйк адправіўся ў [[Іспанія|Іспанію]], затым у [[Партугалія|Партугалію]]. У 1427 наведаў [[Турнэ]], дзе быў прыняты з пашанай мясцовай гільдыяй мастакоў. Верагодна, сустракаўся з [[Рабер Кампен|Раберам Кампенам]], альбо бачыў яго працы. Працаваў у [[Ліль]] і [[Гент|Генце]], у 1431 набыў дом у [[Бругэ]] і пражыў там да самай смерці. Пасля смерці брата Губерта Ян ван Эйк працягнуў самастойную работу. Ён піша алтарныя кампазіцыі, шматлікія выявы мадонн, партрэты. Ян ван Эйк памёр у Бругэ ў ліпені [[1441]] года (дата пахавання — 9 ліпеня 1441 года). Меў некалькі вучняў, у іх ліку — знакаміты пасля жывапісец [[Петрус Крыстус]]. {{цытата|аўтар={{нп3|Эрнст Гомбрых|Э. Гомбрых|ru|Гомбрих, Эрнст}} «Гісторыя мастацтва»|«Па ўсеагульным прызнанні, найбольш смелыя адкрыцці, якія пазначылі пералом у мастацкім развіцці (чалавецтва), належаць жывапісцу Яну ван Эйку (1385/90 - 1441). Найвялікшае яго стварэнне - шматсворкавы алтар (поліптых) для сабора ў Генце»}} == Творчасць == Ван Эйка лічаць вынаходнікам алейных фарбаў, хоць на самай справе ён толькі ўдасканаліў іх. Але менавіта пасля яго алей атрымаў усеагульнае прызнанне, алейная тэхніка стала традыцыйнай для Нідэрландаў; у XV ст. прыйшла ў Германію і ў Францыю, адтуль — у Італію. Адным з першых Яна ван Эйк засвоіў пластычныя і выразныя магчымасці алейнага жывапісу, выкарыстоўваў тонкія празрыстыя слаі фарбы, пакладзеныя адзін паверх аднаго — т. зв. фламандская манера шматслойнага празрыстага пісьма. Гэты жывапісны метад дазволіў яму дасягнуць выключнай глыбіні, багацця і святла сілы колеру, а таксама тонкасці святлоценявых і колеравых пераходаў. Яго жывапісныя адкрыцці значна паўплывалі на развіццё сусветнага жывапісу. Браты ван Эйк удасканалілі тэхніку і тэхналогію алейнага жывапісу, які пачалі выкарыстоўваць іншыя мастакі. Гэта дазваляла больш дакладна і рознабакова перадаваць з'явы навакольнага свету, разнастайнасць яго прадметнага багацця. Ян ван Эйк адзін з першых у Еўропе майстроў партрэта, які ў яго творчасці вылучыўся ў самастойны жанр: «{{нп3|Цімафей, ван Эйк|Цімафей|ru|Тимофей (ван Эйк)}}» (1432), «{{нп3|Партрэт чалавека ў цюрбане||fr|L'Homme au turban rouge}}» (1433), «Партрэт пары Арнальфіні» (1434), «{{нп3|Партрэт жонкі Маргарэты ван Эйк||fr|Portrait de Margareta van Eyck}}» (1439). Партрэтным вобразам уласцівы непрадузята праўдзівая і дакладная перадача знешнасці чалавека і галоўных рыс яго характару<ref>БЭ. Т. 18</ref>. === Значныя творы === Сярод шэдэўраў Яна ван Эйка — «Генцкі алтар», «{{нп3|Мадонна канцлера Ролена||ru|Мадонна канцлера Ролена}}», а таксама партрэт купца, прадстаўніка банкірскага дому Медычы, Джавані Арнальфіні з жонкай — так званы «{{нп3|Партрэт пары Арнальфіні||ru|Портрет четы Арнольфини}}». Сярод іншых значных твораў мастака — трыпціх «Мадонна з дзіцем» (1437). ==== Генцкі алтар ==== [[File:Ghent Altarpiece Google Art Project.jpg|thumb|250px|left|Генцкі алтар]] {{main|Генцкі алтар}} Найбольш буйны твор — «[[Генцкі алтар]]», распачаты яго братам Губертам у 1420-х г., завершаны ў 1432. Ян ван Эйк працаваў над ім па замове багатага гентскага бюргера {{нп3|Ёс Вейт|Ёса Вейта|nl|Joos Vijd}} для яго сямейнай [[капліцы]] ў 1422—1432 гг. Гэты грандыёзны шмат'ярусны [[поліптых, жывапіс|поліптых]] з 24 карцін з выявай 258 чалавечых фігур знаходзіцца ў {{нп3|Сабор Святога Бавона|саборы Святога Бавона|en|Saint Bavo Cathedral}} ў Генце. Генцкі алтар — гэта вялікі паліптых з рухомымі драўлянымі бакавымі створкамі. ==== Мадонна канцлера Ролена ==== {{main|Мадонна канцлера Ролена}} «Мадонна канцлера Ролена» (каля 1436) — найбольш вядомы твор мастака. Галоўнага героя выявы аўтар паказвае перад Багародзіцай у выглядзе данатара (ад дарыцель — асоба, якая была заказчыкам мастацкага твора; данатара звычайна выяўлялі перад Хрыстом, Маці Боскай ці святымі ў малітоўнай позе). Але ў яго паставе, у выразе твару няма пакорлівасці верніка, набожнасці. У маўклівым псіхалагічным дыялогу паміж мадоннай і канцлерам за знешняй стрыманасцю апошняга адчуваецца актыўнасць характару, мэтанакіраванасць. Бясконцая панарама пейзажа, які адкрываецца праз арачныя пралёты, не складае з людзьмі гарманічнай еднасці, але выступае як важны самастойны вобраз. Невыпадкова Ролен паказаны на фоне жылых дамоў, а Марыя — цэркваў, а лініі размешчанага па цэнтральнай восі далёкага моста як бы ўстанаўліваюць сувязь паміж данатарам і благаслаўляючым жэстам рукі Хрыста<ref name="Лазука 2010">Лазука Б. Гісторыя сусветнага мастацтва. Ад старажытных часоў па XVI стагоддзе / Б. А. Лазука. — Мн.: Беларусь, 2010. ISBN 978-985-01-0894-4</ref>. ==== Мадонна каноніка ван дэр Пале ==== Тое, што было толькі акрэслена ў «Мадонне канцлера Ролена», «Партрэце пары Арнальфіні» (1434), у «{{нп3|Мадонна каноніка ван дэр Пале|Мадонне каноніка ван дэр Пале|pl|Madonna kanonika van der Paele}}» (1436), набывае завершанае ўвасабленне. Мастак спрабуе пашырыць межы партрэта ў сакральнай выяве і ўключае прыёмы, тыповыя для бытавога жанру: падрабязнае і шматслоўнае апавяданне. Данатар, па сутнасці, з'яўляецца галоўнай дзеючай асобай кампазіцыі. Яго масіўная ўкленчаная фігура пануе ў карціне, да каноніка звяртаюцца Маці Боская і Святы Данат, якога прадстаўляе мадонне Святы Георгій — патрон заказчыка. Вобразы ўдзельнікаў сцэны набываюць матэрыяльную значнасць, яны не самапаглыбленыя, а ўступаюць у маўклівы дыялог са светам.<ref name="Лазука 2010"/> == Галерэя == <center> <gallery> Выява:Eyck, Jan van - Portrait of a Man (Self Portrait?) - National Gallery, London.jpg|Партрэт чалавека ў цюрбане. Алей на панэлі, 25.5 x 19&nbsp;cm, 1433. Нацыянальная галерэя, Лондан Выява:Van Eyck - Arnolfini Portrait.jpg|Партрэт пары Арнальфіні, 1434. Нацыянальная галерея, Лондан Выява:The Virgin with Chancellor Rolin by Jan van Eyck (Louvre).webp|[[Мадонна канцлера Ролена]]. Дрэва, 66 x 62&nbsp;cm, 1435. Луўр, Парыж Выява: Eyck, Jan van - Madonna with Canon van der Paele.jpeg|Мадонна каноніка ван дэр Пале. Алей на дрэве, 122 x 157&nbsp;cm, 1436. Музей Гронінгэ, Бругэ </gallery> </center> {{зноскі}} == Літаратура == * Лазука Б. Гісторыя сусветнага мастацтва. Ад старажытных часоў па XVI стагоддзе / [[Б. А. Лазука]]. — Мн.: Беларусь, 2010. ISBN 978-985-01-0894-4 * Эйк // БЭ ў 18 т. Т. 18. Кн. І. / Рэдкал. Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2004. С.49. ISBN 985-11-0295-4 * Friedländer М. J., Die aitniederländische Malerei, Bd 1, B., 1924; * Baldass L., Jan van Eyck, L., 1952; * Panofsky E., Early Netherlandish painting. Its origins and character, v. 1—2, Camb. (Mass.), 1953. == Спасылкі == {{commonscat-inline|Jan van Eyck|Ян ван Эйк}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Эйк Ян}} [[Катэгорыя:Мастакі Фландрыі]] [[Катэгорыя:Мастакі Нідэрландаў]] [[Катэгорыя:Паўночнае Адраджэнне]] [[Катэгорыя:Прыдворныя мастакі]] [[Катэгорыя:Людзі, у гонар якіх названы кратар на Меркурыі]] kfk4q011z8d75x94d0pmh41u4kvto0b 0 98438 5146350 4709810 2026-05-25T07:13:14Z M.L.Bot 261 5146350 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пушча (значэнні){{!}}Пушча}} {{цёзкі2|Плашчынскі}} {{Пісьменнік | Імя = Язэп Пушча | Арыгінал імя = | Фота = Jazep Pušča2.jpg | Шырыня = | Подпіс = 1925 год | Герб = | Шырыня герба = | Подпіс герба = | Імя пры нараджэнні = Іосіф Паўлавіч Плашчынскі | Псеўданімы = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Род = | Бацька = | Маці = | Жонка = | Муж = | Дзеці = | Род дзейнасці = | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = | Дэбют = | Мова твораў = | Прэміі = | Узнагароды = | Сайт = | Вікітэка = }} '''Язэп Пушча''', сапраўднае імя '''Іосіф Паўлавіч Плашчынскі''' ({{ДН|20|5|1902|7|5}}, в. [[Каралішчавічы]], [[Менскі павет]], [[Мінская губерня]], цяпер {{МН|Мінскі раён|у Мінскім раёне|}} — {{ДС|14|9|1964}}, {{МС|Мінск||}}; Іншыя псеўданімы: ''Л.Кудзер''; ''Язэп Кудзер''; ''Лясун''; ''Пушча''; ''А.Пушча''; ''Л.Трыер'';) — беларускі [[паэт]], [[крытык]], [[перакладчык]]. == Біяграфія == [[Файл:Uzvyšša1928.jpg|thumb|left|250px|Язэп Пушча (першы злева ў 1-м шэрагу) сярод чальцоў літаратурнага згуртавання «Узвышша». Мінск, 1928.]] Старэйшы брат [[Язэп Гуткоўскі|Ізідара Плашчынскага]]. У 1918 — жніўні 1921 вучыўся ў [[Мінскае рэальнае вучылішча|Мінскім рэальным вучылішчы]]. У 1921—1922 — слухач курсаў беларусазнаўства [[Наркамасветы БССР]]. У 1921-26 працаваў настаўнікам<ref name="БС">т. 5. Биографический справочник. Мн: Издательство «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1982. 29 с.</ref>. У 1923 быў адным з заснавальнікаў літаратурнага аб’яднання «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняк]]», пазней — «[[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|Узвышша]]»<ref name="БС"/>. У 1926 годзе працаваў у Інбелкульце<ref name="БС"/>. У 1925—1927 вучыўся на педагагічным факультэце [[БДУ]]. Увосень 1927 перавёўся ў [[Ленінградскі ўніверсітэт]]<ref name="БС"/>. На чацвёртым курсе пакінуў вучобу; вярнуўся ў Мінск, у 1929-30 працаваў стыльрэдактарам у [[Белдзяржвыдавецтва|Белдзяржвыдавецтве]]<ref name="БС"/>. Арыштаваны [[ДПУ БССР]] 25.7.1930 па справе «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюза вызвалення Беларусі]]» ({{таксама}}: [[рэпрэсіі ў БССР]], 1929—1931). Быў жанаты, гадаваў дваіх дзяцей. Прыгавораны пазасудовым органам НКУС 10.4.1931 як ''«член контррэвалюцыйнай арганізацыі»'' і за ''«антысавецкую агітацыю»'' да 5 гадоў пазбаўлення волі. Тэрмін адбываў у Чэбаксарах, Шадрынску. Вызвалены 24.7.1935. Групавая справа Я. Пушчы і іншых № 20951-с захоў­ваецца ў архіве [[КДБ Беларусі]]. У 1937—1941 жыў у Мурамскім раёне Уладзімірскай вобласці, настаўнічаў. У гады вайны на фронце. Пасля зноў у Мурамскім раёне. Рэабілітаваны судовай калегіяй па крымінальных справах Вярхоўнага суда БССР 30.1.1956. Вярнуўся з сям’ёй у [[Беларусь]] у [[1958]]. Член [[Саюз пісьменнікаў БССР|Саюза пісьменнікаў БССР]] з 1958. Да апошніх дзён жыў у Мінску. [[Файл:Каралішчавічы. Могілкі. Язэп Пушча і Станіслава Шпакоўская.jpg|міні|злева|Магіла Язэпа Пушчы і ягонай жонкі Станіславы Шпакоўскай]] Пахаваны ў [[Каралішчавічы|Каралішчавічах]]. == Творчасць == Дэбютаваў апавяданнем у 1922 годзе пад псеўданімам Лясун<ref name="БС"/>. На працягу 1925—1930 выдаў некалькі паэтычных кніг. Вядомасць мелі яго «Лісты да сабакі». Паэзія Пушчы апявала новае савецкае жыццё, раскрывала радасны стан разняволенага працаўніка — часта праз ранішні, вясновы пейзаж. Ёй уласцівыя глыбокі лірызм, танальнасць светлай споведзі-разважання, выкарыстанне сродкаў народнай песні<ref name="БС"/>. Да высылкі выйшлі зборнікі вершаў «Раніца рыкае» ([[1925]]), «Vita» ([[1926]]), «Дні вясны» ([[1927]]), «Песні на руінах» ([[1929]]), а таксама паэмы «Песня вайны» ([[1928]]) і «Цень Консула» (першапачатковая назва «Песня акупацыі»), прасякнутыя ўражаннямі аб [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]], а таксама паэма «Крывавы плакат» ([[1930]]). Была падрыхтавана да выдання кніга «Мой маніфест» (схаваная ў вуллі, а затым, пасля арышту брата, спаленая сястрой Лёдзяй)<ref name=a1>{{Кніга|аўтар = Мішчанчук, М. І.|частка = «Лепш вольным птахам рэзаць шыр нябёсаў...» Эвалюцыя творчасці Язэпа Пушчы|загаловак = Як жыць — дык жыць для Беларусі..|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Народная асвета|год = 1995|том = |старонкі = 68—71|старонак = 334|серыя = |isbn = 985-03-0204-6|тыраж = }}</ref>. Быў падрыхтаваны да друку, але не выйшаў зборнік лірыкі «Грэшная кніга». У канцы 1920-х ускладніліся пошукі паэта, у некаторых яго творах прагучалі песімістычныя ноты<ref name="БС"/>. Для твораў пасляваеннага часу характэрна ўзбагачэнне ўтрымання, пашырэнне паэтычнага далягляду<ref name="БС"/>. Пасля прыезду ў Мінску ў друку з’яўляюцца вершаваная казка «На Бабрыцы» ([[1960]]), кніга «Вершы і паэмы» ([[1960]]) і зборнік «Пачатак легенды» ([[1963]]). На беларускую мову пераклаў раман [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі|Фёдара Дастаеўскага]] «Бедныя людзі» ([[1930]]) і аповесць [[Аляксей Мікалаевіч Талстой|Аляксея Талстога]] «Дзяцінства Мікіты» ([[1960]]). Асобныя творы Пушчы пакладзены на музыку. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|||141}} * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|||11}} * Беларускі фальклор : энцыклапедыя : [у 2 т. / рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш.]. — Мн.: БелЭн, 2006. — Т. 2. — С. 397. — 2000 экз. — ISBN 985-11-0366-7. * {{крыніцы/БП (1992-95)|5|Пушча Язэп||80}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}} * {{крыніцы/ЭЛМБ|том=4|старонкі=424|артыкул=|аўтар=}} * {{кніга|аўтар =|частка =|загаловак =Возвращенные имена: Сотрудники АН Беларуси, пострадавшие в период сталин. репрессий|арыгінал =|спасылка =http://old.ihst.ru/projects/sohist/repress/belan.pdf|адказны =сост. и авт. предисл. Н. В. Токарев; под ред. А. С. Махнача.|выданне =|месца =Мн .|выдавецтва =Навука i тэхнiка|год =1992|том =|старонкі =89|старонак =120|серыя =|isbn =5-343-01246-9|тыраж =1000|archiveurl =https://web.archive.org/web/20210831030105/http://old.ihst.ru/projects/sohist/repress/belan.pdf|archivedate =31 жніўня 2021}} * Календарыюм // «[[Czasopis (1990)|Czasopis]]». № 9, 2009. * [[Валерый Аляксандравіч Максімовіч|Максімовіч В. А.]] Шыпшынавы край: Старонкі бел. літ. 20—30-х гг. ХХ ст.: Дапам. для наст. — Мінск, 2002. * Грахоўскі С. Запозненыя сустрэчы: (Успаміны) // Грахоўскі С. Так і было. Мн., 1986. * Міхнюк У. Адысея Язэпа Пушчы: [Паказанні рэпрэсаванага пісьменніка] // ЛіМ. 1992, 23 кастр. * Шушкевіч С. Над труною паэта // Шушкевіч С. Выбр. тв: У 2 т. Мн., 1978. Т. 2. * Ярош М. З кагорты першапраходцаў // Полымя. 1983, № 8. * Мішчанчук М. «Лепш вольным птахам рэзаць шыр нябёсаў…»: Эвалюцыя творчасці Я. Пушчы ў 20-я гг. // Бел. мова і літ. у школе. — 1991. — № 2. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [https://www.nlb.by/by/infarmatsyynyya-resursy/elektronnyya-infarmatsyynyya-resursy/resursy-natsyyanalnay-bibliyateki-belarusi/virtualnyya-praekty-vysta-ki-i-kalektsyi/virtualnyya-praekty-bibliyateki/virtual/na-khvali-chasu-u-plyni-zhytstsya/common/401813/ Язэп Пушча (Іосіф Паўлавіч Плашчынскі)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220706200024/https://www.nlb.by/by/infarmatsyynyya-resursy/elektronnyya-infarmatsyynyya-resursy/resursy-natsyyanalnay-bibliyateki-belarusi/virtualnyya-praekty-vysta-ki-i-kalektsyi/virtualnyya-praekty-bibliyateki/virtual/na-khvali-chasu-u-plyni-zhytstsya/common/401813/ |date=6 ліпеня 2022 }} // Віртуальны рэсурс, прысвечаны 120-годдзю з дня нараджэння Язэпа Пушчы ў межах праекта «На хвалі часу, у плыні жыцця», [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пушча Язэп}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Асуджаныя па справе «Саюза вызвалення Беларусі»]] [[Катэгорыя:Сябры літаратурнага аб’яднання «Маладняк»]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] 978zle4krnpapu4lrd5dto62deg99u0 0 100107 5146422 4824175 2026-05-25T10:50:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146422 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Альберт I''' ({{lang-fr|Albert Léopold Clément Marie Meinrad de [[Саксен-Кобург-Гоцкая дынастыя|Saxe-Cobourg et Gotha]]}}; {{ДН|8|4|1875}}, [[Брусель]] — {{ДС|17|2|1934}}, паблізу [[Намюр]]а) — кароль бельгійцаў з 17 снежня 1909 года да канца жыцця. Сын прынца [[Філіп Бельгійскі (граф Фландрыі)|Філіпа]] і прынцэсы Марыі Гогенцолерн-Зігмарынген, пляменнік караля [[Леапольд II (кароль Бельгіі)|Леапольда II]]. == Біяграфія == Уступіў на пасад 23 снежня 1909 года. Адобрыў прыняцце законаў пра ўсеагульны воінскі абавязак (май 1913 года) і пра абавязковую школьную адукацыю. У гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] — галоўнакамандуючы бельгійскім войскам, удзельнічаў у [[Бітва на Ізеры|баявых дзеяннях на рацэ Ізер]]. Па выніках вайны Бельгія атрымала: [[Эйпен]], Мальмедзі і [[Морэснэт|Морнэ]], а таксама мандат на Руанду і Урундзі ў [[Германская Усходняя Афрыка|германскай Усходняй Афрыцы]]<ref>[https://topwar.ru/164807-geroicheskaja-belgija.html Героическая Бельгия. Первая жертва германской агрессии]{{ref-ru}}</ref>. Загінуў пры альпінісцкім узыходжанні ў [[Ардэны|Ардэнах]]. Трон заняў яго сын [[Леапольд III (кароль Бельгіі)|Леапольд]]<ref>[https://old.bigenc.ru/world_history/text/1815197 БРЭ. АЛЬБЕ́РТ I]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/ALBERT_I.html АЛЬБЕРТ I] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240808034034/https://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/ALBERT_I.html |date=8 жніўня 2024 }}{{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Каралі Бельгіі}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Ахвяры няшчаснага выпадку]] [[Катэгорыя:Фельдмаршалы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Лідары краін-удзельніц Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Каралі бельгійскія]] [[Катэгорыя:Загінулі ў гарах]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Бельгія)]] [[Катэгорыя:Бельгія ў Першай сусветнай вайне]] 37kc4ak5embv2l9kkmcu781wit6jlqo 0 102205 5146257 4840166 2026-05-25T02:14:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146257 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Акцябрскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Акцябрскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = сельсавет |Гімн = |Уваходзіць у = [[Буда-Кашалёўскі раён]] |Уключае = 13 населеных пунктаў |Сталіца = [[Акцябр (Буда-Кашалёўскі раён)|Акцябр]] |Датаўтварэння = [[8 снежня]] [[1926]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1775 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = https://buda-koshelevo.gomel-region.by/ru/okt_sov/ |Заўвагі = }} '''Акця́брскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Буда-Кашалёўскі раён|Буда-Кашалёўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[аграгарадок]] (да 2009 года вёска) [[Акцябр (Буда-Кашалёўскі раён)|Акцябр]]. == Гісторыя == Пасля [[Узбуйненне БССР#Другое ўзбуйненне БССР|другога ўзбуйнення БССР]] з 8 снежня 1926 года '''Троцкі сельсавет''' у складзе [[Уваравіцкі раён|Уваравіцкага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Троцкае]]. 30 снежня 1927 года сельсавет узбуйнены, у яго склад увайшла тэрыторыя скасаваных [[Міхалёўскі сельсавет (Уваравіцкі раён)|Міхалёўскага]] і [[Пыцькаўскі сельсавет|Пыцькаўскага]] сельсаветаў. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ва Уваравіцкім раёне БССР. У 1931 годзе Троцкае перайменавана ў [[Сталіна (Буда-Кашалёўскі раён)|Сталіна]], сельсавет перайменаваны ў '''Сталінскі сельсавет'''. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. 30 снежня 1961 года цэнтр сельсавета перайменаваны ў Акцябр, сельсавет перайменаваны ў Акцябрскі. З 17 красавіка 1962 года ў складзе Буда-Кашалёўскага раёна. У 1966 годзе ў склад сельсавета з [[Шырокаўскі сельсавет|Шырокаўскага сельсавета]] перададзены 10 населеных пунктаў ([[Баявы]], [[Волкаў (Буда-Кашалёўскі раён)|Волкаў]], [[Гарадзец (Буда-Кашалёўскі раён)|Гарадзец]], [[Герой (Буда-Кашалёўскі раён)|Герой]], [[Зацішша (Буда-Кашалёўскі раён)|Зацішша]], [[Ліпа (Буда-Кашалёўскі раён)|Ліпа]], [[Лугінічы]], [[Лук’янаў (Буда-Кашалёўскі раён)|Лук’янаў]], [[Новая Ліпа]] і [[Уютны (Акцябрскі сельсавет)|Уютны]]), наўзамен у склад Шырокаўскага сельсавета перададзены 4 населеныя пункты ([[Аляксандраўка (Шырокаўскі сельсавет)|Аляксандраўка]], [[Краснагорск (Буда-Кашалёўскі раён)|Краснагорск]], [[Міхалёўка (Буда-Кашалёўскі раён)|Міхалёўка]] і [[Чараты]])<ref>Рашэнні выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 12 лістапада, 1 і 8 снежня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1967, № 1 (1159).</ref>. 26 чэрвеня 1969 года скасаваны пасёлкі [[Волкаў (Буда-Кашалёўскі раён)|Волкаў]], [[Гарадзец (Буда-Кашалёўскі раён)|Гарадзец]] і вёска [[Селішча (Буда-Кашалёўскі раён)|Селішча]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1969 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1969, № 22 (1252).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Акцябрскага сельсавета 14 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|76}}</ref>. 26 сакавіка 1987 года скасаваны пасёлак [[Луч (Буда-Кашалёўскі раён)|Луч]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 26 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. У 2007 годзе Акцябрскі сельсавет аднесены да прыгараднай зоны [[Гомель|Гомеля]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2007-270/2007-270(005-017).pdf&oldDocPage=11 Решение Гомельского областного исполнительного комитета от 26 апреля 2007 г. № 354 О границе пригородной зоны города Гомеля]</ref>. 1 снежня 2009 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Дуравіцкі сельсавет|Дуравіцкага сельсавета]] (8 населеных пунктаў: аграгарадок [[Дуравічы (Буда-Кашалёўскі раён)|Дуравічы]], вёскі [[Броды (Буда-Кашалёўскі раён)|Броды]], [[Бурлак]], [[Дубавіца (Буда-Кашалёўскі раён)|Дубавіца]], [[Залунеўе]], [[Леніна (Буда-Кашалёўскі раён)|Леніна]], [[Мачулішча (Буда-Кашалёўскі раён)|Мачулішча]] і пасёлак [[Балдуі]])<ref>[http://pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 277 Об изменении административно-территориального устройства Буда-Кошелевского района Гомельской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf|date=29 кастрычніка 2013}}</ref>. == Склад == У склад сельсавета ўваходзілі населеныя пункты, якія зараз не існуюць: да 1961 года — пасёлак Арол, да 1967 года — пасёлак Першамайск, да 1969 года — пасёлкі Волкаў, Гром, вёска Селішча, да 1987 года — пасёлак Прамень. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (5 населеных пунктаў) — 974 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 92,1 % — [[беларусы]], 5,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,8 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (13 населеных пунктаў) — 1775 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=20 красавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. == Спасылкі == * {{archives.gov.by|103295}} {{Акцябрскі сельсавет (Буда-Кашалёўскі раён)}} {{Буда-Кашалёўскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Уваравіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:Акцябрскі сельсавет (Буда-Кашалёўскі раён)| ]] 7wpvciu93hy72nk5ztv9oj1lrl8cphx 0 102942 5146230 4801920 2026-05-24T22:43:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146230 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Азяцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Жабінкаўскі раён]] |Уключае = 11 населеных пунктаў |Сталіца = [[Азяты]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1098 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Азя́цкі сельсаве́т''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Жабінкаўскі раён|Жабінкаўскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок [[Азяты]]. == Гісторыя == Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Жабінкаўскага раёна Брэсцкай вобласці [[БССР]]. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Старасельскі сельсавет (Жабінкаўскі раён)|Старасельскага сельсавета]], вёскі [[Горы (Маларыцкі раён)|Горы]], [[Звозы]], [[Лясавец]], [[Субаты (Маларыцкі раён)|Субаты]] і [[Шарашоўцы]] перададзены ў склад [[Чарнянскі сельсавет|Чарнянскага сельсавета]] [[Дзівінскі раён|Дзівінскага раёна]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 31 сакавіка 1959 года далучана тэрыторыя скасаванага [[Чыжэўшчынскі сельсавет|Чыжэўшчынскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 сакавіка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 4.</ref>. З 8 жніўня 1959 года ў складзе [[Кобрынскі раён|Кобрынскага раёна]]. 21 студзеня 1961 года ў склад [[Рагозненскі сельсавет|Рагозненскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Багданы (Жабінкаўскі раён)|Багданы]], [[Мышчыцы]], [[Рыкавічы]], [[Хадасы (Жабінкаўскі раён)|Хадасы]] і [[Чыжэўшчына (Жабінкаўскі раён)|Чыжэўшчына]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 21 студзеня 1961 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1961, № 18 (938).</ref>. З 30 ліпеня 1966 года ў складзе адноўленага Жабінкаўскага раёна. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 9 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|20}}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1247 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 93,7 % — [[беларусы]], 3,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 2,8 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1098 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=19 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Азяцкі сельсавет}} {{Жабінкаўскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Азяцкі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Жабінкаўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Азяцкі сельсавет у [[Жабінкаўскі раён|Жабінкаўскім раёне]] (1940—1959)}} |спіс2 = {{Кобрынскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Азяцкі сельсавет у [[Кобрынскі раён|Кобрынскім раёне]] (1959—1966)}} |спіс3 = {{Жабінкаўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Азяцкі сельсавет у [[Жабінкаўскі раён|Жабінкаўскім раёне]] (з 1966)}} }} [[Катэгорыя:Азяцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Кобрынскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] n706xifgu3vpbedp866kil250fy98cf 0 105923 5146407 5117262 2026-05-25T09:57:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146407 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Алеуты <br /> (''Unangan'', ''Unangas'', ''Унаӈан'') | image = [[Выява:Greany Attu Woman.jpg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab">Фота з вострава [[Ату]], [[1941]] г.</div> | poptime = каля 7500 | popplace = {{Сцягафікацыя|ЗША}} — 6752 (2015 г.)<ref>[https://archive.today/20200214061143/https://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?pid=ACS_15_AIA_B01003&prodType=table# factfinder.census.gov]</ref> <br /> {{Сцягафікацыя|Расія}} — 482<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/perepis_itogi1612.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20120424113952/http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/tab5.xls gks.ru]</ref> | langs = [[алеуцкая мова]] | rels = [[анімізм]], [[шаманізм]], [[хрысціянства]] | related = [[эскімосы]] }} '''Алеу́ты''' (саманазва: ''Unangan'', ''Unangas'', ''Унаӈан'' «берагавыя людзі») — народ, карэннае насельніцтва [[Алеуцкія астравы|Алеуцкіх астравоў]], паўднёва-заходняй часткі [[Аляска (паўвостраў)|паўвострава Аляска]] і прылеглых да яго астравоў. У XVIII—XX стагоддзях з-за прымусовага або добраахвотнага перасялення алеуты фактычна страцілі некаторыя традыцыйныя тэрыторыі на Алеуцкіх астравах, аднак узніклі іх паселішчы на ўсходніх астравах [[Чукоцкае мора|Чукоцкага мора]], [[Камандорскія астравы|Камандорскіх астравах]] і ў розных месцах [[Аляска|Аляскі]]. У нашы дні ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і [[Расія|Расіі]] жыве каля {{Num|7500|алеутаў}}. У 2009 годзе на [[Беларусь|Беларусі]] жыло 3<ref>[https://web.archive.org/web/20100918165045/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf belstat.gov.by]</ref> чалавекі, якія атаяснялі сябе з алеутамі. == Паходжанне == Да першай трэці XX ст. даследчыкі высунулі 2 асноўныя [[гіпотэза|гіпотэзы]] аб паходжанні алеутаў з [[Азія|Азіі]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]<ref>[https://arctic-megapedia.com/blog/2020/12/08/происхождение-алеутов/ Происхождение алеутов]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Усталяванне [[мовазнаўства|лінгвістамі]] ў сярэдзіне XX ст. існавання [[Эскімоска-алеуцкія мовы|эскімоска-алеуцкай сям’і моў]] паказала, што праблема паходжання алеутаў больш складаная і можа быць вырашана праз сукупнае вывучэнне паходжання алеутаў і [[эскімосы|эскімосаў]]. Значным штуршком для вывучэння старажытнай гісторыі [[Алеуцкія астравы|Алеуцкіх астравоў]] сталі [[археалагічныя даследаванні]], арганізаваныя [[Смітсанаўскі інстытут|Смітсанаўскім інстытутам]] ў [[1938]] г. Іх удзельнікамі былі адкрыты найстаражытнейшыя паселішчы на астравах — [[Анангула]] і [[Чалука]]<ref>[https://uaf.edu/apua/files/Laughlin1963.pdf W. S. Laughlin. THE EARLIEST ALEUTS]</ref>. [[Фізічная антрапалогія|Антраполаг]] [[Алеш Хрдлічка]] сцвярджаў на аснове вывучэння рэшткаў людзей з Чалукі, што продкі сучасных алеутаў з’явіліся на астравах толькі 1000 гадоў таму, ім папярэднічалі плямёны да-алеутаў<ref>{{Cite web |url=https://kuscholarworks.ku.edu/bitstream/handle/1808/21187/O%27Rourke_2006.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Hrdlicka’s Aleutian Population-Replacement Hypothesis |access-date=17 ліпеня 2021 |archive-date=17 ліпеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717201104/https://kuscholarworks.ku.edu/bitstream/handle/1808/21187/O%27Rourke_2006.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=dead }}</ref>. {{нп5|Уільям Лафлін||en|William S. Laughlin}}, першаадкрывальнік Анангулы, меркаваў, што стваральнікі знойдзеных старажытных паселішчаў былі прамымі продкамі алеутаў<ref>''Laughlin, William S.'' Aleuts: Survivors of the Bering Land Bridge. — New York: Holt, Rinehart and Winston, 1980.</ref>. Паводле яго [[гіпотэза|гіпотэзы]], [[Мангалоідная раса|мангалоіднае]] насельніцтва [[Берынгія|Берынгіі]] падзялілася на продкаў [[індзейцы|індзейцаў]], эскімосаў і алеутаў у выніку таго, што продкі індзейцаў асвойвалі ўнутраныя тэрыторыі, а продкі эскімосаў і алеутаў — прыбярэжныя. Пасля заканчэння [[ледніковы перыяд|ледавіковага перыяду]] і затаплення Берынгіі продкі алеутаў апынуліся на астравах, дзе [[экалогія|экалагічныя]] ўмовы мала адрозніваліся ад папярэдніх, выдатна прыстасаваліся да іх і стварылі грамадства з высокай працягласцю жыцця. Аднак [[геалогія|геалагічныя]] даследаванні абверглі гіпотэзу У. Лафліна, паколькі высветлілася, што Алеуцкія астравы ў час існавання Берынгіі былі пакрыты [[ледавік]]ом і не маглі быць населенымі, а экалагічныя ўмовы моцна змяняліся пад уздзеяннем [[Вывяржэнне вулкана|вывяржэння вулканаў]]. Сучасныя [[палеагенетыка|палеагенетычныя]] даследаванні паказалі, што эскімосы і алеуты найхутчэй з’яўляюцца нашчадкамі прадстаўнікоў асобнай міграцыі з Азіі ў Паўночную Амерыку, якая адбылася ўжо пасля знікнення Берынгіі<ref>[http://nmnh.typepad.com/100years/2014/08/origins-of-arctic-peoples-revealed-through-study-of-ancient-dna.html Origins of Arctic Peoples Revealed Through Study of Ancient DNA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160929205348/http://nmnh.typepad.com/100years/2014/08/origins-of-arctic-peoples-revealed-through-study-of-ancient-dna.html |date=29 верасня 2016 }}</ref>. Найбліжэйшымі да алеутаў народамі з’яўляюцца [[азіяцкія эскімосы]] і [[чукчы]]. Палеагенетыкі выявілі, што 6 539 ± 3 511 — 6 035 ± 2 885 гадоў таму продкі алеутаў адасобіліся ад продкаў эскімосаў. Гэта прыкладна супадае са сведчаннямі археолагаў і лінгвістаў<ref>[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15018033/ Mitochondrial DNA variation and the origins of the Aleuts]</ref><ref>[https://lba.ku.edu/aleuts Aleuts — Laboratory of Biological Anthropology]</ref>. Засяленне Алеуцкіх астравоў найхутчэй адбывалася з Азіі не наўпрост з [[Камчатка|Камчаткі]] праз [[Камандорскія астравы]], а з усходу на захад праз [[Аляска (паўвостраў)|паўвостраў Аляска]]. Назва '''алеуты''' была дадзена [[Расія|рускімі]] здабытчыкамі ў [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. Існуюць розныя версіі [[этымалогія|этымалогіі]]. Найбольш верагодныя: '''алеуты''' паходзяць ад [[чукоцкая мова|чукоцкага]] слова ''алиут'' («астравіцяне») або ад уласна [[Алеуцкая мова|алеуцкага]] слова ''аллитхух'' («абшчына», «войска»)<ref>[http://www.kamchatsky-krai.ru/ethnography/aleuts/aleuts.htm Алеуты — Этнография Камчатки]</ref>. Акрамя таго, існавалі мясцовыя саманазвы<ref name="lyapunova">''Ляпунова Р. Г.'' [https://www.booksite.ru/fulltext/russ_america/pdf/180/180.pdf Алеуты: Очерки этнической истории]. — Ленинград: Наука, 1987.</ref>{{rp|7—9}}. Так, жыхары паўвострава Аляска і [[Шумагіна астравы|астравоў Шумагіна]] называлі сябе ''каган таягунгин'' («усходнія людзі»), [[Андрэянаўскія астравы|Андрэянаўскіх астравоў]] — ''намигун'' («заходнія»), вострава [[Уналашка]] — ''кигигун'' («паўночна-усходнія»), вострава [[Атка]] — ''нигугин'', вострава [[Ату]] — ''сасигнан'' («выгнаннікі») і г. д. == Гісторыя == [[Файл:Aleut in Festival Dress in Alaska, Watercolor by Mikhail T. Tikhanov in 1818 with the original in the Collection of the Scientific Research Museum of the Russian Academy of Fine Arts (cropped).png|thumb|Малюнак [[1818]] г.]] Вядомая да [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. [[культура]] алеутаў пачала складвацца прыкладна 5500 гадоў таму<ref name="apiai.org">[https://www.apiai.org/departments/cultural-heritage-department/culture-history/history/ History — Aleutian Pribilof Islands Association]</ref>. У адрозненне ад больш старажытнай традыцыі [[Анангула|Анангулы]], для яе былі характэрны [[прыродны камень|каменныя]] прылады з двухбаковай апрацоўкай, [[гарпун]]ы са шчарбінамі, майстэрская апрацоўка прадметаў з [[косць|косці]]. Хаця алеуты не апрацоўвалі [[метал]]аў і нават не ведалі [[ганчарства]], яны здолелі стварыць грамадства з доўгай працягласцю жыцця ў параўнанні з суседзямі-[[эскімосы|эскімосамі]]<ref name="science.sciencemag.org">[https://science.sciencemag.org/content/189/4202/507 William S. Laughlin. Aleuts: Ecosystem, Holocene Historys, and Siberian Origin]</ref>. Месцамі пасяленняў былі прыбярэжныя [[раўніна|раўніны]], дзе мора не замярзае на працягу ўсяго года. Гэта дазваляла ў сезоны, калі не вялася здабыча марскіх [[сысуны|сысуноў]], збіраць [[беспазваночныя|беспазваночных]]. Агульная колькасць насельніцтва да кантактаў з еўрапейцамі ацэньваецца ў 12 — 15 тысяч чалавек. У [[1741]] г. [[Алеуцкія астравы]] і [[Аляска (паўвостраў)|паўвостраў Аляска]] былі адкрыты [[Расійская імперыя|расійскай]] экспедыцыяй на чале з [[Вітус Берынг|В. Берынгам]]. Весткі пра новыя землі, багатыя футрам, спрыялі новым экспедыцыям здабытчыкаў. Першая такая экспедыцыя адбылася ў [[1743]] г.<ref>[http://www.akhistorycourse.org/southwest-alaska/1743-1867-era-of-russian-violence/ Southwest Alaska — Alaska History and Cultural Studies] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211109090450/https://www.akhistorycourse.org/southwest-alaska/1743-1867-era-of-russian-violence/ |date=9 лістапада 2021 }}</ref> Арганізатарамі экспедыцый здабытчыкаў былі прыватныя прадпрымальнікі, якіх цікавіў прыбытак. У каманды [[судна]]ў набіралі збеглых [[Прыгоннае права|прыгонных]], былых [[Катарга|катаржнікаў]], даўжнікоў. Часам прадстаўнікі розных экспедыцый варагавалі паміж сабою. Яны жорстка абыходзіліся з мясцовымі жыхарамі, прымушалі забяспечваць сябе ежай, здабываць футра, захоплівалі заложнікаў, у тым ліку дзяцей і жанчын, часам проста забівалі. Так, у [[1745]] г. здабытчыкі прамыслоўца Якава Бяляева разбурылі 2 алеуцкія [[вёска|вёскі]] на востраве [[Ату]] і забілі каля 40 астравіцян<ref>[https://books.google.by/books?id=xalvDwAAQBAJ&pg=PP87&lpg=PP87&dq=Attu+Belyaev Andreĭ Valʹterovich Grinëv. Russian Colonization of Alaska: Preconditions, Discovery, and Initial Development, 1741—1799]</ref>. Першапачаткова прыязна настроеныя да здабытчыкаў алеуты, зацікаўленыя ў еўрапейскіх таварах, пачалі супраціўляцца. У [[1762]] г. тубыльцы вострава [[Уналашка]], абураныя гвалтам над жанчынамі з боку рускіх<ref>[http://usa-history.ru/books/item/f00/s00/z0000027/st049.shtml А. Из сочинений г. [В.Н] Берха] // Русская Америка в неопубликованных записках К.Т. Хлебникова. Л.: Наука, 1979.</ref>, паўсталі, знішчылі 4 расійскія [[карабель|караблі]] і 188 здабытчыкаў<ref>[https://usrussiarelations.org/2/timeline/first-contact/4 Russian Fur Traders Clash with Aleut Natives]</ref>. У [[1764]] г. паўстанне было задушана, пры гэтым загінула болей за 5000 алеутаў<ref>[https://newizv.ru/article/general/15-12-2017/v-ssha-schitayut-skolko-indeytsev-ubili-russkie-na-alyaske В США считают, сколько индейцев убили русские на Аляске]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У [[1784]] г. паўстанне тубыльцаў супраць злоўжыванняў прамыслоўцаў адбылася на востраве [[Амчытка]]. Супраціўленне алеутаў было асуджана на паразу, паколькі яны не мелі [[агнястрэльная зброя|агнястрэльнай зброі]]. Алеуцкія вёскі знаходзіліся на ўзбярэжжы і былі лёгка дасягальнымі для караблёў і карабельнай зброі. Акрамя прамога гвалту, насельнікі Алеуцкіх астравоў і паўвострава Аляска пакутавалі з-за выпадкова завезеных еўрапейскіх [[хвароба|хвароб]], ад якіх не мелі [[імунітэт]]у. У выніку да [[1800]] г. колькасць алеутаў скарацілася да 2500 чалавек<ref name="apiai.org"/>. Расійскія ўлады рэагавалі па-рознаму на злоўжыванні сваіх падданых у адносінах да тубыльцаў. У [[1763]] г. [[Кацярына II]] загадала адносіцца да алеутаў годна<ref>[https://russian.rt.com/inotv/2019-10-23/Advance-pohozhe-chto-russkim-pridyotsya Advance: похоже, что русским придётся вечно жалеть о продаже Аляски за бесценок]</ref>. У [[1799]] г. [[Павел I (імператар расійскі)|Павел I]] перадаў правы на асваенне [[Паўночная Амерыка|паўночнаамерыканскіх]] тэрыторый [[Расійска-амерыканская кампанія|Расійска-амерыканскай кампаніі]] (РАК)<ref>[https://w.histrf.ru/articles/article/show/rossiisko_amierikanskaia_kompaniia_rak РОССИЙСКО-АМЕРИКАНСКАЯ КОМПАНИЯ (РАК)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210721194514/https://w.histrf.ru/articles/article/show/rossiisko_amierikanskaia_kompaniia_rak |date=21 ліпеня 2021 }}</ref>. Алеуты пачалі прыцягвацца да каланіяльнай службы, удзельнічалі ў асваенні іншых месц [[Аляска|Аляскі]] і [[Каліфорнія|Каліфорніі]]. Так, у [[1820]] г. сярод 148 мужчын, што жылі ў [[Сітка|Нова-Архангельску]], было 116 «алеутаў і аляскінскіх [[індзейцы|індзейцаў]]»<ref>[https://www.booksite.ru/fulltext/russ_america/04_46.html Федорова С. Г. ЭТНИЧЕСКИЕ ПРОЦЕССЫ В РУССКОЙ АМЕРИКЕ]</ref>. У [[1821]] г. алеуты сталі расійскімі падданымі, многія ўвайшлі ў [[саслоўе]] асабіста свабодных астравіцян. Дзеці ад сумесных [[шлюб]]аў атрымоўвалі статус [[крэолы|крэолаў]]. Сярод алеутаў распаўсюджвалася [[праваслаўе]]. Праваслаўны {{нп5|Пётр Алеут||ru|Пётр Алеут}} стаў святым мучанікам<ref>[http://www.pravoslavie.ru/39618.html СВЯТОЙ МУЧЕНИК ПЕТР АЛЕУТ]</ref>. Рускі праваслаўны святар [[:ru:Иннокентий (Вениаминов)|Іаан Веніамінаў]] пісаў пропаведзі на [[алеуцкая мова|алеуцкай мове]]<ref>[https://www.pravenc.ru/text/389619.html ИННОКЕНТИЙ]</ref>, пераклаў на яе частку [[Біблія|Бібліі]], у [[1846]] г. апублікаваў першую алеуцкую [[граматыка|граматыку]]<ref name="omniglot.com">[https://omniglot.com/writing/aleut.htm Aleut (Unangam Tunuu / Уна́ӈам тунуу́)]</ref>. Яшчэ ў [[1786]] г. расійскі прамысловец Гаўрыла Прыбылоў перасяліў частку алеутаў на раней бязлюдныя [[астравы Прыбылова]] для здабычы [[ластаногія|ластаногіх]]. У [[1825]]—[[1828]] гг. РАК стварыла паселішчы алеутаў і [[сугпіят]] на [[Камандорскія астравы|Камандорскіх астравах]]<ref>{{Cite web |url=http://aleut-admin.ru/city/history.php |title=История — Алеутский район |access-date=21 ліпеня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210726020654/http://aleut-admin.ru/city/history.php |archivedate=26 ліпеня 2021 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.nps.gov/ru-ru/subjects/beringia/unangan-family-mosaics-russian.htm Мозаика судеб: востановление семейных и генеалогических связей алеутов Командорских островов и коренного населения юго-западной Аляски]</ref>. У [[1869]] г. Расія перадала свае паўночнаамерыканскія калоніі пад кантроль ЗША. Такім чынам, алеуты Алеуцкіх астравоў, астравоў Прыбылова і паўвострава Аляска апынуліся ў складзе [[ЗША]], а алеуты Камандорскіх астравоў засталіся ў складзе Расіі. [[Файл:FMIB 49205 Auxenia Stepetin, age about 75, the oldest Aleut on the Pribilof Islands.jpeg|thumb|75-гадовая алеутка з астравоў Прыбылова. Фота [[1915]] г.]] Алеуты і крэолы Аляскі спярша былі аднесены амерыканскімі ўладамі да нецывілізаваных плямён. У [[1915]] г. яны былі прыроўнены ў правах да індзейцаў. У [[1924]] г. атрымалі грамадзянства ЗША<ref name="lyapunova"/>{{rp|139}}. З 1880-х гг. на [[Шумагіна астравы|астравах Шумагіна]] пачала развівацца рыбаперапрацоўчая [[прамысловасць]], куды на працу былі прыцягнуты мясцовыя алеуты. На астравах Прыбылова была адчынена дзяржаўная станцыя, што рэгулявала раней неашчадную здабычу ластаногіх. Яна брала на працу астравіцян. На востраве Уналашка некаторы час дзейнічаў гандлёвы [[порт]]. На астатніх тэрыторыях Аляскі, населеных алеутамі, назіраўся [[эканоміка|эканамічны]] застой. У гэтых умовах алеуты адраджалі папярэдні лад жыцця, заснаваны на здабычы і [[збіральніцтва|збіральніцтве]], выпадковым гандлі з амерыканскімі кітабоямі і паляўнічымі на футравых звяроў. Амерыканскія [[пратэстантызм|пратэстанцкія]] арганізацыі, а потым і ўрад ЗША забяспечвалі адукацыю толькі на [[англійская мова|англійскай мове]], што не спрыяла захаванню роднай мовы і культурнай тоеснасці. У [[1940]] г. 76 % алеуцкіх дзяцей наведвалі школы<ref name="lyapunova"/>{{rp|143}}, што значна перавышала адпаведны паказчык сярод індзейцаў і эскімосаў Аляскі. Падчас [[Другая сусветная вайна|II сусветнай вайны]] Алеуцкія астравы ператварыліся ў раён ваенных дзеянняў паміж [[Японія|японцамі]] і амерыканцамі. [[7 чэрвеня|7]] — [[8 чэрвеня]] [[1943]] г. войскі Японіі захапілі востраў [[Ату]]. 40 алеутаў, што жылі на ім, былі прымусова накіраваны на паднявольную працу ў Японію. З-за ваеннай пагрозы амерыканцы інтэрніравалі грамадзянскае насельніцтва Алеуцкіх астравоў і астравоў Прыбылова на паўднёвы ўсход Аляскі. Інтэрніраваныя алеуты пакутавалі ад нястач<ref>[https://www.nps.gov/articles/aleu-mobley-ch-2-pt-1.htm World War II Aleut Relocation Camps in Southeast Alaska — Chapter 2: Funter Bay Cannery, pt. 1]</ref> і высокай смяротнасці з-за [[Туберкулёз лёгкіх|сухотаў]]. Пасля вяртання яны знайшлі частку сваіх паселішчаў разбуранымі. Толькі ў [[1988]] г. [[Кангрэс Злучаных Штатаў Амерыкі|Кангрэс ЗША]] прыняў пастанову аб кампенсацыі асабістых страт і прынёс прабачэнні за інтэрніраванне алеутаў<ref>[https://www.nlm.nih.gov/nativevoices/timeline/635.html 1988: U.S. pays restitution; apologizes to Unangan (Aleut) for WWII Internment]</ref>. У [[1971]] г. быў прыняты закон аб урэгуляванні зямельных прэтэнзій карэннага насельніцтва Аляскі. Паводле яго алеуты атрымалі права на [[Індзейская рэзервацыя#Туземныя вёскі Аляскі|туземныя вёскі]] — тэрыторыі з традыцыйным абшчынным кіраваннем. У нашы дні існуе 13 такіх вёсак<ref>[https://www.nativefederation.org/2020/02/aktribes/ Alaska Tribes by Region] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210723202059/https://www.nativefederation.org/2020/02/aktribes/ |date=23 ліпеня 2021 }}</ref>. З [[1972]] г. у школах пачала выкладацца алеуцкая мова. У [[1997]] г. Цэнтр па вывучэнню моў карэнных народаў Аляскі апублікаваў першую поўную граматыку алеуцкай мовы. Важную ролю ў адражэнні алеуцкай культуры і ахове эканамічных і культурных інтарэсаў адыгрываюць грамадскія арганізацыі. Тым не меней, большасць алеутаў Аляскі не карыстаюцца ў паўсядзённым побыце роднай мовай, былі згублены многія традыцыі. Пасля ліквідацыі РАК пасяленцы Камандорскіх астравоў апынуліся ў значнай ступені ізаляванымі як ад іншых Алеуцкіх астравоў, так і ад суседняй [[Камчатка|Камчаткі]]. Болей за тое, на працягу паўгода астравіцяне [[Медны|Меднага]] былі ізаляваны ад астравіцян [[Берынга]]. Большасць пасяленцаў паходзіла з [[Андрэянаўскія астравы|Андрэянаўскіх астравоў]]. Вялікую долю сярод іх складалі [[крэолы]]. Так, у [[1879]] г. на абодвух астравах жылі 332 крэолы, 168 алеутаў і 9 [[камчадалы|камчадалаў]]<ref name="lyapunova"/>{{rp|182}}. Нягледзячы на супольнае існаванне, выхадцы з розных месцаў доўгі час захоўвалі культурныя рысы сваёй радзімы. На востраве Медным размаўлялі на крэольскай гаворцы, што адрознівалася ад алеуцкай мовы Берынга і была незразумелай для носьбітаў [[руская мова|рускай мовы]]. Матэрыяльная культура камандорцаў вельмі змянілася ўжо да пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. [[Вопратка]], хатняе начынне, паляўнічая зброя і нават жытло былі [[прамысловасць|прамысловага]] паходжання, увозіліся на астравы звонку. З часоў РАК камандорцы трымалі агароды і свойскую жывёлу. На востраве Берынга мелася прыхадская школа. Расійскія ўлады прылічалі алеутаў Камандорскіх астравоў да іншародцаў. У [[1905]] г. да гэтага статусу былі аднесены і крэолы. Звычайна ў Расійскай імперыі тубыльцы, якія лічыліся іншародцамі, выплачвалі [[ясак]]. Аднак камандорцы павінны былі бязвыплатна адпрацоўваць на здабычы і нарыхтоўках. У рэвізіі [[1861]] г. іх статус прыраўноўваўся да прыгонных<ref name="lyapunova"/>{{rp|187}}. З [[1871]] г. Камандорскія астравы здаваліся ў канцэсію спачатку амерыканскай, а потым расійскім кампаніям. Яны карысталіся працай астравіцян за плату, хаця расцэнкі заставаліся нізкімі. Большая частка сямейных прыбыткаў трацілася на тавары, што ўвозіліся тымі ж кампаніямі. У пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. драпежніцкае вынішчэнне ластаногіх прывяло да рэзкага змяншэння здабычы і адпаведна даходаў камандорцаў. Медыцынская дапамога практычна не аказвалася. Многія пакутавалі з-за сухотаў, рэўматызму, мочапалавых і скурных захворванняў, таму назіралася змяншэнне насельніцтва. Да [[1923]] г., калі была ўсталявана [[СССР|савецкая ўлада]], колькасць алеутаў і крэолаў упала да 354 чалавек<ref name="lyapunova"/>{{rp|198}}. У міжваенны перыяд савецкае кіраўніцтва імкнулася палепшыць існаванне камандорцаў. У [[1924]] г. была створана дзяржаўная гаспадарка па гадаванню [[пясец|пясцоў]]. Некалькі дзесяцігоддзяў гэта галіна была асноўнай. Паколькі астравіцяне не мелі вялікіх асабістых гаспадарак, [[калектывізацыя]] 1930-х гг. не аказала на іх разбуральнага ўздзеяння. У [[1928]] г. астравы Берынга і Медны ўвайшлі ў склад Алеуцкага раёна. У даваенны час выкладанне ў школе адбывалася на алеуцкай мове. Настаўніца [[:ru:Орлова, Елизавета Порфирьевна|Лізавета Арлова]] распрацавала [[алфавіт]] і граматыку для берынгійскага [[дыялект]]а на аснове [[лацінскі алфавіт|лацінкі]]. Аднак у пасляваенны час выкладанне алеуцкай мовы спынілася. Камандорскія алеуты хутка гублялі родныя мову і традыцыі. У [[1970]] г. жыхары вострава Меднага былі пераселены на востраў Берынга<ref>[http://www.sib-science.info/ru/heis/kartu-landshafta-ostrova-16092020 Впервые создана карта ландшафта острова Медный, входящего в состав Командорского заповедника] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210724220609/http://www.sib-science.info/ru/heis/kartu-landshafta-ostrova-16092020 |date=24 ліпеня 2021 }}</ref>. У 1990-я гг. узнавіліся адносіны паміж алеутамі Камандорскіх астравоў і Аляскі. У [[1998]] г. была створана Алеуцкая міжнародная асацыяцыя<ref>[https://aleut-international.org Aleut International Association]</ref>. == Культура == === Матэрыяльная культура === [[Файл:Aleouty.jpg|thumb|Алеуты ў народных строях. Малюнак [[1862]] г.]] Традыцыйна алеуты сяліліся ўздоўж незамярзальнай [[бераг]]авой лініі, і іх жыццё прама і ўскосна залежала ад [[мора|марскіх]] рэсурсаў. Яны здабывалі розных марскіх сысуноў ад [[калан]]аў да [[кіты|кітоў]], сезонна лавілі [[рыбы|рыбу]] і палявалі на марскіх [[птушкі|птушак]], збіралі ўздоўж берага марскіх [[малюскі|малюскаў]] і [[ігласкурыя|ігласкурых]], на [[скала]]х — птушыныя [[яйка|яйкі]]. Калі здабыча лічылася мужчынскім заняткам, то ў астатняй дзейнасці ўдзельнічалі ўсе члены абшчыны, ад малых да старых. Нават пры страце падтрымкі жанчыны, дзеці і старыя мелі шанцы забяспечыць сябе харчам<ref name="science.sciencemag.org"/>. [[Мяса]] і рыбу для захавання сушылі, у зімовы перыяд замарожвалі. Мяса некаторых [[ластаногія|ластаногіх]] і малюскаў часам ужывалі сырымі. Як паказалі [[археалагічныя даследаванні]], такая дыета прыводзіла да распаўсюджвання [[гельмінтозы|гельмінтозаў]]<ref>[https://science.sciencemag.org/content/335/6065/news-summaries News this Week — Science]</ref>. Відавочна, да кантактаў з еўрапейцамі алеуты ўжывалі мясцовыя [[расліны]]<ref>[https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdfdirect/10.1525/aa.1946.48.4.02a00070 Jay Ellis Ransom. ALEUT NATURAL-FOOD ECONOMY] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210725131205/https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdfdirect/10.1525/aa.1946.48.4.02a00070 |date=25 ліпеня 2021 }}</ref>, але ў пазнейшы перыяд яны былі выціснуты прывазнымі прадуктамі. Для здабычы і транспарціроўкі алеуты карысталіся лёгкімі марскімі [[судна]]мі — [[каяк|байдарамі]]<ref>[https://www.alaskan-natives.com/2257/aleut-baidarka-kayak Aleut Baidarka (Kayak)]</ref>. Мужчыны рабілі [[каркас]] для іх з [[драўніна|драўняных]] карчоў, што выкідвала морам на бераг, а жанчыны шылі абалону са скур [[ластаногія|ластаногіх]]. Пасля таго, як байдара была гатова, жанчынам не дазвалялася мець з ёй справы. Да байдары адносіліся як да жывой істоты, бераглі яе. Да кантактаў з еўрапейцамі пераважалі байдары для 1 — 2 чалавек. Адзін чалавек выконваў ролю грабца, другі — паляўнічага. У [[каланіялізм|каланіяльны]] перыяд інтэнсіўная здабыча запатрабавала большай умяшчальнасці, аднак і якасць суднаў пагоршылася. Да каланізацыі алеуты не здабывалі і не апрацоўвалі [[метал]]аў, не ведалі [[ганчарства]] і [[ткацтва]], затое па-майстэрску апрацоўвалі [[прыродны камень|камяні]] і [[косць]]. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што алеуцкая традыцыя апрацоўкі камянёў працягваецца з перыяду [[Анангула|Анангулы]]<ref>[https://repository.brynmawr.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1002&context=anth_pubs Richard S. Davis, R. A. Knecht. Continuity and Change in the Eastern Aleutian Archaeological Sequence]</ref> (6 400 г. да н. э.). Аднак звычайна ўласна алеуцкую традыцыю вылучаюць з перыяду, які пачаўся на тысячагоддзе пазней і працягваўся да [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. Для яе характэрны шліхтаванне і двухбаковая апрацоўка. Гэта тэхналогія распаўсюджвалася ўздоўж ланцуга [[Алеуцкія астравы|Алеуцкіх астравоў]] з усходу на захад і набыла класічны выгляд прыкладна ў сярэдзіне [[3 тысячагоддзе да н.э.|3]] тысячагоддзя да н. э. З камянёў выраблялі лёзы, агмені, тлушчавыя лямпы і інш. Косткі і іншыя часткі здабытых жывёл таксама знаходзілі шырокае ўжыванне<ref>[http://www.alaskool.org/projects/traditionalife/aleutian_chain/text.html Alaskool]</ref>. З костак [[качкі|качак]] выразалі [[Лыжка|лыжкі]], касцянымі клінамі калолі [[дровы]], складаныя рыбалоўныя крукі майстраваліся з 2 костак, у [[страўнік]]ах ластаногіх захоўвалі тлушч, выраблялі з іх буі для [[гарпун]]оў, [[цягліцы]] ўжывалі замест нітак. Хатнія пасудзіны і частку [[вопратка|вопраткі]] плялі з [[трава|травяных]] валокнаў<ref>[http://www.zendergroup.org/docs/Aleut_basket_weaving.pdf Aleut Basketry — Native American Netroots] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210725160801/http://www.zendergroup.org/docs/Aleut_basket_weaving.pdf |date=25 ліпеня 2021 }}</ref>. Для гэтага выбіралі [[метлюжковыя]], што раслі на беразе, сцябло расшчаплялі [[пазногаць|пазногцямі]], атрыманыя валокны часам афарбоўваліся. Найбольш распаўсюджанай вопраткай была доўгая футравая [[кашуля]] тыпу паркі з двайной падшэўкай<ref>[https://www.rbth.com/arts/2014/04/30/all-weather_fashion_from_the_aleuts_34939 All-weather fashion from the Aleuts]</ref>. Яна выраблялася са скуры ластаногіх або птушак. Па-над ёй апраналі камлейку — непрамакальную кашулю з [[Кішэчнік|кішак]] марскіх сысуноў<ref>[https://educators.mysticseaport.org/artifacts/intestine_raincoat/ ABOUT THIS ARTIFACT]</ref>. Для гэтага кішкі прамывалі і чысцілі тупым скрэблам, потым надзімалі, звязвалі і сушылі некалькі дзён. Пасля сушкі кішкі разрэзалі на ленты і скручвалі ў звязкі, надаючы патрэбную форму. Камлейкі выкарыстоўваліся падчас палявання на сушы і на вадзе. Мужчыны насілі на галаве драўляныя [[капялюш|капелюшы]] з доўгімі брылямі, адкрытым або закрытым верхам<ref>[http://www.speakingcedar.com/in-depth-aleut-bentwood-hats.html Unangax Chief’s Hat by Scott Jensen]</ref><ref>[https://alaska.si.edu/record.asp?id=241 Hunting hat] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210725205744/https://alaska.si.edu/record.asp?id=241 |date=25 ліпеня 2021 }}</ref>. Правадыры ўпрыгожвалі іх [[пацеркі|пацеркамі]], вусамі ластаногіх, фарбамі і г. д. Асобы абодвух палоў упрыгожваліся [[татуіроўка]]й, праколваннем цела, [[вуха|вушэй]], [[нос]]а і [[вусны|вуснаў]]<ref>[https://www.larskrutak.com/tattooing-and-piercing-among-the-alaskan-aleut/ TATTOOING & PIERCING AMONG THE ALASKAN UNANGAX (ALEUT)]</ref>. Татуіроўку рабілі з дапамогай касцяных іголак і драўнянага вугалю. Дзяўчынам пачыналі татуяваць ніжнюю сківіцу пасля першай [[Менструацыя|менструацыі]]. У жанчын з высокім статусам было больш татуіровак, чым у іншых. Звычай праколвання носа і ўстаўкі доўгай косткі сустракаўся на ўсіх Алеуцкіх астравах. Звычайна кожная супольнасць жыла ў сталых [[вёска]]х на марскім беразе. Акрамя таго, існавалі часовыя лагеры для здабытчыкаў<ref>[https://www.everyculture.com/North-America/Aleut-Settlements.html Aleut — Settlements]</ref>. Галоўным тыпам жытла з’яўлялася паўзямлянка [[барабара]], уваход у якую быў праз [[дзёран|дзярновы]] [[дах]]. <gallery> Kayak model, Aleut, collected in 1876 - Native American collection - Peabody Museum, Harvard University - DSC05645.JPG|Рэканструкцыя алеуцкай байдары Basket, Aleut, c. 1900, seagrass, wool thread - Portland Art Museum - Portland, Oregon - DSC09116.jpg|[[Кошык]] з травы Summer dried seal gut parka, Aleutian Islands, Yupik, 20th century, Honolulu Museum of Art, 2014-25-01.JPG|Камлейка Hunting hat, Aleut - Etholén collection, Museum of Cultures (Helsinki) - DSC04917.JPG|Драўляны капялюш </gallery> === Грамадства === Ужо да [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. у алеуцкім традыцыйным [[грамадства|грамадстве]] адбылося сацыяльнае распластаванне. Вышэйшы пласт насельніцтва складалі заможныя спадчынныя старэйшыны, сярэдні — простыя абшчыннікі, ніжэйшы — [[рабства|рабы]]. [[:ru:Иннокентий (Вениаминов)|І. Веніамінаў]] пісаў у [[1840]] г., што раней улада належала старэйшынам і мела патрыярхальны характар, нагадвала ўладу бацькоў над дзецьмі<ref>Townsend, J. Ranked Societies of the Alaskan Pacific Rim // Senri Ethnological Studies. Vol. 4. 1980. P. 137.</ref>. Старэйшыны ''toukkoukk'' ([[рускія]] каланісты называлі іх таёнамі) падтрымлівалі парадак у [[вёска]]х, разглядалі спрэчкі, не працавалі, але атрымлівалі сваю долю ад супольнай працы. Яны насілі асаблівыя знакі пашаны — рэдкія [[ракавіна малюскаў|ракавіны]], каштоўнае футра, [[пацеркі]] і г. д. Таёны не маглі выносіць пакаранні без згоды іншых абшчыннікаў, але прэстыж старэйшыны распаўсюджваўся на ўсю вёску, таму яго абраза была абразай для ўсіх аднавяскоўцаў. Пашана ''toukkoukk'' распаўсюджвалася на іх блізкіх сваякоў, асабліва на сыноў і пляменнікаў. Менавіта яны з дазволу старэйшыны арганізоўвалі і ўзначальвалі ваенныя паходы супраць іншых алеутаў або [[Сугпіят|эскімосаў]] на ўсходзе. Падчас паходаў захоплівалі каштоўную маёмасць і рабоў. Большасць рабоў з’яўлялася ваеннапалоннымі або іх нашчадкамі. Вядомы выпадак, калі рабом стаў сірата-аднавясковец, але звычай закабалення свабодных аднавяскоўцаў за даўгі звычайна абмяжоўваўся перыядам адпрацоўкі доўга<ref>''Кремлев, Н.'' [https://books.google.by/books?id=j_gjEAAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false Историческая социология в 3 ч. Часть 2. Аграрное общество. 2-е изд., испр. и доп. Учебное пособие для бакалавриата и магистратуры]. — Москва: Юрайт, 2017. — С. 36.</ref>. Некаторыя старэйшыны валодалі да 20 рабоў. Рабы выконвалі хатнюю працу, удзельнічалі ў здабычы і часам — у ваенных рэйдах, рабоў абменьвалі на карысныя рэчы і прыносілі ў ахвяру пасля смерці ўладальніка. Рабоў маглі адпускаць на волю, але раўнапраўнымі абшчыннікамі яны не станавіліся. У каланіяльны перыяд адбылося ўраўнованне алеутаў у правах. [[Расійска-амерыканская кампанія|РАК]] забараніла тубыльцам мець рабоў, а тых, што ўжо меліся, канфіскавала «на вечное услужение»<ref name="lyapunova"/>{{rp|103}}. Такім чынам старэйшыны ператварыліся ў падрадчыкаў кампаніі, а іх высокі статус вызначаўся толькі матэрыяльнымі каштоўнасцямі і знакамі пашаны. Алеуты падзяляліся на [[экзагамія|экзагамныя]] матрылакальныя лініі<ref>[https://www.everyculture.com/North-America/Aleut-Marriage-and-Family.html Aleut — Marriage and Family]</ref>. Былі распаўсюджаны [[палігінія|палігінічныя]], радзей [[Паліандрыя|паліандрычныя]] [[шлюб]]ы. Найбольш выбітным жаніхом лічыўся сын брата маці. У якасці выкупа за жонку маладыя жаніхі сяліліся ў сям’і нявесты і некалькі гадоў адпрацоўвалі права на шлюб. Калі гэта значыла пераход у іншую абшчыну, жаніх атрымоўваў сацыяльны статус, ніжэйшы за абшчынніка, але вышэйшы за раба. Пасля жаніцьбы маладыя маглі пераехаць да яго сваякоў або застацца ў сям’і нявесты. === Фальклор і прыкладное мастацтва === [[Файл:Wooden mask Aleut BM Am---2080.jpg|thumb|150 px|Драўляная маска]] Асаблівасцю алеуцкай вуснай спадчыны з’яўляецца яе [[сінкрэтызм]]<ref>{{Cite web |url=https://kamlib.ru/ethnography/dir3/xxiv_kamchatka_raznymi_narodami_obitaema/mifologiya_i_folklor_aleutov_na_materiale_truda_svyatitelya_i_veniaminova_zapiski_ob_ostrovakh_unalashkinskogo_otdela_/ |title=Мифология и фольклор алеутов (на материале труда святителя И. Вениаминова «Записки об островах уналашкинского отдела») |access-date=28 ліпеня 2021 |archive-date=28 ліпеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210728111716/https://kamlib.ru/ethnography/dir3/xxiv_kamchatka_raznymi_narodami_obitaema/mifologiya_i_folklor_aleutov_na_materiale_truda_svyatitelya_i_veniaminova_zapiski_ob_ostrovakh_unalashkinskogo_otdela_/ |url-status=dead }}</ref>. Алеуцкія [[казка|казкі]] ўмоўна падзяляюцца на [[міфалогія|міфалагічныя]], [[гісторыя|гісторыка]]-апавядальныя і забаўляльныя. Першыя адлюстроўваюць дахрысціянскія погляды алеутаў, апавядаюць пра ўзнікненне пэўных месцаў і рэчаў. Другія ўтрымоўваюць пераказ як сапраўдных, так і [[міф]]ічных [[генеалогія|генеалагічных]] паданняў пра продкаў або выбітных асоб. Забаўляльныя казкі маюць павучальны і [[сатыра|сатырычны]] характар. Папулярны герой казак — [[крумкач]] ''Qanglaagix''. У мінулым [[свята|святы]] арганізоўваліся пераважна ўзімку і мелі [[рытуал]]ьны характар. Іх суправаджалі [[песня|песні]] і [[танец|танцы]] пад гукі [[Бубен|бубна]] і [[цытра|цытры]]. Вядомы старажытныя танцы крумкача, [[Палтусы|палтуса]], [[надвор'е|надвор’я]], [[паляванне|паляўнічага]]<ref>[https://www.qawalangin.com/unangax The Unangan | Q Tribe — Qawalangin Tribe of Unalaska]</ref> і інш. У нашы дні адраджэнне песенна-танцавальных традыцый з’яўляецца моцным стымулам для захавання тоеснасці алеутаў. На [[Астравы Прыбылова|астравах Прыбылова]] і [[Камандорскія астравы|Камандорскіх астравах]] створаны алеуцкія музычныя калектывы. У [[2017]] г. камандорскі танцавальны калектыў «Ангих» стаў лаўрэатам міжнароднага харэаграфічнага турніра «Танцавальны час»<ref>{{Cite web |url=https://www.kamgov.ru/news/tancevalnyj-kollektiv-kamcatki-stal-laureatom-mezdunarodnogo-horeograficeskogo-turnira-12910 |title=Танцевальный коллектив Камчатки стал лауреатом международного хореографического турнира |access-date=28 ліпеня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210728115231/https://www.kamgov.ru/news/tancevalnyj-kollektiv-kamcatki-stal-laureatom-mezdunarodnogo-horeograficeskogo-turnira-12910 |archivedate=28 ліпеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. Са святамі і іншымі рытуаламі таксама звязаны выраб [[маска|масак]]. Маскі часцяком знаходзяць у пахаваннях<ref>[https://alaska.si.edu/record.asp?id=24 Mask] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210728114841/https://alaska.si.edu/record.asp?id=24 |date=28 ліпеня 2021 }}</ref>. Алеуты вядомы шматкаляровым роспісам і [[арнамент]]аваннем [[зброя|зброі]] і пабытовых рэчаў, разьбой па [[драўніна|дрэву]] і [[косць|косці]]<ref>{{Cite web |url=https://arctic-megapedia.com/blog/2020/12/08/%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80-%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D0%BE%D0%B2/ |title=Фольклор алеутов |access-date=28 ліпеня 2021 |archive-date=28 ліпеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210728115709/https://arctic-megapedia.com/blog/2020/12/08/%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80-%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D0%BE%D0%B2/ |url-status=dead }}</ref>. == Мова == [[Алеуцкая мова]] належыць да [[эскімоска-алеуцкія мовы|эскімоска-алеуцкай сям’і моў]]. Першы [[алфавіт]] і [[граматыка]] на аснове [[кірыліца|кірыліцы]] былі распрацаваны ў [[1846]] г. У нашы дні ў [[ЗША]] карыстаюцца алеуцкім алфавітам на аснове [[лацінскі алфавіт|лацінкі]] (варыянт [[1997]] г.), у Расіі — кірыліцы<ref name="omniglot.com"/>. Аднак колькасць носьбітаў алеуцкай мовы ў нашы дні невялікая — каля 200 чалавек. Усе яны з’яўляюцца [[Білінгвізм|білінгвамі]]. == Рэлігія == Звесткі пра дахрысціянскія вераванні алеутаў захаваліся дзякуючы запісам [[праваслаўе|праваслаўных]] місіянераў [[19 стагоддзе|XIX]] ст., [[археалогія|археалагічным]] знаходкам і некаторым [[міфалогія|міфалагічным]] сюжэтам, таму маюць фрагментарны характар. Алеуты верылі ў бога-творцу ''Агугум'' (''Agugux'')<ref>[https://arctic-megapedia.com/blog/2020/12/08/%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D1%8F-%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%83%D1%82%D0%BE%D0%B2/ Религия алеутов]{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>[http://www.native-languages.org/agugux.htm Native American Legends: Agugux]</ref>, аднак асобна не шанавалі яго. Вернікі былі перакананы, што навакольны свет населены шматлікімі духамі [[прырода|прыроды]]. Важную ролю адыгрывалі культы, звязаныя са здабычай, шанаванне духаў мора і здабытых жывёл<ref>[https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1525/aa.1938.40.3.02a00070 Margaret Lantis. THE ALASKAN WHALE CULT AND ITS AFFINITIES] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210729211408/https://anthrosource.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1525/aa.1938.40.3.02a00070 |date=29 ліпеня 2021 }}</ref>. Духі прыроды ўяўляліся як міласэрнымі, так і помслівымі. Напрыклад, [[сонца]] магло асляпіць, а [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|месяц]] — забіць камянямі таго, хто іх абразіў. Мужчыны гуртаваліся для перадачы патаемных ведаў, арганізоўвалі супольныя рэлігійныя відовішчы<ref>[https://arzamas.academy/materials/127 Об алеутских демонах: Рассказ епископа Иннокентия (Вениаминова) о том, как жителям острова Уналашка являются дьяволы, а они их изгоняют]</ref>, прыносілі ахвяры духам на пагорку каля роднага паселішча. Практыкавалася абарончая [[магія]] ў выглядзе [[Замовы|замоў]], [[абярэг]]аў, [[арнамент]]аваных малюнкаў. У алеутаў меўся інстытут [[шаманізм|шаманаў]], але іх роля ў [[грамадства|грамадстве]] не была значнай<ref>[https://www.tota.world/article/805 Aleut Beliefs, 1880s]</ref>. Лічылася, што яны залежаць ад духаў, з якімі кантактуюць, звычайна былі беднымі і рэдка прымалі ўдзел у супольным жыцці. Алеуты верылі ў замагільны свет, дзе памерлыя быццам бы жылі ў вёсках, падобных да зямных<ref>[https://aleutianislandsworkinggroup.wordpress.com/tag/aleut-belief-system/ Debra G. Corbett. Journeys to Hakaadan Kuyuudax, the Sky Worlds]</ref>. Нябожчыкаў хавалі седзячы каля [[барабара|барабары]] або ў [[пячора|пячоры]]. Разам са старэйшынамі хавалі [[рабства|рабоў]]-падлеткаў, якіх да пачатку цырымоніі душылі<ref>{{Cite web |title=Shamans and Seal Oil: Health and Healing in Traditional Alaska Native Societies |url=https://arctichealth.org/media/pubs/288373/Shamans%20and%20Seal%20Oil.pdf |accessdate=29 ліпеня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210729214847/https://arctichealth.org/media/pubs/288373/Shamans%20and%20Seal%20Oil.pdf |archivedate=29 ліпеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. Некаторых нябожчыкаў [[мумія|муміфікавалі]]<ref>[https://www.smithsonianmag.com/history/fascinating-relics-108792535/ Fascinating Relics Smithsonian’s wide-ranging mummy collection still speaks to us from centuries past]</ref>, іх рэшткі перыядычна наведваліся сваякамі для пашаны<ref>[https://www.apiai.org/departments/cultural-heritage-department/culture-history/history History — Aleutian Pribilof Islands Association]</ref>. Целы забітых ворагаў абавязкова рассякаліся на часткі, каб душа памерлага не магла адпомсціць жывым. Першымі распаўсюджвальнікамі [[хрысціянства]] сярод алеутаў маглі быць [[рускія]] здабытчыкі. Першыя місіянеры, прадстаўнікі [[Руская Праваслаўная Царква|Рускай праваслаўнай царквы]], прыбылі на [[Аляска|Аляску]] толькі ў [[1796]] г.<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/319966.html «Истоки Православия на Аляске». Доклад митрополита Калужского и Боровского Климента на конференции «200 лет российско-американских отношений»]</ref> Асаблівае месца ў гісторыі хрысціянізацыі алеутаў набылі святары [[:ru:Иннокентий (Вениаминов)|Іаан Веніамінаў]] і Якаў Няцветаў<ref>[http://depts.washington.edu/pnwcesu/reports/P15AC01497_Final_Report_2.pdf THE SPREAD OF RUSSIAN ORTHODOXY IN ALASKA: IOANN VENIAMINOV AND IAKOV NETSVETOV]</ref>, якія працавалі ў [[19 стагоддзе|XIX]] ст. З канца XIX ст. алеутаў наведвалі прадстаўнікі [[пратэстантызм|пратэстанцкіх]] місій. Дзякуючы іх намаганням вернікі-алеуты спавядаюць хрысціянства, прычым большасць з’яўляецца праваслаўнымі. == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Алеуты||248}} * ''Ляпунова Р. Г.'' [https://www.booksite.ru/fulltext/russ_america/pdf/180/180.pdf Алеуты: Очерки этнической истории]. — Ленинград: Наука, 1987. ISBN 978-0-9965837-1-8 * [https://www.prlib.ru/item/1292115 Сокровища Кунсткамеры. Алеуты: какими их увидел В. Иохельсон = Treasures of the kunstkamera. Aleuts: through the eyes of V. Iokhel'son / Авторы-составители: С. Корсун, Н. Таксами, Н. Ушаков]. — Санкт-Петербург : ГИПП «Искусство России», 2001. ISBN 5-88431-059-5 * ''Bergslan, K.'' [https://library.alaska.gov/hist/hist_docs/docs/anlm/40899575.pdf Ancient Aleut Personal Names]. — Alaska Native Language Center, 1998. ISBN 1-55500-065-7 * ''Laughlin, William S.'' Aleuts: Survivors of the Bering Land Bridge. — New York: Holt, Rinehart and Winston, 1980. ISBN 9780030812699 == Спасылкі == {{commons|Category:Aleut}} * [https://www.thealeutfoundation.org The Aleut Foundation] * [https://aleutcorp.com Aleut Corporation] * [https://www.apiai.org Aleutian Pribilof Islands Association] * [https://www.eatribes.org Eastern Aleutian Tribes] * [https://www.everyculture.com/North-America/Aleut.html Aleut: Countries and Their Cultures] * [https://www.newworldencyclopedia.org/entry/aleut Aleut — New World Encyclopedia] * [https://serc.carleton.edu/research_education/nativelands/pribilofs/culture.html Cultural Heritage of the Aleuts] * [http://moo-ansarko.ru Местная общественная организация «АНСАРКО»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210619031009/https://moo-ansarko.ru/ |date=19 чэрвеня 2021 }} * [https://www.culture.ru/materials/50957/ischezayushie-narody-rossii-aleuty Исчезающие народы России. Алеуты] * [https://www.kommersant.ru/doc/3650233 Русские алеуты] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Карэнныя народы Амерыкі]] [[Катэгорыя:Народы Аляскі]] [[Катэгорыя:Народы Расіі]] [[Катэгорыя:Народы Азіі]] [[Катэгорыя:Алеуты| ]] jqxhnyxw534930uwq0tikz3us5av5sg 0 107335 5146076 5051011 2026-05-24T12:25:18Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146076 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Брэжга}} {{Навуковец}} '''Балясла́ў Ры́чардавіч Брэ́жга''' ({{lang-lv|Boļeslavs Brežgo}}; {{ДН|12|4|1887}} (31 сакавіка), [[Рэжыцкі павет]] — {{ДС|30|9|1957}}, [[Рыга]]) — беларускі і латвійскі [[гісторык]], [[археолаг]], [[археограф]], [[палеограф]], [[філолаг]]. Доктар гісторыі (1933), прафесар. Удзельнік [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Даследчык гісторыі Беларусі і Латгаліі, актыўны ўдзельнік беларускага навуковага і грамадскага жыцця ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === Нарадзіўся 31 сакавіка (12 красавіка) 1887 года ў [[Рэжыцкі павет|Рэжыцкім павеце]] [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] ў сям’і сталяра. У 1904 годзе скончыў [[Рэжыцкае гарадское трохкласнае вучылішча]]. У 1908 годзе паступіў на вайсковую службу, якую адбываў у [[Віцебск]]у. У 1910 годзе скончыў экстэрнам [[Віцебская мужчынская гімназія|Віцебскую Аляксандраўскую гімназію]]. У 1911 годзе паступіў на вучобу ў [[Віцебскае аддзяленне Маскоўскага археалагічнага інстытута]]. === Ваенная служба === З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] прайшоў паскораны курс у Тыфліскім ваенным вучылішчы і быў выпушчаны ў 9-ы Сібірскі стралковы полк. 17 лістапада 1914 года быў цяжка паранены ў пахвінную вобласць каля вёскі Хальена. Пасля працяглага лячэння ад ранення быў пераведзены ў штаб [[Дзвінская ваенная акруга|Дзвінскай ваеннай акругі]]. Выконваў абавязкі старшага ад’ютанта ўпраўлення Дзвінскай зводнай запасной інжынернай брыгады<ref>[https://ria1914.info/index.php/%D0%91%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B3%D0%BE_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2_%D0%A0%D0%B8%D1%87%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Брежго Болеслав Ричардович]</ref>. У 1917 годзе атрымаў чын [[паручнік]]а. === Навуковая кар'ера ў Віцебску === 27 лістапада 1917 года як вольны слухач скончыў [[Віцебскае аддзяленне Маскоўскага археалагічнага інстытута]] па археалагічным і археаграфічным аддзяленнях. 2 снежня таго ж года быў абраны правадзейным членам інстытута і пакінуты пры кафедры «Старажытнасці Паўночна-Заходняга краю» для падрыхтоўкі да прафесарскага звання. 6 лютага 1918 года абраны загадчыкам Віцебскага аддзялення інстытута, а ў ліпені 1918 года стаў яго ганаровым членам. Прадставіў тры дысертацыі на атрыманне званняў: * вучонага археографа (архівіста) — «Архівы Полацка-Віцебскага края ў іх мінулым і сапраўдным» (руск.: Архивы Полоцко-Витебского края в их прошлом и настоящем, 1916); * вучонага археолага — «Матэрыялы для археалагічнай карты Віцебскай губерні» (руск.: Материалы для археологической карты Витебской губернии, 1917); * вучонага гісторыка мастацтваў — «Ян Матэйка як прадстаўнік польскага гістарычнага жывапісу» (руск.: Ян Матейко как представитель польской исторической живописи, 1918). За ўсе тры дысертацыі яму надалі званні і ўзнагародзілі залатымі медалямі. З лістапада 1918 года працаваў асістэнтам кафедры «Старажытнасці Паўночна-Заходняга краю», са студзеня 1920 года — прафесар на розных кафедрах, з 7 сакавіка 1920 года — памочнік рэктара, а з чэрвеня 1921 да 1925 года займаў пасаду прарэктара інстытута. Адначасова з 31 сакавіка 1919 да 5 снежня 1923 года з'яўляўся ўпаўнаважаным Галоўнага ўпраўлення архіўнай справы [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] па Віцебскай губерні. На Першай усебеларускай канферэнцыі архіўных работнікаў (1924) ён выступіў з трыма грунтоўнымі дакладамі. === Дзейнасць у Латвіі === У 1925 годзе Баляслаў Брэжга эміграваў у [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвію]]. Жыў у [[Рыга|Рызе]], дзе ў 1925—1937 гадах працаваў прафесарам Рускіх універсітэцкіх курсаў (з 1930 года — [[Рускі інстытут універсітэцкіх ведаў]]). Быў членам Таварыства садзейнічання акадэмічнай адукацыі. У 1933 годзе ў [[Свабодны ўніверсітэт Бруселя|Брусельскім універсітэце]] паспяхова абараніў дысертацыю на ступень доктара гісторыі па тэме «Латгальскае сялянства ў 1772—1861 гадах». Навуковец актыўна супрацоўнічаў з беларускай дыяспарай інтэлектуалаў. Ён усталяваў цесныя кантакты з [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускім навукова-краязнаўчым таварыствам у Латвіі]] (БНКТЛ), куды бясплатна перадаў шэраг гістарычных прац са свайго кнігазбору. Таксама ён перадаў таварыству копію ўнікальнай карты Полацкага ваяводства (1579—1588), якую адшукаў у Ватыканскім музеі{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=55, 69}}. У 1932 годзе кіраўніцтва БНКТЛ рыхтавала да выдання даследаванне Брэжгі «Ахова помнікаў старажытнасці на Віцебшчыне». Першапачаткова планавалася перакласці працу з рускай на беларускую мову і надрукаваць у часопісе «[[Беларуская школа ў Латвіі]]», аднак, улічваючы высокі навуковы ўзровень тэксту, было вырашана выдаць яе ў выглядзе асобнай брашуры{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=74}}. У 1932 годзе Брэжга таксама кіраваў археалагічнай экспедыцыяй, якая даследавала руіны полацкага паселішча [[Герцыке]]{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=69}}. У 1937—1940 гадах Брэжга працаваў інспектарам Упраўлення па ахове помнікаў даўніны. Выступіў адным з арганізатараў [[Латгальскі цэнтральны музей|Латгальскага цэнтральнага музея]]. Пасля ўсталявання савецкай улады ў 1940—1941 гадах займаў пасаду дырэктара [[Даўгаўпілс|Даўгаўпілскага]] павятовага дзяржаўнага архіва. Пасля вайны, з 1945 года, быў прафесарам кафедры славянскай філалогіі [[Латвійскі ўніверсітэт|Латвійскага ўніверсітэта]]. Адначасова з 1946 года працаваў старшым навуковым супрацоўнікам [[Iнстытут гісторыі і матэрыяльнай культуры АН Латвійскай ССР|Iнстытута гісторыі і матэрыяльнай культуры АН Латвійскай ССР]]. Памёр 30 верасня 1957 года ў Рызе. Пахаваны на мясцовых могілках. == Навуковая дзейнасць == Баляслаў Брэжга прысвяціў сваё жыццё вывучэнню гісторыі сувязей [[Беларусь|Беларусі]] і [[Латвія|Латвіі]], а таксама гісторыі [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] на [[Віцебшчына|Віцебшчыне]]. Ён дэталёва даследаваў дагаворныя граматы паміж [[Рыга|Рыгай]] і [[Полацк]]ам, склаў шырокую бібліяграфію па гісторыі Беларусі. Як філолаг ён збіраў матэрыялы для параўнальнага аналізу [[беларуская мова|беларускай мовы]] і [[латгальская мова|латгальскага дыялекту]]. Аўтар больш чым 120 друкаваных навуковых прац, каля 30 з якіх непасрэдна прысвечаны гісторыі [[Віцебск]]а і Полацка. == Сям’я == Быў жанаты з Настассяй Рыгораўнай Брэжгай. == Працы == * Брежго Б. Инициалы и орнамент в актовых книгах Витебского архива древни актов XVI—XVIII столетий // Виленский вестник. 1915; * Брэжго Б. Архівы i архіўная праца ў Віцебшчыне // Віцебшчына. Віцебск, 1925. Т. 1; * Брэжго Б. Адносіны палачан і латышоў у VIII—XVIII вв. // Школьная праца. Дзьвінск, 1926. Т. 1; * Брэжго Б. Карта Полацкага ваяводства 1579—1588 гг. // Голас беларуса. Рыга, 1926. № 38; * Breżgo B. Klasztor Taduliński na Witebszczyźnie // Ziemia. 1929. Nr.13; * Breżgo B. Instytut archeologiczny // Ateneum Wileńskie. 1929. T. VI. Nr. 3—4; * Брэжго Б. Архэолёгічны інстытут на Беларусі // Школа і жыццё. Рыга, 1930. № 1; * Брэжго Б. Ахова помнікаў старажытнасьці на Віцебшчыне // Беларуская школа. Рыга, 1932. № 4, 5; 1933. № 4—6; * Брэжго Б. Замкі Віцебшчыны. Вільня, 1933. (Адбітка з Гадавіка Беларускага Навуковага Таварыства, кн. І). 38 с. * Брэжга Баляслаў. Жалаба рыскае рады канца ХІІІ стаг. // Запісы Беларускага Навуковага Таварыства. Выданьне непэрыядычнае. Сшыток 1. Вільня, 1938. С. 35—40, іл. * Брэжга Б. Мястэчка Глазомічы або Янавічы ў Віцебшчыне ў XVIII стагодьзі // Запісы Беларускага Навуковага Таварыства. Выданьне непэрыядычнае. Сшыток 1. Вільня, 1938. С. 50—53. * Breżgo B. Sztuki piękne w kolegium oraz w akademii OO. Jezuitów w Połocku w XVIII i XIX w. // Prace i Materiały Sprawozdawcze Sekcji Historji Sztuki Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Wilnie. Wilno, 1938/39. T. 3. S. 29―39; * Brežgo B. Latgolas inventari un generalmērišonas zemu aproksti (1695.—1784.). Daugavpils, 1943. 412 lpp.; * Брежго Б. Р. Очерки по истории крестьянских движений в Латгалии, 1577—1907. Рига, 1956; * Доклад Б. Р. Брежго «Об архивах и архивной работе в Витебской губернии» // Первая всебелорусская конференция архивных работников 12—15 мая 1924 г. Документы и материалы / Составитель М. Ф. Шумейко. Минск: БелНИИДАД, 1999. С. 58—90; * Доклад Б. Р. Брежго «Сдача, прием, размещение и хранение архивных материалов в Белоруссии» // Первая всебелорусская конференция архивных работников 12—15 мая 1924 г. Документы и материалы / Составитель М. Ф. Шумейко. Минск: БелНИИДАД, 1999. С. 97—115; * Доклад Б. Р. Брежго «О подготовке архивных работников в Белоруссии» // Первая всебелорусская конференция архивных работников 12—15 мая 1924 г. Документы и материалы / Составитель М. Ф. Шумейко. Минск: БелНИИДАД, 1999. С. 116—121. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Profesors Boļeslavs Brežgo / Sast. H.Strods. Rēzekne, 1990. 57 lpp. (змешчана бібліяграфія прац Брэжгі); * ''Strods H.'' Vēsturnieks Boleslavs Brežgo septiņdesmitgadnieks // Latvijas PSR Zinātņu Akademijas Vēstis. 1957. Nr. 5 (118). 147.—157. lpp. (змешчана бібліяграфія прац Брэжгі); * ''Zeile P.'' Latgales kultūras vēsture. Rēzekne: Latgales kultūras centra izdevniecība, 2006. 423.—425.lpp.; * {{кніга|загаловак=Беларусь: Энцыклапедычны даведнік|адказны=Рэдкал.: Б. І. Сачанка і інш|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1995|старонкі=|старонак=800|isbn =985-11-0026-9|тыраж=5000}} * ''Дорошенко В. В.'' Уроки историка Б. Р. Брежго // Археографический ежегодник за 1993 год. М.: Наука, 1995. С. 215—221; * ''Екабсон Э.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/istorik-boleslav-brezhgo-1887-1957-neizvestnoe-v-biografii Историк Болеслав Брежго (1887—1957): неизвестное в биографии] // Латыши и белорусы: вместе сквозь века. — Вып. 8., 2019. — ISSN 2312—2188 — С. 24-34. * {{кніга|загаловак=Памяць: Гіст.-дакументальная хроніка Віцебска: У 2-х кн. Кн. 2-я|адказны=Рэд. кал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2003|старонкі=|старонак=680|isbn=985-11-0257-1|тыраж=5000}} * ''Панізнік С.'' Ён уздымаў старонкі віцебска-полацкай даўніны // Полацк: карані нашага радавода. Полацкая зямля як сацыякультурная прастора ўзнікнення і развіцця беларускага этнасу і нацыянальнай дзяржаўнасці. Міжнародная навуковая канферэнцыя 5—6 верасня 1995 года. Полацк, 1996. С. 191—194; * ''Панізнік С.'' Ён уздымаў старонкі даўніны // Голас Радзімы. 1978. № 18; * Первая всебелорусская конференция архивных работников 12—15 мая 1924 г. Документы и материалы / Составитель М. Ф. Шумейко. Минск: БелНИИДАД, 1999. 147 с.; * ''Пішчулёнак, Міхаіл''. Віцебшчына архіўная. // Беларусі гістарычны часопіс, № 4, 2002 г. * ''Подлипский А. М.'' Витебская Александровская гимназия (1808—1918). Витебск, 1994. С. 54—56; * ''Цаль Т. В.'' Брэжга Баляслаў Рычардавіч // Архівісты Беларусі. Біябібліяграфічны даведнік. Мінск: БелНДІДАС, 2006. С. 75—77; * ''Цоя С.'' Русский институт университетских знаний в межвоенной Латвии // Русский мир и Латвия. Арабажинские курсы. Альманах. Вып. XXXII. Рига, 2013. С. 18—200. * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936)|выданне=[[Беларускі гістарычны агляд (часопіс)|Беларускі Гістарычны Агляд]]|тып=часопіс|год=2023|том=ХХХ|старонкі=52—77|спасылка=https://www.academia.edu/112546177/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B5_%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%9E%D1%87%D0%B0%D0%B5_%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D1%9E_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96_%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8D%D0%BD%D0%BD%D0%B5_%D1%96_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_1932_1936_|ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} == Спасылкі == {{Commons}} * {{vkl.by|343}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Брэжга Баляслаў Рычардавіч}} [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Філолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віцебскага аддзялення Маскоўскага археалагічнага інстытута]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Латвіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Латвійскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Дактары гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 12 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1887 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рэжыцкім павеце]] [[Катэгорыя:Памерлі 30 верасня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1957 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Рызе]] igyi4nz180r8htvfdbkvdwyul9u4i6v 0 108921 5146378 5125165 2026-05-25T08:10:44Z M.L.Bot 261 /* Вядомыя асобы */ афармленне 5146378 wikitext text/x-wiki '''Александровіч''' — беларускае прозвішча. == Вядомыя асобы == * [[Айша Браніславаўна Александровіч]] (нар. 1947) — беларускі мастак па касцюмах, педагог. * [[Алег Радаслававіч Александровіч]] (нар. 1952) — беларускі вучоны ў галіне энтамалогіі. * [[Аляксандр Александровіч]] (нар. 1997) — беларускі футбаліст. * [[Алеся Александровіч]] — беларуская літаратуразнаўца і педагог. * [[Анатоль Вячаслававіч Александровіч]] (1953—2017) — беларускі графік. * [[Андрэй Іванавіч Александровіч]] — беларускі паэт. * [[Валянціна Аляксееўна Александровіч]] — беларуская ўрач і арганізатар аховы здароўя. Заслужаны ўрач Беларускай ССР. * [[Віктар Францавіч Александровіч]] — беларускі мастак. * [[Ісмаіл Мустафавіч Александровіч]] — беларускі інжынер-будаўнік. Тройчы галоўны муфтый Беларусі. * [[Кастусь Александровіч|Канстанцін Адамавіч (Кастусь) Александровіч]] (1890—1933) — беларускі настаўнік, тэатральны рэжысёр і акцёр ў Латвіі * [[Канстанцін Казімір Александровіч]] (XVII ст.) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч. * [[Маргарыта Віктараўна Александровіч]] — салістка Беларускага дзяржаўнага акадэмічнага музычнага тэатра. Народная артыстка Беларусі (2022). * [[Наталля Пятроўна Александровіч]] — беларускі археазаолаг. * [[Самуіл Хусэйнавіч Александровіч]] (?—1944) — аўтар унікальнага «Літаратурнага дзённіка» пра жыццё перадваеннага Мінска, брат Сцяпана Александровіча. * [[Станіслаў Александровіч]] — польскі гісторык. * [[Стэфан Яўстахій Александровіч]] (? — 1700) — гарадзенскі падкаморы і маршалак, кашталян новагародскі. * [[Сцяпан Хусейнавіч Александровіч]] (1921—1986) — беларускі пісьменнік, літаратуразнаўца, крытык, краязнаўца. * [[Тамаш Валяр’ян Александровіч]] (1732—1794) — кашталян візнаўскі і падляшскі, ваявода падляшскі (1790—1794). * [[Уладзімір Аляксандравіч Александровіч]] (нар. 1957) — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Хасень Мустафавіч Александровіч]] — беларускі хімік. * [[Язэп Найдзюк|Юзаф або Язэп Александровіч]], або Язэп Найдзюк (1909—1984) — беларускі нацыянальны дзеяч, выдавец і друкар * [[Якуб Мустафавіч Александровіч]] — беларускі вучоны-эканаміст. * [[Ян Уладзіслаў Александровіч]] (?—1644) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч. == Гл. таксама == * [[Алексютовіч]] {{спіс цёзак2|беларускія}} cq3mybfi8lvukeh7wj6xvjowmakyfl0 5146383 5146378 2026-05-25T08:18:17Z M.L.Bot 261 /* Вядомыя асобы */ 5146383 wikitext text/x-wiki '''Александровіч''' — беларускае прозвішча. == Вядомыя асобы == * [[Айша Браніславаўна Александровіч]] (нар. 1947) — беларускі мастак па касцюмах, педагог. * [[Алег Радаслававіч Александровіч]] (нар. 1952) — беларускі вучоны ў галіне энтамалогіі. * [[Аляксандр Александровіч]] (нар. 1997) — беларускі футбаліст. * [[Алеся Александровіч]] — беларуская літаратуразнаўца і педагог. * [[Анатоль Вячаслававіч Александровіч]] (1953—2017) — беларускі графік. * [[Андрэй Іванавіч Александровіч]] — беларускі паэт. * [[Валянціна Аляксееўна Александровіч]] — беларуская ўрач і арганізатар аховы здароўя. Заслужаны ўрач Беларускай ССР. * [[Віктар Францавіч Александровіч]] — беларускі мастак. * [[Ісмаіл Мустафавіч Александровіч]] — беларускі інжынер-будаўнік. Тройчы галоўны муфтый Беларусі. * [[Кастусь Александровіч|Канстанцін Адамавіч (Кастусь) Александровіч]] (1890—1933) — беларускі настаўнік, тэатральны рэжысёр і акцёр у Латвіі * [[Канстанцін Казімір Александровіч]] (XVII ст.) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч. * [[Канстанцін Казіміравіч Александровіч]] (1865-1900-я) — дэпутат [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі I склікання|Дзяржаўнай думы Расійскай імперыі I склікання]] ад Віленскай губерні * [[Маргарыта Віктараўна Александровіч]] — салістка Беларускага дзяржаўнага акадэмічнага музычнага тэатра. Народная артыстка Беларусі (2022). * [[Наталля Пятроўна Александровіч]] — беларускі археазаолаг. * [[Самуіл Хусэйнавіч Александровіч]] (?—1944) — аўтар унікальнага «Літаратурнага дзённіка» пра жыццё перадваеннага Мінска, брат Сцяпана Александровіча. * [[Станіслаў Александровіч]] — польскі гісторык. * [[Стэфан Яўстахій Александровіч]] (? — 1700) — гарадзенскі падкаморы і маршалак, кашталян новагародскі. * [[Сцяпан Хусейнавіч Александровіч]] (1921—1986) — беларускі пісьменнік, літаратуразнаўца, крытык, краязнаўца. * [[Тамаш Валяр’ян Александровіч]] (1732—1794) — кашталян візнаўскі і падляшскі, ваявода падляшскі (1790—1794). * [[Уладзімір Аляксандравіч Александровіч]] (нар. 1957) — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Хасень Мустафавіч Александровіч]] — беларускі хімік. * [[Язэп Найдзюк|Юзаф або Язэп Александровіч]], або Язэп Найдзюк (1909—1984) — беларускі нацыянальны дзеяч, выдавец і друкар * [[Якуб Мустафавіч Александровіч]] — беларускі вучоны-эканаміст. * [[Ян Уладзіслаў Александровіч]] (?—1644) — вялікалітоўскі дзяржаўны дзеяч. == Гл. таксама == * [[Алексютовіч]] {{спіс цёзак2|беларускія}} cfud44lwwei5irkdvz2m6zmr7m9ki6z 0 111690 5146353 4992277 2026-05-25T07:22:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146353 wikitext text/x-wiki {{Міжнародныя адносіны |Назва = Беларуска-латвійскія адносіны |Выява =Belarus Latvia Locator.png |Краіна1 = Беларусь |Краіна2 = Латвія |Колер1 = green |Колер2 = orange }} '''Беларуска-латвійскія адносіны''' — двухбаковыя дыпламатычныя адносіны паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] і [[Латвія|Латвійскай Рэспублікай]]. Краіны маюць агульную дзяржаўную мяжу і ўзаемадзейнічаюць у эканамічнай, палітычнай і культурнай сферах. Важным аспектам двухбаковых адносін з’яўляецца транзіт беларускіх тавараў праз латвійскія порты на [[Балтыйскае мора|Балтыйскім моры]]. Абедзве краіны з’яўляюцца членамі [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] і [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]]. Дыпламатычныя адносіны былі ўстаноўлены 7 красавіка 1992 года<ref name="mfa_lv">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20080907025526/http://www.mfa.gov.lv/lv/Arpolitika/divpusejas-attiecibas/4176/ |title=Двухбаковыя адносіны |publisher=Міністэрства замежных спраў Латвіі |lang=lv |accessdate=25 мая 2026}}</ref>, а адкрыццё абодвух пасольстваў адбылося ў 1993 годзе<ref name="mid_rb">{{cite web |url=http://mfa.gov.by/ru/foreign-policy/bilateral/europe/f19cc91091c42e10.html |title=Інфармацыя пра двухбаковыя адносіны |publisher=Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306235420/http://www.peeep.us/6b740a26 |archivedate=6 сакавіка 2016 |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. У Беларусі ёсць пасольства ў [[Рыга|Рызе]] і консульства ў [[Даўгаўпілс]]е. Пасол Беларусі ў Латвіі — [[Васіль Міхайлавіч Марковіч]]. Раней пасламі былі [[Міхаіл Афанасьевіч Марыніч|Міхаіл Марыніч]], [[Аляксандр Міхайлавіч Герасіменка|Аляксандр Герасіменка]], [[Марына Іванаўна Даўгаполава]]. У Латвіі ёсць пасольства ў [[Мінск]]у і консульства ў [[Віцебск]]у. Пасол Латвіі ў Беларусі — [[Міхаіл Папкоў]]. Раней паслом была [[Майра Мора]]. У Латвіі на сярэдзіну 2010 года пражывала 2014 грамадзян Беларусі<ref name="pmlp">{{cite web |url=http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2010/ISVP_Latvija_pec_VPD.pdf |title=Колькасць жыхароў Латвіі па грамадзянстве |publisher=Упраўленне па справах грамадзянства і міграцыі Латвіі |date=2010 |lang=lv |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811060350/http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2010/ISVP_Latvija_pec_VPD.pdf |archivedate=11 жніўня 2011 |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Акрамя таго, у Латвіі пражывае каля 79 700 [[Беларусы ў Латвіі|этнічных беларусаў]], якія з’яўляюцца другой па колькасці нацыянальнай меншасцю краіны (каля 3,5 % насельніцтва). У Беларусі паводле дадзеных перапісу 1999 года пражывала 2239 латышоў<ref name="belstat">{{cite web |url=https://archive.today/20120526194734/belstat.gov.by/homep/ru/perepic/p5.php |title=Нацыянальны склад насельніцтва Рэспублікі Беларусь |publisher=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь |date=1999 |lang=ru |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Латвійскі экспарт у Беларусь склаў у 2009 годзе 92 млн латаў, беларускі ў Латвію — 163 млн латаў<ref name="csb">{{cite web |url=https://archive.today/20120709120606/data.csb.gov.lv/Dialog/varval.asp?ma=AT0020a&ti=AT02.+EXPORTS+AND+IMPORTS+BY+COUNTRIES+AND+TERRITORIES+(thsd+LVL)&path=../DATABASEEN/atirdz/Annual%20statistical%20data/Foreign%20trade/&lang=1 |title=Экспарт і імпарт паводле краін і тэрыторый |publisher=Цэнтральнае статыстычнае ўпраўленне Латвіі |date=2009 |lang=en |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. З 2004 па 2008 год тавараабарот паміж краінамі вырас з 395,8 да 2322,2 мільёнаў долараў<ref name="mid_rb" />. Асноўныя артыкулы беларускага экспарту — [[нафтапрадукты]], прадукцыя хімічнай, металургічнай і машынабудаўнічай галін прамысловасці, а таксама неапрацаваныя лесаматэрыялы; асноўныя артыкулы латвійскага экспарту — морапрадукты, кормы для жывёл, прадукцыя тэкстыльнай, фармацэўтычнай і металургічнай прамысловасці<ref name="mid_rb" />. == Гісторыя ўзаемных адносін == === Перыяд Беларускай Народнай Рэспублікі === У перыяд існавання [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў 1919—1920 гадах назіралася актывізацыя беларуска-латвійскіх кантактаў. У жніўні 1919 года ў [[Рыга|Рызе]] адкрылася [[Консульства БНР у Рызе|консульства БНР]], якое ўзначаліў [[Канстанцін Цярэшчанка]] (пазней абавязкі консула выконваў [[Барыс Шымковіч]], а затым [[Язэп Чарапук]]). Тагачасны міністр замежных спраў Латвіі [[Зігфрыд Ганна Мееровіц|Зігфрыд Мееровіц]] абяцаў беларускаму боку падтрымку на міжнароднай арэне і перадачу пад кантроль [[Урад Беларускай Народнай Рэспублікі|урада БНР]] [[Люцынскі павет|Люцынскага]], [[Дрысенскі павет|Дрысенскага]] і [[Себежскі павет|Себежскага паветаў]] [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] (а магчыма, і [[Полацк]]а) пасля іх вызвалення ад бальшавікоў{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. У верасні 1919 года ў латвійскай сталіцы пачала працаваць [[Вайскова-дыпламатычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі]] пад кіраўніцтвам палкоўніка [[Кастусь Езавітаў|Кастуся Езавітава]]. Місія займалася дыпламатычнай і консульскай працай, наладзіла ўласнае прэс-бюро, а ў снежні 1919 года адкрыла рэгістрацыйна-пашпартнае аддзяленне ў [[Ліепая|Лібаве]]. Адной з яе галоўных задач было фарміраванне [[Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі|ўзброеных сіл]] і партызанскіх атрадаў для падтрымкі «зялёнага» руху на Віцебшчыне. 5 лістапада 1919 года ўрад БНР афіцыйна дазволіў набіраць беларусаў у спецыяльныя атрады ў складзе латвійскага войска{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. У сакавіку 1920 года ў Рызе адбыліся перагаворы аб тэрытарыяльным размежаванні паміж Беларуссю і Латвіяй. Дэлегацыю БНР прадстаўлялі [[Язэп Чарапук]], [[Герман Казячы]] і [[Барыс Шымковіч]], латвійскую — юрыст [[Юлійс Фельдманс|Юлійс Фельдман]] і гісторык [[Арведс Швабэ]]. Латвійскі бок патрабаваў прызнаць свае правы на Дзвінск ([[Даўгаўпілс]]), але дэлегацыя БНР адхіліла гэтыя патрабаванні, прапанаваўшы вырашыць пытанне праз [[Плебісцыт|апытанне]] мясцовага насельніцтва. У выніку бакі падпісалі дакумент «Асновы размежавання паміж БНР і Латвіяй», які прадугледжваў вырашэнне тэрытарыяльных спрэчак на аснове нацыянальна-этнаграфічнага прынцыпу і плебісцыту, а таксама выплату кампенсацый. [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Урад БНР]] зацвердзіў гэтыя вынікі, аднак змешаная памежная камісія больш не збіралася, бо Латвія палічыла больш перспектыўным вырашаць пытанне межаў з [[РСФСР|Савецкай Расіяй]]{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1920)|мірнага дагавора паміж РСФСР і Латвіяй ад 11 жніўня 1920 года]] да Латвіі адышлі [[Дзвінскі павет|Дзвінскі]], [[Ілукштанскі павет]], [[Дрысенскі павет|Дрысенскі]], [[Люцынскі павет|Люцынскі]] і [[Себежскі павет|Себежскі]] паветы, дзе пражывала каля 150 тыс. беларусаў. Урад БНР паставіўся да гэтага без моцнага супраціўлення, паколькі латышы ўспрымаліся як больш прыязныя суседзі да справы незалежнасці Беларусі ў параўнанні з іншымі краінамі{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. У ліпені—жніўні 1920 года дыпламатыя БНР зрабіла спробу далучыцца да [[Рыжская канферэнцыя (1920)|Рыжскай канферэнцыі]] прыбалтыйскіх дзяржаў. Прэзідэнт Латвіі [[Карліс Улманіс]] і міністр замежных спраў Зігфрыд Мееровіц выказалі гатоўнасць падтрымаць удзел беларусаў. Іх падтрымалі таксама прадстаўнікі [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]] і [[Эстонія|Эстоніі]], але з-за катэгарычнага пратэсту [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літвы]] прадстаўнікі БНР на канферэнцыю дапушчаны не былі{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. === Сучасны перыяд === У снежні 1991 года Рэспубліка Беларусь і Латвійская Рэспубліка падпісалі Дэкларацыю аб прынцыпах добрасуседскіх адносін. Дыпламатычныя дачыненні ўрады ўстанавілі 7 красавіка 1992 года. У 1993 годзе ў Мінску адкрылася латвійскае пасольства, а ў Рызе — беларускае. У 1994 годзе Беларусь адкрыла генеральнае консульства ў Даўгаўпілсе, а Латвія — у [[Віцебск]]у<ref name="Ціхаміраў_пагоня">{{cite web |author=[[Аляксандр Валянцінавіч Ціхаміраў|Ціхаміраў А. В.]] |url=http://www.pagonia.org/index.php?option=com_content&task=view&id=27174&Itemid=19 |title=Рыгу падштурхоўваюць адліга і крызіс |publisher=[[Пагоня (1992)|Пагоня]] |date=9 сакавіка 2009 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref>.[[File:1209 (25-hoddzie ŭstaliavannia dyplamatyčnych adnosin pamiž Respublikaj Bielaruś i Latvijskaj Respublikaj) - First day cover.jpg|thumb|left|[[Канверт першага дня]] [[Беларусь|Беларусі]], прысвечаны 25-годдзю беларуска-[[Латвія|латвійскіх]] адносін, 2017 год.]]У 1993 годзе Латвію наведаў з візітам [[Міністр замежных спраў Рэспублікі Беларусь|міністр замежных спраў Беларусі]] [[Пётр Кузьміч Краўчанка]]. У 1995 годзе ў Мінску двойчы пабываў прэм’ер-міністр Латвіі [[Марыс Гайліс]]. У тым жа годзе ўпершыню адбыўся візіт у Беларусь дэлегацыі латвійскага парламента ([[Сейм Латвіі|Сейма]]). У верасні 1997 года на міжнароднай нарадзе ў [[Вільнюс|Вільні]] адбылася сустрэча прэзідэнтаў. У сакавіку 1998 года Латвію наведаў міністр замежных спраў Беларусі [[Іван Іванавіч Антановіч|Іван Антановіч]], у маі таго ж года — [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь|прэм’ер-міністр]] [[Сяргей Сцяпанавіч Лінг|Сяргей Лінг]]. [[Уладзімір Васільевіч Ярмошын|Уладзімір Ярмошын]], які змяніў яго на пасадзе кіраўніка ўрада, ажыццявіў візіт у Латвію ў сакавіку 2001 года. У кастрычніку 2000 года адбыўся візіт у Беларусь міністра эканомікі Латвіі [[Айгарс Калвіціс|Айгара Калвіціса]]. У 1998 і 2001 гадах Беларусь для ўзаемінаў з [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным сходам]] наведвалі латвійскія парламенцкія дэлегацыі. У 2001 годзе ў латвійскім Сейме была створана група па супрацоўніцтве з Рэспублікай Беларусь. У 2006 годзе Латвія аб’явіла, што не дапусціць на сваю тэрыторыю вышэйшых службовых асоб Беларусі, якія маюць дачыненне да парушэння правоў чалавека і дэмакратычных норм. 31 студзеня 2008 года бакі падпісалі пагадненне аб узаемных паездках грамадзян. У лютым пагадненне набыло моц. Першая сустрэча кіраўнікоў урадаў [[Сяргей Сяргеевіч Сідорскі|Сяргея Сідорскага]] і [[Іварс Годманіс|Іварса Годманіса]] адбылася 11 ліпеня 2008 года ў будынку латвійскай памежнай аховы на памежным пункце пропуску «Урбаны — Сілене». У лістападзе 2008 года ў рамках правядзення чарговай выстаўкі «Беларусь-ЭКСПА» ў Рызе пабываў Сяргей Сідорскі. Візіт у адказ Іварса Годманіса, падчас якога адбылася сустрэча і з [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнтам Беларусі]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандрам Лукашэнкам]], адбыўся ў лютым 2009 года<ref name="Ціхаміраў_пагоня" />. У 2011 годзе Латвія, нароўні з шэрагам іншых краін [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]], адмяніла пошліны за доўгатэрміновыя [[Віза|візы]] для беларускіх грамадзян<ref name="dw">{{cite web |url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,,14780060,00.html |title=Латвія будзе выдаваць візы беларусам бясплатна |publisher=[[Deutsche Welle]] |date=22 студзеня 2011 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Латвія з’яўляецца адной з нешматлікіх краін ЕС, у якія ў XXI стагоддзі здзяйсніў візіт прэм’ер-міністр Беларусі<ref name="naviny">{{cite web |url=http://naviny.by/rubrics/economic/2010/09/23/ic_news_113_352445/ |title=Сідорскі здзяйсняе працоўны візіт у Латвію |publisher=Naviny.by |date=23 верасня 2010 |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100929131643/http://naviny.by/rubrics/economic/2010/09/23/ic_news_113_352445/ |archivedate=29 верасня 2010 |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. 24 мая 2021 года, пасля таго, як [[Мэр|мэр]] Рыгі замяніў дзяржаўны [[Сцяг Беларусі|чырвона-зялёны сцяг Беларусі]] на нацыянальны [[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белы сцяг]], у МЗС Беларусі быў выкліканы амбасадар Латвіі [[Эйнарс Семаніс]]. Амбасадару прапанавалі пакінуць Беларусь цягам 24 гадзін, а астатнім супрацоўнікам пасольства — цягам 48 гадзін<ref name="belta">{{cite web|url = https://www.belta.by/politics/view/makej-posol-latvii-byl-priglashen-v-mid-v-svjazi-s-oskorbleniem-gosflaga-belarusi-v-rige-442750-2021/|title = Макей: пасол Латвіі быў запрошаны ў МЗС у сувязі са знявагай дзяржсцяга Беларусі ў Рызе |date = 24 мая 2021|publisher = [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]]|language = ru|accessdate = 25 мая 2026}}</ref>. У адказ на гэта Латвія выслала ўсіх беларускіх дыпламатаў. == Мяжа == У жніўні 1993 года Беларусь і Латвія падпісалі пагадненне аб прыгранічных пунктах пропуску, у лютым 1994 года — пагадненне, якое спрашчае працэдуру пропуску праз мяжу жыхароў прыгранічных тэрыторый. 21 лютага 1994 года ўрады падпісалі Дамову аб мяжы. За аснову міждзяржаўнай мяжы была прынята лінія, якая склалася да моманту ўключэння Латвіі ў склад [[СССР]] у 1940 годзе. У маі 1998 года бакі пачалі працэс [[Дэмаркацыя межаў|дэмаркацыі]] і ў кастрычніку 2006 года завяршылі яго, устанавіўшы апошні памежны знак ля вёскі [[Карасіна (Браслаўскі раён)|Карасіна]] ў [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. У верасні 2007 года ў Мінску на пасяджэнні змешанай дэмаркацыйнай камісіі былі падпісаны, сшыты і апячатаны пячаткамі міністэрстваў замежных спраў пратаколы і каталог каардынат, памежных знакаў, дэмаркацыйная карта і апісанне дзяржаўнай мяжы<ref name="Ціхаміраў_пагоня"/>. == Скандалы == У 2006 годзе супраць латвійскага дыпламата ў Мінску была ўзбуджана [[Крымінальная справа|крымінальная справа]] аб распаўсюджванні [[Парнаграфія|парнаграфічнай прадукцыі]]<ref name="vsesmi">{{cite web |url=http://vsesmi.ru/news/9433/19027/ |title=Латышскае порна ў Беларусі пераследуецца па законе |publisher=Все СМИ |date=2006 |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714171215/http://vsesmi.ru/news/9433/19027/ |archivedate=14 ліпеня 2014 |accessdate=25 мая 2026}}</ref>, пасля чаго пасол Латвіі быў адкліканы для кансультацый амаль на тры месяцы<ref name="bdg">{{cite web |url=http://bdg.by/news/news.htm?95550,109 |title=Пасол Латвіі Майра Мора: «Пасля ўсяго, што здарылася, гарката нейкая засталася…» |publisher=БДГ |date=2006 |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714163929/http://bdg.by/news/news.htm?95550,109 |archivedate=14 ліпеня 2014 |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. == Ваеннае супрацоўніцтва == 8 ліпеня 2022 года памочнік [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|Міністра абароны Рэспублікі Беларусь]] па пытаннях міжнароднага ваеннага супрацоўніцтва палкоўнік Валерый Равенка паведаміў, што латвійскі бок адмовіў беларускім ваенным спецыялістам у наведванні воінскай часці ў Латвіі згодна з [[Венскі дакумент|Венскім дакументам]] аб мерах умацавання даверу і бяспекі<ref name="revenko">{{cite web|url = https://twitter.com/revenko_valery/status/1545388452585345024?s=12|title = The West's frivolity towards... |date = 8 ліпеня 2022|publisher = Twitter-старонка Валерыя Равенкі|language = en|accessdate = 25 мая 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Аляксандр Валянцінавіч Ціхаміраў|Ціхаміраў А. В.]] |загаловак=Балтыйскі вектар у беларускай палітыцы ў 1916—1920 гг. |выданне=Журнал международного права и международных отношений |год=2001 |нумар=1 |старонкі=16—22 |ref=Ціхаміраў}} == Спасылкі == * [http://www.mfa.gov.lv/en/ministry/mission/?lv=1&org=BLR Пасольства Латвіі ў Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070216073740/http://www.mfa.gov.lv/en/ministry/mission/?lv=1&org=BLR |date=16 лютага 2007 }} * [http://www.latvia.belembassy.org/ Пасольства Беларусі ў Латвіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120224035931/http://www.latvia.belembassy.org/ |date=24 лютага 2012 }} * [http://mfa.gov.by/ru/foreign-policy/bilateral/europe/f19cc91091c42e10.html Інфармацыя пра двухбаковыя адносіны на сайце МЗС РБ] ([http://www.peeep.us/6b740a26 копія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306235420/http://www.peeep.us/6b740a26 |date=6 сакавіка 2016 }}) * [http://www.likumi.lv/doc.php?id=33834 Дагавор аб прававой дапамозе] * [http://www.mintrud.gov.by/ru/pensia/new_url_342768844/new_url_2024085925 Дагавор аб супрацоўніцтве ў сферы сацыяльнай бяспекі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110726184524/http://www.mintrud.gov.by/ru/pensia/new_url_342768844/new_url_2024085925 |date=26 ліпеня 2011 }} (у сіле з 2010 г.) {{Бібліяінфармацыя}} {{Міжнародныя адносіны Беларусі}} [[Катэгорыя:Беларуска-латвійскія адносіны| ]] 7wmt5uzuoull8eofld7op09upzat80c 5146354 5146353 2026-05-25T07:24:40Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Перыяд Беларускай Народнай Рэспублікі */ 5146354 wikitext text/x-wiki {{Міжнародныя адносіны |Назва = Беларуска-латвійскія адносіны |Выява =Belarus Latvia Locator.png |Краіна1 = Беларусь |Краіна2 = Латвія |Колер1 = green |Колер2 = orange }} '''Беларуска-латвійскія адносіны''' — двухбаковыя дыпламатычныя адносіны паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] і [[Латвія|Латвійскай Рэспублікай]]. Краіны маюць агульную дзяржаўную мяжу і ўзаемадзейнічаюць у эканамічнай, палітычнай і культурнай сферах. Важным аспектам двухбаковых адносін з’яўляецца транзіт беларускіх тавараў праз латвійскія порты на [[Балтыйскае мора|Балтыйскім моры]]. Абедзве краіны з’яўляюцца членамі [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] і [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]]. Дыпламатычныя адносіны былі ўстаноўлены 7 красавіка 1992 года<ref name="mfa_lv">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20080907025526/http://www.mfa.gov.lv/lv/Arpolitika/divpusejas-attiecibas/4176/ |title=Двухбаковыя адносіны |publisher=Міністэрства замежных спраў Латвіі |lang=lv |accessdate=25 мая 2026}}</ref>, а адкрыццё абодвух пасольстваў адбылося ў 1993 годзе<ref name="mid_rb">{{cite web |url=http://mfa.gov.by/ru/foreign-policy/bilateral/europe/f19cc91091c42e10.html |title=Інфармацыя пра двухбаковыя адносіны |publisher=Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306235420/http://www.peeep.us/6b740a26 |archivedate=6 сакавіка 2016 |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. У Беларусі ёсць пасольства ў [[Рыга|Рызе]] і консульства ў [[Даўгаўпілс]]е. Пасол Беларусі ў Латвіі — [[Васіль Міхайлавіч Марковіч]]. Раней пасламі былі [[Міхаіл Афанасьевіч Марыніч|Міхаіл Марыніч]], [[Аляксандр Міхайлавіч Герасіменка|Аляксандр Герасіменка]], [[Марына Іванаўна Даўгаполава]]. У Латвіі ёсць пасольства ў [[Мінск]]у і консульства ў [[Віцебск]]у. Пасол Латвіі ў Беларусі — [[Міхаіл Папкоў]]. Раней паслом была [[Майра Мора]]. У Латвіі на сярэдзіну 2010 года пражывала 2014 грамадзян Беларусі<ref name="pmlp">{{cite web |url=http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2010/ISVP_Latvija_pec_VPD.pdf |title=Колькасць жыхароў Латвіі па грамадзянстве |publisher=Упраўленне па справах грамадзянства і міграцыі Латвіі |date=2010 |lang=lv |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811060350/http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2010/ISVP_Latvija_pec_VPD.pdf |archivedate=11 жніўня 2011 |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Акрамя таго, у Латвіі пражывае каля 79 700 [[Беларусы ў Латвіі|этнічных беларусаў]], якія з’яўляюцца другой па колькасці нацыянальнай меншасцю краіны (каля 3,5 % насельніцтва). У Беларусі паводле дадзеных перапісу 1999 года пражывала 2239 латышоў<ref name="belstat">{{cite web |url=https://archive.today/20120526194734/belstat.gov.by/homep/ru/perepic/p5.php |title=Нацыянальны склад насельніцтва Рэспублікі Беларусь |publisher=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь |date=1999 |lang=ru |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Латвійскі экспарт у Беларусь склаў у 2009 годзе 92 млн латаў, беларускі ў Латвію — 163 млн латаў<ref name="csb">{{cite web |url=https://archive.today/20120709120606/data.csb.gov.lv/Dialog/varval.asp?ma=AT0020a&ti=AT02.+EXPORTS+AND+IMPORTS+BY+COUNTRIES+AND+TERRITORIES+(thsd+LVL)&path=../DATABASEEN/atirdz/Annual%20statistical%20data/Foreign%20trade/&lang=1 |title=Экспарт і імпарт паводле краін і тэрыторый |publisher=Цэнтральнае статыстычнае ўпраўленне Латвіі |date=2009 |lang=en |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. З 2004 па 2008 год тавараабарот паміж краінамі вырас з 395,8 да 2322,2 мільёнаў долараў<ref name="mid_rb" />. Асноўныя артыкулы беларускага экспарту — [[нафтапрадукты]], прадукцыя хімічнай, металургічнай і машынабудаўнічай галін прамысловасці, а таксама неапрацаваныя лесаматэрыялы; асноўныя артыкулы латвійскага экспарту — морапрадукты, кормы для жывёл, прадукцыя тэкстыльнай, фармацэўтычнай і металургічнай прамысловасці<ref name="mid_rb" />. == Гісторыя ўзаемных адносін == === Перыяд Беларускай Народнай Рэспублікі === У перыяд існавання [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў 1919—1920 гадах назіралася актывізацыя беларуска-латвійскіх кантактаў. У жніўні 1919 года ў [[Рыга|Рызе]] адкрылася [[Консульства БНР у Рызе|консульства БНР]], якое ўзначаліў [[Канстанцін Цярэшчанка]] (пазней абавязкі консула выконваў [[Барыс Шымковіч]], а затым [[Язэп Чарапук]]). Тагачасны міністр замежных спраў Латвіі [[Зігфрыд Ганна Мееровіц|Зігфрыд Мееровіц]] абяцаў беларускаму боку падтрымку на міжнароднай арэне і перадачу пад кантроль [[Урад Беларускай Народнай Рэспублікі|урада БНР]] [[Люцынскі павет|Люцынскага]], [[Дрысенскі павет|Дрысенскага]] і [[Себежскі павет|Себежскага паветаў]] [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] (а магчыма, і [[Полацк]]а) пасля іх вызвалення ад бальшавікоў{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. У верасні 1919 года ў латвійскай сталіцы пачала працаваць [[Вайскова-дыпламатычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі]] пад кіраўніцтвам палкоўніка [[Кастусь Езавітаў|Кастуся Езавітава]]. Місія займалася дыпламатычнай і консульскай працай, наладзіла ўласнае прэс-бюро, а ў снежні 1919 года адкрыла рэгістрацыйна-пашпартнае аддзяленне ў [[Ліепая|Лібаве]]. Адной з яе галоўных задач было фарміраванне [[Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі|ўзброеных сіл]] і партызанскіх атрадаў для падтрымкі «зялёнага» руху на Віцебшчыне. 5 лістапада 1919 года ўрад БНР афіцыйна дазволіў набіраць беларусаў у спецыяльныя атрады ў складзе латвійскага войска{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. У сакавіку 1920 года ў Рызе адбыліся перагаворы аб тэрытарыяльным размежаванні паміж Беларуссю і Латвіяй. Дэлегацыю БНР прадстаўлялі [[Язэп Чарапук]], [[Герман Казячы]] і [[Барыс Шымковіч]], латвійскую — юрыст [[Юлійс Фельдманс|Юлійс Фельдман]] і гісторык [[Арведс Швабэ]]. Латвійскі бок патрабаваў прызнаць свае правы на Дзвінск ([[Даўгаўпілс]]), але дэлегацыя БНР адхіліла гэтыя патрабаванні, прапанаваўшы вырашыць пытанне праз [[Плебісцыт|апытанне]] мясцовага насельніцтва. У выніку бакі падпісалі дакумент «Асновы размежавання паміж БНР і Латвіяй», які прадугледжваў вырашэнне тэрытарыяльных спрэчак на аснове нацыянальна-этнаграфічнага прынцыпу і плебісцыту, а таксама выплату кампенсацый. [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Урад БНР]] зацвердзіў гэтыя вынікі, аднак змешаная памежная камісія больш не збіралася, бо Латвія палічыла больш перспектыўным вырашаць пытанне межаў з [[РСФСР|Савецкай Расіяй]]{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1920)|мірнага дагавора паміж РСФСР і Латвіяй ад 11 жніўня 1920 года]] да Латвіі адышлі [[Дзвінскі павет|Дзвінскі]], [[Ілукштанскі павет|Ілукштанскі]], [[Дрысенскі павет|Дрысенскі]], [[Люцынскі павет|Люцынскі]] і [[Себежскі павет|Себежскі]] паветы, дзе пражывала каля 150 тыс. беларусаў. Урад БНР паставіўся да гэтага без моцнага супраціўлення, паколькі латышы ўспрымаліся як больш прыязныя суседзі да справы незалежнасці Беларусі ў параўнанні з іншымі краінамі{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. У ліпені—жніўні 1920 года дыпламатыя БНР зрабіла спробу далучыцца да [[Рыжская канферэнцыя (1920)|Рыжскай канферэнцыі]] прыбалтыйскіх дзяржаў. Прэзідэнт Латвіі [[Карліс Улманіс]] і міністр замежных спраў Зігфрыд Мееровіц выказалі гатоўнасць падтрымаць удзел беларусаў. Іх падтрымалі таксама прадстаўнікі [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]] і [[Эстонія|Эстоніі]], але з-за катэгарычнага пратэсту [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літвы]] прадстаўнікі БНР на канферэнцыю дапушчаны не былі{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. === Сучасны перыяд === У снежні 1991 года Рэспубліка Беларусь і Латвійская Рэспубліка падпісалі Дэкларацыю аб прынцыпах добрасуседскіх адносін. Дыпламатычныя дачыненні ўрады ўстанавілі 7 красавіка 1992 года. У 1993 годзе ў Мінску адкрылася латвійскае пасольства, а ў Рызе — беларускае. У 1994 годзе Беларусь адкрыла генеральнае консульства ў Даўгаўпілсе, а Латвія — у [[Віцебск]]у<ref name="Ціхаміраў_пагоня">{{cite web |author=[[Аляксандр Валянцінавіч Ціхаміраў|Ціхаміраў А. В.]] |url=http://www.pagonia.org/index.php?option=com_content&task=view&id=27174&Itemid=19 |title=Рыгу падштурхоўваюць адліга і крызіс |publisher=[[Пагоня (1992)|Пагоня]] |date=9 сакавіка 2009 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref>.[[File:1209 (25-hoddzie ŭstaliavannia dyplamatyčnych adnosin pamiž Respublikaj Bielaruś i Latvijskaj Respublikaj) - First day cover.jpg|thumb|left|[[Канверт першага дня]] [[Беларусь|Беларусі]], прысвечаны 25-годдзю беларуска-[[Латвія|латвійскіх]] адносін, 2017 год.]]У 1993 годзе Латвію наведаў з візітам [[Міністр замежных спраў Рэспублікі Беларусь|міністр замежных спраў Беларусі]] [[Пётр Кузьміч Краўчанка]]. У 1995 годзе ў Мінску двойчы пабываў прэм’ер-міністр Латвіі [[Марыс Гайліс]]. У тым жа годзе ўпершыню адбыўся візіт у Беларусь дэлегацыі латвійскага парламента ([[Сейм Латвіі|Сейма]]). У верасні 1997 года на міжнароднай нарадзе ў [[Вільнюс|Вільні]] адбылася сустрэча прэзідэнтаў. У сакавіку 1998 года Латвію наведаў міністр замежных спраў Беларусі [[Іван Іванавіч Антановіч|Іван Антановіч]], у маі таго ж года — [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь|прэм’ер-міністр]] [[Сяргей Сцяпанавіч Лінг|Сяргей Лінг]]. [[Уладзімір Васільевіч Ярмошын|Уладзімір Ярмошын]], які змяніў яго на пасадзе кіраўніка ўрада, ажыццявіў візіт у Латвію ў сакавіку 2001 года. У кастрычніку 2000 года адбыўся візіт у Беларусь міністра эканомікі Латвіі [[Айгарс Калвіціс|Айгара Калвіціса]]. У 1998 і 2001 гадах Беларусь для ўзаемінаў з [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным сходам]] наведвалі латвійскія парламенцкія дэлегацыі. У 2001 годзе ў латвійскім Сейме была створана група па супрацоўніцтве з Рэспублікай Беларусь. У 2006 годзе Латвія аб’явіла, што не дапусціць на сваю тэрыторыю вышэйшых службовых асоб Беларусі, якія маюць дачыненне да парушэння правоў чалавека і дэмакратычных норм. 31 студзеня 2008 года бакі падпісалі пагадненне аб узаемных паездках грамадзян. У лютым пагадненне набыло моц. Першая сустрэча кіраўнікоў урадаў [[Сяргей Сяргеевіч Сідорскі|Сяргея Сідорскага]] і [[Іварс Годманіс|Іварса Годманіса]] адбылася 11 ліпеня 2008 года ў будынку латвійскай памежнай аховы на памежным пункце пропуску «Урбаны — Сілене». У лістападзе 2008 года ў рамках правядзення чарговай выстаўкі «Беларусь-ЭКСПА» ў Рызе пабываў Сяргей Сідорскі. Візіт у адказ Іварса Годманіса, падчас якога адбылася сустрэча і з [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнтам Беларусі]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандрам Лукашэнкам]], адбыўся ў лютым 2009 года<ref name="Ціхаміраў_пагоня" />. У 2011 годзе Латвія, нароўні з шэрагам іншых краін [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]], адмяніла пошліны за доўгатэрміновыя [[Віза|візы]] для беларускіх грамадзян<ref name="dw">{{cite web |url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,,14780060,00.html |title=Латвія будзе выдаваць візы беларусам бясплатна |publisher=[[Deutsche Welle]] |date=22 студзеня 2011 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Латвія з’яўляецца адной з нешматлікіх краін ЕС, у якія ў XXI стагоддзі здзяйсніў візіт прэм’ер-міністр Беларусі<ref name="naviny">{{cite web |url=http://naviny.by/rubrics/economic/2010/09/23/ic_news_113_352445/ |title=Сідорскі здзяйсняе працоўны візіт у Латвію |publisher=Naviny.by |date=23 верасня 2010 |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100929131643/http://naviny.by/rubrics/economic/2010/09/23/ic_news_113_352445/ |archivedate=29 верасня 2010 |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. 24 мая 2021 года, пасля таго, як [[Мэр|мэр]] Рыгі замяніў дзяржаўны [[Сцяг Беларусі|чырвона-зялёны сцяг Беларусі]] на нацыянальны [[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белы сцяг]], у МЗС Беларусі быў выкліканы амбасадар Латвіі [[Эйнарс Семаніс]]. Амбасадару прапанавалі пакінуць Беларусь цягам 24 гадзін, а астатнім супрацоўнікам пасольства — цягам 48 гадзін<ref name="belta">{{cite web|url = https://www.belta.by/politics/view/makej-posol-latvii-byl-priglashen-v-mid-v-svjazi-s-oskorbleniem-gosflaga-belarusi-v-rige-442750-2021/|title = Макей: пасол Латвіі быў запрошаны ў МЗС у сувязі са знявагай дзяржсцяга Беларусі ў Рызе |date = 24 мая 2021|publisher = [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]]|language = ru|accessdate = 25 мая 2026}}</ref>. У адказ на гэта Латвія выслала ўсіх беларускіх дыпламатаў. == Мяжа == У жніўні 1993 года Беларусь і Латвія падпісалі пагадненне аб прыгранічных пунктах пропуску, у лютым 1994 года — пагадненне, якое спрашчае працэдуру пропуску праз мяжу жыхароў прыгранічных тэрыторый. 21 лютага 1994 года ўрады падпісалі Дамову аб мяжы. За аснову міждзяржаўнай мяжы была прынята лінія, якая склалася да моманту ўключэння Латвіі ў склад [[СССР]] у 1940 годзе. У маі 1998 года бакі пачалі працэс [[Дэмаркацыя межаў|дэмаркацыі]] і ў кастрычніку 2006 года завяршылі яго, устанавіўшы апошні памежны знак ля вёскі [[Карасіна (Браслаўскі раён)|Карасіна]] ў [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. У верасні 2007 года ў Мінску на пасяджэнні змешанай дэмаркацыйнай камісіі былі падпісаны, сшыты і апячатаны пячаткамі міністэрстваў замежных спраў пратаколы і каталог каардынат, памежных знакаў, дэмаркацыйная карта і апісанне дзяржаўнай мяжы<ref name="Ціхаміраў_пагоня"/>. == Скандалы == У 2006 годзе супраць латвійскага дыпламата ў Мінску была ўзбуджана [[Крымінальная справа|крымінальная справа]] аб распаўсюджванні [[Парнаграфія|парнаграфічнай прадукцыі]]<ref name="vsesmi">{{cite web |url=http://vsesmi.ru/news/9433/19027/ |title=Латышскае порна ў Беларусі пераследуецца па законе |publisher=Все СМИ |date=2006 |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714171215/http://vsesmi.ru/news/9433/19027/ |archivedate=14 ліпеня 2014 |accessdate=25 мая 2026}}</ref>, пасля чаго пасол Латвіі быў адкліканы для кансультацый амаль на тры месяцы<ref name="bdg">{{cite web |url=http://bdg.by/news/news.htm?95550,109 |title=Пасол Латвіі Майра Мора: «Пасля ўсяго, што здарылася, гарката нейкая засталася…» |publisher=БДГ |date=2006 |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714163929/http://bdg.by/news/news.htm?95550,109 |archivedate=14 ліпеня 2014 |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. == Ваеннае супрацоўніцтва == 8 ліпеня 2022 года памочнік [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|Міністра абароны Рэспублікі Беларусь]] па пытаннях міжнароднага ваеннага супрацоўніцтва палкоўнік Валерый Равенка паведаміў, што латвійскі бок адмовіў беларускім ваенным спецыялістам у наведванні воінскай часці ў Латвіі згодна з [[Венскі дакумент|Венскім дакументам]] аб мерах умацавання даверу і бяспекі<ref name="revenko">{{cite web|url = https://twitter.com/revenko_valery/status/1545388452585345024?s=12|title = The West's frivolity towards... |date = 8 ліпеня 2022|publisher = Twitter-старонка Валерыя Равенкі|language = en|accessdate = 25 мая 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Аляксандр Валянцінавіч Ціхаміраў|Ціхаміраў А. В.]] |загаловак=Балтыйскі вектар у беларускай палітыцы ў 1916—1920 гг. |выданне=Журнал международного права и международных отношений |год=2001 |нумар=1 |старонкі=16—22 |ref=Ціхаміраў}} == Спасылкі == * [http://www.mfa.gov.lv/en/ministry/mission/?lv=1&org=BLR Пасольства Латвіі ў Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070216073740/http://www.mfa.gov.lv/en/ministry/mission/?lv=1&org=BLR |date=16 лютага 2007 }} * [http://www.latvia.belembassy.org/ Пасольства Беларусі ў Латвіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120224035931/http://www.latvia.belembassy.org/ |date=24 лютага 2012 }} * [http://mfa.gov.by/ru/foreign-policy/bilateral/europe/f19cc91091c42e10.html Інфармацыя пра двухбаковыя адносіны на сайце МЗС РБ] ([http://www.peeep.us/6b740a26 копія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306235420/http://www.peeep.us/6b740a26 |date=6 сакавіка 2016 }}) * [http://www.likumi.lv/doc.php?id=33834 Дагавор аб прававой дапамозе] * [http://www.mintrud.gov.by/ru/pensia/new_url_342768844/new_url_2024085925 Дагавор аб супрацоўніцтве ў сферы сацыяльнай бяспекі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110726184524/http://www.mintrud.gov.by/ru/pensia/new_url_342768844/new_url_2024085925 |date=26 ліпеня 2011 }} (у сіле з 2010 г.) {{Бібліяінфармацыя}} {{Міжнародныя адносіны Беларусі}} [[Катэгорыя:Беларуска-латвійскія адносіны| ]] 9pdx4i3uvmrocid0oa9f3hlm5rl5lw6 5146369 5146354 2026-05-25T07:56:57Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146369 wikitext text/x-wiki {{Міжнародныя адносіны |Назва = Беларуска-латвійскія адносіны |Выява =Belarus Latvia Locator.png |Краіна1 = Беларусь |Краіна2 = Латвія |Колер1 = green |Колер2 = orange }} '''Беларуска-латвійскія адносіны''' — двухбаковыя дыпламатычныя адносіны паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] і [[Латвія|Латвійскай Рэспублікай]]. Краіны маюць агульную дзяржаўную мяжу і ўзаемадзейнічаюць у эканамічнай, палітычнай і культурнай сферах. Важным аспектам двухбаковых адносін з’яўляецца транзіт беларускіх тавараў праз латвійскія порты на [[Балтыйскае мора|Балтыйскім моры]]. Абедзве краіны з’яўляюцца членамі [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] і [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]]. Дыпламатычныя адносіны былі ўстаноўлены 7 красавіка 1992 года<ref name="mfa_lv">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20080907025526/http://www.mfa.gov.lv/lv/Arpolitika/divpusejas-attiecibas/4176/ |title=Двухбаковыя адносіны |publisher=Міністэрства замежных спраў Латвіі |lang=lv |accessdate=25 мая 2026}}</ref>, а адкрыццё абодвух пасольстваў адбылося ў 1993 годзе<ref name="mid_rb">{{cite web |url=http://mfa.gov.by/ru/foreign-policy/bilateral/europe/f19cc91091c42e10.html |title=Інфармацыя пра двухбаковыя адносіны |publisher=Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306235420/http://www.peeep.us/6b740a26 |archivedate=6 сакавіка 2016 |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. У Беларусі ёсць пасольства ў [[Рыга|Рызе]] і консульства ў [[Даўгаўпілс]]е. Пасол Беларусі ў Латвіі — [[Васіль Міхайлавіч Марковіч]]. Раней пасламі былі [[Міхаіл Афанасьевіч Марыніч|Міхаіл Марыніч]], [[Аляксандр Міхайлавіч Герасіменка|Аляксандр Герасіменка]], [[Марына Іванаўна Даўгаполава]]. У Латвіі ёсць пасольства ў [[Мінск]]у і консульства ў [[Віцебск]]у. Пасол Латвіі ў Беларусі — [[Міхаіл Папкоў]]. Раней паслом была [[Майра Мора]]. У Латвіі на сярэдзіну 2010 года пражывала 2014 грамадзян Беларусі<ref name="pmlp">{{cite web |url=http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2010/ISVP_Latvija_pec_VPD.pdf |title=Колькасць жыхароў Латвіі па грамадзянстве |publisher=Упраўленне па справах грамадзянства і міграцыі Латвіі |date=2010 |lang=lv |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811060350/http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2010/ISVP_Latvija_pec_VPD.pdf |archivedate=11 жніўня 2011 |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Акрамя таго, у Латвіі пражывае каля 79 700 [[Беларусы ў Латвіі|этнічных беларусаў]], якія з’яўляюцца другой па колькасці нацыянальнай меншасцю краіны (каля 3,5 % насельніцтва). У Беларусі паводле дадзеных перапісу 1999 года пражывала 2239 латышоў<ref name="belstat">{{cite web |url=https://archive.today/20120526194734/belstat.gov.by/homep/ru/perepic/p5.php |title=Нацыянальны склад насельніцтва Рэспублікі Беларусь |publisher=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь |date=1999 |lang=ru |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Латвійскі экспарт у Беларусь склаў у 2009 годзе 92 млн латаў, беларускі ў Латвію — 163 млн латаў<ref name="csb">{{cite web |url=https://archive.today/20120709120606/data.csb.gov.lv/Dialog/varval.asp?ma=AT0020a&ti=AT02.+EXPORTS+AND+IMPORTS+BY+COUNTRIES+AND+TERRITORIES+(thsd+LVL)&path=../DATABASEEN/atirdz/Annual%20statistical%20data/Foreign%20trade/&lang=1 |title=Экспарт і імпарт паводле краін і тэрыторый |publisher=Цэнтральнае статыстычнае ўпраўленне Латвіі |date=2009 |lang=en |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. З 2004 па 2008 год тавараабарот паміж краінамі вырас з 395,8 да 2322,2 мільёнаў долараў<ref name="mid_rb" />. Асноўныя артыкулы беларускага экспарту — [[нафтапрадукты]], прадукцыя хімічнай, металургічнай і машынабудаўнічай галін прамысловасці, а таксама неапрацаваныя лесаматэрыялы; асноўныя артыкулы латвійскага экспарту — морапрадукты, кормы для жывёл, прадукцыя тэкстыльнай, фармацэўтычнай і металургічнай прамысловасці<ref name="mid_rb" />. == Гісторыя ўзаемных адносін == === Перыяд Беларускай Народнай Рэспублікі === У перыяд існавання [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў 1919—1920 гадах назіралася актывізацыя беларуска-латвійскіх кантактаў. У жніўні 1919 года ў [[Рыга|Рызе]] адкрылася [[Консульства БНР у Рызе|консульства БНР]], якое ўзначаліў [[К. Цярэшчанка]] (пазней абавязкі консула выконваў [[Б. Шымковіч]], а затым [[Я. Чарапук]]). Тагачасны міністр замежных спраў Латвіі абяцаў беларускаму боку падтрымку на міжнароднай арэне і перадачу пад кантроль [[Урад Беларускай Народнай Рэспублікі|урада БНР]] [[Люцынскі павет|Люцынскага]], [[Дрысенскі павет|Дрысенскага]] і [[Себежскі павет|Себежскага паветаў]] [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] (а магчыма, і [[Полацк]]а) пасля іх вызвалення ад [[бальшавікі|бальшавікоў]]{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. У верасні 1919 года ў латвійскай сталіцы пачала працаваць [[Вайскова-дыпламатычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі]] пад кіраўніцтвам [[К. Езавітаў|К. Езавітава]]. Місія займалася дыпламатычнай і консульскай працай, наладзіла ўласнае прэс-бюро, а ў снежні 1919 года адкрыла рэгістрацыйна-пашпартнае аддзяленне ў [[Ліепая|Лібаве]]. Адной з яе галоўных задач было фарміраванне [[Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі|ўзброеных сіл]] і [[партызанскі рух|партызанскіх атрадаў]] для падтрымкі «[[зялёныя паўстанцы|зялёнага]]» руху на [[Віцебшчына|Віцебшчыне]]. 5 лістапада 1919 года ўрад БНР афіцыйна дазволіў набіраць беларусаў у спецыяльныя атрады ў складзе [[Узброеныя сілы Латвіі|латвійскага войска]]{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. У сакавіку 1920 года ў Рызе адбыліся перагаворы аб тэрытарыяльным размежаванні паміж Беларуссю і Латвіяй. Дэлегацыю БНР прадстаўлялі [[Я. Чарапук]], [[Г. Казячы]] і [[Б. Шымковіч]], латвійскую — [[Ю. Фельдман]] і [[А. Швабэ]]. Латвійскі бок патрабаваў прызнаць свае правы на Дзвінск ([[Даўгаўпілс]]), але дэлегацыя БНР адхіліла гэтыя патрабаванні, прапанаваўшы вырашыць пытанне праз [[Плебісцыт|апытанне]] мясцовага насельніцтва. У выніку бакі падпісалі дакумент «Асновы размежавання паміж БНР і Латвіяй», які прадугледжваў вырашэнне тэрытарыяльных спрэчак на аснове нацыянальна-этнаграфічнага прынцыпу і плебісцыту, а таксама выплату кампенсацый. [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Урад БНР]] зацвердзіў гэтыя вынікі, аднак змешаная памежная камісія больш не збіралася, бо Латвія палічыла больш перспектыўным вырашаць пытанне межаў з [[РСФСР|Савецкай Расіяй]]{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1920)|мірнага дагавора паміж РСФСР і Латвіяй ад 11 жніўня 1920 года]] да Латвіі адышлі [[Дзвінскі павет|Дзвінскі]], [[Ілукштанскі павет|Ілукштанскі]], [[Дрысенскі павет|Дрысенскі]], [[Люцынскі павет|Люцынскі]] і [[Себежскі павет|Себежскі]] паветы, дзе пражывала каля 150 тыс. беларусаў. Урад БНР паставіўся да гэтага без моцнага супраціўлення, паколькі латышы ўспрымаліся як больш прыязныя суседзі да справы незалежнасці Беларусі ў параўнанні з іншымі краінамі{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. У ліпені—жніўні 1920 года дыпламатыя БНР (у прыватнасці [[К. Езавітаў]]) зрабіла спробу далучыцца да [[Рыжская канферэнцыя (1920)|Рыжскай канферэнцыі]] прыбалтыйскіх дзяржаў. Прэзідэнт Латвіі [[К. Улманіс]] і міністр замежных спраў Мееровіц выказалі гатоўнасць падтрымаць удзел беларусаў. Іх падтрымалі таксама прадстаўнікі [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]] і [[Эстонія|Эстоніі]], але з-за катэгарычнага пратэсту [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літвы]] прадстаўнікі БНР на канферэнцыю дапушчаны не былі{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. === Сучасны перыяд === У снежні 1991 года Рэспубліка Беларусь і Латвійская Рэспубліка падпісалі Дэкларацыю аб прынцыпах добрасуседскіх адносін. Дыпламатычныя дачыненні ўрады ўстанавілі 7 красавіка 1992 года. У 1993 годзе ў Мінску адкрылася латвійскае пасольства, а ў Рызе — беларускае. У 1994 годзе Беларусь адкрыла генеральнае консульства ў Даўгаўпілсе, а Латвія — у [[Віцебск]]у<ref name="Ціхаміраў_пагоня">{{cite web |author=[[Аляксандр Валянцінавіч Ціхаміраў|Ціхаміраў А. В.]] |url=http://www.pagonia.org/index.php?option=com_content&task=view&id=27174&Itemid=19 |title=Рыгу падштурхоўваюць адліга і крызіс |publisher=[[Пагоня (1992)|Пагоня]] |date=9 сакавіка 2009 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref>.[[File:1209 (25-hoddzie ŭstaliavannia dyplamatyčnych adnosin pamiž Respublikaj Bielaruś i Latvijskaj Respublikaj) - First day cover.jpg|thumb|left|[[Канверт першага дня]] [[Беларусь|Беларусі]], прысвечаны 25-годдзю беларуска-[[Латвія|латвійскіх]] адносін, 2017 год.]]У 1993 годзе Латвію наведаў з візітам [[Міністр замежных спраў Рэспублікі Беларусь|міністр замежных спраў Беларусі]] [[Пётр Кузьміч Краўчанка]]. У 1995 годзе ў Мінску двойчы пабываў прэм’ер-міністр Латвіі [[Марыс Гайліс]]. У тым жа годзе ўпершыню адбыўся візіт у Беларусь дэлегацыі латвійскага парламента ([[Сейм Латвіі|Сейма]]). У верасні 1997 года на міжнароднай нарадзе ў [[Вільнюс|Вільні]] адбылася сустрэча прэзідэнтаў. У сакавіку 1998 года Латвію наведаў міністр замежных спраў Беларусі [[Іван Іванавіч Антановіч|Іван Антановіч]], у маі таго ж года — [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь|прэм’ер-міністр]] [[Сяргей Сцяпанавіч Лінг|Сяргей Лінг]]. [[Уладзімір Васільевіч Ярмошын|Уладзімір Ярмошын]], які змяніў яго на пасадзе кіраўніка ўрада, ажыццявіў візіт у Латвію ў сакавіку 2001 года. У кастрычніку 2000 года адбыўся візіт у Беларусь міністра эканомікі Латвіі [[Айгарс Калвіціс|Айгара Калвіціса]]. У 1998 і 2001 гадах Беларусь для ўзаемінаў з [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным сходам]] наведвалі латвійскія парламенцкія дэлегацыі. У 2001 годзе ў латвійскім Сейме была створана група па супрацоўніцтве з Рэспублікай Беларусь. У 2006 годзе Латвія аб’явіла, што не дапусціць на сваю тэрыторыю вышэйшых службовых асоб Беларусі, якія маюць дачыненне да парушэння правоў чалавека і дэмакратычных норм. 31 студзеня 2008 года бакі падпісалі пагадненне аб узаемных паездках грамадзян. У лютым пагадненне набыло моц. Першая сустрэча кіраўнікоў урадаў [[Сяргей Сяргеевіч Сідорскі|Сяргея Сідорскага]] і [[Іварс Годманіс|Іварса Годманіса]] адбылася 11 ліпеня 2008 года ў будынку латвійскай памежнай аховы на памежным пункце пропуску «Урбаны — Сілене». У лістападзе 2008 года ў рамках правядзення чарговай выстаўкі «Беларусь-ЭКСПА» ў Рызе пабываў Сяргей Сідорскі. Візіт у адказ Іварса Годманіса, падчас якога адбылася сустрэча і з [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнтам Беларусі]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандрам Лукашэнкам]], адбыўся ў лютым 2009 года<ref name="Ціхаміраў_пагоня" />. У 2011 годзе Латвія, нароўні з шэрагам іншых краін [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]], адмяніла пошліны за доўгатэрміновыя [[Віза|візы]] для беларускіх грамадзян<ref name="dw">{{cite web |url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,,14780060,00.html |title=Латвія будзе выдаваць візы беларусам бясплатна |publisher=[[Deutsche Welle]] |date=22 студзеня 2011 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Латвія з’яўляецца адной з нешматлікіх краін ЕС, у якія ў XXI стагоддзі здзяйсніў візіт прэм’ер-міністр Беларусі<ref name="naviny">{{cite web |url=http://naviny.by/rubrics/economic/2010/09/23/ic_news_113_352445/ |title=Сідорскі здзяйсняе працоўны візіт у Латвію |publisher=Naviny.by |date=23 верасня 2010 |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100929131643/http://naviny.by/rubrics/economic/2010/09/23/ic_news_113_352445/ |archivedate=29 верасня 2010 |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. 24 мая 2021 года, пасля таго, як [[Мэр|мэр]] Рыгі замяніў дзяржаўны [[Сцяг Беларусі|чырвона-зялёны сцяг Беларусі]] на нацыянальны [[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белы сцяг]], у МЗС Беларусі быў выкліканы амбасадар Латвіі [[Эйнарс Семаніс]]. Амбасадару прапанавалі пакінуць Беларусь цягам 24 гадзін, а астатнім супрацоўнікам пасольства — цягам 48 гадзін<ref name="belta">{{cite web|url = https://www.belta.by/politics/view/makej-posol-latvii-byl-priglashen-v-mid-v-svjazi-s-oskorbleniem-gosflaga-belarusi-v-rige-442750-2021/|title = Макей: пасол Латвіі быў запрошаны ў МЗС у сувязі са знявагай дзяржсцяга Беларусі ў Рызе |date = 24 мая 2021|publisher = [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]]|language = ru|accessdate = 25 мая 2026}}</ref>. У адказ на гэта Латвія выслала ўсіх беларускіх дыпламатаў. == Мяжа == У жніўні 1993 года Беларусь і Латвія падпісалі пагадненне аб прыгранічных пунктах пропуску, у лютым 1994 года — пагадненне, якое спрашчае працэдуру пропуску праз мяжу жыхароў прыгранічных тэрыторый. 21 лютага 1994 года ўрады падпісалі Дамову аб мяжы. За аснову міждзяржаўнай мяжы была прынята лінія, якая склалася да моманту ўключэння Латвіі ў склад [[СССР]] у 1940 годзе. У маі 1998 года бакі пачалі працэс [[Дэмаркацыя межаў|дэмаркацыі]] і ў кастрычніку 2006 года завяршылі яго, устанавіўшы апошні памежны знак ля вёскі [[Карасіна (Браслаўскі раён)|Карасіна]] ў [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. У верасні 2007 года ў Мінску на пасяджэнні змешанай дэмаркацыйнай камісіі былі падпісаны, сшыты і апячатаны пячаткамі міністэрстваў замежных спраў пратаколы і каталог каардынат, памежных знакаў, дэмаркацыйная карта і апісанне дзяржаўнай мяжы<ref name="Ціхаміраў_пагоня"/>. == Скандалы == У 2006 годзе супраць латвійскага дыпламата ў Мінску была ўзбуджана [[Крымінальная справа|крымінальная справа]] аб распаўсюджванні [[Парнаграфія|парнаграфічнай прадукцыі]]<ref name="vsesmi">{{cite web |url=http://vsesmi.ru/news/9433/19027/ |title=Латышскае порна ў Беларусі пераследуецца па законе |publisher=Все СМИ |date=2006 |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714171215/http://vsesmi.ru/news/9433/19027/ |archivedate=14 ліпеня 2014 |accessdate=25 мая 2026}}</ref>, пасля чаго пасол Латвіі быў адкліканы для кансультацый амаль на тры месяцы<ref name="bdg">{{cite web |url=http://bdg.by/news/news.htm?95550,109 |title=Пасол Латвіі Майра Мора: «Пасля ўсяго, што здарылася, гарката нейкая засталася…» |publisher=БДГ |date=2006 |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714163929/http://bdg.by/news/news.htm?95550,109 |archivedate=14 ліпеня 2014 |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. == Ваеннае супрацоўніцтва == 8 ліпеня 2022 года памочнік [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|Міністра абароны Рэспублікі Беларусь]] па пытаннях міжнароднага ваеннага супрацоўніцтва палкоўнік Валерый Равенка паведаміў, што латвійскі бок адмовіў беларускім ваенным спецыялістам у наведванні воінскай часці ў Латвіі згодна з [[Венскі дакумент|Венскім дакументам]] аб мерах умацавання даверу і бяспекі<ref name="revenko">{{cite web|url = https://twitter.com/revenko_valery/status/1545388452585345024?s=12|title = The West's frivolity towards... |date = 8 ліпеня 2022|publisher = Twitter-старонка Валерыя Равенкі|language = en|accessdate = 25 мая 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Аляксандр Валянцінавіч Ціхаміраў|Ціхаміраў А. В.]] |загаловак=Балтыйскі вектар у беларускай палітыцы ў 1916—1920 гг. |выданне=Журнал международного права и международных отношений |год=2001 |нумар=1 |старонкі=16—22 |ref=Ціхаміраў}} == Спасылкі == * [http://www.mfa.gov.lv/en/ministry/mission/?lv=1&org=BLR Пасольства Латвіі ў Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070216073740/http://www.mfa.gov.lv/en/ministry/mission/?lv=1&org=BLR |date=16 лютага 2007 }} * [http://www.latvia.belembassy.org/ Пасольства Беларусі ў Латвіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120224035931/http://www.latvia.belembassy.org/ |date=24 лютага 2012 }} * [http://mfa.gov.by/ru/foreign-policy/bilateral/europe/f19cc91091c42e10.html Інфармацыя пра двухбаковыя адносіны на сайце МЗС РБ] ([http://www.peeep.us/6b740a26 копія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306235420/http://www.peeep.us/6b740a26 |date=6 сакавіка 2016 }}) * [http://www.likumi.lv/doc.php?id=33834 Дагавор аб прававой дапамозе] * [http://www.mintrud.gov.by/ru/pensia/new_url_342768844/new_url_2024085925 Дагавор аб супрацоўніцтве ў сферы сацыяльнай бяспекі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110726184524/http://www.mintrud.gov.by/ru/pensia/new_url_342768844/new_url_2024085925 |date=26 ліпеня 2011 }} (у сіле з 2010 г.) {{Бібліяінфармацыя}} {{Міжнародныя адносіны Беларусі}} [[Катэгорыя:Беларуска-латвійскія адносіны| ]] modpkpf3pfr8cckhfdv9czoar8bf4f4 5146412 5146369 2026-05-25T10:12:47Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146412 wikitext text/x-wiki {{Міжнародныя адносіны |Назва = Беларуска-латвійскія адносіны |Выява =Belarus Latvia Locator.png |Краіна1 = Беларусь |Краіна2 = Латвія |Колер1 = green |Колер2 = orange }} '''Беларуска-латвійскія адносіны''' — двухбаковыя дыпламатычныя адносіны паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] і [[Латвія|Латвійскай Рэспублікай]]. Краіны маюць агульную дзяржаўную мяжу і ўзаемадзейнічаюць у эканамічнай, палітычнай і культурнай сферах. Важным аспектам двухбаковых адносін з’яўляецца транзіт беларускіх тавараў праз латвійскія порты на [[Балтыйскае мора|Балтыйскім моры]]. Абедзве краіны з’яўляюцца членамі [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] і [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]]. Дыпламатычныя адносіны былі ўстаноўлены 7 красавіка 1992 года<ref name="mfa_lv">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20080907025526/http://www.mfa.gov.lv/lv/Arpolitika/divpusejas-attiecibas/4176/ |title=Двухбаковыя адносіны |publisher=Міністэрства замежных спраў Латвіі |lang=lv |accessdate=25 мая 2026}}</ref>, а адкрыццё абодвух пасольстваў адбылося ў 1993 годзе<ref name="mid_rb">{{cite web |url=http://mfa.gov.by/ru/foreign-policy/bilateral/europe/f19cc91091c42e10.html |title=Інфармацыя пра двухбаковыя адносіны |publisher=Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306235420/http://www.peeep.us/6b740a26 |archivedate=6 сакавіка 2016 |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. У Беларусі ёсць пасольства ў [[Рыга|Рызе]] і консульства ў [[Даўгаўпілс]]е. Пасол Беларусі ў Латвіі — [[Васіль Міхайлавіч Марковіч]]. Раней пасламі былі [[Міхаіл Афанасьевіч Марыніч|Міхаіл Марыніч]], [[Аляксандр Міхайлавіч Герасіменка|Аляксандр Герасіменка]], [[Марына Іванаўна Даўгаполава]]. У Латвіі ёсць пасольства ў [[Мінск]]у і консульства ў [[Віцебск]]у. Пасол Латвіі ў Беларусі — [[Міхаіл Папкоў]]. Раней паслом была [[Майра Мора]]. У Латвіі на сярэдзіну 2010 года пражывала 2014 грамадзян Беларусі<ref name="pmlp">{{cite web |url=http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2010/ISVP_Latvija_pec_VPD.pdf |title=Колькасць жыхароў Латвіі па грамадзянстве |publisher=Упраўленне па справах грамадзянства і міграцыі Латвіі |date=2010 |lang=lv |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811060350/http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2010/ISVP_Latvija_pec_VPD.pdf |archivedate=11 жніўня 2011 |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Акрамя таго, у Латвіі пражывае каля 79 700 [[Беларусы ў Латвіі|этнічных беларусаў]], якія з’яўляюцца другой па колькасці нацыянальнай меншасцю краіны (каля 3,5 % насельніцтва). У Беларусі паводле дадзеных перапісу 1999 года пражывала 2239 латышоў<ref name="belstat">{{cite web |url=https://archive.today/20120526194734/belstat.gov.by/homep/ru/perepic/p5.php |title=Нацыянальны склад насельніцтва Рэспублікі Беларусь |publisher=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь |date=1999 |lang=ru |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Латвійскі экспарт у Беларусь склаў у 2009 годзе 92 млн латаў, беларускі ў Латвію — 163 млн латаў<ref name="csb">{{cite web |url=https://archive.today/20120709120606/data.csb.gov.lv/Dialog/varval.asp?ma=AT0020a&ti=AT02.+EXPORTS+AND+IMPORTS+BY+COUNTRIES+AND+TERRITORIES+(thsd+LVL)&path=../DATABASEEN/atirdz/Annual%20statistical%20data/Foreign%20trade/&lang=1 |title=Экспарт і імпарт паводле краін і тэрыторый |publisher=Цэнтральнае статыстычнае ўпраўленне Латвіі |date=2009 |lang=en |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. З 2004 па 2008 год тавараабарот паміж краінамі вырас з 395,8 да 2322,2 мільёнаў долараў<ref name="mid_rb" />. Асноўныя артыкулы беларускага экспарту — [[нафтапрадукты]], прадукцыя хімічнай, металургічнай і машынабудаўнічай галін прамысловасці, а таксама неапрацаваныя лесаматэрыялы; асноўныя артыкулы латвійскага экспарту — морапрадукты, кормы для жывёл, прадукцыя тэкстыльнай, фармацэўтычнай і металургічнай прамысловасці<ref name="mid_rb" />. == Гісторыя ўзаемных адносін == === Перыяд Беларускай Народнай Рэспублікі === У перыяд існавання [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў 1919—1920 гадах назіралася актывізацыя беларуска-латвійскіх кантактаў. У жніўні 1919 года ў [[Рыга|Рызе]] адкрылася [[Консульства БНР у Рызе|консульства БНР]], якое ўзначаліў [[К. Цярэшчанка]] (пазней абавязкі консула выконваў [[Б. Шымковіч]], а затым [[Я. Чарапук]]). Тагачасны міністр замежных спраў Латвіі абяцаў беларускаму боку падтрымку на міжнароднай арэне і перадачу пад кантроль [[Урад Беларускай Народнай Рэспублікі|урада БНР]] [[Люцынскі павет|Люцынскага]], [[Дрысенскі павет|Дрысенскага]] і [[Себежскі павет|Себежскага паветаў]] [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] (а магчыма, і [[Полацк]]а) пасля іх вызвалення ад [[бальшавікі|бальшавікоў]]{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. У верасні 1919 года ў латвійскай сталіцы пачала працаваць [[Вайскова-дыпламатычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі]] пад кіраўніцтвам [[К. Езавітаў|К. Езавітава]]. Місія займалася дыпламатычнай і консульскай працай, наладзіла ўласнае прэс-бюро, а ў снежні 1919 года адкрыла рэгістрацыйна-пашпартнае аддзяленне ў [[Ліепая|Лібаве]]. Адной з яе галоўных задач было фарміраванне [[Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі|ўзброеных сіл]] і [[партызанскі рух|партызанскіх атрадаў]] для падтрымкі «[[зялёныя паўстанцы|зялёнага]]» руху на [[Віцебшчына|Віцебшчыне]]. 5 лістапада 1919 года ўрад БНР афіцыйна дазволіў набіраць беларусаў у спецыяльныя атрады ў складзе [[Узброеныя сілы Латвіі|латвійскага войска]]{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. У сакавіку 1920 года ў Рызе адбыліся перагаворы аб тэрытарыяльным размежаванні паміж Беларуссю і Латвіяй. Дэлегацыю БНР прадстаўлялі [[Я. Чарапук]], [[Г. Казячы]] і [[Б. Шымковіч]], латвійскую — [[Ю. Фельдман]] і [[А. Швабэ]]. Латвійскі бок патрабаваў прызнаць свае правы на Дзвінск ([[Даўгаўпілс]]), але дэлегацыя БНР адхіліла гэтыя патрабаванні, прапанаваўшы вырашыць пытанне праз [[Плебісцыт|апытанне]] мясцовага насельніцтва. У выніку бакі падпісалі дакумент «Асновы размежавання паміж БНР і Латвіяй», які прадугледжваў вырашэнне тэрытарыяльных спрэчак на аснове нацыянальна-этнаграфічнага прынцыпу і плебісцыту, а таксама выплату кампенсацый. [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Урад БНР]] зацвердзіў гэтыя вынікі, аднак змешаная памежная камісія больш не збіралася, бо Латвія палічыла больш перспектыўным вырашаць пытанне межаў з [[РСФСР|Савецкай Расіяй]]{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1920)|мірнага дагавора паміж РСФСР і Латвіяй ад 11 жніўня 1920 года]] да Латвіі адышлі [[Дзвінскі павет|Дзвінскі]], [[Ілукштанскі павет|Ілукштанскі]], [[Дрысенскі павет|Дрысенскі]], [[Люцынскі павет|Люцынскі]] і [[Себежскі павет|Себежскі]] паветы, дзе пражывала каля 150 тыс. беларусаў. Урад БНР паставіўся да гэтага без моцнага супраціўлення, паколькі латышы ўспрымаліся як больш прыязныя суседзі да справы незалежнасці Беларусі ў параўнанні з іншымі краінамі{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. У ліпені—жніўні 1920 года дыпламатыя БНР (у прыватнасці [[К. Езавітаў]]) зрабіла спробу далучыцца да [[Рыжская канферэнцыя (1920)|Рыжскай канферэнцыі]] прыбалтыйскіх дзяржаў. Прэзідэнт Латвіі [[К. Улманіс]] і міністр замежных спраў Мееровіц выказалі гатоўнасць падтрымаць удзел беларусаў. Іх падтрымалі таксама прадстаўнікі [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]] і [[Эстонія|Эстоніі]], але праз нежаданне [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літвы]] прадстаўнікі БНР на канферэнцыю дапушчаны не былі{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. === Сучасны перыяд === У снежні 1991 года Рэспубліка Беларусь і Латвійская Рэспубліка падпісалі Дэкларацыю аб прынцыпах добрасуседскіх адносін. Дыпламатычныя дачыненні ўрады ўстанавілі 7 красавіка 1992 года. У 1993 годзе ў Мінску адкрылася латвійскае пасольства, а ў Рызе — беларускае. У 1994 годзе Беларусь адкрыла генеральнае консульства ў Даўгаўпілсе, а Латвія — у [[Віцебск]]у<ref name="Ціхаміраў_пагоня">{{cite web |author=[[Аляксандр Валянцінавіч Ціхаміраў|Ціхаміраў А. В.]] |url=http://www.pagonia.org/index.php?option=com_content&task=view&id=27174&Itemid=19 |title=Рыгу падштурхоўваюць адліга і крызіс |publisher=[[Пагоня (1992)|Пагоня]] |date=9 сакавіка 2009 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref>.[[File:1209 (25-hoddzie ŭstaliavannia dyplamatyčnych adnosin pamiž Respublikaj Bielaruś i Latvijskaj Respublikaj) - First day cover.jpg|thumb|left|[[Канверт першага дня]] [[Беларусь|Беларусі]], прысвечаны 25-годдзю беларуска-[[Латвія|латвійскіх]] адносін, 2017 год.]]У 1993 годзе Латвію наведаў з візітам [[Міністр замежных спраў Рэспублікі Беларусь|міністр замежных спраў Беларусі]] [[Пётр Кузьміч Краўчанка]]. У 1995 годзе ў Мінску двойчы пабываў прэм’ер-міністр Латвіі [[Марыс Гайліс]]. У тым жа годзе ўпершыню адбыўся візіт у Беларусь дэлегацыі латвійскага парламента ([[Сейм Латвіі|Сейма]]). У верасні 1997 года на міжнароднай нарадзе ў [[Вільнюс|Вільні]] адбылася сустрэча прэзідэнтаў. У сакавіку 1998 года Латвію наведаў міністр замежных спраў Беларусі [[Іван Іванавіч Антановіч|Іван Антановіч]], у маі таго ж года — [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь|прэм’ер-міністр]] [[Сяргей Сцяпанавіч Лінг|Сяргей Лінг]]. [[Уладзімір Васільевіч Ярмошын|Уладзімір Ярмошын]], які змяніў яго на пасадзе кіраўніка ўрада, ажыццявіў візіт у Латвію ў сакавіку 2001 года. У кастрычніку 2000 года адбыўся візіт у Беларусь міністра эканомікі Латвіі [[Айгарс Калвіціс|Айгара Калвіціса]]. У 1998 і 2001 гадах Беларусь для ўзаемінаў з [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным сходам]] наведвалі латвійскія парламенцкія дэлегацыі. У 2001 годзе ў латвійскім Сейме была створана група па супрацоўніцтве з Рэспублікай Беларусь. У 2006 годзе Латвія аб’явіла, што не дапусціць на сваю тэрыторыю вышэйшых службовых асоб Беларусі, якія маюць дачыненне да парушэння правоў чалавека і дэмакратычных норм. 31 студзеня 2008 года бакі падпісалі пагадненне аб узаемных паездках грамадзян. У лютым пагадненне набыло моц. Першая сустрэча кіраўнікоў урадаў [[Сяргей Сяргеевіч Сідорскі|Сяргея Сідорскага]] і [[Іварс Годманіс|Іварса Годманіса]] адбылася 11 ліпеня 2008 года ў будынку латвійскай памежнай аховы на памежным пункце пропуску «Урбаны — Сілене». У лістападзе 2008 года ў рамках правядзення чарговай выстаўкі «Беларусь-ЭКСПА» ў Рызе пабываў Сяргей Сідорскі. Візіт у адказ Іварса Годманіса, падчас якога адбылася сустрэча і з [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнтам Беларусі]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандрам Лукашэнкам]], адбыўся ў лютым 2009 года<ref name="Ціхаміраў_пагоня" />. У 2011 годзе Латвія, нароўні з шэрагам іншых краін [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]], адмяніла пошліны за доўгатэрміновыя [[Віза|візы]] для беларускіх грамадзян<ref name="dw">{{cite web |url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,,14780060,00.html |title=Латвія будзе выдаваць візы беларусам бясплатна |publisher=[[Deutsche Welle]] |date=22 студзеня 2011 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Латвія з’яўляецца адной з нешматлікіх краін ЕС, у якія ў XXI стагоддзі здзяйсніў візіт прэм’ер-міністр Беларусі<ref name="naviny">{{cite web |url=http://naviny.by/rubrics/economic/2010/09/23/ic_news_113_352445/ |title=Сідорскі здзяйсняе працоўны візіт у Латвію |publisher=Naviny.by |date=23 верасня 2010 |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100929131643/http://naviny.by/rubrics/economic/2010/09/23/ic_news_113_352445/ |archivedate=29 верасня 2010 |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. 24 мая 2021 года, пасля таго, як [[Мэр|мэр]] Рыгі замяніў дзяржаўны [[Сцяг Беларусі|чырвона-зялёны сцяг Беларусі]] на нацыянальны [[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белы сцяг]], у МЗС Беларусі быў выкліканы амбасадар Латвіі [[Эйнарс Семаніс]]. Амбасадару прапанавалі пакінуць Беларусь цягам 24 гадзін, а астатнім супрацоўнікам пасольства — цягам 48 гадзін<ref name="belta">{{cite web|url = https://www.belta.by/politics/view/makej-posol-latvii-byl-priglashen-v-mid-v-svjazi-s-oskorbleniem-gosflaga-belarusi-v-rige-442750-2021/|title = Макей: пасол Латвіі быў запрошаны ў МЗС у сувязі са знявагай дзяржсцяга Беларусі ў Рызе |date = 24 мая 2021|publisher = [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]]|language = ru|accessdate = 25 мая 2026}}</ref>. У адказ на гэта Латвія выслала ўсіх беларускіх дыпламатаў. == Мяжа == У жніўні 1993 года Беларусь і Латвія падпісалі пагадненне аб прыгранічных пунктах пропуску, у лютым 1994 года — пагадненне, якое спрашчае працэдуру пропуску праз мяжу жыхароў прыгранічных тэрыторый. 21 лютага 1994 года ўрады падпісалі Дамову аб мяжы. За аснову міждзяржаўнай мяжы была прынята лінія, якая склалася да моманту ўключэння Латвіі ў склад [[СССР]] у 1940 годзе. У маі 1998 года бакі пачалі працэс [[Дэмаркацыя межаў|дэмаркацыі]] і ў кастрычніку 2006 года завяршылі яго, устанавіўшы апошні памежны знак ля вёскі [[Карасіна (Браслаўскі раён)|Карасіна]] ў [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. У верасні 2007 года ў Мінску на пасяджэнні змешанай дэмаркацыйнай камісіі былі падпісаны, сшыты і апячатаны пячаткамі міністэрстваў замежных спраў пратаколы і каталог каардынат, памежных знакаў, дэмаркацыйная карта і апісанне дзяржаўнай мяжы<ref name="Ціхаміраў_пагоня"/>. == Скандалы == У 2006 годзе супраць латвійскага дыпламата ў Мінску была ўзбуджана [[Крымінальная справа|крымінальная справа]] аб распаўсюджванні [[Парнаграфія|парнаграфічнай прадукцыі]]<ref name="vsesmi">{{cite web |url=http://vsesmi.ru/news/9433/19027/ |title=Латышскае порна ў Беларусі пераследуецца па законе |publisher=Все СМИ |date=2006 |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714171215/http://vsesmi.ru/news/9433/19027/ |archivedate=14 ліпеня 2014 |accessdate=25 мая 2026}}</ref>, пасля чаго пасол Латвіі быў адкліканы для кансультацый амаль на тры месяцы<ref name="bdg">{{cite web |url=http://bdg.by/news/news.htm?95550,109 |title=Пасол Латвіі Майра Мора: «Пасля ўсяго, што здарылася, гарката нейкая засталася…» |publisher=БДГ |date=2006 |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714163929/http://bdg.by/news/news.htm?95550,109 |archivedate=14 ліпеня 2014 |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. == Ваеннае супрацоўніцтва == 8 ліпеня 2022 года памочнік [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|Міністра абароны Рэспублікі Беларусь]] па пытаннях міжнароднага ваеннага супрацоўніцтва палкоўнік Валерый Равенка паведаміў, што латвійскі бок адмовіў беларускім ваенным спецыялістам у наведванні воінскай часці ў Латвіі згодна з [[Венскі дакумент|Венскім дакументам]] аб мерах умацавання даверу і бяспекі<ref name="revenko">{{cite web|url = https://twitter.com/revenko_valery/status/1545388452585345024?s=12|title = The West's frivolity towards... |date = 8 ліпеня 2022|publisher = Twitter-старонка Валерыя Равенкі|language = en|accessdate = 25 мая 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Аляксандр Валянцінавіч Ціхаміраў|Ціхаміраў А. В.]] |загаловак=Балтыйскі вектар у беларускай палітыцы ў 1916—1920 гг. |выданне=Журнал международного права и международных отношений |год=2001 |нумар=1 |старонкі=16—22 |ref=Ціхаміраў}} == Спасылкі == * [http://www.mfa.gov.lv/en/ministry/mission/?lv=1&org=BLR Пасольства Латвіі ў Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070216073740/http://www.mfa.gov.lv/en/ministry/mission/?lv=1&org=BLR |date=16 лютага 2007 }} * [http://www.latvia.belembassy.org/ Пасольства Беларусі ў Латвіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120224035931/http://www.latvia.belembassy.org/ |date=24 лютага 2012 }} * [http://mfa.gov.by/ru/foreign-policy/bilateral/europe/f19cc91091c42e10.html Інфармацыя пра двухбаковыя адносіны на сайце МЗС РБ] ([http://www.peeep.us/6b740a26 копія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306235420/http://www.peeep.us/6b740a26 |date=6 сакавіка 2016 }}) * [http://www.likumi.lv/doc.php?id=33834 Дагавор аб прававой дапамозе] * [http://www.mintrud.gov.by/ru/pensia/new_url_342768844/new_url_2024085925 Дагавор аб супрацоўніцтве ў сферы сацыяльнай бяспекі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110726184524/http://www.mintrud.gov.by/ru/pensia/new_url_342768844/new_url_2024085925 |date=26 ліпеня 2011 }} (у сіле з 2010 г.) {{Бібліяінфармацыя}} {{Міжнародныя адносіны Беларусі}} [[Катэгорыя:Беларуска-латвійскія адносіны| ]] qi2id5syhlh0gww3h4sbdzxb7605s3y 5146418 5146412 2026-05-25T10:39:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Сучасны перыяд */ 5146418 wikitext text/x-wiki {{Міжнародныя адносіны |Назва = Беларуска-латвійскія адносіны |Выява =Belarus Latvia Locator.png |Краіна1 = Беларусь |Краіна2 = Латвія |Колер1 = green |Колер2 = orange }} '''Беларуска-латвійскія адносіны''' — двухбаковыя дыпламатычныя адносіны паміж [[Беларусь|Рэспублікай Беларусь]] і [[Латвія|Латвійскай Рэспублікай]]. Краіны маюць агульную дзяржаўную мяжу і ўзаемадзейнічаюць у эканамічнай, палітычнай і культурнай сферах. Важным аспектам двухбаковых адносін з’яўляецца транзіт беларускіх тавараў праз латвійскія порты на [[Балтыйскае мора|Балтыйскім моры]]. Абедзве краіны з’яўляюцца членамі [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] і [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]]. Дыпламатычныя адносіны былі ўстаноўлены 7 красавіка 1992 года<ref name="mfa_lv">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20080907025526/http://www.mfa.gov.lv/lv/Arpolitika/divpusejas-attiecibas/4176/ |title=Двухбаковыя адносіны |publisher=Міністэрства замежных спраў Латвіі |lang=lv |accessdate=25 мая 2026}}</ref>, а адкрыццё абодвух пасольстваў адбылося ў 1993 годзе<ref name="mid_rb">{{cite web |url=http://mfa.gov.by/ru/foreign-policy/bilateral/europe/f19cc91091c42e10.html |title=Інфармацыя пра двухбаковыя адносіны |publisher=Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306235420/http://www.peeep.us/6b740a26 |archivedate=6 сакавіка 2016 |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. У Беларусі ёсць пасольства ў [[Рыга|Рызе]] і консульства ў [[Даўгаўпілс]]е. Пасол Беларусі ў Латвіі — [[Васіль Міхайлавіч Марковіч]]. Раней пасламі былі [[Міхаіл Афанасьевіч Марыніч|Міхаіл Марыніч]], [[Аляксандр Міхайлавіч Герасіменка|Аляксандр Герасіменка]], [[Марына Іванаўна Даўгаполава]]. У Латвіі ёсць пасольства ў [[Мінск]]у і консульства ў [[Віцебск]]у. Пасол Латвіі ў Беларусі — [[Міхаіл Папкоў]]. Раней паслом была [[Майра Мора]]. У Латвіі на сярэдзіну 2010 года пражывала 2014 грамадзян Беларусі<ref name="pmlp">{{cite web |url=http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2010/ISVP_Latvija_pec_VPD.pdf |title=Колькасць жыхароў Латвіі па грамадзянстве |publisher=Упраўленне па справах грамадзянства і міграцыі Латвіі |date=2010 |lang=lv |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811060350/http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2010/ISVP_Latvija_pec_VPD.pdf |archivedate=11 жніўня 2011 |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Акрамя таго, у Латвіі пражывае каля 79 700 [[Беларусы ў Латвіі|этнічных беларусаў]], якія з’яўляюцца другой па колькасці нацыянальнай меншасцю краіны (каля 3,5 % насельніцтва). У Беларусі паводле дадзеных перапісу 1999 года пражывала 2239 латышоў<ref name="belstat">{{cite web |url=https://archive.today/20120526194734/belstat.gov.by/homep/ru/perepic/p5.php |title=Нацыянальны склад насельніцтва Рэспублікі Беларусь |publisher=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь |date=1999 |lang=ru |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Латвійскі экспарт у Беларусь склаў у 2009 годзе 92 млн латаў, беларускі ў Латвію — 163 млн латаў<ref name="csb">{{cite web |url=https://archive.today/20120709120606/data.csb.gov.lv/Dialog/varval.asp?ma=AT0020a&ti=AT02.+EXPORTS+AND+IMPORTS+BY+COUNTRIES+AND+TERRITORIES+(thsd+LVL)&path=../DATABASEEN/atirdz/Annual%20statistical%20data/Foreign%20trade/&lang=1 |title=Экспарт і імпарт паводле краін і тэрыторый |publisher=Цэнтральнае статыстычнае ўпраўленне Латвіі |date=2009 |lang=en |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. З 2004 па 2008 год тавараабарот паміж краінамі вырас з 395,8 да 2322,2 мільёнаў долараў<ref name="mid_rb" />. Асноўныя артыкулы беларускага экспарту — [[нафтапрадукты]], прадукцыя хімічнай, металургічнай і машынабудаўнічай галін прамысловасці, а таксама неапрацаваныя лесаматэрыялы; асноўныя артыкулы латвійскага экспарту — морапрадукты, кормы для жывёл, прадукцыя тэкстыльнай, фармацэўтычнай і металургічнай прамысловасці<ref name="mid_rb" />. == Гісторыя ўзаемных адносін == === Перыяд Беларускай Народнай Рэспублікі === У перыяд існавання [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў 1919—1920 гадах назіралася актывізацыя беларуска-латвійскіх кантактаў. У жніўні 1919 года ў [[Рыга|Рызе]] адкрылася [[Консульства БНР у Рызе|консульства БНР]], якое ўзначаліў [[К. Цярэшчанка]] (пазней абавязкі консула выконваў [[Б. Шымковіч]], а затым [[Я. Чарапук]]). Тагачасны міністр замежных спраў Латвіі абяцаў беларускаму боку падтрымку на міжнароднай арэне і перадачу пад кантроль [[Урад Беларускай Народнай Рэспублікі|урада БНР]] [[Люцынскі павет|Люцынскага]], [[Дрысенскі павет|Дрысенскага]] і [[Себежскі павет|Себежскага паветаў]] [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] (а магчыма, і [[Полацк]]а) пасля іх вызвалення ад [[бальшавікі|бальшавікоў]]{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. У верасні 1919 года ў латвійскай сталіцы пачала працаваць [[Вайскова-дыпламатычная місія БНР у Латвіі і Эстоніі]] пад кіраўніцтвам [[К. Езавітаў|К. Езавітава]]. Місія займалася дыпламатычнай і консульскай працай, наладзіла ўласнае прэс-бюро, а ў снежні 1919 года адкрыла рэгістрацыйна-пашпартнае аддзяленне ў [[Ліепая|Лібаве]]. Адной з яе галоўных задач было фарміраванне [[Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі|ўзброеных сіл]] і [[партызанскі рух|партызанскіх атрадаў]] для падтрымкі «[[зялёныя паўстанцы|зялёнага]]» руху на [[Віцебшчына|Віцебшчыне]]. 5 лістапада 1919 года ўрад БНР афіцыйна дазволіў набіраць беларусаў у спецыяльныя атрады ў складзе [[Узброеныя сілы Латвіі|латвійскага войска]]{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. У сакавіку 1920 года ў Рызе адбыліся перагаворы аб тэрытарыяльным размежаванні паміж Беларуссю і Латвіяй. Дэлегацыю БНР прадстаўлялі [[Я. Чарапук]], [[Г. Казячы]] і [[Б. Шымковіч]], латвійскую — [[Ю. Фельдман]] і [[А. Швабэ]]. Латвійскі бок патрабаваў прызнаць свае правы на Дзвінск ([[Даўгаўпілс]]), але дэлегацыя БНР адхіліла гэтыя патрабаванні, прапанаваўшы вырашыць пытанне праз [[Плебісцыт|апытанне]] мясцовага насельніцтва. У выніку бакі падпісалі дакумент «Асновы размежавання паміж БНР і Латвіяй», які прадугледжваў вырашэнне тэрытарыяльных спрэчак на аснове нацыянальна-этнаграфічнага прынцыпу і плебісцыту, а таксама выплату кампенсацый. [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Урад БНР]] зацвердзіў гэтыя вынікі, аднак змешаная памежная камісія больш не збіралася, бо Латвія палічыла больш перспектыўным вырашаць пытанне межаў з [[РСФСР|Савецкай Расіяй]]{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1920)|мірнага дагавора паміж РСФСР і Латвіяй ад 11 жніўня 1920 года]] да Латвіі адышлі [[Дзвінскі павет|Дзвінскі]], [[Ілукштанскі павет|Ілукштанскі]], [[Дрысенскі павет|Дрысенскі]], [[Люцынскі павет|Люцынскі]] і [[Себежскі павет|Себежскі]] паветы, дзе пражывала каля 150 тыс. беларусаў. Урад БНР паставіўся да гэтага без моцнага супраціўлення, паколькі латышы ўспрымаліся як больш прыязныя суседзі да справы незалежнасці Беларусі ў параўнанні з іншымі краінамі{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. У ліпені—жніўні 1920 года дыпламатыя БНР (у прыватнасці [[К. Езавітаў]]) зрабіла спробу далучыцца да [[Рыжская канферэнцыя (1920)|Рыжскай канферэнцыі]] прыбалтыйскіх дзяржаў. Міністр-прэзідэнт Латвіі [[К. Улманіс]] і міністр замежных спраў Мееровіц выказалі гатоўнасць падтрымаць удзел беларусаў. Іх падтрымалі таксама прадстаўнікі [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчы]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]] і [[Эстонія|Эстоніі]], але праз нежаданне [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літвы]] прадстаўнікі БНР на канферэнцыю дапушчаны не былі{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. === Сучасны перыяд === У снежні 1991 года Рэспубліка Беларусь і Латвійская Рэспубліка падпісалі Дэкларацыю аб прынцыпах добрасуседскіх адносін. Дыпламатычныя дачыненні ўрады ўстанавілі 7 красавіка 1992 года. У 1993 годзе ў Мінску адкрылася латвійскае пасольства, а ў Рызе — беларускае. У 1994 годзе Беларусь адкрыла генеральнае консульства ў Даўгаўпілсе, а Латвія — у [[Віцебск]]у<ref name="Ціхаміраў_пагоня">{{cite web |author=[[Аляксандр Валянцінавіч Ціхаміраў|Ціхаміраў А. В.]] |url=http://www.pagonia.org/index.php?option=com_content&task=view&id=27174&Itemid=19 |title=Рыгу падштурхоўваюць адліга і крызіс |publisher=[[Пагоня (1992)|Пагоня]] |date=9 сакавіка 2009 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref>.[[File:1209 (25-hoddzie ŭstaliavannia dyplamatyčnych adnosin pamiž Respublikaj Bielaruś i Latvijskaj Respublikaj) - First day cover.jpg|thumb|left|[[Канверт першага дня]] [[Беларусь|Беларусі]], прысвечаны 25-годдзю беларуска-[[Латвія|латвійскіх]] адносін, 2017 год.]]У 1993 годзе Латвію наведаў з візітам [[Міністр замежных спраў Рэспублікі Беларусь|міністр замежных спраў Беларусі]] [[Пётр Кузьміч Краўчанка]]. У 1995 годзе ў Мінску двойчы пабываў прэм’ер-міністр Латвіі [[Марыс Гайліс]]. У тым жа годзе ўпершыню адбыўся візіт у Беларусь дэлегацыі латвійскага парламента ([[Сейм Латвіі|Сейма]]). У верасні 1997 года на міжнароднай нарадзе ў [[Вільнюс|Вільні]] адбылася сустрэча прэзідэнтаў. У сакавіку 1998 года Латвію наведаў міністр замежных спраў Беларусі [[Іван Іванавіч Антановіч|Іван Антановіч]], у маі таго ж года — [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь|прэм’ер-міністр]] [[Сяргей Сцяпанавіч Лінг|Сяргей Лінг]]. [[Уладзімір Васільевіч Ярмошын|Уладзімір Ярмошын]], які змяніў яго на пасадзе кіраўніка ўрада, ажыццявіў візіт у Латвію ў сакавіку 2001 года. У кастрычніку 2000 года адбыўся візіт у Беларусь міністра эканомікі Латвіі [[Айгарс Калвіціс|Айгара Калвіціса]]. У 1998 і 2001 гадах Беларусь для ўзаемінаў з [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным сходам]] наведвалі латвійскія парламенцкія дэлегацыі. У 2001 годзе ў латвійскім Сейме была створана група па супрацоўніцтве з Рэспублікай Беларусь. У 2006 годзе Латвія аб’явіла, што не дапусціць на сваю тэрыторыю вышэйшых службовых асоб Беларусі, якія маюць дачыненне да парушэння правоў чалавека і дэмакратычных норм. 31 студзеня 2008 года бакі падпісалі пагадненне аб узаемных паездках грамадзян. У лютым пагадненне набыло моц. Першая сустрэча кіраўнікоў урадаў [[Сяргей Сяргеевіч Сідорскі|Сяргея Сідорскага]] і [[Іварс Годманіс|Іварса Годманіса]] адбылася 11 ліпеня 2008 года ў будынку латвійскай памежнай аховы на памежным пункце пропуску «Урбаны — Сілене». У лістападзе 2008 года ў рамках правядзення чарговай выстаўкі «Беларусь-ЭКСПА» ў Рызе пабываў Сяргей Сідорскі. Візіт у адказ Іварса Годманіса, падчас якога адбылася сустрэча і з [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнтам Беларусі]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандрам Лукашэнкам]], адбыўся ў лютым 2009 года<ref name="Ціхаміраў_пагоня" />. У 2011 годзе Латвія, нароўні з шэрагам іншых краін [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]], адмяніла пошліны за доўгатэрміновыя [[Віза|візы]] для беларускіх грамадзян<ref name="dw">{{cite web |url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,,14780060,00.html |title=Латвія будзе выдаваць візы беларусам бясплатна |publisher=[[Deutsche Welle]] |date=22 студзеня 2011 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Латвія з’яўляецца адной з нешматлікіх краін ЕС, у якія ў XXI стагоддзі здзяйсніў візіт прэм’ер-міністр Беларусі<ref name="naviny">{{cite web |url=http://naviny.by/rubrics/economic/2010/09/23/ic_news_113_352445/ |title=Сідорскі здзяйсняе працоўны візіт у Латвію |publisher=Naviny.by |date=23 верасня 2010 |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100929131643/http://naviny.by/rubrics/economic/2010/09/23/ic_news_113_352445/ |archivedate=29 верасня 2010 |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. 24 мая 2021 года, пасля таго, як [[Мэр|мэр]] Рыгі замяніў дзяржаўны [[Сцяг Беларусі|чырвона-зялёны сцяг Беларусі]] на нацыянальны [[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белы сцяг]], у МЗС Беларусі быў выкліканы амбасадар Латвіі [[Эйнарс Семаніс]]. Амбасадару прапанавалі пакінуць Беларусь цягам 24 гадзін, а астатнім супрацоўнікам пасольства — цягам 48 гадзін<ref name="belta">{{cite web|url = https://www.belta.by/politics/view/makej-posol-latvii-byl-priglashen-v-mid-v-svjazi-s-oskorbleniem-gosflaga-belarusi-v-rige-442750-2021/|title = Макей: пасол Латвіі быў запрошаны ў МЗС у сувязі са знявагай дзяржсцяга Беларусі ў Рызе |date = 24 мая 2021|publisher = [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]]|language = ru|accessdate = 25 мая 2026}}</ref>. У адказ на гэта Латвія выслала ўсіх беларускіх дыпламатаў. == Мяжа == У жніўні 1993 года Беларусь і Латвія падпісалі пагадненне аб прыгранічных пунктах пропуску, у лютым 1994 года — пагадненне, якое спрашчае працэдуру пропуску праз мяжу жыхароў прыгранічных тэрыторый. 21 лютага 1994 года ўрады падпісалі Дамову аб мяжы. За аснову міждзяржаўнай мяжы была прынята лінія, якая склалася да моманту ўключэння Латвіі ў склад [[СССР]] у 1940 годзе. У маі 1998 года бакі пачалі працэс [[Дэмаркацыя межаў|дэмаркацыі]] і ў кастрычніку 2006 года завяршылі яго, устанавіўшы апошні памежны знак ля вёскі [[Карасіна (Браслаўскі раён)|Карасіна]] ў [[Браслаўскі раён|Браслаўскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. У верасні 2007 года ў Мінску на пасяджэнні змешанай дэмаркацыйнай камісіі былі падпісаны, сшыты і апячатаны пячаткамі міністэрстваў замежных спраў пратаколы і каталог каардынат, памежных знакаў, дэмаркацыйная карта і апісанне дзяржаўнай мяжы<ref name="Ціхаміраў_пагоня"/>. == Скандалы == У 2006 годзе супраць латвійскага дыпламата ў Мінску была ўзбуджана [[Крымінальная справа|крымінальная справа]] аб распаўсюджванні [[Парнаграфія|парнаграфічнай прадукцыі]]<ref name="vsesmi">{{cite web |url=http://vsesmi.ru/news/9433/19027/ |title=Латышскае порна ў Беларусі пераследуецца па законе |publisher=Все СМИ |date=2006 |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714171215/http://vsesmi.ru/news/9433/19027/ |archivedate=14 ліпеня 2014 |accessdate=25 мая 2026}}</ref>, пасля чаго пасол Латвіі быў адкліканы для кансультацый амаль на тры месяцы<ref name="bdg">{{cite web |url=http://bdg.by/news/news.htm?95550,109 |title=Пасол Латвіі Майра Мора: «Пасля ўсяго, што здарылася, гарката нейкая засталася…» |publisher=БДГ |date=2006 |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714163929/http://bdg.by/news/news.htm?95550,109 |archivedate=14 ліпеня 2014 |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. == Ваеннае супрацоўніцтва == 8 ліпеня 2022 года памочнік [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|Міністра абароны Рэспублікі Беларусь]] па пытаннях міжнароднага ваеннага супрацоўніцтва палкоўнік Валерый Равенка паведаміў, што латвійскі бок адмовіў беларускім ваенным спецыялістам у наведванні воінскай часці ў Латвіі згодна з [[Венскі дакумент|Венскім дакументам]] аб мерах умацавання даверу і бяспекі<ref name="revenko">{{cite web|url = https://twitter.com/revenko_valery/status/1545388452585345024?s=12|title = The West's frivolity towards... |date = 8 ліпеня 2022|publisher = Twitter-старонка Валерыя Равенкі|language = en|accessdate = 25 мая 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Аляксандр Валянцінавіч Ціхаміраў|Ціхаміраў А. В.]] |загаловак=Балтыйскі вектар у беларускай палітыцы ў 1916—1920 гг. |выданне=Журнал международного права и международных отношений |год=2001 |нумар=1 |старонкі=16—22 |ref=Ціхаміраў}} == Спасылкі == * [http://www.mfa.gov.lv/en/ministry/mission/?lv=1&org=BLR Пасольства Латвіі ў Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070216073740/http://www.mfa.gov.lv/en/ministry/mission/?lv=1&org=BLR |date=16 лютага 2007 }} * [http://www.latvia.belembassy.org/ Пасольства Беларусі ў Латвіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120224035931/http://www.latvia.belembassy.org/ |date=24 лютага 2012 }} * [http://mfa.gov.by/ru/foreign-policy/bilateral/europe/f19cc91091c42e10.html Інфармацыя пра двухбаковыя адносіны на сайце МЗС РБ] ([http://www.peeep.us/6b740a26 копія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306235420/http://www.peeep.us/6b740a26 |date=6 сакавіка 2016 }}) * [http://www.likumi.lv/doc.php?id=33834 Дагавор аб прававой дапамозе] * [http://www.mintrud.gov.by/ru/pensia/new_url_342768844/new_url_2024085925 Дагавор аб супрацоўніцтве ў сферы сацыяльнай бяспекі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110726184524/http://www.mintrud.gov.by/ru/pensia/new_url_342768844/new_url_2024085925 |date=26 ліпеня 2011 }} (у сіле з 2010 г.) {{Бібліяінфармацыя}} {{Міжнародныя адносіны Беларусі}} [[Катэгорыя:Беларуска-латвійскія адносіны| ]] 2pcoczsaan0ee7suz51ogk9q69fdvqf 0 116043 5146306 4803102 2026-05-25T05:04:44Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146306 wikitext text/x-wiki [[Файл:Pahonia. Пагоня (1920) (2).jpg|thumb|Пячатка Беларускага камітэта ў Варшаве. 1920 г.]] '''Беларускі камітэт''' — беларуская грамадска-палітычная арганізацыя ў [[Варшава|Варшаве]] ў 1919—1927 г. Створаны ў верасні [[1919]], статут камітэта зацверджаны [[17.10]].1919 [[Міністэрства ўнутраных спраў Польшчы|Міністэрствам унутраных спраў Польшчы]]. У камітэт увайшлі [[Л. Дубейкаўскі]] (старшыня), [[Г. Леўчык]] (сакратар), [[Р. Зямкевіч]], [[Я. Натусевіч]], [[М. Рамановіч]], [[В. Грыневіч]] і інш. Паводле статута меў права ''«развіваць сваю дзейнасць на ўсёй тэрыторыі Польшчы ў рэчышчы культурна-асветнай працы і дабрачыннасці на карысць пражываючых тут беларусаў»''. Праводзіў [[лекцыя|лекцыі]], тэатральна-музычныя [[вечарына|вечарыны]] для курсантаў беларускай школы падхарунжых у Варшаве, былых слуцкіх паўстанцаў, што апынуліся ў Дарагускім лагеры пасля задушэння [[Слуцкае паўстанне|Слуцкага паўстання]] (1920). Выступаў з адозвамі да польскіх улад, у якіх пратэставаў супраць палітычнага і адміністрацыйнага ўціску беларускіх нацыянальных арганізацый, супраць арыштаў актывістаў беларускага руху, закрыцця беларускіх школ, культурна-асветных гурткоў і кааператываў. У час Варшаўскай аперацыі на [[Савецка-польская вайна|савецка-польскім фронце]] (1920) аказваў матэрыяльную дапамогу бежанцам — выхадцам з Беларусі. Пасля забароны дзейнасці [[Беларускі нацыянальны камітэт (Гродна)|Гродзенскага беларускага нацыянальнага камітэта]] стварыў у лютым 1921 ў [[Гродна|Гродне]] свой філіял, падтрымліваў матэрыяльна мясцовы беларускі дзіцячы прытулак і гімназію. Намаганнямі старшыні Л. Дубейкаўскага з польскай турмы вызвалены [[Т. Грыб]], [[А. Уласаў]], [[У. Курбскі]]. У 1921 у склад камітэта ўвайшлі [[Я. Ладноў]] (віцэ-старшыня), [[В. Берзін]], [[М. Грыгаровіч]] і інш. Выкарыстаўшы ад’езд Л. Дубейкаўскага на жыхарства ў [[Вільня|Вільню]] і палітычны разрыў апошняга з [[А. Луцкевіч]]ам, [[Я. Ладноў]] фактычна прысвоіў кіраўніцтва ў камітэце і пры падтрымцы часткі членаў разгарнуў дзейнасць арганізацыі ў паланафільным кірунку. Публічна выступаў ''«за [[Панславізм|саюз усіх славян]] праз Варшаву, Прагу, Бялград і Сафію»''. У 1923—1924 гадах Я. Ладноў склаў некалькі адозваў, у якіх абвінаваціў членаў [[Беларускі пасольскі клуб|Беларускага пасольскага клуба]] і большасць віленскіх беларускіх арганізацый у сувязях з сусветным масонствам і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|бальшавіцкай Масквой]]. У выніку 5.11.1924 Л. Дубейкаўскі склаў з сябе абавязкі старшыні камітэта. Пасля ад’езду Я. Ладнова ў Германію дзейнасць камітэта спынілася. Адноўлена [[15.7]].[[1925]] прыхільнікамі [[Беларускі сялянскі саюз|Беларускага сялянскага саюза]] і беспартыйнымі дзеячамі. У новы склад камітэта ўвайшлі [[Л. Більдзюкевіч]] (старшыня), [[Я. Пачопка]] (віцэ-старшыня), [[М. Грыгаровіч]] (скарбнік), [[Г. Леўчык]], [[В. Берзін]] (сакратар), [[Я. Гапановіч]], [[А. Уласаў]], [[Р. Зямкевіч]] і [[В. Мультан]]. Найбольш верагодна камітэт спыніў сваю ддзейнасць у 1927 ў час масавых палітычных рэпрэсій супраць беларускіх палітычных партый і арганізацый. == Літаратура == * Ляхоўскі У. Беларускі камітэт у Варшаве // ЭГБ ў 6 т. Т. 6. Кн. ІІ. Мн., 2003. [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Варшавы]] [[Катэгорыя:1919 год у Варшаве]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1919 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1927 годзе]] cq2okkebjzrin9kpzcjaia16yt88z53 0 118501 5146393 5137836 2026-05-25T08:41:49Z Emilia Noah 155537 /* Спасылкі */ 5146393 wikitext text/x-wiki {{састарэла}}{{Зборная краіны па футболе | Назва = {{Сцягафікацыя|Перу}} | Арыгінал = | Лагатып = FPF.svg | Шырыня = 150px | Мянушкі = La blanquirroja (Бела-чырвоныя)<br />Incas (Інкі) | Канфедэрацыя = [[КАНМЕБОЛ]] ([[Паўднёвая Амерыка]]) | Федэрацыя = [[Федэрацыя перуанскага футбола]] | Трэнер = [[Рыкарда Гарэка]]<ref name="Gareca">{{cite web | language=es |title=Ricardo Gareca: "Es el desafío más importante de mi carrera"| url=http://elcomercio.pe/deporte-total/seleccion/ricardo-gareca-presentado-tecnico-peru-videna-noticia-1794838?flsm=1 |work=El Comercio |publisher=Empresa Editora El Comercio| date=2 March 2015| access-date=3 March 2015}}</ref> | Капітан = [[Паала Герэра]] | Найбольшая кол-ць гульняў = [[Раберта Паласіяс]] (128)<ref name="Peru player record">{{cite web | author=José Luis Pierrend |title=Peru – Record International Players| url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/peru-recintlp.html |publisher= Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF)| date=29 February 2012 | access-date=26 June 2013}}</ref> | Лепшы бамбардзір = [[Паала Герэра]] (38) | Хатні стадыён = [[Нацыянальны стадыён (Ліма)|Нацыянальны]] | Код ФІФА = PER <!-- Форма --> | pattern_la1 = _per23h | pattern_b1 = _per23h | pattern_ra1 = _per23h | pattern_sh1 = _per23h | pattern_so1 = _3_stripes_red | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _per23a | pattern_b2 = _per23a | pattern_ra2 = _per23a | pattern_sh2 = _per23a | pattern_so2 = _3_stripes_white | leftarm2 = FF0000 | body2 = FF0000 | rightarm2 = FF0000 | shorts2 = FF0000 | socks2 = FF0000 <!-- Форма --> | Дзеючы рэйтынг = 11 <small>(7 чэрвеня 2018)</small> | Найвышэйшы рэйтынг = 10 <small>(кастрычнік 2017)</small> | Найніжэйшы рэйтынг = 91 <small>(верасень 2009)</small> | Рэйтынг Эла = 10 <small>(12 чэрвеня 2018)</small> | Найвышэйшы рэйтынг Эла = 10 <small>(сакавік – чэрвень 2018)</small> | Найніжэйшы рэйтынг Эла = 76 <small>(2009)</small> | Першая гульня = {{Футбол|PER}} 0:4 {{Футбол|URU||R}}<br />([[Ліма]], [[Перу]]; [[1 лістапада]] [[1927]]) | Перамога = {{Футбол|PER}} 9:1 {{Футбол|ECU||R}}<br />([[Багата]], [[Калумбія]]; [[11 жніўня]] [[1938]]) | Паражэнне = {{Футбол|BRA}} 7:0 {{Футбол|PER||R}}<br />([[Санта-Крус-дэ-ла-Сьера]], [[Балівія]]; [[26 чэрвеня]] [[1997]]) | Гульняў ЧС = 5 | Першы ЧС = 1930 | Дасягненні ЧС = Топ-8 ([[Чэмпіянат свету па футболе 1970|1970]] – 1/4 фіналу,<br /> [[Чэмпіянат свету па футболе 1978|1978]] – Другі групавы раўнд) | Чэмпіянат рэг = [[Кубак Амерыкі па футболе|Кубак Амерыкі]] | Гульняў рэг = 33 | Першы рэг = [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1927|1927]] | Дасягненні рэг = Чэмпіён ([[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1939|1939]], [[Кубак Амерыкі па футболе 1975|1975]]) | Гульняў АГ = 1 | Першыя АГ = 1936 | Дасягненні АГ = 1/4 фіналу ([[Футбол на летніх Алімпійскіх гульнях 1936|1936]]) | Чэмпіянат рэг2 = [[Залаты кубак КАНКАКАФ]] | Гульняў рэг2 = 1 | Першы рэг2 = [[Залаты кубак КАНКАКАФ 2000|2000]] | Дасягненні рэг2 = Паўфінал ([[Залаты кубак КАНКАКАФ 2000|2000]]) }} '''Зборная Перу па футболе''' прадстаўляе [[Перу]] на міжнародных спаборніцтвах па [[футбол]]е з 1927 года. Каманда кантралюецца [[Федэрацыя перуанскага футбола|Федэрацыяй перуанскага футбола]] (ФПФ){{efn-ua|Акронім «ФПФ» («FPF») з’явіўся ад іспанскамоўнай назвы арганізацыі — ''Federación Peruana de Futbol''.}}, якая з’яўляецца адным з 10 членаў [[КАНМЕБОЛ]] (Паўднёваамерыканская футбольная канфедэрацыя) і ўваходзіць у [[ФІФА]]. На працягу гісторыі гульня перуанскай каманды была непаслядоўнай з найбольш паспяховымі перыядамі ў 1930-х і 1970-х гадах. Асноўную частку хатніх матчаў зборная гуляе на [[Нацыянальны стадыён (Ліма)|Нацыянальным стадыёне]] ў сталіцы краіны [[Ліма|Ліме]]. Нацыянальная зборная Перу двойчы перамагала на [[Кубак Амерыкі па футболе|Кубках Амерыкі]] і чатыры разы праходзіла кваліфікацыю да [[Чэмпіянат свету па футболе|чэмпіянатаў свету]], а таксама гуляла на [[Футбол на летніх Алімпійскіх гульнях 1936|Алімпійскіх гульнях 1936 года]]. Каманда мае гістарычнае саперніцтва з [[Зборная Чылі па футболе|Чылі]] і [[Зборная Эквадора па футболе|Эквадорам]]<ref name="Chile Peru rivalry">{{cite news | title=A derby and a debut in South America | publisher=FIFA | url=http://www.fifa.com/worldcup/news/y=2011/m=10/news=derby-and-debut-south-america-1524489.html | date=10 October 2011 | access-date=4 July 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160305152150/http://www.fifa.com/worldcup/news/y=2011/m=10/news=derby-and-debut-south-america-1524489.html | archive-date=5 сакавіка 2016 | url-status=dead }}</ref> і з’яўляецца добра вядомай сваімі белымі кашулямі з дыяганальнай чырвонай паласой, якія спалучаюць у сябе нацыянальныя колеры Перу. Гэтая канструкцыя формы выкарыстоўваецца камандай з 1936 года, у выніку чаго з’явілася агульнавядомая іспанская мянушка зборнай — «La blanquirroja» (бела-чырвоныя)<ref name="Arkivperu.com, ''La Blanquiroja''">{{cite web | title=La Blanquiroja | publisher=ArkivPeru | url=http://www.arkivperu.com/blanquiroja.htm | language=es | access-date=28 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131224105348/http://www.arkivperu.com/blanquiroja.htm | archive-date=24 снежня 2013 | url-status=dead }}</ref>. Зборная Перу, важнымі гульцамі якой былі галкіпер [[Хуан Вальдыўеса]] і форварды [[Тэадора Фернандэс]] і [[Алехандра Вільянуэва]], прымала ўдзел на [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|першым чэмпіянаце свету ў 1930 годзе]], пасля чаго перамагла на [[Баліварыянскія гульні 1938|Баліварыянскіх гульнях у 1938 годзе]] і на [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1939|чэмпіянаце Паўднёвай Амерыкі ў 1939 годзе]]. Паспяховы перыяд перуанскага футбола таксама адбыўся ў 1970-я гады і прынёс зборнай сусветнае прызнанне. Каманда, у складзе якой гуляла моцная пара форвардаў [[Уга Сатыль]] і [[Тэафіла Кубільяс]], а таксама абаронца [[Эктар Чумпітас]], тройчы кваліфікавалася на чэмпіянаты свету і перамагла на [[Кубак Амерыкі па футболе 1975|Кубку Амерыкі ў 1975 годзе]]. Пасля ўдзелу ў фінальнай стадыі [[Чэмпіянат свету па футболе 1982|чэмпіянату свету ў 1982 годзе]] каманда не выйграла ніводнага буйнога спаборніцтва. У канцы 2008 года ФІФА адхіліла каманду ад удзелу ў міжнародных турнірах падчас расследавання аб карупцыі ў футбольнай федэрацыі краіны. Пад кіраўніцтвам [[Аргенціна|аргенцінца]] [[Рыкарда Гарэкі]] зборная Перу заняла трэцяе месца ў [[Кубку Амерыкі 2015 года]], дайшла да чвэрцьфіналу [[кубак Амерыкі па футболе 2016|Кубка Амерыкі 2016 года]], а таксама ўпершыню за 36 гадоў патрапіла ў фінальную стадыю [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|чэмпіянату свету 2018 года]]. == Гісторыя == [[Футбол]] з’явіўся ў [[Перу]] ў XIX стагоддзі, дзякуючы [[Брытанскія перуанцы|брытанскім імігрантам]] і перуанцам, якія прыязджалі з [[Англія|Англіі]]<ref name=sisbib.unmsm.edu.pe>{{cite web |author=Gerardo Tomas Álvarez Escalona |url=http://sisbib.unmsm.edu.pe/BibVirtual/Tesis/Human/Alvarez_E_T/Cap2.htm |language=es |title=La difusión del fútbol en Lima |access-date=28 June 2013 |publisher=National University of San Marcos |archive-date=5 верасня 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040905005658/http://sisbib.unmsm.edu.pe/BibVirtual/Tesis/Human/Alvarez_E_T/Cap2.htm |url-status=dead }}</ref>. У 1859 годзе члены брытанскай суполкі [[Ліма|Лімы]], сталіцы краіны, заснавалі [[Крыкетны і футбольны клуб Лімы|Крыкетны клуб Лімы]], першую арганізацыю Перу, прысвечаную практыцы гульні ў [[крыкет]], [[рэгбі]] і футбол{{sfn|Higgins|2005|p=130}}<ref>{{cite web |author=Eli Schmerler and Carlos Manuel Nieto Tarazona |title=Peru – Foundation Dates of Clubs |publisher=RSSSF |url=http://www.rsssf.com/tablesp/perufound.html |date=14 March 2013 |access-date=16 March 2015}}</ref>. Новыя віды спорту сталі папулярнымі сярод мясцовага вышэйшага класа на працягу наступных дзесяцігоддзяў, але раннія распрацоўкі былі спыненыя [[Салетравая вайна|Салетравай вайной]] супраць [[Чылі]], якая доўжылася з 1879 па 1883 годы. Пасля вайны футбол як сучасная інавацыя ахапіў прыбярэжнае таварыства Перу<ref>{{cite web |author=Juan Luis Orrego Penagos |url=http://blog.pucp.edu.pe/blog/juanluisorrego/2008/10/18/la-historia-del-futbol-en-el-peru/ |language=es |title=La historia del fútbol en el Perú |date=18 October 2008 |access-date=4 July 2015 |publisher=Pontifical Catholic University of Peru (PUCP) |archive-date=16 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220316133343/http://blog.pucp.edu.pe/blog/juanluisorrego/2008/10/18/la-historia-del-futbol-en-el-peru/ |url-status=dead }}</ref>. Гэты від спорту стаў папулярнай паўсядзённай дзейнасцю ў раёнах Лімы і падтрымліваўся босамі, якія хацелі натхніць салідарнасць і павышэнне прадукцыйнасці сярод сваіх работнікаў{{sfn|Jacobsen|2008|p=378}}. У суседнім порце [[Кальяа]] і іншых камерцыйных раёнах брытанскія рабочыя і маракі гулялі ў футбол супраць мясцовых жыхароў{{sfn|Henshaw|1979|p=571}}{{efn-ua|Падчас гэтых гульняў у Кальяа, перуанцы, магчыма, вынайшлі «[[Бісіклета|бісіклету]]» (удар праз сябе ў падзенні), вядомую ў Перу пад назвай «чалака» (што азначае «з Кальяа»).{{sfn|DK Publishing|2011|p=100}}}}. Такім чынам, узнікла саперніцтва паміж замежнікамі і мясцовымі жыхарамі ў Кальяа, а таксама паміж элітай і рабочымі ў Ліме. З часам гэта ператварылася ў супрацьстаянне паміж Кальяа і Лімай<ref name="sisbib.unmsm.edu.pe" /><ref>Глядзець: * {{harvnb|Goldblatt|2008|pp=135–136}}, * {{harvnb|Stein|2011|pp=3–4}}.</ref>. Гэтыя фактары, у спалучэнні з хуткім ростам футбола сярод гарадской беднаты раёна [[Ла Вікторыя (Ліма)|Ла Вікторыя]] ў Ліме (дзе ў 1901 годзе з’явіўся футбольны клуб [[ФК Альянса Ліма|«Альянса Ліма»]]), прывяло да таго, што ў Перу развіваўся, паводле гісторыка Андрэаса Кампамара, «самы элегантны і вытанчаны футбол на кантыненце»{{sfn|Campomar|2014|p=153}} і самая моцная футбольная культура ў [[Анды|раёне Андаў]]{{sfn|Goldblatt|2008|p=135}}. [[File:PER-URU 1927.jpg|thumb|left|300px|Зборныя Перу і Уругвая на [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1927|чэмпіянаце Паўднёвай Амерыкі 1927 года]] ў Перу.]] [[Чэмпіянат Перу па футболе|Перуанская футбольная ліга]] была створана ў 1912 годзе і праводзілася кожны год, пакуль не распалася ў 1921 годзе праз спрэчкі паміж клубамі-членамі{{sfn|Murray|1994|p=127}}. У наступным годзе была створана [[Федэрацыя перуанскага футбола|Федэрацыя перуанскага футбола (ФПФ)]], а ў 1926 годзе яна рэарганізавала штогадовыя чэмпіянаты краіны<ref>{{cite web|url=http://fpf.org.pe/|title=Historia|access-date=28 June 2013|publisher=FPF |language=es}}</ref>. ФПФ прыядналася да футбольнай канфедэрацыі Паўднёвай Амерыкі ([[КАНМЕБОЛ]]) у 1925 годзе і сфарміравала нацыянальную каманду ў 1927 годзе (затрымка была абумоўлена фінансавымі цяжкасцямі)<ref name="Pulgar Vidal, ''La Seleccion...''">{{cite web | author=Jaime Pulgar-Vidal Otálora | title=La Selección Peruana de 1924| publisher=Jaime Pulgar-Vidal| url=http://jaimepulgarvidal.blogspot.com/2007/10/la-seleccin-peruana-de-1924.html | date=23 October 2007 |access-date=28 June 2013|language=es}}</ref>. У 1927 годзе зборная дэбютавала на [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1927|чэмпіянаце Паўднёвай Амерыкі]], які праходзіў на [[Нацыянальны стадыён (Ліма)|Нацыянальным стадыёне]] ў Ліме{{sfn|Henshaw|1979|p=571}}. Першы матч у сваёй гісторыі нацыянальная каманда Перу прайграла [[Зборная Уругвая па футболе|Уругваю]] з лікам 0:4, а ў другім атрымала перамогу над [[Зборная Балівіі па футболе|Балівіяй]] з лікам 3:2<ref name="RSSSF, ''International Results''">{{cite web | author=José Luis Pierrend |title=Peru International Results| publisher=RSSSF| url=http://www.rsssf.com/tablesp/peru-intres.html | date=6 March 2012 | access-date=29 June 2013}}</ref>. Пасля гэтага Перу прымала ўдзел на [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|першым чэмпіянаце свету па футболе]] ў 1930 годзе, але саступіла ў двух матчах групавога раўнда і пакінула спаборніцтва без перамог{{sfn|Basadre|1964|pp=4672–4673}}. [[File:Peru Football 1936 Olympics.png|thumb|left|300px|Зборная Перу на [[Футбол на летніх Алімпійскіх гульнях 1936|Алімпійскіх гульнях 1936 года]] ў [[Германія|Германіі]].]] 1930-я гады лічацца першай [[Залатое пакаленне|залатой эпохай]] перуанскага футбола{{sfn|Witzig|2006|p=349}}. На працягу гэтага дзесяцігоддзя перуанцы выязджалі за мяжу ў пошуках канкурэнцыі для далейшага развіцця іхняга футбола{{sfn|Campomar|2014|p=153}}. Адным з характэрных падарожжаў была паездка ў Еўропу ў 1933 і 1934 гадах сумешчанай ціхаакіянскай каманды ({{lang-es|«Combinado del Pacífico»}}), зборнай, у склад якой уваходзілі чылійскія і перуанскія футбалісты{{efn-ua|Зборная таксама была вядомая ў еўрапейскай прэсе як «Перу–Чылі XI», «Зборная Паўднёвай Амерыкі», і «Зборная Ціхаакіянскага рэгіёну». Большасць яе ўдзельнікаў былі членамі клуба [[ФК Універсітарыа|«Універсітарыа»]], але некаторыя таксама былі з клубаў [[ФК Альянса Ліма|«Альянса Ліма»]], [[ФК Атлетыка Чалака|«Атлетыка Чалака»]] і чылійскага [[ФК Кола-Кола|«Кола-Кола»]].{{sfn|Campomar|2014|p=153}}}}. Пачынаючы з [[ФК Кікліста Ліма|«Кіклісты Лімы»]] ў 1926 годзе перуанскія клубы таксама гастралявалі па [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыцы]], дасягаючы шматлікіх перамог{{sfn|Basadre|1964|pp=4671–4673}}<ref>{{cite web |url=http://dechalaca.com/informes/curiosidades/rayas-historicas |title=Rayas históricas |author=Iván Carpio |date=26 January 2012 |access-date=3 March 2015 |publisher=DeChalaca |language=es}}</ref>. Падчас аднаго з такіх тураў — непераможнай паездкі «Альянсы Лімы» ў Чылі ў 1935 годзе — групу гульцоў на чале з форвардамі [[Алехандра Вільянуэва]]м і [[Тэадора Фернандэс]]ам і галкіперам [[Хуан Вальдыўеса|Хуанам Вальдыўесам]] сталі называць «[[Чорны ролер]]» ({{lang-es|«Rodillo Negro»}})<ref>Глядзець: * {{harvnb|Basadre|1964|pp=4671–4673}}, * {{harvnb|Miró|1958|p=66}}.</ref>. Спартыўны гісторык Рычард Уітцыг апісаў гэтую тройку як «футбольны трыумвірат, неперасягнены ў свеце ў той час», спасылаючыся на іхняе спалучэнне інавацый і эфектыўнасці на абодвух канцах поля{{sfn|Witzig|2006|p=349}}. Перу і «Чорны ролер» атрымалі прызнанне гледачоў на [[Футбол на летніх Алімпійскіх гульнях 1936|Алімпійскіх гульнях 1936 года]], выйгралі першыя [[Баліварыянскія гульні 1938|Баліварыянскія гульні ў 1938 годзе]] і скончылі дзесяцігоддзе ў якасці [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1939|чэмпіёнаў Паўднёвай Амерыкі]]{{sfn|Thorndike|1978|p=158}}<ref>{{cite web |author=Waldemar Iglesias |title=Cuando Perú Humilló a Hitler |work=Clarín |url=http://www.clarin.com/mision-olimpica/biPlaneta-RedondobibrCuando-Peru-humillo-Hitler_0_746925486.html |date=31 July 2012 |access-date=28 June 2013 |language=es |publisher=Grupo Clarín |archive-date=7 студзеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140107184832/http://www.clarin.com/mision-olimpica/biPlaneta-RedondobibrCuando-Peru-humillo-Hitler_0_746925486.html |url-status=dead }}</ref>. Наступныя гады былі менш паспяховымі для каманды. Паводле сцвярджэння гісторыка Дэвіда Гольдблата, ''«нягледзячы на ўсе відавочныя перадумовы для росту і развіцця футбола, перуанскі футбол знік»''{{sfn|Goldblatt|2008|p=642}}. Ён лічыць прычынай гэтага з’яўленне рэпрэсій перуанскай улады супраць ''«сацыяльных, спартыўных і палітычных арганізацый сярод гарадской і сельскай беднаты»'' на працягу 1940-х і 1950-х гадоў{{sfn|Goldblatt|2008|p=642}}. Тым не менш, зборная, у асноўным, задавальняльна выступала на чэмпіянатах Паўднёвай Амерыкі, два разы ўвайшоўшы ў тройку прызёраў, і амаль прабілася ў асноўную стадыю [[Чэмпіянат свету па футболе 1958|чэмпіянату свету 1958 года]], у выніку саступіўшы ў двухматчавым супрацьстаянні будучым чэмпіёнам свету [[Зборная Бразіліі па футболе|зборнай Бразіліі]]{{sfn|Henshaw|1979|p=572}}. Кульмінацыяй серыі поспехаў каманды ў канцы 1960-х гадоў стаў удзел у асноўнай стадыі [[Чэмпіянат свету па футболе 1970|чэмпіянату свету 1970 года]], які паклаў пачатак другой залатой эпосе перуанскага футбола{{sfn|Witzig|2006|p=349}}<ref name="FIFA.com, Silence">{{cite web |title=The Silence of the Bombonera |publisher=FIFA |url=http://www.fifa.com/classicfootball/matches/qualifiers/match=1732/ |access-date=28 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150210123019/http://www.fifa.com/classicfootball/matches/qualifiers/match=1732/ |archive-date=10 лютага 2015 |url-status=dead }}</ref>. Адным з ключавых фактараў поспехаў зборнай у 1970-х гадах лічыцца супрацоўніцтва пары форвардаў [[Тэафіла Кубільяс]]а і [[Уга Сатыль|Уга Сатыля]]{{sfn|Radnedge|2001|p=195}}. Зборная Перу дайшла да чвэрцьфінальнай стадыі сусветнага першынства ў 1970 годзе, саступіўшы будучым чэмпіёнам бразільцам, і атрымала першы Трафей сумленнай гульні на чэмпіянатах свету<ref name="Fair Play">{{cite web |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/55/171012-statisticalkit-fifaworldcup-milestonesfactsfigures-statusafterfwc2010.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130521092116/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/51/97/55/171012-statisticalkit-fifaworldcup-milestonesfactsfigures-statusafterfwc2010.pdf |archive-date=21 May 2013 |publisher=FIFA |title=FIFA World Cup: Milestones, facts & figures. Statistical Kit 7 |date=18 March 2015}}</ref>{{sfn|Fiore|2012|p="El Nene" de Perú}}. Паводле спартыўнага гісторыка Рычарда Хэншоу каманда стала «сюрпрызам спаборніцтва 1970 года, паказаўшы пачуццё гульні і высокі ўзровень майстэрства»{{sfn|Henshaw|1979|p=572}}. Праз пяць гадоў зборная Перу ў другі раз стала чэмпіёнам кантынента, перамогшы на [[Кубак Амерыкі па футболе 1975|Кубку Амерыкі ў 1975 годзе]] (менавіта ў тым годзе «чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі» быў перайменаваны ў «Кубак Амерыкі»). Пасля гэтага каманда два разы запар праходзіла кваліфікацыю да чэмпіянатаў свету, дайшоўшы да другога раўнда ў [[Чэмпіянат свету па футболе 1978|1978 годзе]] (у другі раз патрапіўшы ў топ-8 зборных свету) і вылецеўшы ў групавым раўндзе ў [[Чэмпіянат свету па футболе 1982|1982 годзе]] без перамог. Раннім паражэннем у 1982 годзе скончыўся залаты перыяд перуанскага футбола{{sfn|DK Publishing|2010|p=75}}. Нягледзячы на гэта, зборная Перу амаль патрапіла на [[Чэмпіянат свету па футболе 1986|чэмпіянат свету 1986 года]], заняўшы другое месца ў кваліфікацыйнай групе пасля будучых чэмпіёнаў свету [[Зборная Аргенціны па футболе|аргенцінцаў]]<ref name="Tim Vickery">{{cite web |author=Tim Vickery |title=Chile must see off Peru attack to win first Copa America trophy on home soil |work=ESPN FC |publisher=ESPN Inc. |url=http://www.espnfc.com/copa-america/83/blog/post/2507070/chile-must-see-off-peru-attack-to-win-first-copa-america | date=29 June 2015 |access-date=4 July 2015}}</ref>. Наступныя чаканні ад зборнай былі сканцэнтраваныя на маладым пакаленні гульцоў клуба «Альянса Ліма», вядомых у народзе як «Кольты» ({{lang-es|«Los Potrillos»}}). Сацыёлагі Альда Панфічы і Віктар Віч пісалі, што «Кольты» «сталі надзеяй усёй краіны», і фанаты чакалі ад іх кваліфікацыі на [[Чэмпіянат свету па футболе 1990|чэмпіянат свету 1990 года]]{{sfn|Panfichi|2005|pp=161, 173}}. Пасля [[Авіякатастрофа Альянсы Лімы 1987|авіякатастрофы 8 снежня 1987 года]], калі самалёт, на борце якога была большасць футбалістаў клуба «Альянса Ліма», упаў у [[Ціхі акіян]], гульня нацыянальнай зборнай пайшла на спад. У катастрофе выжыў толькі пілот самалёта, а сярод загінулых былі галоўны трэнер зборнай [[Маркас Кальдэрон]] і некалькі гульцоў зборнай, у тым ліку брамнік [[Хасэ Гансалес Ганоса]] і [[Луіс Эскабар]], якому многія прадказвалі вялікую будучыню ў якасці форварда{{sfn|Panfichi|2005|pp=161–162, 173}}. Пасля гэтага каманда не набліжалася да траплення ў асноўную стадыю чэмпіянату свету да [[Чэмпіянат свету па футболе 1998|1998 года]], калі яна саступіла месца зборнай Чылі толькі па [[Розніца мячоў|розніцы мячоў]]<ref name="Tim Vickery"/>. Гэтая ж зборная заняла трэцяе месца на [[Залаты кубак КАНКАКАФ 2000|Залатым кубку КАНКАКАФ 2000 года]], дзе ўдзельнічала ў якасці запрошанай каманды<ref>{{cite web |author=Caro Acosta|title=El Sabor Que Le Dio Conmebol a la Copa Oro| work=Goal Mexico| publisher=Goal.com |url= http://www.goal.com/es-mx/news/4797/copa-oro/2015/07/02/13230332/el-sabor-que-le-dio-conmebol-a-la-copa-oro|date=2 July 2015|access-date=4 July 2015}}</ref>. Паводле гісторыка [[Чарльз Ф. Уокер|Чарльза Ф. Уокера]], у XXI стагоддзі справы ў перуанскай камандзе і нацыянальнай лізе былі азмрочаныя [[Дысцыплінарныя скандалы нацыянальнай зборнай Перу па футболе|недысцыплінаванасцю гульцоў]]<ref name="Walker">{{cite journal| author= Charles F. Walker |title= Review of ''Ese Gol Existe'', ed. Aldo Panfichi | url= https://archive.org/details/sim_hispanic-american-historical-review_2010-08_90_3/page/569 |journal= Hispanic American Historical Review |volume= 90|issue=3 |pages= 569–571 |doi=10.1215/00182168-2010-033 |publisher= Duke University Press |date= 2010| issn=0018-2168 }}</ref>. Непрыемнасці ў ФПФ, у прыватнасці звязаныя з яе былым прэзідэнтам Мануэлем Бургам, паглыбілі крызіс футбола ў краіне<ref>{{cite web |author=Tim Vickery |title=Federation infighting deepens existing football trouble in Peru |work=ESPN FC |publisher=ESPN Inc. |url=http://www.espnfc.us/team/peru/211/blog/post/2125034/federation-in-fighting-deepens-existing-football-trouble-in-peru | date=2 November 2014 |access-date=4 July 2015}}</ref>{{efn-ua|Калі перуанскі ўрад перашкаджаў перавыбранню Бургі на пасаду прэзідэнта ФПФ у 2008 годзе, абвінаваціўшы яго ў невыкананні законаў ФПФ у адпаведнасці з перуанскім заканадаўствам, ФІФА прпыніла дзейнасць зборнай Перу і перуанскай футбольнай лігі са спасылкай на палітычнае ўмяшанне. Гэтыя санкцыі былі зняты ў снежні 2008 года, пасля таго як [[Перуанскі інстытут спорта]] ({{lang-es|«Instituto Peruano del Deporte» (IPD)}}) пагадзіўся весці перамовы з ФПФ.<ref>{{cite web|title=La FIFA levantó la suspensión al fútbol peruano|work=Perú 21|publisher=Empresa Editora El Comercio|url=http://peru21.pe/noticia/226584/fifa-habria-decidido-levantarle-suspension-al-futbol-peruano|date=20 December 2008|access-date=4 July 2015|language=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20150706154521/http://peru21.pe/noticia/226584/fifa-habria-decidido-levantarle-suspension-al-futbol-peruano|archive-date=6 ліпеня 2015|url-status=dead}}</ref>}}. Там не менш, у 2011 годзе зборная Перу заняла трэцяе месца на [[Кубак Амерыкі па футболе 2011|Кубку Амерыкі]]<ref>{{cite web |title=Venezuela no olvida que Perú le quitó el tercer puesto en la Copa América|work=El Comercio|publisher=Empresa Editora El Comercio |url= http://elcomercio.pe/deporte-total/futbol-mundial/venezuela-no-olvida-que-peru-le-quito-tercer-puesto-copa-america-noticia-1465011 |language=es |date=4 September 2012|access-date=4 July 2015}}</ref>, а ў пачатку 2015 года бізнесмен Эдвін Аўеда замяніў Бургу на пасадзе прэзідэнта ФПФ<ref>{{cite web |title=Edwin Oviedo is the new president of the Peruvian Football Federation |publisher=CONMEBOL |url=http://www.conmebol.com/en/12182014-1702/edwin-oviedo-new-president-peruvian-football-federation |date=18 December 2014 |access-date=4 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924044050/http://www.conmebol.com/en/12182014-1702/edwin-oviedo-new-president-peruvian-football-federation |archive-date=24 верасня 2015 |url-status=dead }}</ref>. У сакавіку 2015 года новым трэнерам зборнай быў прызначаны аргенцінец [[Рыкарда Гарэка]]<ref name="Gareca"/>, з якім каманда заняла трэцяе месца на [[Кубак Амерыкі па футболе 2015|Кубку Амерыкі 2015 года]] ў другі раз запар, а таксама дайшла да чвэрцьфіналу [[Кубак Амерыкі па футболе 2016|Кубку Амерыкі 2016 года]] і ўпершыню за 36 гадоў прайшла ў фінальную стадыю [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|чэмпіянату свету 2018 года]]<ref>{{cite web |url=http://www.en.copaamerica.beinsports.tv/news/article/19bolsjtt1tgk19qa14f0blwyp/title/ricardo-gareca-vows-more-peru-rebuilding |title=Ricardo Gareca Vows More Peru Rebuilding |date=3 July 2015 |access-date=4 July 2015 |publisher=beIn Sports |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706022103/http://www.en.copaamerica.beinsports.tv/news/article/19bolsjtt1tgk19qa14f0blwyp/title/ricardo-gareca-vows-more-peru-rebuilding |archive-date=6 ліпеня 2015 |url-status=dead }}</ref>. == Колеры == Нацыянальная зборная Перу гуляе ў чырвоных і белых колерах: нацыянальных колерах краіны{{sfn|Witzig|2006|p=338}}. Першы камплект такой формы з’явіўся ў 1936 годзе: белыя шорты, белыя гетры і белыя футболкі з характэрнай чырвонай паласой, якая перасякае пярэднюю частку футболкі ад левага пляча да правага сцягна і вяртаецца ззаду ад правага сцягна да левага пляча. Гэтая базавая схема футболкі была толькі трохі зменена на працягу многіх гадоў<ref name="Arkivperu.com, ''La Blanquiroja''"/>. Гэтая форма лічыцца адной з самых прывабных у сусветным футболе. Крыстафер Тэрпін, выканаўчы прадзюсар шоў «''[[Улічваючы ўсе абставіны]]''» ({{lang-en|«All Things Considered»}}) [[Нацыянальнае грамадскае радыё|Нацыянальнага грамадскага радыё]], у 2010 годзе назваў форму зборнай Перу 1970 года «самай прыгожай футболкай прыгожай гульні», адзначыўшы, што яна «лічылася стылем рэтра нават у 1970 годзе»<ref>{{cite web | author=Christopher Turpin | title=The Lost Elegance Of Football Jerseys |publisher=NPR | url=http://www.npr.org/sections/showmeyourcleats/2010/06/15/127856504/the-lost-elegence-of-jerseys | date=15 June 2010| access-date=4 July 2015}}</ref>. Версія формы 1978 года заняла першае месца ў спісе найлепшых формаў на чэмпіянатах свету ўсіх часоў па версіі [[ESPN]] у 2010 годзе, дзе яна апісвалася як «простая, але вельмі эфектыўная частка дызайну»<ref>{{cite web | author=Roger Bennett | title=Best World Cup jerseys of all time | publisher=ESPN Soccernet | url=http://espnfc.com/world-cup/story/_/page/worldcup101-03082010/ce/us/best-world-cup-jerseys-all-time?utm_source=bleacherreport.com&cc=5901&ver=us | date=10 March 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140118123414/http://espnfc.com/world-cup/story/_/page/worldcup101-03082010/ce/us/best-world-cup-jerseys-all-time?utm_source=bleacherreport.com&cc=5901&ver=us | archive-date=18 студзеня 2014 | access-date=4 July 2015 | url-status=live }}</ref>. Першы камплект зборнай, выраблены для чэмпіянату Паўднёвай Амерыкі 1927 года, уключала ў сябе бела-чырвоныя паласатыя футболкі, белыя шорты і чорныя гетры<ref name="Pulgar Vidal, ''Hace80''">{{cite web | author=Jaime Pulgar-Vidal Otálora | title=Hace 80 Años Debutó Peru | publisher=Jaime Pulgar-Vidal| url=http://jaimepulgarvidal.blogspot.com/2007/02/hace-80-aos-debut-per.html| language=es | date=24 February 2007 | access-date=28 June 2013}}</ref>. На чэмпіянаце свету 1930 года каманда вымушана была выкарыстоўваць альтэрнатыўны дызайн, бо [[Зборная Парагвая па футболе|Парагвай]] ужо зарэгістраваў камплект з бела-чырвонымі паласатымі футболкамі. Перуанцы выкарыстоўвалі белыя футболкі з чырвоным каўняром, белыя шорты і чорныя гетры<ref name="Pulgar Vidal, ''Hace80''"/>. На чэмпіянаце Паўднёвай Амерыкі 1935 года выкарыстоўваліся белыя футболкі з гарызантальнымі чырвонымі палосамі. У наступным годзе на Алімпіядзе каманда стала гуляць у футболках з дыяганальнымі палосамі, асновы дызайна якіх выкарыстоўваюцца да гэтага часу<ref name="Arkivperu.com, ''La Blanquiroja''"/>. Па словах гісторыка Пулгара-Відаля Аталоры, ідэя дыяганальнай чырвонай паласы прыйшла са школьных футбольных матчаў, у якіх каляровыя стужкі, апранутыя праз плячо, дапамагалі адрозніваць гульцоў дзвюх каманд, якія былі апранутыя ў белыя футболкі<ref>{{cite web | author=Jaime Pulgar-Vidal Otálora | title=La Blanquiroja: La Camiseta de Todos los Colores | publisher=Jaime Pulgar-Vidal | url=http://jaimepulgarvidal.blogspot.com/2011/06/la-blanquiroja-la-camiseta-de-todos-los.html | language=es | date=6 September 2012 |access-date=28 June 2013}}</ref>. Зборная Перу мела восем афіцыйных вытворцаў формы. Першы з іх, «[[Адыдас]]» ({{lang-en|«Adidas»}}), пачаў вырабляць форму ў 1978 годзе, пасля чаго зборная мела кантракты з кампаніямі «[[Пенальці, спартыўны вытворца|Пенальці]]» ({{lang-en|«Penalty»}}) (1981—1982), зноў з «Адыдасам» (1983—1985), «Кальва Спартуэар» ({{lang-en|«Calvo Sportwear»}}) (1987), «Паўэр» ({{lang-en|«Power»}}) (1989—1991), «Дыядора» ({{lang-en|«Diadora»}}) (1991—1992), перуанскай кампаніяй «Полмер» ({{lang-en|«Polmer»}}) (1993—1995), «Умбра» ({{lang-en|«Umbro»}}) (1996—1997) і яшчэ адной перуанскай кампаніяй «Валон Спорт» ({{lang-en|«Walon Sport»}}) (1998—2010)<ref name="Arkivperu.com, ''La Blanquiroja''"/>. З 2010 года афіцыйным вырабніком перуанскай формы зноў стала кампанія «Умбра»<ref>{{cite web | author=Mario Fernández |title=Modelo 2011: Conozca la Nueva Camiseta de la Selección peruana | work=El Comercio |publisher=Empresa Editora El Comercio| url=http://elcomercio.pe/deporte-total/seleccion/modelo-2011-conozca-nueva-camiseta-seleccion-peruana-noticia-678537 | language=es |date=3 December 2010 | access-date=14 February 2014}}</ref>. <br /> <center>'''Эвалюцыя футбольнай формы зборнай Перу.'''</center> {{Некалькі выяў | align = center | direction = horizontal | header = | header_align = center | header_background = | footer | footer_align = left/right/center | footer_background = | width = | image1 = PeruFootballKit1936.png | width1 = 150 | caption1 = Першая форма (1927–1929). | alt1 = | image2 = Perufootballkit1930.png | width2 = 150 | caption2 = Другая форма (1930). | alt2 = | image3 = PeruKit1935.png | width3 = 150 | caption3 = Трэцяя форма (1935). | alt3 = | image4 = Peru HistoricKit 1970.png | width4 = 150 | caption4 = Дзеючая форма (1936–...). | alt4 = }} == Стадыён == [[File:Estadio Nacional de Lima, Peru..jpg|thumb|300px|Знешні выгляд «Нацыянальнага стадыёна», на якім зборная гуляе большасць хатніх матчаў, 2013 год.]] [[File:Inside Estadio Nacional (Lima, Peru).jpg|thumb|300px|«Нацыянальны стадыён», 2011 год.]] {{main|Нацыянальны стадыён (Ліма)}} Традыцыйным домам перуанскага футбола з’яўляецца нацыянальны стадыён краіны, «Нацыянальны стадыён» ({{lang-es|Estadio Nacional}}) у Ліме, які ўмяшчае 45000 гледачоў{{sfn|Henshaw|1979|p=571}}. Сучасны стадыён з’яўляецца трэцім увасабленнем «Нацыянальнага стадыёна», які стаў вынікам рамонтных прац пад кіраваннем [[Алана Гарсіі]]. Ён быў афіцыйна адкрыты 24 ліпеня 2011 года<ref>{{cite web |url=http://elcomercio.pe/deporte-total/seleccion/estadio-nacional-se-inauguro-seleccion-fuegos-artificiales-noticia-944893 | title=Estadio Nacional se inauguró con la selección y fuegos artificiales | work=El Comercio |publisher=Empresa Editora El Comercio|language=es | date=24 July 2011 |access-date=4 July 2015}}</ref>, праз 88 гадоў пасля таго, як стадыён быў першапачаткова адкрыты на тым жа месцы ў 1923 годзе<ref name=colonia/>. Арыгінальны «Нацыянальны стадыён» з’яўляўся драўлянай структурай з умяшчальнасцю 6000 гледачоў, пабудаванай на ахвяраванні чальцоў брытанскай суполкі Лімы, каб адзначыць стагоддзе са [[Вайна за незалежнасць Перу|дня незалежнасці Перу]] ад Іспаніі<ref name=colonia>{{cite web | url=http://www.britanico.edu.pe/Index.aspx?aID=34&iID=1128 | title=Colonia británica donó primer estadio nacional | publisher=Británico | language=es | date=25 July 2011 | access-date=5 July 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150705133527/http://www.britanico.edu.pe/Index.aspx?aID=34&iID=1128 | archive-date=5 ліпеня 2015 | url-status=dead }}</ref>. Пасля кампаніі па аднаўленню стадыёна на чале з Мігелем Дасенам, прэзідэнтам «Sociedad de Beneficencia de Lima»<ref name=dasso/>, ён быў перабудаваны з павелічэннем колькасці месцаў пад кіраўніцтвам генерала [[Мануэль Одрыя|Мануэля Одрыі]] і адкрыты ў другі раз 27 кастрычніка 1952 года{{sfn|Leigh Raffo|2005|p=266}}. У апошні раз стадыён быў адноўлены ў 2011 годзе: паляпшэнні ўключалі ў сябе паляпшэнне гульнявога поля, шматколерную сістэму асвятлення, два гіганцкія святлодыёдныя экраны і 375 прыватных месцаў<ref>{{cite web | url=http://blog.pucp.edu.pe/blog/victornomberto/2011/07/23/historia-del-estadio-nacional/ | author=Víctor R. Nomberto | title=Historia del Estadio Nacional | publisher=PUCP | language=es | date=23 July 2011 | access-date=29 June 2013 | archive-date=8 ліпеня 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150708080248/http://blog.pucp.edu.pe/blog/victornomberto/2011/07/23/historia-del-estadio-nacional/ | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.andina.com.pe/agencia/noticia-ipd-ofrece-un-recorrido-360-del-estadio-nacional-lima-371067.aspx|title=IPD ofrece un recorrido en 360° del Estadio Nacional de Lima|publisher=Andina.com|date=26 July 2011|access-date=4 July 2015|language=es|archive-date=1 снежня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201042120/http://www.andina.com.pe/agencia/noticia-ipd-ofrece-un-recorrido-360-del-estadio-nacional-lima-371067.aspx|url-status=dead}}</ref>. Адметнай асаблівасцю стадыёна з’яўляецца вежа «Мігель Дасен» на яго паўночным баку, якая была адрамантавана ў 2004 годзе<ref name=dasso>{{cite web | url=http://blog.pucp.edu.pe/blog/juanluisorrego/2008/10/20/estadios-de-futbol-en-lima-1/ | author= Juan Luis Orrego Penagos | title=Estadios de fútbol en Lima (1) | publisher=PUCP | language=es | date=20 October 2008 |access-date=4 July 2015}}</ref>. З 2005 да 2011 года «Нацыянальны стадыён» быў адзіным нацыянальным стадыёнам у КАНМЕБОЛ са штучным газонам, які быў зроблены для [[Чэмпиянат свету па футболе сярод гульцоў ва ўзросце да 17 гадоў 2005|чэмпіянату свету па футболе сярод гульцоў ва ўзросце да 17 гадоў 2005 года]]<ref name=nosintetico>{{cite web | url=http://elcomercio.pe/deporte-total/futbol-peruano/no-mas-sintetico-estadio-nacional-ya-luce-cesped-natural-noticia-703352| title=No más sintético: el Estadio Nacional ya luce césped natural | work=El Comercio |publisher=Empresa Editora El Comercio| language=es | date=24 January 2011 | access-date=29 June 2013 }}</ref>. У гэты перыяд стадыён быў адным з чатырох перуанскіх стадыёнаў са статусам «FIFA Star II», самая высокая сертыфікацыя, якая прадастаўляецца штучным газонам<ref>{{cite web | url=http://www.eluniversal.com.mx/notas/411306.html | title=Evaluará FIFA Cuestionadas Canchas Artificiales en Perú | work=El Universal | language=es | date=9 March 2007 | access-date=4 July 2015 | publisher=El Universal Compañía Periodística Nacional | archive-url=https://web.archive.org/web/20140202114440/http://www.eluniversal.com.mx/notas/411306.html | archive-date=2 лютага 2014 | url-status=live }}</ref>. Тым не менш, сінтэтычнае пакрыццё сустрэла шмат крытыкі з-за частых траўмаў футбалістаў, і натуральны газон быў адноўлены ў 2011 годзе падчас рэканструкцыі стадыёна<ref name=nosintetico/>. Часам зборная Перу гуляе хатнія матчы на іншых палях. Па-за пустыннай берагавой вобласцю Лімы знаходзіцца стадыён [[Інка Гарсіласа дэ ла Вега|«Інка Гарсіласа дэ ла Вега»]] ў горадзе [[Куска]]. Лічыцца, што ён забяспечвае стратэгічную перавагу перуанскай камандзе супраць некаторых праціўнікаў з-за атмасфернага ціску на вялікіх вышынях{{sfn|Witzig|2006|pp=323–325}}. Яшчэ два альтэрнатыўныя стадыёны нацыянальнай каманды знаходзяцца ў сталіцы — [[Алехандра Вільянуэва, стадыён|«Алехандра Вільянуэва»]] і [[Манументаль, стадыён|«Манументаль»]], які з’яўляецца стадыёнам клуба [[ФК Універсітарыа|«Універсітарыа»]]<ref>{{cite web | title=La selección también jugará en Matute | work=Perú 21 | url=http://peru21.pe/noticia/715520/seleccion-tambien-jugara-matute | language=es | date=18 February 2011 | access-date=29 June 2013 | publisher=Empresa Editora El Comercio | archive-url=https://web.archive.org/web/20140202113053/http://peru21.pe/noticia/715520/seleccion-tambien-jugara-matute | archive-date=2 лютага 2014 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | title=Selección Nacional podría jugar ante Ecuador en el Estadio Monumental | work=Depor.pe | url=http://depor.pe/futbol-peruano/seleccion-nacional-estadio-monumental-eliminatorias-2014-noticia-905188 | language=es | date=10 April 2013 | access-date=4 July 2015 | publisher=Empresa Editora El Comercio | archive-url=https://web.archive.org/web/20150706011357/http://depor.pe/futbol-peruano/seleccion-nacional-estadio-monumental-eliminatorias-2014-noticia-905188 | archive-date=6 ліпеня 2015 | url-status=dead }}</ref>. Апошні раз зборная праводзіла матч на альтэрнатыўным стадыёне ў 2012 годзе супраць зборнай Чылі, калі яны гулялі на стадыёне [[Хорхэ Басадрэ, стадыён|«Хорхэ Басадрэ»]] ў горадзе [[Такна]]<ref>{{cite web| url=http://depor.pe/futbol-peruano/dar-salto-peru-se-cobrara-revancha-ante-chile-noticia-812205| title=No hubo ideas: Perú perdió 3–0 con Chile en Tacna| work=Depor.pe| publisher=Empresa Editora El Comercio| language=es| date=11 April 2012| access-date=4 March 2014| archive-url=https://web.archive.org/web/20140305064830/http://depor.pe/futbol-peruano/dar-salto-peru-se-cobrara-revancha-ante-chile-noticia-812205| archive-date=5 сакавіка 2014| url-status=dead}}</ref>. == Заўзятары == [[File:2004 Copa America Celebrations.png|thumb|300px|Святкаванні на «Нацыянальным стадыёне» перад фіналам [[Кубак Амерыкі па футболе 2004|Кубка Амерыкі 2004 года]], які праходзіў у Перу.]] Футбол з’яўляецца самым папулярным відам спорту ў Перу з пачатку XX стагоддзя{{sfn|Bravo|2012|p=42}}. Першапачаткова распаўсюджаны выключна сярод [[Англаманія|англафільскай]] эліты і эмігрантаў Лімы{{sfn|Wood|2007|p=128}}, футбол стаў неад’емнай часткай шырокай народнай культуры ў 1900-х і 1910-х гадах. На працягу наступных дзесяцігоддзяў урад [[Аўгуста Легія|Аўгуста Легіі]] зрабіў футбол нацыянальнай забавай шляхам заахвочвання і развіцця{{sfn|Wood|2007|pp=128–129}}. Такім чынам, нацыянальнай зборная па футболе стала важным элементам [[Нацыянальная самасвядомасць|нацыянальнай ідэнтычнасці]] Перу{{sfn|Campomar|2014|pp=303–304}}. Перуанскія футбольныя фанаты вядомыя сваім адметным распевам «Наперад Перу!» ({{lang-es|¡Arriba Perú!}}){{sfn|Foley Gambetta|1983|p=12}}, а таксама традыцыйнай перуанскай [[крэольскай музыкай]] ({{lang-es|música criolla}}), пры дапамозе якой заўзятары выказваюць падтрымку як нацыянальнай камандзе, так і перуанскім клубам. Крэольская музыка атрымала нацыянальнае і міжнароднае прызнанне з развіццём сродкаў масавай інфармацыі ў 1930-х гадах, стаўшы прызнаным сімвалам Перу і яго культуры{{sfn|Wood|2007|p=130}}. Самымі папулярнымі гімнамі нацыянальнай зборнай з’яўляюцца «[[Перу Кампеён]]» ({{lang-es|Peru Campeón}}), [[перуанская полька]], якая ўслаўляла трапленне зборнай у асноўную стадыю чэмпіянату свету 1970 года{{sfn|Wood|2007|p=130}}, і «[[Кантыга Перу]]» ({{lang-es|Contigo Perú}}), [[перуанскі вальс]], які газета «[[Эль Камеркія]]» ({{lang-es|El Comercio}}) назвала «гімнам нацыянальных перуанскіх футбольных каманд»<ref>{{cite web | language=es |title=Cuando Óscar Avilés "clasificó" con Perú al Mundial de 1978 | url=http://elcomercio.pe/deporte-total/seleccion/cuando-oscar-aviles-clasifico-peru-al-mundial-1978-noticia-1720732 |work=El Comercio |publisher=Empresa Editora El Comercio| date=5 April 2014| access-date=3 March 2015}}</ref>. [[Трагедыя на Нацыянальным стадыёне (Ліма)|Катастрофа на «Нацыянальным стадыёне»]] 24 мая 1964 года з удзелам перуанскіх фанатаў лічыцца адной з самых страшных трагедый у гісторыі футбола<ref>Глядзець: * {{harvnb|Snyder|2001|p=78}}, * {{harvnb|Goldblatt|2008|p=642}}.</ref>. Падчас адборачнага матча да [[Летнія Алімпійскія гульні 1964|Алімпійскіх гульняў 1964 года]] паміж зборнымі Перу і Аргенціны ва ўзросце да 20 гадоў уругвайскі арбітр Анхель Паяс адмяніў гол зборнай Перу на апошніх хвілінах матча. Пасля гэтага гледачы пачалі кідаць ракеты з трыбун, а двое фанатаў прабіліся на поле і напалі на суддзю. Паліцыя выпусціла [[слёзатачывы газ]] у натоўп, выклікаўшы сваімі дзеяннямі паніку, у выніку якой заўзятары былі прыціснуты да зачыненых варотаў стадыёна ў спробах уцячы. У агульнай колькасці 315 чалавек загінулі ў выніку хааса, а яшчэ каля 500 былі паранены<ref>Глядзець: * {{harvnb|Snyder|2001|p=79}}, * {{harvnb|Goldblatt|2008|p=642}}.</ref>. == Супрацьстаянні == [[File:Raul Toro y Lolo Fernandez.jpg|left|thumb|250px|Чыліец [[Рауль Тора Хуліа]] і перуанец [[Тэадора Фернандэс]], праціўнікі на [[Чэмпіянат Паўднвай Амерыкі па футболе 1937|чэмпіянаце Паўднёвай Амерыкі 1937 года]].]] Зборная Перу мае вядомыя супрацьстаянні супраць зборных суседніх краін [[Зборная Чылі па футболе|Чылі]] і [[Зборная Эквадора па футболе|Эквадора]]. Перуанцы маюць станоўчы паказчык у матчах супраць Эквадора і адмоўны вынік у паядынках супраць Чылі<ref name="Ecuador Peru record">{{cite news | title=Ecuador-Peru, 1938–2011|publisher=RSSSF|url=http://www.rsssf.com/tablese/ecuaperures.html|date=6 March 2012|access-date=17 June 2013}}</ref><ref name="Chile Peru record">{{cite news|title=Chile – Peru matches, 1935–2011|publisher=RSSSF|url=http://www.rsssf.com/tablesc/chilperures.html|date=6 March 2012|access-date=17 June 2013}}</ref>. Перу сутыкнулася з абодвума праціўнікамі на [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1939|чэмпіянаце Паўднёвай Амерыкі 1939 года]], калі перуанцы таксама ўпершыню гулялі супраць зборнай Эквадора ў афіцыйным турніры. Зборная Перу тады перамагла ў абодвух матчах{{sfn|Henshaw|1979|p=652}}. Акрамя таго, перуанцы перамаглі абедзве каманды ў [[Чэмпіянат свету па футболе 1978, адборачны турнір|кваліфікацыі да чэмпіянату свету 1978 года]], непасрэдна адхіліўшы іх ад удзелу ў асноўнай стадыі чэмпіянату<ref name="Ecuador Peru record"/><ref name="Chile Peru record"/>. Футбольнае супрацьстаянне зборных Чылі і Перу вядома як «Ціхаакіянскае дэрбі» ({{lang-es|Clásico del Pacífico}})<ref name="Chile Peru rivalry"/>. Паводле слоў рэдактара «[[CNN]] World Sport» Грэга Дзюка яно ўваходзіць у топ-10 футбольных супрацьстаянняў у свеце<ref>{{cite news |author=Greg Duke |title=Top 10 international rivalries |publisher=CNN |access-date=27 June 2013 |url=http://edition.cnn.com/2008/SPORT/football/11/06/first11.rivalries/index.html |date=6 November 2008 |archive-date=20 лютага 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220051229/http://edition.cnn.com/2008/SPORT/football/11/06/first11.rivalries/index.html |url-status=dead }}</ref>. Упершыню каманды сутыкнуліся на чэмпіянаце Паўднёвай Амерыкі 1935 года, дзе перуанцы перамаглі з лікам 1:0<ref name="Chile Peru record"/>. Абедзве зборныя традыцыйна змагаліся адна з адной за ранг чацвёртай найлепшай каманды Паўднёвай Амерыкі (пасля Бразіліі, Аргенціны і Уругвая){{sfn|Henshaw|1979|p=126}}. Апроч таго, абедзве каманды сцвярджаюць, што вынайшлі ўдар «[[бісіклета]]» (удар праз сябе ў падзенні); перуанцы называюць яго «чалака», а чылійцы — «чылена»{{sfn|Witzig|2006|p=22}}. Саперніцтва паміж зборнымі Перу і Эквадора караніцца ў гістарычным [[Гісторыя тэрытарыяльнай спрэчкі Эквадора і Перу|памежным канфлікце]] XIX стагоддзя паміж краінамі. У 1995 годзе, пасля кароткай [[Вайна Альта-Сенепа|вайны Альта-Сенепа]], КАНМЕБОЛ прадугледжвала магчымае змяненне групавога складу [[Кубак Амерыкі па футболе 1995|Кубка Амерыкі]], каб прадухіліць сутыкненне дзвюх каманд, але ў канчатковым выніку гэта не спатрэбілася{{sfn|Llopis|2009|p=171}}. Паводле слоў спецыяліста па Лацінскай Амерыцы Майкла Хандэльсмана, эквадорскія фанаты лічаць паразы ад зборных Калумбіі і Перу «прычынай няздольнасці Эквадора зацвердзіцца ў якасці міжнароднай футбольнай сілы»{{sfn|Handelsman|2000|p=49}}. Хандэльсман таксама дадае, што «гэтыя супрацьстаянні з’яўляюцца інтэнсіўнымі, і гульні заўсёды нясуць у сабе элементы нацыянальнага гонару і годнасці»{{sfn|Handelsman|2000|p=49}}. == Футбалісты == [[File:Sotil Cubillas Challe 1973.png|upright|thumb|300px|[[Уга Сатыль]], [[Тэафіла Кубільяс]] і [[Раберта Чале]] (злева направа) на «Нацыянальным стадыёне» ў 1973 годзе.]] У дакладзе, апублікаваным КАНМЕБОЛ у 2008 годзе, Перу апісвалася як зборная, якая традыцыйна праяўляе «элегантны, тэхнічны і выдатны футбольны стыль» і высока ацэньвалася як «адзін з самых вялікіх пастаўшчыкоў футбольных талентаў у Паўднёвай Амерыцы»<ref name="CONMEBOL">{{cite web | title=Peruvian Football Federation | publisher=CONMEBOL | url=http://www.conmebol.com/federaciones_pais_index.jsp?pais=per&slangab=E | access-date=29 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080801161211/http://www.conmebol.com/federaciones_pais_index.jsp?pais=per&slangab=E | archive-date=1 жніўня 2008 | url-status=dead }}</ref>. Перуанскія футбалісты, адзначаныя ў дакладзе КАНМЕБОЛ як «сапраўдныя мастакі мяча», уключалі ў сябе форвардаў Тэафіла Кубільяса, [[Педра Пабла Леон]]а і Угу Сатыля, абаронцу [[Эктар Чумпітас|Эктара Чумпітаса]] і паўабаронцаў [[Раберта Чале]], [[Сесар Куэта|Сесара Куэту]], [[Хасэ дэль Салар]]а і [[Раберта Паласіяс]]а<ref name="CONMEBOL"/>. Кубільяс, атакуючы паўабаронца і нападнік, вядомы як «Малыш» ({{lang-es|«El Nene»}}), шырока разглядаецца як найлепшы футбаліст Перу ўсіх часоў<ref>Глядзець: * {{harvnb|Witzig|2006|p=156}}, * {{harvnb|Henshaw|1979|p=160}}, * {{harvnb|Dunmore|2011|p=63}}.</ref>. Чумпітас часта згадваецца як найлепшы абаронцы каманды. Вітцыг назваў яго сярод сваіх «найлепшых гульцоў сучаснай эпохі» і хваліў яго як «моцнага чытача гульні з выдатнымі навыкамі валодання мачом, які ўзначальваў абарону, каб падтрымаць атаку зборнай»{{sfn|Witzig|2006|p=149}}. У 1978 годзе аргенцінскі спартыўны часопіс «[[Эль Графіка]]» ({{lang-es|«El Gráfico»}}) назваў Куэту, Кубільяса і [[Хасэ Веласкес]]а «найлепшай паўабаронай у свеце»{{sfn|Panfichi|2005|p=161}}. Тэадора Фернандэс, Алехандра Вільянуэва і Хуан Вальдыўеса часта разглядаюцца ў якасці ключавых членаў каманды «Чорны ролер» 1930-х гадоў{{sfn|Witzig|2006|pp=131, 350, 486}}. Фернандэс быў форвардам і асноўным бамбардзірам каманды, Вільянуэва — таленавітым плэймейкерам, а Вальдыўеса — брамнікам, які вылучаўся выключным атлетызмам і часта выратоўваў каманду падчас [[пенальці]]{{sfn|Witzig|2006|p=350}}. У 1972 годзе ў [[Швейцарыя|швейцарскім]] горадзе [[Базель|Базелі]] быў арганізаваны памятны матч на карысць бяздомных дзяцей паміж камандамі [[Зборная Еўропы па футболе|Еўропы]] і [[Зборная Паўднёвай Амерыкі па футболе|Паўднёвай Амерыкі]]. Перуанцы Кубільяс, які забіў першы гол у паядынку, Чумпітас, Сатыль і [[Хуліа Байлон]] гулялі ў складзе паўднёваамерыканскай зборнай, якая перамагла з лікам 2:0{{sfn|Henshaw|1979|p=143}}. Аналагічны матч быў арганізаваны на стадыёне [[Камп Ноу|«Камп Ноу»]] ў [[Барселона|Барселоне]] з заяўленай мэтай барацьбы з глабальнай беднасцю. Кубільяс, Чумпітас і Сатыль зноў гулялі за каманду Паўднёвай Амерыкі, а Чумпітас быў капітанам зборнай. Кожны з перуанцаў забіў па адным мячы, унёсшы ўклад у агульную нічыю з лікам 4:4, пасля якой каманда Паўднёвай Амерыкі перамагла па пенальці з лікам 7:6{{sfn|Henshaw|1979|pp=144–145}}. === Цяперашні склад === Наступныя 23 футбалісты былі выкліканыя на ўдзел у асноўнай стадыі [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|чэмпіянату свету 2018 года]]<ref>{{cite news|url=https://www.prensa.com/deportes/Peru-FIFA-preliminar-Mundial-Rusia-2018_0_5029746988.html|title=Perú envía a FIFA lista preliminar para Mundial de Rusia-2018|date=14 May 2018|work=Prensa.com|access-date=15 May 2018|language=es}}</ref>. ''Статыстыка прыведзена станам на 9 чэрвеня 2018 года пасля матча супраць Швецыі.'' {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="sortable" style="font-size:90%; text-align:center" |- style="background:#e51720; color:white" !width="10"|'''{{Abbr|#|Нумар|0}}''' !width="10"|'''{{Abbr|Паз|Пазіцыя|0}}''' !width="190"|'''Футбаліст''' !width="190"|'''Дата нараджэння''' !width="10"|'''Матчы''' !width="10"|'''Галы''' !width="270"|'''Клуб''' |- | 1 | [[Варатар (футбол)|Бр]] |align="left"|[[Педра Гальесэ]] |align="left"|{{Дата нараджэння і ўзрост|23|2|1990}} | 38 | 0 |align="left"| {{Сцяг|Мексіка}} [[ФК Веракрус|Веракрус]] |- | 12 | [[Варатар (футбол)|Бр]] |align="left"|[[Карлас Каседа]] |align="left"|{{Дата нараджэння і ўзрост|27|9|1991}} | 6 | 0 |align="left"| {{Сцяг|Мексіка}} [[ФК Веракрус|Веракрус]] |- | 21 | [[Варатар (футбол)|Бр]] |align="left"|[[Хасэ Карвалья]] |align="left"|{{Дата нараджэння і ўзрост|1|3|1986}} | 6 | 0 |align="left"| {{Сцяг|Перу}} [[ФК Кахамарка|Кахамарка]] |- ! colspan="9" bgcolor="#e51720" | |- | 2 | [[Абаронца (футбол)|Аб]] |align="left"|[[Альберта Хуніяр Радрыгес|Альберта Радрыгес]] |align="left"|{{Дата нараджэння і ўзрост|31|3|1984}} | 74 | 0 |align="left"| {{Сцяг|Калумбія}} [[ФК Атлетыка Хуніяр|Атлетыка Хуніяр]] |- | 3 | [[Абаронца (футбол)|Аб]] |align="left"|[[Альда Корса]] |align="left"|{{Дата нараджэння і ўзрост|20|5|1989}} | 26 | 0 |align="left"| {{Сцяг|Перу}} [[ФК Універсітарыа|Універсітарыа]] |- | 4 | [[Абаронца (футбол)|Аб]] |align="left"|[[Андэрсан Сантамарыя]] |align="left"|{{Дата нараджэння і ўзрост|10|1|1992}} | 6 | 0 |align="left"| {{Сцяг|Мексіка}} [[ФК Пуэбла|Пуэбла]] |- | 5 | [[Абаронца (футбол)|Аб]] |align="left"|[[Мігель Араўха]] |align="left"|{{Дата нараджэння і ўзрост|24|10|1994}} | 8 | 0 |align="left"| {{Сцяг|Перу}} [[ФК Альянса Ліма|Альянса Ліма]] |- | 6 | [[Абаронца (футбол)|Аб]] |align="left"|[[Мігель Траўка]] |align="left"|{{Дата нараджэння і ўзрост|25|8|1992}} | 27 | 0 |align="left"| {{Сцяг|Бразілія}} [[ФК Фламенгу|Фламенгу]] |- | 15 | [[Абаронца (футбол)|Аб]] |align="left"|[[Крысціян Рамас]] |align="left"|{{Дата нараджэння і ўзрост|4|11|1988}} | 68 | 3 |align="left"| {{Сцяг|Мексіка}} [[ФК Веракрус|Веракрус]] |- | 17 | [[Абаронца (футбол)|Аб]] |align="left"|[[Луіс Адвінкула]] |align="left"|{{Дата нараджэння і ўзрост|2|3|1990}} | 67 | 0 |align="left"| {{Сцяг|Мексіка}} [[ФК Тыгрэс УАНЛ|Тыгрэс УАНЛ]] |- | 22 | [[Абаронца (футбол)|Аб]] |align="left"|[[Нільсан Лаёла]] |align="left"|{{Дата нараджэння і ўзрост|26|10|1994}} | 3 | 0 |align="left"| {{Сцяг|Перу}} [[ФК Мельгар|Мельгар]] |- ! colspan="9" bgcolor="#e51720" | |- | 7 | [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] |align="left"|[[Паала Уртада]] |align="left"|{{Дата нараджэння і ўзрост|27|7|1990}} | 33 | 3 |align="left"| {{Сцяг|Партугалія}} [[ФК Віторыя Гімарайнш|Віторыя Гімарайнш]] |- | 8 | [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] |align="left"|[[Крысціян Куэва]] |align="left"|{{Дата нараджэння і ўзрост|23|11|1991}} | 46 | 8 |align="left"| {{Сцяг|Бразілія}} [[ФК Сан-Паўлу|Сан-Паўлу]] |- | 13 | [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] |align="left"|[[Рэната Тапія]] |align="left"|{{Дата нараджэння і ўзрост|28|7|1995}} | 33 | 3 |align="left"| {{Сцяг|Нідэрланды}} [[ФК Феенорд|Феенорд]] |- | 14 | [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] |align="left"|[[Эндзі Пола]] |align="left"|{{Дата нараджэння і ўзрост|29|9|1994}} | 17 | 1 |align="left"| {{Сцяг|ЗША}} [[ФК Портленд Тымберс|Портленд Тымберс]] |- | 16 | [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] |align="left"|[[Вільдэр Картагена]] |align="left"|{{Дата нараджэння і ўзрост|23|9|1994}} | 3 | 0 |align="left"| {{Сцяг|Мексіка}} [[ФК Веракрус|Веракрус]] |- | 19 | [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] |align="left"|[[Ясімар Ятун]] |align="left"|{{Дата нараджэння і ўзрост|7|4|1990}} | 74 | 2 |align="left"| {{Сцяг|ЗША}} [[ФК Арланда Сіці|Арланда Сіці]] |- | 20 | [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] |align="left"|[[Эдысан Флорэс]] |align="left"|{{Дата нараджэння і ўзрост|15|5|1994}} | 30 | 9 |align="left"| {{Сцяг|Данія}} [[ФК Ольбарг|Ольбарг]] |- | 23 | [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] |align="left"|[[Педра Акіна]] |align="left"|{{Дата нараджэння і ўзрост|13|4|1995}} | 14 | 0 |align="left"| {{Сцяг|Мексіка}} [[ФК Леон|Леон]] |- ! colspan="9" bgcolor="#e51720" | |- | 9 | [[Нападаючы (футбол)|Нап]] |align="left"|[[Паала Герэра]] <small>''(капітан)''</small> |align="left"|{{Дата нараджэння і ўзрост|1|1|1984}} | 88 | 34 |align="left"| {{Сцяг|Бразілія}} [[ФК Фламенгу|Фламенгу]] |- | 10 | [[Нападаючы (футбол)|Нап]] |align="left"|[[Джэферсан Фарфан]] |align="left"|{{Дата нараджэння і ўзрост|26|10|1984}} | 84 | 25 |align="left"| {{Сцяг|Расія}} [[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыў Масква]] |- | 11 | [[Нападаючы (футбол)|Нап]] |align="left"|[[Рауль Руідыяс]] |align="left"|{{Дата нараджэння і ўзрост|25|7|1990}} | 30 | 4 |align="left"| {{Сцяг|Мексіка}} [[ФК Манаркас Марэлія|Манаркас Марэлія]] |- | 18 | [[Нападаючы (футбол)|Нап]] |align="left"|[[Андрэ Карылья]] |align="left"|{{Дата нараджэння і ўзрост|14|6|1991}} | 46 | 5 |align="left"| {{Сцяг|Англія}} [[ФК Уотфард|Уотфард]] |} === Нядаўнія выклікі === Наступныя футбалісты выклікаліся ў зборную цягам апошніх 12 месяцаў. {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="sortable" style="font-size:90%; text-align:center" |- style="background:#e51720; color:white" !width="10"|'''{{Abbr|Паз|Пазіцыя|0}}''' !width="225"|'''Футбаліст''' !width="190"|'''Дата нараджэння''' !width="10"|'''Матчы''' !width="10"|'''Галы''' !width="270"|'''Клуб''' !width="285"|'''Апошні выклік''' |- | [[Варатар (футбол)|Бр]] |align="left"|[[Алехандра Дуартэ]] |align="left"|{{Дата нараджэння і ўзрост|5|4|1994}} | 0 | 0 |align="left"| {{Сцяг|Перу}} [[ФК Універсідад Сан-Мартын|Універсідад Сан-Мартын]] |align="left"| супр. {{Футбол|ISL}}, 25 сакавіка 2018 |- | [[Варатар (футбол)|Бр]] |align="left"|[[Леаа Бутрон]] |align="left"|{{Дата нараджэння і ўзрост|6|3|1977}} | 39 | 0 |align="left"| {{Сцяг|Перу}} [[ФК Альянса Ліма|Альянса Ліма]] |align="left"| супр. {{Футбол|ARG}}, 5 кастрычніка 2017 |- | [[Варатар (футбол)|Бр]] |align="left"|[[Дыега Пені]] |align="left"|{{Дата нараджэння і ўзрост|22|4|1984}} | 10 | 0 |align="left"| {{Сцяг|Перу}} [[ФК Мельгар|Мельгар]] |align="left"| супр. {{Футбол|BOL}}, 31 жніўня 2017 |- ! colspan="9" bgcolor="#e51720" | |- | [[Абаронца (футбол)|Аб]] |align="left"|[[Луіс Абрам]] |align="left"|{{Дата нараджэння і ўзрост|27|2|1996}} | 4 | 0 |align="left"| {{Сцяг|Аргенціна}} [[ФК Велес Сарсфілд|Велес Сарсфілд]] |align="left"| [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|Чэмпіянат свету 2018]] ''(папярэдні склад)'' |- | [[Абаронца (футбол)|Аб]] |align="left"|[[Адрыян Зела]] |align="left"|{{Дата нараджэння і ўзрост|20|3|1989}} | 1 | 0 |align="left"| {{Сцяг|Перу}} [[ФК Дэпартыва Мунісіпаль|Дэпартыва Мунісіпаль]] |align="left"| супр. {{Футбол|NZL}}, 11 лістапада 2017 |- ! colspan="9" bgcolor="#e51720" | |- | [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] |align="left"|[[Серхіа Пенья]] |align="left"|{{Дата нараджэння і ўзрост|28|9|1995}} | 5 | 0 |align="left"| {{Сцяг|Іспанія}} [[ФК Гранада|Гранада]] |align="left"| [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|Чэмпіянат свету 2018]] ''(папярэдні склад)'' |- | [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] |align="left"|[[Крысціян Бенавентэ]] |align="left"|{{Дата нараджэння і ўзрост|19|5|1994}} | 16 | 2 |align="left"| {{Сцяг|Бельгія}} [[ФК Шарлеруа|Шарлеруа]] |align="left"| супр. {{Футбол|ISL}}, 25 сакавіка 2018 |- | [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] |align="left"|[[Раберта Сіуча]] |align="left"|{{Дата нараджэння і ўзрост|7|2|1997}} | 0 | 0 |align="left"| {{Сцяг|Перу}} [[ФК Універсітарыя де Дэпортэс|Універсітарыя де Дэпортэс]] |align="left"| супр. {{Футбол|ISL}}, 25 сакавіка 2018 |- | [[Паўабаронца (футбол)|ПА]] |align="left"|[[Алексі Гомес]] |align="left"|{{Дата нараджэння і ўзрост|4|3|1993}} | 5 | 0 |align="left"| {{Сцяг|ЗША}} [[ФК Мінесота Юнайтэд|Мінесота Юнайтэд]] |align="left"| супр. {{Футбол|ARG}}, 5 кастрычніка 2017 |- ! colspan="9" bgcolor="#e51720" | |- | [[Нападаючы (футбол)|Нап]] |align="left"|[[Бета Да Сілва]] |align="left"|{{Дата нараджэння і ўзрост|28|12|1996}} | 6 | 1 |align="left"| {{Сцяг|Аргенціна}} [[ФК Аргентынас Хуніярс|Аргентынас Хуніярс]] |align="left"| супр. {{Футбол|ISL}}, 25 сакавіка 2018 |- | [[Нападаючы (футбол)|Нап]] |align="left"|[[Ёрдзі Рэйна]] |align="left"|{{Дата нараджэння і ўзрост|17|9|1993}} | 6 | 2 |align="left"| {{Сцяг|Канада}} [[ФК Ванкувер Уайткэпс|Ванкувер Уайткэпс]] |align="left"| супр. {{Футбол|NZL}}, 11 лістапада 2017 |- | [[Нападаючы (футбол)|Нап]] |align="left"|[[Іван Булас]] |align="left"|{{Дата нараджэння і ўзрост|20|5|1993}} | 2 | 0 |align="left"| {{Сцяг|Партугалія}} [[ФК Баавішта|Баавішта]] |align="left"| супр. {{Футбол|ARG}}, 5 кастрычніка 2017 |} === Рэкардсмены === ==== Паводле найбольшай колькасці згуляных матчаў ==== ''Статыстыка прыведзена станам на 15 чэрвеня 2018 года.'' {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="sortable" style="font-size:90%; text-align:center" |- style="background:#e51720; color:white" !width="20"|'''#''' !width="200"|'''Футбаліст''' !width="190"|'''Перыяд''' !width="50"|'''{{Abbr|ЗМ|Колькасць згуляных матчаў|0}}''' !width="50"|'''{{Abbr|ЗГ|Колькасць забітых галоў|0}}''' !width="145"|'''Тытулы''' |- | 1 |align="left"|[[Раберта Паласіяс]] | 1992-2012 | 128 | 19 | |- | 2 |align="left"|[[Эктар Чумпітас]] | 1965-1981 | 105 | 3 | [[Выява:Gold medal southamerica.svg|12px|Кубак Амерыкі па футболе 1975]] |- | 3 |align="left"|[[Хорхэ Сота]] | 1992-2005 | 101 | 9 | |- | 4 |align="left"|[[Хуан Хасэ Хая]] | 1994-2008 | 97 | 1 | |- | 5 |align="left"|[[Нальберта Салана]] | 1994-2009 | 95 | 20 | |- | 6 |align="left"|[[Рубен Тарыбія Дыяс]] | 1972-1985 | 89 | 2 | [[Выява:Gold medal southamerica.svg|12px|Кубак Амерыкі па футболе 1975]] |- bgcolor=EBF5FF | 7 |align="left"|[[Паала Герэра]] | 2004-… | 87 | 34 | |- | 8 |align="left"|[[Клаўдзіа Пісара]] | 1999-2016 | 85 | 20 | |- bgcolor=EBF5FF | 9 |align="left"|[[Джэферсан Фарфан]] | 2004-… | 84 | 25 | |- | 9 |align="left"|[[Хуан Рэйноса]] | 1986-2000 | 84 | 5 | |} ==== Паводле найбольшай колькасці забітых мячоў ==== ''Статыстыка прыведзена станам на 15 чэрвеня 2018 года.'' {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="sortable" style="font-size:90%; text-align:center" |- style="background:#e51720; color:white" !width="20"|'''#''' !width="200"|'''Футбаліст''' !width="190"|'''Перыяд''' !width="50"|'''{{Abbr|ЗГ|Колькасць забітых галоў|0}}''' !width="50"|'''{{Abbr|ЗМ|Колькасць згуляных матчаў|0}}''' !width="60"|'''{{Abbr|ЗГ/ЗМ|Колькасць забітых галоў|0}}''' !width="60"|'''Тытулы''' |- bgcolor=EBF5FF | 1 |align="left"|[[Паала Герэра]] | 2004-… | 34 | 87 | 0.40 | |- | 2 |align="left"|[[Тэафіла Кубільяс]] | 1968-1982 | 26 | 81 | 0.32 | [[Выява:Gold medal southamerica.svg|12px|Кубак Амерыкі па футболе 1975]] |- bgcolor=EBF5FF | 3 |align="left"|[[Джэферсан Фарфан]] | 2004-… | 25 | 83 | 0.31 | |- | 4 |align="left"|[[Тэадора Фернандэс]] | 1935-1947 | 24 | 32 | 0.75 | [[Выява:Gold medal southamerica.svg|12px|Кубак Амерыкі па футболе 1939]] [[Выява:Gold medal southamerica.svg|12px|Баліварыянскія гульні 1938]] |- | 5 |align="left"|[[Клаўдзіа Пісара]] | 1999-2016 | 20 | 85 | 0.24 | |- | 6 |align="left"|[[Нальберта Салана]] | 1994-2009 | 20 | 95 | 0.21 | |- | 7 |align="left"|[[Раберта Паласіяс]] | 1992-2012 | 19 | 128 | 0.14 | |- | 8 |align="left"|[[Уга Сатыль]] | 1970-1978 | 18 | 62 | 0.29 | [[Выява:Gold medal southamerica.svg|12px|Кубак Амерыкі па футболе 1975]] |- | 9 |align="left"|[[Асвальда Рамірэс]] | 1969-1982 | 17 | 57 | 0.29 | [[Выява:Gold medal southamerica.svg|12px|Кубак Амерыкі па футболе 1975]] |- | 10 |align="left"|[[Франка Навара]] | 1980-1989 | 16 | 56 | 0.28 | |} == Галоўныя трэнеры == [[File:Marcos Calderon 1975 Copa America.png|thumb|upright|left|300px|Галоўны трэнер зборнай Перу [[Маркас Кальдэрон]] трыумфальна ўздымае Кубак Амерыкі ў 1975 годзе.]] У агульнай колькасці 59 [[Футбольны трэнер|галоўных трэнераў]], з якіх 36 былі перуанцамі і 23 — замежнікамі, кіравалі зборнай Перу з 1927 года<ref name="Entrenadores">{{cite web | title=Selección peruana: Estos han sido sus entrenadores a lo largo de la historia | work=Perú21 | publisher=Empresa Editora El Comercio | url=http://peru21.pe/deportes/seleccion-peruana-estos-han-sido-sus-entrenadores-lo-largo-historia-2213629 | date=5 March 2015 | access-date=22 June 2015 | language=es | archive-url=https://web.archive.org/web/20150623051224/http://peru21.pe/deportes/seleccion-peruana-estos-han-sido-sus-entrenadores-lo-largo-historia-2213629 | archive-date=23 чэрвеня 2015 | url-status=dead }}</ref>. Спартыўныя аналітыкі і гісторыкі лічаць найбольш паспяховымі трэнерамі зборнай Перу англічаніна [[Джэк Грынвел|Джэка Грынвела]] і перуанца [[Маркас Кальдэрон|Маркаса Кальдэрона]]. З першым зборная перамагла на Баліварыянскіх гульнях 1938 года і на чэмпіянаце Паўднёвай Амерыкі 1939 года, а другі прывёў каманду да перамогі на Кубку Амерыкі 1975 года і кіраваў ёй на чэмпіянаце свету 1978 года<ref name="Once Ideal"/>{{sfn|Panfichi|2005|p=162}}. Трыма іншымі трэнерамі, якія прыводзілі зборную да турнірных перамог, былі [[Хуан Карлас Аблітас]], [[Фрэдзі Тэрнер]]а і [[Серхіа Маракан]], з якімі перуанцы перамаглі на Кубках Кірына ў Японіі ў 1999, 2005 і 2011 гадах адпаведна<ref>{{cite web |title=Perú comparte la Copa Kirin con Japón y República Checa | work=El Comercio |publisher=Empresa Editora El Comercio| url=http://elcomercio.pe/deporte-total/futbol-peruano/peru-comparte-copa-kirin-japon-republica-checa-noticia-772722 | date=7 June 2011 |access-date=4 July 2015| language=es}}</ref>. Першымі двума галоўнымі трэнерамі зборнай Перу былі ўругвайцы [[Педра Аліўеры]], які быў наняты ў зборную Перу для ўдзелу ў чэмпіянаце Паўднёвай Амерыкі 1927 года дзякуючы яго досведу ў якасці кіраўніка [[Зборная Уругвая па футболе|зборнай Уругвая]], і [[Хуліа Барэлі]], які некалькі гадоў працаваў арбітрам у Перу да таго, як стаў трэнерам каманды на чэмпіянаце Паўднёвай Амерыкі 1929 года<ref>{{cite web | author=Raúl Behr |title=El entrenador del silbato | publisher=DeChalaca| url=http://dechalaca.com/informes/curiosidades/el-entrenador-del-silbato | date=6 June 2012 |access-date=28 June 2013| language=es}}</ref>. Трэцім галоўным трэнерам каманды быў [[іспанія|іспанец]] [[Франсіска Бру]] (былы гулец футбольнага клуба [[ФК Барселона|«Барселона»]] і першы трэнер [[Зборная Іспаніі па футболе|зборнай Іспаніі]]), які кіраваў перуанскай камандаў на чэмпіянаце свету 1930 года<ref name="Once Ideal">{{cite web | author=Roberto Castro |title=Once Ideal: La cumbre de los técnicos | publisher=DeChalaca | url=http://dechalaca.com/hemeroteca/el-once-ideal/080516rconcetecnicoseuropeos | date=16 May 2008 |access-date=28 June 2013| language=es}}</ref>. Першым перуанскім трэнерам зборнай быў чацвёрты трэнер каманды [[Тэльма Карбаха]]<ref name="Entrenadores"/>. Цяперашнім галоўным трэнерам з’яўляецца аргецінец Рыкарда Гарэка<ref name="Gareca"/>. Паводле гісторыка Андрэаса Кампамара галоўнымі галоўнымі трэнерамі, якія прынеслі змены ў стыль гульні нацыянальнай зборнай Перу, былі [[Венгрыя|венгерскі]] трэнер [[Дзьёрдзь Орт]] і [[Бразілія|бразілец]] [[Валдыр Перэйра]]. Орт трэніраваў зборную з 1957 па 1959 гады, і Кампамар лічыць перамогу зборнай Перу над Англіяй у Ліме з лікам 4:1 доказам станоўчага ўплыву Орта на гульню нацыянальнай зборнай{{sfn|Campomar|2014|p=304}}. Перэйра трэніраваў перуанскую каманду з 1968 па 1970 гады, у тым ліку падчас чэмпіянату свету 1970 года. Кампамар лічыць тактыку Перэйры прычынай развіцця ў гульні зборнай Перу стылю «free-flowing football»{{sfn|Campomar|2014|p=304}}. Бразільскі спартыўны часопіс «[[Плакар]]» ({{lang-pt|Placar}}) пісаў пра бразільскага трэнера [[Эльба ды Падуя|Эльбу ды Падую]], які працаваў з камандай на чэмпіянаце свету 1982 года{{sfn|Witzig|2006|p=156}}, што той стварыў з перуанскай зборнай «каманду, якая гуляе прыгожа, спалучаючы эфектыўнасць з той развязнасцю, якая, як думалі людзі, існавала толькі ў Бразіліі»<ref>{{cite journal| author= Sérgio Cabral |title= A Bringo O Jogo |journal= Placar | issue=592 |page=30|publisher= Editora Abril |date= 1981}}</ref>. == Выступы на турнірах == === Чэмпіянат свету === [[File:Perurumania1930.JPG|thumb|300px|Матч зборных Перу і Румыніі на [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|чэмпіянаце свету 1930 года]].]] Зборная Перу ўдзельнічала на першым [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|чэмпіянаце свету ў 1930 годзе]] па запрашэнні, пасля чаго гуляла ў кваліфікацыі да кожнага спаборніцтва з 1958 года. Чатыры разы прайшоўшы кваліфікацыю (у [[Чэмпіянат свету па футболе 1970|1970]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1974|1974]], [[Чэмпіянат свету па футболе 1982|1982]] і [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|2018]] гадах), каманда прымала ўдзел у пяці асноўных стадыях сусветнага першынства. Двойчы перуанцы траплялі ў топ-8 каманд чэмпіянату, выйшаўшы ў чвэрцьфінал чэмпіянату свету 1970 і ў другі групавы раўнд чэмпіянату свету 1978. Агульны вынік зборнай у кваліфікацыях пасля чэмпіянату свету 2018 года складае 43 перамогі, 37 нічыіх і 69 параз. У фінальных стадыях перуанцы выйгралі 5 матчаў, 3 — згулялі ўнічыю і 10 — прайгралі, забіўшы 21 гол і прапусціўшы 33<ref name="RSSSF, ''International Results''"/>. [[Луіс дэ Соўза Ферэйра]] забіў першы гол зборнай Перу на чэмпіянатах свету 14 ліпеня 1930 года ў матчы супраць [[Зборная Румыніі па футболе|Румыніі]]{{sfn|Henshaw|1979|p=789}}. [[Джэферсан Фарфан]] з’яўляецца найлепшым бамбардзірам зборнай Перу і сёмым бамбардзірам у кваліфікацыях КАНМЕБОЛ з 15 галамі<ref>{{cite web | language=es |title=Farfán en el Top 10 de goleadores históricos de Eliminatorias | url=http://elcomercio.pe/deporte-total/futbol-mundial/jefferson-farfan-top-10-goleadores-historicos-eliminatorias-noticia-1854979?flsm=1|work=El Comercio |publisher=Empresa Editora El Comercio| date=14 November 2015| access-date=4 July 2015}}</ref>. [[Тэафіла Кубільяс]] з’яўляецца найлепшым бамбардзірам каманды ў фінальных стадыях чэмпіянатаў свету, забіўшы 10 мячоў у 13 паядынках{{sfn|Witzig|2006|p=156}}. Падчас чэмпіянату 1930 года перуанец стаў першым футбалістам, выдаленым з поля на сусветных чэмпіянатах, аднак яго асоба аспрэчваецца паміж крыніцамі{{efn-ua|Паводле ФІФА, гэтым футбалістам быў абаронца [[Пласіда Галінда]],<ref>{{cite web| title=101 Facts| publisher=FIFA Magazine| url=http://www.fifa.com/mm/document/fanfest/magazine/magazine06-06p.4en_3358.pdf| date=June–July 2006| access-date=29 June 2013| archive-url=https://web.archive.org/web/20121110101218/http://www.fifa.com/mm/document/fanfest/magazine/magazine06-06p.4en_3358.pdf| archive-date=10 лістапада 2012| url-status=dead}}</ref> але Соўза Ферэйра і іншыя крыніцы сцвярджаюць, што гэта быў паўабаронца [[Марыя дэ лас Касас]].<ref>{{cite web | author=Pedro Canelo | title=El primer expulsado en la historia de los mundiales fue peruano | work=El Comercio |publisher=Empresa Editora El Comercio| url=http://elcomercio.pe/deporte-total/futbol-mundial/primer-expulsado-historia-mundiales-fue-peruano-noticia-476444 | language=es |date= 11 May 2010 | access-date=19 June 2013}}</ref>}}. [[Рамон Кірога]] з Перу з’яўляецца адзіным брамнікам у гісторыі чэмпіянатаў свету, які парушыў правілы на чужой палове поля{{sfn|Witzig|2006|p=341}}. На чэмпіянаце свету 1970 года зборная Перу выйграла першы Трафей сумленнай гульні, стаўшы адзінай камандай, якая не атрымала жоўтых ці чырвоных картак падчас спаборніцтваў<ref name="Fair Play"/>. {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="table" style="font-size:80%; text-align:center" |- style="background:#e51720; color:white" !colspan=9|Чэмпіянат свету ! style="width:1%;" rowspan="26"| !width="16%" rowspan=2|Найлепшы бамбардзір (галы) !width="16%" rowspan=2|Галоўны трэнер ! style="width:1%;" rowspan="26"| !colspan=6|Кваліфікацыя |- style="background:#e51720; color:white" !width="11%"|Год !width="14%"|Стадыя !width="5%"|{{Abbr|М|Месца|0}} !width="3%"|{{Abbr|ЗМ|Згуляныя матчы|0}} !width="3%"|{{Abbr|В|Выйгрышы|0}} !width="3%"|{{Abbr|Н|Нічыі|0}} !width="3%"|{{Abbr|П|Паразы|0}} !width="3%"|{{Abbr|ЗГ|Забітыя галы|0}} !width="3%"|{{Abbr|ПГ|Прапушчаныя галы|0}} !width="3%"|{{Abbr|ЗМ|Згуляныя матчы|0}} !width="3%"|{{Abbr|В|Выйгрышы|0}} !width="3%"|{{Abbr|Н|Нічыі|0}} !width="3%"|{{Abbr|П|Паразы|0}} !width="3%"|{{Abbr|ЗГ|Забітыя галы|0}} !width="3%"|{{Abbr|ПГ|Прапушчаныя галы|0}} |- |{{Сцяг|Уругвай}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|1930]] |Групавы раўнд (топ-13) |10-е / 13 |2 |0 |0 |2 |1 |4 |[[Луіс дэ Соўза Ферэйра]] (1) |{{Сцяг|Іспанія|1785}} [[Франсіска Бру]] |colspan=6|''Запрошаная каманда'' |- |{{Сцяг|Італія|1861}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1934|1934]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Знялася'' |colspan="2" style="background:#BEBEBE" | |colspan=6 style="background:#BEBEBE" | |- |{{Сцяг|Францыя}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1938|1938]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Не прымала ўдзел'' | colspan="2" style="background:#BEBEBE" | |style="background:#BEBEBE" colspan=6| |- |{{Сцяг|Бразілія|1889}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1950|1950]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Знялася'' |colspan="2" style="background:#BEBEBE" | |colspan=6 style="background:#BEBEBE" | |- |{{Сцяг|Швейцарыя||20px}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1954|1954]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Знялася'' |colspan="2" style="background:#BEBEBE" | |colspan=6 style="background:#BEBEBE" | |- |{{Сцяг|Швецыя}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1958|1958]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8|''Не прайшла кваліфікацыю'' | colspan="2" style="background:#BEBEBE" | |2 |0 |1 |1 |1 |2 |- |{{Сцяг|Чылі}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1962|1962]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8|''Не прайшла кваліфікацыю'' | colspan="2" style="background:#BEBEBE" | |2 |0 |1 |1 |1 |2 |- |{{Сцяг|Англія}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|1966]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8|''Не прайшла кваліфікацыю'' | colspan="2" style="background:#BEBEBE" | |4 |2 |0 |2 |8 |6 |- |{{Сцяг|Мексіка}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1970|1970]] |Чвэрцьфінал |6-е / 16 |4 |2 |0 |2 |9 |9 |[[Тэафіла Кубільяс]] (5) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Дыды]] |4 |2 |1 |1 |7 |4 |- |{{Сцяг|ФРГ}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1974|1974]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8|''Не прайшла кваліфікацыю'' | colspan="2" style="background:#BEBEBE" | |3 |1 |0 |2 |3 |4 |- |{{Сцяг|Аргенціна}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1978|1978]] |Групавы раўнд 2 (топ-8) |8-е / 16 |6 |2 |1 |3 |7 |12 |[[Тэафіла Кубільяс]] (5) |{{Сцяг|Перу}} [[Маркас Кальдэрон]] |6 |3 |2 |1 |13 |3 |- |{{Сцяг|Іспанія}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1982|1982]] |Групавы раўнд (топ-24) |20-е / 24 |3 |0 |2 |1 |2 |6 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (1):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Рубен Тарыбія Дыяс]]<br />[[Гільерма Ла Роса]] |{{Сцяг|Бразілія}} [[Тым (футбаліст)|Тым]] |4 |2 |2 |0 |5 |2 |- |{{Сцяг|Мексіка}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1986|1986]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8|''Не прайшла кваліфікацыю'' | colspan="2" style="background:#BEBEBE" | |8 |3 |2 |3 |10 |9 |- |{{Сцяг|Італія}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1990|1990]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8|''Не прайшла кваліфікацыю'' | colspan="2" style="background:#BEBEBE" | |4 |0 |0 |4 |2 |8 |- |{{Сцяг|ЗША}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1994|1994]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8|''Не прайшла кваліфікацыю'' | colspan="2" style="background:#BEBEBE" | |6 |0 |1 |5 |4 |12 |- |{{Сцяг|Францыя}} [[Чэмпіянат свету па футболе 1998|1998]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8|''Не прайшла кваліфікацыю'' | colspan="2" style="background:#BEBEBE" | |16 |7 |4 |5 |19 |20 |- |{{Сцяг|Паўднёвая Карэя}}{{Сцяг|Японія}} [[Чэмпіянат свету па футболе 2002|2002]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8|''Не прайшла кваліфікацыю'' | colspan="2" style="background:#BEBEBE" | |18 |4 |4 |10 |14 |25 |- |{{Сцяг|Германія}} [[Чэмпіянат свету па футболе 2006|2006]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8|''Не прайшла кваліфікацыю'' | colspan="2" style="background:#BEBEBE" | |18 |4 |6 |8 |20 |28 |- |{{Сцяг|ПАР}} [[Чэмпіянат свету па футболе 2010|2010]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8|''Не прайшла кваліфікацыю'' | colspan="2" style="background:#BEBEBE" | |18 |3 |4 |11 |11 |34 |- |{{Сцяг|Бразілія}} [[Чэмпіянат свету па футболе 2014|2014]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8|''Не прайшла кваліфікацыю'' | colspan="2" style="background:#BEBEBE" | |16 |4 |3 |9 |17 |26 |- |{{Сцяг|Расія}} [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|2018]] |Групавы раўнд (топ-32) |20-е / 32 |3 |1 |0 |2 |2 |2 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (1):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Паала Герэра]]<br />[[Андрэ Карылья]] |{{Сцяг|Аргенціна}} [[Рыкарда Гарэка]] |20 |8 |6 |6 |29 |26 |- |{{Сцяг|Катар}} [[Чэмпіянат свету па футболе 2022|2022]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| |colspan="2" style="background:#BEBEBE" | | | | | | | |- |{{Сцяг|ЗША}} {{Сцяг|Канада}} {{Сцяг|Мексіка}} [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|2026]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| |colspan="2" style="background:#BEBEBE" | | | | | | | |- style="background:#e51720; color:white" !Усяго !Топ-8 (2) !5/21 !18 !5 !3 !10 !21 !33 ![[Тэафіла Кубільяс|{{color|white|Тэафіла Кубільяс}}]] (10) ! !149 !43 !37 !69 !164 !211 |} === Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі і кубак Амерыкі === [[File:Peru Chile Copa America 1975 Oblitas Chalaca Version2.png|thumb|300px|Матч зборных Перу і Чылі на [[Кубак Амерыкі па футболе 1975|Кубку Амерыкі 1975 года]].]] Зборная Перу гуляла ў 31 розыгрышы [[Кубак Амерыкі па футболе|Кубку Амерыкі]] з [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1927|1927 года]], двойчы перамогшы на турнірах (у [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1939|1939]] і [[Кубак Амерыкі па футболе 1975|1975]] гадах). Шэсць разоў спаборніцтва праходзіла ў Перу (у 1927, [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1935|1935]], 1939, [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1953|1953]], [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1957|1957]] і [[Кубак Амерыкі па футболе 2004|2004]] гадах). Агульны вынік зборнай на Кубках Амерыкі складае 54 перамогі, 35 нічыіх і 59 параз<ref name="RSSSF, ''International Results''" />. У 2015 годзе каманда выйграла Трафей сумленнай гульні чэмпіянату<ref>{{cite web | language=es |title=Perú obtuvo el premio Fair Play de la Copa América 2015 | url=http://elcomercio.pe/deporte-total/copa-america-2015/peru-obtuvo-premio-fair-play-copa-america-2015-noticia-1823560?ref=portada_home&ft=mod_copa_america&e=titulo_1 |work=El Comercio |publisher=Empresa Editora El Comercio| date=4 July 2015| access-date=4 July 2015}}</ref>. [[Дэметрыа Нейра]] забіў першы гол зборнай Перу на Кубках Амерыкі 13 лістапада 1927 года ў матчы супраць [[Зборная Балівіі па футболе|Балівіі]]<ref name="Pulgar Vidal, ''Hace80''"/>. На трох спаборніцтвах перуанскія футбалісты станавіліся найлепшымі бамбардзірамі — [[Тэадора Фернандэс]] у 1939 годзе і [[Паала Герэра]] ў [[Кубак Амерыкі па футболе 2011|2011]] і [[Кубак Амерыкі па футболе 2015|2015]] гадах<ref>{{cite news | author=Roberto Mamrud and Karel Stokkermans | title=Copa América 1916–2011 | publisher=RSSSF|access-date=29 June 2013| url=http://www.rsssf.com/tabless/sachamp.html#goal |date=14 March 2013}}</ref>. Фернандэс, які з’яўляецца трэцім бамбардзірам па выніках усіх Кубкаў Амерыкі, быў названы найлепшым гульцом спаборніцтва ў 1939 годзе, а [[Тэафіла Кубільяс]] стаў найлепшым гульцом Кубка Амерыкі 1975 года<ref>{{cite news | author=Martín Tabeira | title=the Copa América Archive – Trivia | publisher=RSSSF |access-date=29 June 2013| url=http://www.rsssf.com/tabless/sachampfulltrivia.html#best-players |date=19 July 2007}}</ref>. Перуанцы выйгралі свой першы кантынентальны тытул у 1939 годзе, калі яны перамаглі на чэмпіянаце Паўднёвай Амерыкі, дзякуючы паслядоўным перамогам над зборнымі [[Зборная Эквадора па футболе|Эквадора]], [[Зборная Чылі па футболе|Чылі]], [[Зборная Парагвая па футболе|Парагвая]] і [[Зборная Уругвая па футболе|Уругвая]]. Гэта быў першы раз, калі спаборніцтва выйграла іншая каманда, акрамя Уругвая, [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразіліі]] або [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціны]]{{sfn|Henshaw|1979|pp=648, 652}}. У другі раз футбалісты зборнай Перу сталі паўднёваамерыканскімі чэмпіёнамі ў 1975 годзе, перамогшы на першым Кубку Амерыкі, у якім удзельнічалі ўсе 10 членаў КАНМЕБОЛ{{sfn|Henshaw|1979|p=648}}. Каманда заняла першае месца ў сваёй групе, перамогшы чылійцаў і балівійцаў, а ў паўфінале згуляла ўнічыю з Бразіліяй па суме двух матчаў (выйграўшы з лікам 3:1 у Бразіліі, але прайграўшы з лікам 0:2 у Перу), пасля чаго зборная Перу была абвешчана пераможцам па выніках лёсавання. У двухматчавым фінале паміж зборнымі Перу і [[Зборная Калумбіі па футболе|Калумбіі]] абедзве каманды выйгралі свае хатнія паядынкі (Калумбія перамагла з лікам 1:0 у [[Багата|Багаце]], а перуанцы — 2:0 у Ліме), пасля чаго перуанскай каманда перамагла ў вырашальным паядынку ў [[Каракас]]е з лікам 1:0{{sfn|Henshaw|1979|pp=656–657}}. {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="table" style="font-size:80%; text-align:center" |- style="background:#e51720; color:white" !width="11%"|Год !width="16%"|Стадыя !width="7%"|{{Abbr|М|Месца|0}} !width="4%"|{{Abbr|ЗМ|Згуляныя матчы|0}} !width="4%"|{{Abbr|В|Выйгрышы|0}} !width="4%"|{{Abbr|Н|Нічыі|0}} !width="4%"|{{Abbr|П|Паразы|0}} !width="4%"|{{Abbr|ЗГ|Забітыя галы|0}} !width="4%"|{{Abbr|ПГ|Прапушчаныя галы|0}} !width="1%"| !width="21%"|Найлепшы бамбардзір (галы) !width="21%"|Галоўны трэнер |- style="background:#e51720; color:white" !colspan=12|Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі |- |{{Сцяг|Аргенціна}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1916|1916]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Не з’яўлялася членам КАНМЕБОЛ'' |rowspan="30" style="background:#e51720"| |style="background:#BEBEBE" colspan=2| |- |{{Сцяг|Уругвай}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1917|1917]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Не з’яўлялася членам КАНМЕБОЛ'' |style="background:#BEBEBE" colspan=2| |- |{{Сцяг|Бразілія}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1919|1919]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Не з’яўлялася членам КАНМЕБОЛ'' |style="background:#BEBEBE" colspan=2| |- |{{Сцяг|Чылі}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1920|1920]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Не з’яўлялася членам КАНМЕБОЛ'' |style="background:#BEBEBE" colspan=2| |- |{{Сцяг|Аргенціна}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1921|1921]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Не з’яўлялася членам КАНМЕБОЛ'' |style="background:#BEBEBE" colspan=2| |- |{{Сцяг|Бразілія}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1922|1922]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Не з’яўлялася членам КАНМЕБОЛ'' |style="background:#BEBEBE" colspan=2| |- |{{Сцяг|Уругвай}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1923|1923]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Не з’яўлялася членам КАНМЕБОЛ'' |style="background:#BEBEBE" colspan=2| |- |{{Сцяг|Уругвай}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1924|1924]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Не з’яўлялася членам КАНМЕБОЛ'' |style="background:#BEBEBE" colspan=2| |- |{{Сцяг|Аргенціна}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1925|1925]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Не прымала ўдзел'' |style="background:#BEBEBE" colspan=2| |- |{{Сцяг|Чылі}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1926|1926]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Не прымала ўдзел'' |style="background:#BEBEBE" colspan=2| |- |{{Сцяг|Перу}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1927|1927]] |bgcolor=#DEB887|Фінальны раўнд (топ-4) |bgcolor=#DEB887|3-е / 4 |bgcolor=#DEB887|3 |bgcolor=#DEB887|1 |bgcolor=#DEB887|0 |bgcolor=#DEB887|2 |bgcolor=#DEB887|4 |bgcolor=#DEB887|11 ||{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 4 гульцы (1):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Алехандра Вільянуэва]]<br />[[Альберта Мантэланас]]<br />[[Дэметрыа Нейра]]<br />[[Хорхэ Сарм’ента]] |{{Сцяг|Уругвай}} [[Педра Аліўеры]] |- |{{Сцяг|Аргенціна}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1929|1929]] |Фінальны раўнд (топ-4) |4-е / 4 |3 |0 |0 |3 |1 |12 |[[Аўгусцін Лізарбэ]] (1) |{{Сцяг|Уругвай}} [[Хуліа Барэльі]] |- |{{Сцяг|Перу}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1935|1935]] |bgcolor=#DEB887|Фінальны раўнд (топ-4) |bgcolor=#DEB887|3-е / 4 |bgcolor=#DEB887|3 |bgcolor=#DEB887|1 |bgcolor=#DEB887|0 |bgcolor=#DEB887|2 |bgcolor=#DEB887|2 |bgcolor=#DEB887|5 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (1):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Альберта Мантэланас]]<br />[[Тэадора Фернандэс]] |{{Сцяг|Перу}} [[Тэльма Карбаха]] |- |{{Сцяг|Аргенціна}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1937|1937]] |Фінальны раўнд (топ-6) |6-е / 6 |5 |1 |1 |3 |7 |10 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (2):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Алехандра Вільянуэва]]<br />[[Тэадора Фернандэс]] |{{Сцяг|Перу}} [[Альберта Дэнегры]] |- |{{Сцяг|Перу}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1939|1939]] |bgcolor=Gold|Фінальны раўнд (топ-5) |bgcolor=Gold|1-е / 5 |bgcolor=Gold|4 |bgcolor=Gold|4 |bgcolor=Gold|0 |bgcolor=Gold|0 |bgcolor=Gold|13 |bgcolor=Gold|4 |[[Тэадора Фернандэс]] (7) |{{Сцяг|Англія}} [[Джэк Грынвел]] |- |{{Сцяг|Чылі}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1941|1941]] |Фінальны раўнд (топ-5) |4-е / 5 |4 |1 |0 |3 |5 |5 |[[Тэадора Фернандэс]] (3) |{{Сцяг|Іспанія}} [[Дамінга Арыльяга]] |- |{{Сцяг|Уругвай}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1942|1942]] |Фінальны раўнд (топ-7) |5-е / 7 |6 |1 |2 |3 |5 |10 |[[Тэадора Фернандэс]] (2) |{{Сцяг|Аргенціна}} [[Анхель Фернандэс]] |- |{{Сцяг|Чылі}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1945|1945]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Знялася'' |style="background:#BEBEBE" colspan=2| |- |{{Сцяг|Аргенціна}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1946|1946]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Знялася'' |style="background:#BEBEBE" colspan=2| |- |{{Сцяг|Эквадор}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1947|1947]] |Фінальны раўнд (топ-8) |5-е / 8 |7 |2 |2 |3 |12 |9 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (3):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Карлас Гомес]]<br />[[Луіс Гусман]] |{{Сцяг|Перу}} [[Хасэ Арана]] |- |{{Сцяг|Бразілія}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1949|1949]] |bgcolor=#DEB887|Фінальны раўнд (топ-8) |bgcolor=#DEB887|3-е / 8 |bgcolor=#DEB887|7 |bgcolor=#DEB887|5 |bgcolor=#DEB887|0 |bgcolor=#DEB887|2 |bgcolor=#DEB887|20 |bgcolor=#DEB887|13 |[[Фелікс Кастылья]] (4) |{{Сцяг|Перу}} [[Артура Фернандэс]] |- |{{Сцяг|Перу}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1953|1953]] |Фінальны раўнд (топ-7) |5-е / 7 |5 |2 |2 |1 |13 |11 |[[Оскар Гомес Санчэс]] (6) |{{Сцяг|Перу}} [[Хуан Вальдыўеса]] |- |{{Сцяг|Чылі}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1955|1955]] |bgcolor=#DEB887|Фінальны раўнд (топ-6) |bgcolor=#DEB887|3-е / 6 |bgcolor=#DEB887|6 |bgcolor=#DEB887|3 |bgcolor=#DEB887|1 |bgcolor=#DEB887|2 |bgcolor=#DEB887|4 |bgcolor=#DEB887|6 |[[Оскар Гомес Санчэс]] (2) |{{Сцяг|Аргенціна}} [[Анхель Фернандэс]] |- |{{Сцяг|Уругвай}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1956|1956]] |Фінальны раўнд (топ-6) |6-е / 6 |5 |0 |1 |4 |6 |11 |[[Раберта Драга]] (2) |{{Сцяг|Перу}} [[Артура Фернандэс]] |- |{{Сцяг|Перу}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1957|1957]] |Фінальны раўнд (топ-4) |4-е / 7 |6 |4 |0 |2 |12 |9 |[[Альберта Тэры]] (5) |{{Сцяг|Венгрыя|1957}} [[Дзьёрдзь Орт]] |- |{{Сцяг|Аргенціна}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1959 (Аргенціна)|1959]] |Фінальны раўнд (топ-4) |4-е / 7 |6 |1 |3 |2 |10 |11 |[[Мігель Анхель Лаайза]] (5) |{{Сцяг|Венгрыя|1957}} [[Дзьёрдзь Орт]] |- |{{Сцяг|Эквадор}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1959 (Эквадор)|1959]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Знялася'' |style="background:#BEBEBE" colspan=2| |- |{{Сцяг|Балівія}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1963|1963]] |Фінальны раўнд (топ-7) |5-е / 7 |6 |2 |1 |3 |8 |11 |[[Альберта Гальярда]] (4) |{{Сцяг|Перу}} [[Хуан Вальдыўеса]] |- |{{Сцяг|Уругвай}} [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1967|1967]] |style="background:#BEBEBE" colspan=8| ''Знялася'' |style="background:#BEBEBE" colspan=2| |-style="background:#e51720; color:white" !Усяго !Перамога (1) !15/21 !76 !28 !13 !35 !122 !138 ! ! |- style="background:#e51720; color:white" !colspan=12|Кубак Амерыкі |- |{{Сцяг|Паўднёвая Амерыка}} [[Кубак Амерыкі па футболе 1975|1975]] |bgcolor=Gold|Фінал |bgcolor=Gold|1-е / 10 |bgcolor=Gold|9 |bgcolor=Gold|6 |bgcolor=Gold|1 |bgcolor=Gold|2 |bgcolor=Gold|14 |bgcolor=Gold|7 |style="background:#e51720" rowspan="20"| |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (3):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Хуан Карлас Аблітас]]<br />[[Асвальда Рамірэс]] |{{Сцяг|Перу}} [[Маркас Кальдэрон]] |- |{{Сцяг|Паўднёвая Амерыка}} [[Кубак Амерыкі па футболе 1979|1979]] |Паўфінал |4-е / 10 |2 |0 |1 |1 |1 |2 |[[Раберта Маскера]] (1) |{{Сцяг|Перу}} [[Хасэ Чыярэлья]] |- |{{Сцяг|Паўднёвая Амерыка}} [[Кубак Амерыкі па футболе 1983|1983]] |bgcolor=#DEB887|Паўфінал |bgcolor=#DEB887|3-е / 10 |bgcolor=#DEB887|6 |bgcolor=#DEB887|2 |bgcolor=#DEB887|3 |bgcolor=#DEB887|1 |bgcolor=#DEB887|7 |bgcolor=#DEB887|6 |[[Эдуарда Маласкес]] (3) |{{Сцяг|Перу}} [[Хуан Хасэ Тан]] |- |{{Сцяг|Аргенціна}} [[Кубак Амерыкі па футболе 1987|1987]] |Групавы раўнд (топ-10) |6-е / 10 |2 |0 |2 |0 |2 |2 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (1):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Эўхеніа Ла Роса]]<br />[[Луіс Рэйна]] |{{Сцяг|Перу}} [[Фернанда Куэльяр]] |- |{{Сцяг|Бразілія}} [[Кубак Амерыкі па футболе 1989|1989]] |Групавы раўнд (топ-10) |8-е / 10 |4 |0 |3 |1 |4 |7 |[[Хорхэ Ірана]] (2) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Пепэ (футбаліст, 1935)|Пепэ]] |- |{{Сцяг|Чылі}} [[Кубак Амерыкі па футболе 1991|1991]] |Групавы раўнд (топ-10) |8-е / 10 |4 |1 |0 |3 |9 |9 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (2):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Хасэ дэль Салар]]<br />[[Хорхэ Ірана]] |{{Сцяг|Перу}} [[Мігель Кампані]] |- |{{Сцяг|Эквадор}} [[Кубак Амерыкі па футболе 1993|1993]] |Чвэрцьфінал |7-е / 12 |4 |1 |2 |1 |4 |5 |[[Хасэ дэль Салар]] (3) |{{Сцяг Сербіі і Чарнагорыі}} [[Уладыка Попавіч]] |- |{{Сцяг|Уругвай}} [[Кубак Амерыкі па футболе 1995|1995]] |Групавы раўнд (топ-12) |10-е / 12 |3 |0 |1 |2 |2 |2 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (2):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Раберта Паласіяс]]<br />[[Іван Уртада]] |{{Сцяг|Перу}} [[Мігель Кампані]] |- |{{Сцяг|Балівія}} [[Кубак Амерыкі па футболе 1997|1997]] |Паўфінал |4-е / 12 |6 |3 |0 |3 |5 |11 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 2 гульцы (2):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Мартын Ідальга]]<br />[[Пол Камінгес]] |{{Сцяг|Перу}} [[Фрэдзі Тэрнера]] |- |{{Сцяг|Парагвай}} [[Кубак Амерыкі па футболе 1999|1999]] |Чвэрцьфінал |6-е / 12 |4 |2 |1 |1 |7 |6 |[[Раберта Ольсен]] (2) |{{Сцяг|Перу}} [[Хуан Карлас Аблітас]] |- |{{Сцяг|Калумбія}} [[Кубак Амерыкі па футболе 2001|2001]] |Чвэрцьфінал |8-е / 12 |4 |1 |1 |2 |4 |8 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 4 гульцы (1):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Хасэ дэль Салар]]<br />[[Абель Лабатон]]<br />[[Хуан Пахуэла]]<br />[[Раберта Ольсен]] |{{Сцяг|Перу}} [[Хуліа Сезар Урыбэ]] |- |{{Сцяг|Перу}} [[Кубак Амерыкі па футболе 2004|2004]] |Чвэрцьфінал |7-е / 12 |4 |1 |2 |1 |7 |6 |[[Нальберта Салана]] (2) |{{Сцяг|Бразілія}} [[Паўлу Аўтуоры]] |- |{{Сцяг|Венесуэла}} [[Кубак Амерыкі па футболе 2007|2007]] |Чвэрцьфінал |7-е / 12 |4 |1 |1 |2 |5 |8 |[[Клаўдзіа Пісара]] (2) |{{Сцяг|Перу}} [[Хуліа Сезар Урыбэ]] |- |{{Сцяг|Аргенціна}} [[Кубак Амерыкі па футболе 2011|2011]] |bgcolor=#DEB887|Паўфінал |bgcolor=#DEB887|3-е / 12 |bgcolor=#DEB887|6 |bgcolor=#DEB887|3 |bgcolor=#DEB887|1 |bgcolor=#DEB887|2 |bgcolor=#DEB887|8 |bgcolor=#DEB887|5 |[[Паала Герэра]] (5) |{{Сцяг|Уругвай}} [[Серхіа Маркарыян]] |- |{{Сцяг|Чылі}} [[Кубак Амерыкі па футболе 2015|2015]] |bgcolor=#DEB887|Паўфінал |bgcolor=#DEB887|3-е / 12 |bgcolor=#DEB887|6 |bgcolor=#DEB887|3 |bgcolor=#DEB887|1 |bgcolor=#DEB887|2 |bgcolor=#DEB887|8 |bgcolor=#DEB887|5 |[[Паала Герэра]] (4) |{{Сцяг|Аргенціна}} [[Рыкарда Гарэка]] |- |{{Сцяг|ЗША}} [[Кубак Амерыкі па футболе 2016|2016]] |Чвэрцьфінал |5-е / 16 |4 |2 |2 |0 |4 |2 |{{пачатак схаванага блока|Загаловак = 4 гульцы (1):|Рамка = |Фон_загалоўка= white |Выраўноўванне_тэксту = center}} [[Паала Герэра]]<br />[[Крысціян Куэва]]<br />[[Рауль Руідас]]<br />[[Эдысан Флорэс]] |{{Сцяг|Аргенціна}} [[Рыкарда Гарэка]] |- |{{Сцяг|Бразілія}} [[Кубак Амерыкі па футболе 2019|2019]] |bgcolor=#DCDCDC|Фінал |bgcolor=#DCDCDC|2-е / 12 |bgcolor=#DCDCDC|6 |bgcolor=#DCDCDC|3 |bgcolor=#DCDCDC|1 |bgcolor=#DCDCDC|2 |bgcolor=#DCDCDC|10 |bgcolor=#DCDCDC|11 |[[Паала Герэра]] (3) |{{Сцяг|Аргенціна}} [[Рыкарда Гарэка]] |- |{{Сцяг|Бразілія}} [[Кубак Амерыкі па футболе 2021|2021]] |Паўфінал |4-е / 10 |7 |2 |2 |3 |10 |14 |[[Джанлука Лападула]] (3) |{{Сцяг|Аргенціна}} [[Рыкарда Гарэка]] |- |{{Сцяг|Эквадор}} [[Кубак Амерыкі па футболе 2024|2024]] | | | | | | | | | | |-style="background:#e51720; color:white" !Усяго !Перамога (1) !18/18 !85 !31 !25 !29 !111 !116 ! ! |} === Алімпійскія гульні === [[File:Peru v Austria 1936 Valdivieso.png|thumb|300px|Матч зборных Перу і Аўстрыі на [[Футбол на летніх Алімпійскіх гульнях 1936|Алімпійскім футбольным турніры 1936 года]].]] Дарослая футбольная каманда Перу ўдзельнічала на [[Летнія Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульнях]] толькі аднойчы ў 1936 годзе на [[Футбол на летніх Алімпійскіх гульнях 1936|гульнях у Берліне]]. Каманда 1936 года была апісана гісторыкам Дэвідам Гольдблатам як «каштоўны камень першай алімпійскай дэлегацыі краіны»{{sfn|Goldblatt|2008|p=641}}. Перуанцы здабылі дзве перамогі, забіўшы 11 мячоў у двух матчах і прапусціўшы 5<ref name="RSSSF, ''International Results''" />. [[Тэадора Фернандэс]] забіў першы гол зборнай Перу на Алімпійскіх гульнях 6 жніўня 1936 года ў матчы супраць [[Зборная Фінляндыі па футболе|Фінляндыі]] і скончыў турнір у якасці найлепшага бамбардзіра каманды з шасцю галамі ў двух паядынках{{sfn|Witzig|2006|p=351}}. [[Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі па футболе 1935|Чэмпіянат Паўднёвай Амерыкі 1935 года]] ў Ліме выступаў у якасці адборачнага турніру да Алімпійскіх гульняў 1936 года. Уругвай перамог на тым чэмпіянаце, а Аргенціна заняла другое месца, аднак не прыняла запрашэнне на Алімпійскія гульні з-за эканамічных праблем, у выніку чаго зборная Перу, якая скончыла чэмпіянат на трэцім месцы, адправілася прадстаўляць Паўднёвую Амерыку{{sfn|Witzig|2006|p=349}}<ref>{{cite web |author=Martín Tabeira |url=http://www.rsssf.com/tables/35safull.html |title=Southamerican Championship 1935 |date=23 November 2007 |access-date=23 June 2013 |publisher=RSSSF}}</ref>. У першым матчы перуанцы перамаглі Фінляндыю з лікам 7:3{{sfn|Witzig|2006|p=351}}, пасля чаго ў чвэрцьфінале сутыкнуліся са [[Зборная Аўстрыі па футболе|зборнай Аўстрыі]], якая была вядомая як «[[Вундэртым]]» («Цуда-каманда») і трэнерам якой быў [[Джымі Хоган]]{{efn-ua|Нягледзячы на тое, што склад каманды на Алмпійскіх гульнях быў аматарскім і не ўключаў у сябе футбалістаў з каманды [[Чэмпіянат свету па футболе 1934|чэмпіянату свету 1934 года]]<ref>{{cite web |url=http://dechalaca.com/hemeroteca/fullmito/peru-en-los-juegos-olimpicos-de-1936-berlin-sin-muros |title=Perú en los Juegos Olímpicos de 1936: Berlín sin muros |author=Roberto Castro and Alfredo Tirado |date=3 August 2010 |access-date=25 June 2013 |publisher=DeChalaca |language=es}}</ref>, спартыўныя гісторыкі і ФІФА таксама лічаць алімпійскую зборную Аўстрыі 1936 года часткай «[[Вундэртым]]». Гэта падтрымліваецца думкай пра тое, што «[[Вундэртым]]» была, у першую чаргу, стратэгічным стварэннем трэнераў Джымі Хогана і [[Уга Мейсл]]а.<ref>Глядзець: * {{harvnb|Agostino|2002|p=80}}, * {{harvnb|Witzig|2006|p=351}}.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/classicfootball/coaches/coach=61643/index.html |title=Classic Coach: Hugo Meisl – The banker’s son who masterminded a Wunderteam |access-date=25 June 2013 |publisher=FIFA |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512114003/http://www.fifa.com/classicfootball/coaches/coach=61643/index.html |archive-date=12 мая 2013 |url-status=dead }}</ref>}}. Асноўны час гульні скончыўся пры ліку 2:2, аднак перуанцы забілі два мячы ў дадатковым тайме і скончылі паядынак з лікам 4:2 на сваю карысць{{sfn|Murray|1994|p=66}}. Каманда павінна была гуляць супраць [[Зборная Польшчы па футболе|зборнай Польшчы]] ў паўфінальным матчы, аднак падзеі за межамі поля прывялі да зняцця перуанскай дэлегацыі з гульняў да матча супраць палякаў{{efn-ua|Аўстрыя аспрэчвае вынік з лікам 4:2, сцвярджаючы, што перуанскія фанаты ўварваліся на поле.{{sfn|Mandell|1987|p=194}} Некаторыя гледачы сапраўды выбягалі на гульнявое поле, аднак іхняя нацыянальнасць не была пацверджана, і перуанцы не неслі адказнасць за кантроль над натоўпам.{{sfn|Witzig|2006|pp=352, 358}} Камітэт ФІФА на чале з [[Жуль Рымэ|Жулем Рымэ]] замовіў перагулёўку матча «за зачыненымі дзвярыма», з-за чаго прэзідэнт Перу [[Оскар Бенавідэс]] вывеў усю алімпійскую дэлегацыю краіны з гульняў у знак пратэсту{{sfn|Mandell|1987|p=194}}.}}. У 1960 годзе на [[Футбол на летніх Алімпійскіх гульнях 1960|алімпійскім турніры ў Рыме]] ўдзельнічала зборная Перу ва ўзросце да 23 гадоў. Яна саступіла два матчы ў групавым раўндзе, выйграўшы толькі адзін, і заняла трэцяе месца ў групе, не выйшаўшы ў плэй-оф<ref>{{cite web |url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/mensolympic/rome1960/matches/index.html |title=Olympic Football Tournament Rome 1960 |publisher=Fifa.com}}</ref>. == Вынікі і рэкорды == Нацыянальная зборная Перу згуляла 600 матчаў з 1927 года, уключаючы таварыскія<ref name="RSSSF, ''International Results''" />. Самай буйной перамогай каманды была перамога над [[Зборная Эквадора па футболе|зборнай Эквадора]] з лікам 9:1 на [[Баліварыянскія гульні 1938|Баліварыянскіх гульнях 1938 года]]. Самай буйной паразай стаў паядынак супраць [[Зборная Бразіліі па футболе|зборнай Бразіліі]] на [[Кубак Амерыкі па футболе 1997|Кубку Амерыкі 1997 года]], дзе перуанцы саступілі з лікам 0:7<ref name="RSSSF, ''International Results''" />. У 1993 годзе ў Ліме зборная Перу правяла адзіны таварыскі матч супраць [[Зборная Беларусі па футболе|зборнай Беларусі]]: каманды згулялі ўнічыю з лікам 1:1. ''Статыстыка прыведзена станам на 15 чэрвеня 2018 года.'' {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="sortable" style="font-size:90%; text-align:center" |- style="background:#e51720; color:white" !Апаненты !{{Abbr|ЗМ|Згуляныя матчы|0}} !{{Abbr|В|Выйгрышы|0}} !{{Abbr|Н|Нічыі|0}} !{{Abbr|П|Паразы|0}} !{{Abbr|ЗГ|Забітыя галы|0}} !{{Abbr|ПГ|Прапушчаныя галы|0}} !{{Abbr|РГ|Розніца галоў|0}} |- |align=left|{{Сцяг|ААЭ}} [[Зборная ААЭ па футболе|ААЭ]]||1||0||1||0||0||0||0 |- |align=left|{{Сцяг|Алжыр}} [[Зборная Алжыра па футболе|Алжыр]]||1||0||1||0||1||1||0 |-style="background:#ffa07a;" |align=left|{{Сцяг|Англія}} [[Зборная Англіі па футболе|Англія]]||3||1||0||2||4||8||-4 |-style="background:#ffa07a;" |align=left|{{Сцяг|Аргенціна}} [[Зборная Аргенціны па футболе|Аргенціна]]||51||5||14||32||45||102||-57 |-style="background:#98FB98" |align=left|{{Сцяг|Арменія}} [[Зборная Арменіі па футболе|Арменія]]||1||1||0||0||4||0||4 |-style="background:#98FB98" |align=left|{{Сцяг|Аўстрыя}} [[Зборная Аўстрыі па футболе|Аўстрыя]]||1||1||0||0||4||2||2 |- |align=left|{{Сцяг|Балгарыя}} [[Зборная Балгарыі па футболе|Балгарыя]]||5||2||1||2||11||11||0 |-style="background:#98FB98" |align=left|{{Сцяг|Балівія}} [[Зборная Балівіі па футболе|Балівія]]||47||22||12||13||73||45||28 |- |align=left|{{Сцяг|Беларусь}} [[Зборная Беларусі па футболе|Беларусь]]||1||0||1||0||1||1||0 |- |align=left|{{Сцяг|Бельгія}} [[Зборная Бельгіі па футболе|Бельгія]]||1||0||1||0||1||1||0 |-style="background:#ffa07a;" |align=left|{{Сцяг|Бразілія}} [[Зборная Бразіліі па футболе|Бразілія]]||43||4||9||30||29||90||-61 |-style="background:#98FB98" |align=left|{{Сцяг|Венгрыя}} [[Зборная Венгрыі па футболе|Венгрыя]]||2||2||0||0||5||3||2 |-style="background:#98FB98" |align=left|{{Сцяг|Венесуэла}} [[Зборная Венесуэлы па футболе|Венесуэла]]||33||20||5||8||60||39||21 |-style="background:#98FB98" |align=left|{{Сцяг|Гаіці}} [[Зборная Гаіці па футболе|Гаіці]]||5||3||2||0||11||5||6 |- |align=left|{{Сцяг|Гандурас}} [[Зборная Гандураса па футболе|Гандурас]]||8||2||4||2||10||10||0 |-style="background:#98FB98" |align=left|{{Сцяг|Гватэмала}} [[Зборная Гватэмалы па футболе|Гватэмала]]||4||3||1||0||8||2||6 |-style="background:#ffa07a;" |align=left|{{Сцяг|Германія}} [[Зборная Германіі па футболе|Германія]]||1||0||0||1||1||3||-2 |-style="background:#ffa07a;" |align=left|{{Сцяг|Данія}} [[Зборная Даніі па футболе|Данія]]||1||0||0||1||1||2||-1 |-style="background:#ffa07a;" |align=left|{{Сцяг|ЗША}} [[Зборная ЗША па футболе|ЗША]]||6||2||1||3||6||7||-1 |-style="background:#98FB98" |align=left|{{Сцяг|Індыя}} [[Зборная Індыі па футболе|Індыя]]||1||1||0||0||1||0||1 |-style="background:#98FB98" |align=left|{{Сцяг|Ірак}} [[Зборная Ірака па футболе|Ірак]]||1||1||0||0||2||0||2 |-style="background:#98FB98" |align=left|{{Сцяг|Іран}} [[Зборная Ірана па футболе|Іран]]||1||1||0||0||4||1||3 |-style="background:#98FB98" |align=left|{{Сцяг|Ісландыя}} [[Зборная Ісландыі па футболе|Ісландыя]]||1||1||0||0||3||1||2 |-style="background:#ffa07a;" |align=left|{{Сцяг|Іспанія}} [[Зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]]||3||0||0||3||3||7||-4 |- |align=left|{{Сцяг|Італія}} [[Зборная Італіі па футболе|Італія]]||1||0||1||0||1||1||0 |-style="background:#ffa07a;" |align=left|{{Сцяг|Калумбія}} [[Зборная Калумбіі па футболе|Калумбія]]||54||15||22||17||60||60||0 |- |align=left|{{Сцяг|Камерун}} [[Зборная Камеруна па футболе|Камерун]]||1||0||1||0||0||0||0 |-style="background:#98FB98" |align=left|{{Сцяг|Канада}} [[Зборная Канады па футболе|Канада]]||1||1||0||0||2||0||2 |-style="background:#98FB98" |align=left|{{Сцяг|Катар}} [[Зборная Катара па футболе|Катар]]||1||1||0||0||2||0||2 |- |align=left|{{Сцяг|Кітай}} [[Зборная Кітая па футболе|Кітай]]||2||1||0||1||3||4||-1 |-style="background:#98FB98" |align=left|{{Сцяг|Коста-Рыка}} [[Зборная Коста-Рыкі па футболе|Коста-Рыка]]||6||4||1||1||12||6||6 |-style="background:#98FB98" |align=left|{{Сцяг|Марока}} [[Зборная Марока па футболе|Марока]]||1||1||0||0||3||0||3 |-style="background:#ffa07a;" |align=left|{{Сцяг|Мексіка}} [[Зборная Мексікі па футболе|Мексіка]]||28||9||8||11||32||37||-5 |-style="background:#98FB98" |align=left|{{Сцяг|Нігерыя}} [[Зборная Нігерыі па футболе|Нігерыя]]||1||1||0||0||1||0||1 |-style="background:#ffa07a;" |align=left|{{Сцяг|Нідэрланды}} [[Зборная Нідэрландаў па футболе|Нідэрланды]]||3||0||1||2||0||5||-5 |- |align=left|{{Сцяг|Новая Зеландыя}} [[Зборная Новай Зеландыі па футболе|Новая Зеландыя]]||2||1||1||0||2||0||2 |-style="background:#98FB98" |align=left|{{Сцяг|Панама}} [[Зборная Панамы па футболе|Панама]]||8||6||0||2||19||6||13 |-style="background:#ffa07a;" |align=left|{{Сцяг|Парагвай}} [[Зборная Парагвая па футболе|Парагвай]]||51||16||12||23||58||72||-14 |- |align=left|{{Сцяг|Паўднёвая Карэя}} [[Зборная Паўднёвай Карэі па футболе|Паўднёвая Карэя]]||1||0||1||0||0||0||0 |-style="background:#ffa07a;" |align=left|{{Сцяг|Польшча}} [[Зборная Польшчы па футболе|Польшча]]||3||0||0||3||2||9||-7 |-style="background:#ffa07a;" |align=left|{{Сцяг|Румынія}} [[Зборная Румыніі па футболе|Румынія]]||5||1||2||2||6||8||-2 |-style="background:#98FB98" |align=left|{{Сцяг|Сальвадор}} [[Зборная Сальвадора па футболе|Сальвадор]]||4||3||0||1||10||3||7 |-style="background:#98FB98" |align=left|{{Сцяг|Саудаўская Аравія}} [[Зборная Саудаўскай Аравіі па футболе|Саудаўская Аравія]]||1||1||0||0||3||0||3 |-style="background:#98FB98" |align=left|{{Сцяг|Славакія}} [[Зборная Славакіі па футболе|Славакія]]||2||2||0||0||3||1||2 |-style="background:#ffa07a;" |align=left|{{Сцяг|СССР}} [[Зборная СССР па футболе|СССР]]||3||0||1||2||0||4||-4 |-style="background:#98FB98" |align=left|{{Сцяг|Трынідад і Табага}} [[Зборная Трынідада і Табага па футболе|Трынідад і Табага]]||5||3||1||1||11||3||8 |- |align=left|{{Сцяг|Туніс}} [[Зборная Туніса па футболе|Туніс]]||1||0||1||0||1||1||0 |-style="background:#ffa07a;" |align=left|{{Сцяг|Уругвай}} [[Зборная Уругвая па футболе|Уругвай]]||64||15||13||36||58||107||-49 |-style="background:#98FB98" |align=left|{{Сцяг|Фінляндыя}} [[Зборная Фінляндыі па футболе|Фінляндыя]]||1||1||0||0||7||3||4 |-style="background:#98FB98" |align=left|{{Сцяг|Францыя}} [[Зборная Францыі па футболе|Францыя]]||1||1||0||0||1||0||1 |-style="background:#98FB98" |align=left|{{Сцяг|Харватыя}} [[Зборная Харватыі па футболе|Харватыя]]||1||1||0||0||2||0||2 |-style="background:#ffa07a;" |align=left|{{Сцяг|Чылі}} [[Зборная Чылі па футболе|Чылі]]||79||21||14||44||101||130||-29 |-style="background:#ffa07a;" |align=left|{{Сцяг|Чэхія}} [[Зборная Чэхаславакіі па футболе|Чэхаславакія]] / [[Зборная Чэхіі па футболе|Чэхія]]||4||1||1||2||3||6||-3 |-style="background:#98FB98" |align=left|{{Сцяг|Шатландыя}} [[Зборная Шатландыі па футболе|Шатландыя]]||4||2||1||1||6||4||2 |-style="background:#ffa07a;" |align=left|{{Сцяг|Швейцарыя||18px}} [[Зборная Швейцарыі па футболе|Швейцарыя]]||1||0||0||1||0||2||-2 |- |align=left|{{Сцяг|Швецыя}} [[Зборная Швецыі па футболе|Швецыя]]||1||0||1||0||0||0||0 |-style="background:#98FB98" |align=left|{{Сцяг|Эквадор}} [[Зборная Эквадора па футболе|Эквадор]]||47||20||13||14||76||61||15 |-style="background:#ffa07a;" |align=left|{{Сцяг|Югаславія}} [[Зборная Югаславіі па футболе|Югаславія]]||1||0||0||1||1||2||-1 |-style="background:#98FB98" |align=left|{{Сцяг|Ямайка}} [[Зборная Ямайкі па футболе|Ямайка]]||3||2||1||0||6||3||3 |-style="background:#98FB98" |align=left|{{Сцяг|Японія}} [[Зборная Японіі па футболе|Японія]]||7||3||3||1||5||4||1 |- |align=left|'''Увогуле'''||'''621'''||'''205'''||'''153'''||'''263'''||'''785'''||'''883'''||'''-98''' |} == Заўвагі == {{notelist-ua}} == Крыніцы == {{reflist|3}} == Бібліяграфія == {{refbegin|2}} * {{cite book | last = Agostino | first = Gilberto | title = Vencer Ou Morrer: Futebol, Geopolítica e Identidade Nacional | year = 2002 | publisher = FAPERJ & MAUAD Editora Ltda. | location = Rio de Janeiro | language = pt | isbn = 85-7478-068-5 }} * {{кніга | аўтар = Basadre, Jorge | загаловак = Historia de la República del Perú | том = 10 | год = 1964 | выдавецтва = Talleres Graficos P.L. Villanueva S.A. | месца = Lima | мова = es| ref = Basadre }} * {{кніга | адказны = Nauright, John; Parrish, Charles | год = 2012| загаловак = Association Football, Pacific Coast of South America | частка = Sports Around the World: History, Culture, and Practice | выдавецтва = ABC-Clio | месца = Santa Barbara | том = 3 | ref = Bravo | isbn = 978-1-59884-301-9 | аўтар = Bravo, Gonzalo }} * {{кніга | аўтар = Campomar, Andreas | загаловак = Golazo! The Beautiful Game from the Aztecs to the World Cup| год = 2014 | выдавецтва = Riverhead Books | месца = New York City | ref = Campomar | isbn = 978-0-698-15253-3 }} * {{cite book | last = Dunmore | first = Tom | title = Historical Dictionary of Soccer | year = 2011 | publisher = Scarecrow Press, Inc. | location = Plymouth | isbn = 978-0-8108-7188-5 }} * {{cite book | last = Fiore | first = Fernando | title = ¡Vamos al Mundial! | year = 2012 | publisher = HarperCollins | location = New York | isbn = 0-06-222664-9 | language= es }} * {{кніга | аўтар = Foley Gambetta, Enrique | загаловак = Léxico del Peru | том = 3 | год = 1983 | выдавецтва = Talleres Jahnos | месца = Lima | мова = es| ref = Foley Gambetta }} * {{кніга | аўтар = Goldblatt, David | загаловак = The Ball is Round | год = 2008 | выдавецтва = Riverhead Trade | месца = New York | isbn = 1-59448-296-9 | ref = Goldblatt }} * {{кніга | аўтар = Handelsman, Michael | загаловак = Culture and Customs of Ecuador | год = 2000 | выдавецтва = Greenwood Press | месца = Westport | ref = Handelsman | isbn = 0-313-30244-8 }} * {{кніга | аўтар = Henshaw, Richard | загаловак = The Encyclopedia of World Soccer | год = 1979 | выдавецтва = New Republic Books | месца = Washington, D.C. | ref = Henshaw | isbn = 0-915220-34-2 }} * {{кніга | аўтар = Higgins, James | загаловак = Lima: A Cultural and Literary History | год = 2005 | выдавецтва = Signal Books Limited | месца = Oxford | isbn = 1-902669-98-3 | ref = Higgins }} * {{кніга | аўтар = Jacobsen, Nils | адказны = Herb, Guntram ; Kaplan, David | год = 2008 | загаловак = Peru | частка = Nations and Nationalism: A Global Historical Overview | выдавецтва = ABC-Clio | месца = Santa Barbara | том = 1 | ref = Jacobsen | isbn = 978-1-85109-907-8 }} * {{кніга | аўтар = Leigh Raffo, Denise | адказны = Rosas Lauro, Claudia | год = 2005 | загаловак = El miedo a la multitud. Dos provincianos en el Estadio Nacional, 1950–1970 | частка = El Miedo en el Perú: Siglos XVI al XX | выдавецтва = PUCP Fondo Editorial | месца = Lima | ref = Leigh Raffo | мова = es| isbn = 9972-42-690-4 }} * {{кніга | аўтар = Llopis, Ramón | загаловак = Fútbol Postnacional: Transformaciones Sociales y Culturales del "Deporte Global" en Europa y América Latina | год = 2009 | выдавецтва = Anthropos Editorial | isbn = 978-84-7658-937-3 | мова =es| месца = Barcelona | ref = Llopis }} * {{кніга | аўтар = Mandell, Richard | загаловак = The Nazi Olympics | год = 1987 | выдавецтва = University of Illinois Press | месца = Champaign | isbn = 0-252-01325-5 | ref = Mandell }} * {{cite book | last = Miró | first = César | title = Los Intimos de La Victoria | year = 1958 | publisher = Editorial El Deporte | location = Lima | language = es }} * {{кніга | аўтар = Murray, William | загаловак = Football: A History of the World Game | год = 1994 | выдавецтва = Scolar Press | месца = Aldershot | ref = Murray | isbn = 1-85928-091-9 }} * {{кніга | адказны = Darby, Paul; Johnes, Martin; Mellor, Gavin | год = 2005 | загаловак = Political and Social Fantasies in Peruvian Football: The Tragedy of Alianza Lima in 1987 | частка = Soccer and Disaster: International Perspectives | выдавецтва = Routledge | месца = New York | ref = Panfichi | isbn = 0-7146-5352-7 | аўтар = Panfichi, Aldo; Vich, Victor }} * {{кніга | аўтар = Radnedge, Keir | загаловак = The Illustrated Encyclopedia of Soccer | год = 2001 | выдавецтва = Universe Publishing | месца = New York | isbn = 978-0-7893-0670-8 | ref = Radnedge }} * {{cite book | last = Snyder | first = John | title = Soccer’s Most Wanted | year = 2001 | publisher = Potomac Books, Inc. | location = Washington, D.C. | isbn = 978-1-57488-365-7 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/soccersmostwante00john_0 }} * {{cite encyclopedia | last = Stein | first = Steve | editor1-last= Stavans | editor1-first= Ilan | year= 2011 | title = The Case of Soccer in Early Twentieth-Century Lima | encyclopedia= Fútbol | publisher= ABC-CLIO, LLC | location= Santa Barbara | isbn = 978-0-313-37515-6 }} * {{кніга | аўтар = Thorndike, Guillermo | загаловак = El Revés de Morir | год = 1978 | выдавецтва = Mosca Azul Editores | месца = Lima | ref = Thorndike | мова = es}} * {{кніга | аўтар = Witzig, Richard | загаловак = The Global Art of Soccer | год = 2006 | выдавецтва = CusiBoy Publishing | месца = Harahan | isbn = 0-9776688-0-0 | ref = Witzig }} * {{кніга | аўтар = Wood, David | адказны = Rory, Miller; Liz, Crolley | год = 2007 | загаловак = ''¡Arriba Perú!'' The Role of Football in the Formation of a Peruvian National Culture | частка = Football in the Americas | выдавецтва = Institute for the Study of the Americas | месца = London | ref = Wood | isbn = 978-1-900039-80-2}} * {{кніга | год = 2010 | загаловак = Soccer: The Ultimate Guide | выдавецтва = DK Publishing | месца = New York | ref = DK Publishing | isbn = 0-7566-7321-6 }} * {{cite encyclopedia | year= 2011 | title = Essential Soccer Skills | publisher= DK Publishing | location= New York | ref= {{harvid|DK Publishing|2011}} | isbn= 978-0-7566-5902-8 | url-access= registration | url= https://archive.org/details/essentialsoccers0000unse }} {{Refend}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт}} * [http://www.fifa.com/associations/association=per/index.html Зборная Перу на сайце ФІФА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100502063302/http://www.fifa.com/associations/association=per/index.html |date=2 мая 2010 }} {{ref-en}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Пераможцы Кубка Амерыкі па футболе}} {{Паўднёваамерыканскія футбольныя зборныя}} {{Добры артыкул|Футбол}} {{Да пазбаўлення статусу добрага}} [[Катэгорыя:Зборная Перу па футболе| ]] oopx0ueg5699juakkumi4kvdosdoxy0 0 121397 5146239 4407183 2026-05-24T23:42:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146239 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст | Імя = Айшварыя Рай | Арыгінал імя = ಐಶ್ವರ್ಯ ರೈ | Фота = Aishwarya Rai_11.jpg | Подпіс = Айшварыя Рай у 2011 годзе | Шырыня = 220px | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Імя пры нараджэнні = Айшварыя Крышнарай Рай | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{IND}} | Прафесія = | Гады актыўнасці = 1997 — <small>цяперашні час</small> | imdb_id = 0706787 | Сайт = [http://www.aishwarya-spice.com/ www.aishwarya-spice.com] }} '''Айшварыя Рай Бачан''' ({{lang-tcy|ಐಶ್ವರ್ಯ ರೈ}} {{IPA|[əjɕʋərjaː rəj]}}, {{lang-hi|ऐश्वर्या राय}}, {{lang-en|Aishwarya Rai Bachchan}}; {{ДН|1|11|1973}}, {{МН|Мангалор||}}, [[Карнатака]], [[Індыя]]) — індыйская {{актрыса|Індыі}} і фотамадэль. Пераможца конкурсу «Міс свету» 1994 года. == Біяграфія == Нарадзілася ў сям’і афіцэра гандлёвага флоту Крышнарая Рая і пісьменніцы Врынды Рай, ёсць старэйшы брат. Родная мова Айшварыі тулу, таксама валодае [[англійская мова|англійскай]], [[хіндзі]], [[Маратхі (мова)|маратхі]] і [[тамільская мова|тамільскай]] мовамі. У дзяцінстве вучылася класічнай музыцы і танцам. У раннім узросце з сям’ёй пераехала ў [[Бамбей]], дзе наведвала ''Arya Vidya Mandir high school'' ў прыгарадзе Сантакруз. Пасля заканчэння каледжа ''Ruparel College'' (да яго год правучылася ў ''Jai Hind College'') паступіла ва ўніверсітэт, дзе пачала вывучаць архітэктуру, але затым стала мадэллю. У 1994 годзе перамагла на конкурсе «Міс Свету». Пасля ўдзельнічала ў рэкламнай кампаніі Pepsi, здымалася для часопіса ''Vogue Magazine''. На працягу некалькіх гадоў сустракалася з Салманам Ханам. Пасля яны рассталіся. Праз некаторы час сустракалася з акцёрам Вівекам Абероям. 14 студзеня 2007 абвясціла аб заручынах з акцёрам [[Абішэк Бачан|Абішэкам Бачанам]], сынам [[Амітабх Бачан|Амітабха Бачана]], і 20 красавіка таго ж года выйшла за яго замуж. 16 лістапада 2011 Айшварыя Рай у адной з клінік Мумбаі нарадзіла дачку. Пра гэта напісаў у сябе ў «Твітэры» Амітабх Бачан. {{зноскі}} == Спасылкі == {{commons|Category:Aishwarya Rai|Айшварыя Рай Бачан}} * {{imdb|0706787|Айшварыя Рай Бачан}} * [http://www.wn.com/Aishwarya_Rai Айшварыя Рай Бачан] на WN * [http://www.theplace.ru/Aishwarya-Rai_mod333.html Біяграфія Айшварыі Рай] * [http://www.womenclub.ru/bollywood/1336.htm Айшварыя Рай — індыянка, якая заваявала Галівуд] * [http://allpersons.name/index.php?option=com_content&task=view&id=420&Itemid=9 Айшварыя Рай — як стаць суперзоркай ] * [http://www.aishwarya-spice.com/ aishwarya-spice.com/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110202210705/http://www.aishwarya-spice.com/ |date=2 лютага 2011 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рай}} [[Катэгорыя:Фотамадэлі Індыі]] [[Катэгорыя:Фотамадэлі паводле алфавіта]] re2hcaibidkmvch1xftkf6jch1qs6lu 100 121975 5146129 5145532 2026-05-24T15:50:58Z NirvanaBot 40832 +7 новых 5146129 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Хорст Ябланоўскі|2026-05-24T14:24:10Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Казімір Мяжэцкі|2026-05-24T10:58:33Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Казбек Валер’евіч Кокаў|2026-05-24T09:21:56Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Аляксей Аляксеевіч Епішаў|2026-05-24T06:02:00Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Аляксандр Захаравіч Родзька|2026-05-23T21:59:21Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Уладзіслаў Пятровіч Гулевіч|2026-05-23T18:29:13Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Юрый Васілевіч Грыбоўскі|2026-05-23T18:14:48Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Бату Сяргеевіч Хасікаў|2026-05-23T15:01:30Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Станіслаў Уладзіміравіч Думін|2026-05-23T14:22:19Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Пётр Казімір Ляцкі|2026-05-23T14:19:10Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Алена Карп|2026-05-23T11:02:55Z|Dzejka}} {{Новы артыкул|Аляксандр Брындза|2026-05-23T09:38:39Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Амунула-хан|2026-05-23T08:57:25Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Пятро Журкоўскі|2026-05-23T06:20:46Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Выбары ў Каардынацыйную раду (2026)|2026-05-23T01:54:23Z|MocnyDuham}} {{Новы артыкул|Міхал Казіміравіч Чарноцкі|2026-05-22T23:31:37Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Казімір Міхайлавіч Чарноцкі|2026-05-22T22:20:04Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Махмут Ахметавіч Гарэеў|2026-05-22T18:47:29Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Уільям Ханна|2026-05-22T14:09:35Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Кацярына Кузьмічова|2026-05-22T13:47:12Z|M.L.Bot}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> f9ebqbzl4ve31l2rkvd8tr3jdswg8es 0 125209 5146460 4934065 2026-05-25T11:36:27Z ~2026-31229-19 168741 5146460 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Маскоўскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя М. Э. Баўмана |скарачэнне = МДТУ імя Баўмана |эмблема = |выява = |арыгінал = |міжназва = Bauman Moscow State Technical University (BMSTU, Bauman MSTU) |ранейшае = Маскоўскае вышэйшае тэхнічнае вычылішча |дэвіз = {{s|«''М''ужество, ''в''оля, ''т''руд и ''у''порство!»}} |заснаваны = 1830 |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = |найменне пасады =Рэктар |піб пасады = М. В. Гордзін |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = 18 000 |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = 1 000 |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = {{RUS}}, [[Масква]] |кампус = |адрас = 105005, Расія, Масква, 2-я Баўманская вуліца, 5. |сайт = {{URL|bmstu.ru}} |узнагароды = |lat_dir = N |lat_deg = 55 |lat_min = 45 |lat_sec = 57 |lon_dir = E |lon_deg = 37 |lon_min = 41 |lon_sec = 5 |CoordScale = 3200 |edu_region = RU }} '''Маскоўскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя забитого гос.преступника  Баўмана''' в немецкой слободе с филиалами басмачевский воспитательный дом для олигофренов с императорским сучилищем на яузе вонючей в москве провинциальной. Уровень отсутствует в связи с вышеизложенным напрочь, с чурко_вохрушками. Присутствует концлагерный вражеский магистральный кв приемопередатчик в лефортово. Содержание тюремное, раздельное, наркота в столовой за деньги, чеки не выдают, налоги не платят при полном бездействии мосгорвоенкомата и военной прокуратуры СССР. Сборище уклонистов от вышвыривания на фронт.. (поўная назва ''Федэральная дзяржаўная бюджэтная адукацыйная ўстанова вышэйшай прафесійнай адукацыі «Маскоўскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя М. Э. Баўмана»'', таксама вядомы як '''Баўманка''', '''Баўманскі''', '''МВТУ''') — першы і адзін з найбуйнейшых тэхнічных універсітэтаў у [[Расія|Расіі]], адна з вядучых тэхнічных навучальных устаноў у [[Еўропа|Еўропе]], навуковы цэнтр, асабліва каштоўны аб’ект культурнай спадчыны Расіі. МДТУ актыўна ўдзельнічае ў [[Балонскі працэс|Балонскім працэсе]], а яго дыплом традыцыйна прызнаецца за мяжой. МДТУ атрымаў узнагароду «Еўрапейская якасць» «за імкненне дасягнуць высокай якасці адукацыйных паслуг у адпаведнасці з міжнароднымі стандартамі». МДТУ імя М. Э. Баўмана за больш чым 10 гадоў з’яўляецца галаўным універсітэтам Асацыяцыі тэхнічных універсітэтаў, у якую ўваходзяць 130 расійскіх вышэйшых навучальных устаноў. МДТУ — першы расійскі ўніверсітэт, які стаў членам асацыяцыі «Top Industrial Managers for Europe» ({{lang-be|Вышэйшыя кіраўнікі прамысловасці для Еўропы}}). == Вядомыя выкладчыкі і выпускнікі == * [[Барыс Львовіч Ваннікаў]] * [[Сяргей Аляксеевіч Лебедзеў]] * [[Сяргей Паўлавіч Каралёў]] * [[Валерый Іванавіч Папкоў]] * [[Павел Восіпавіч Сухі]] * [[Сямён Львовіч Фарада]] * [[Уладзімір Рыгоравіч Шухаў]] == Галерэя == <center><gallery> Выява:Mstu iauza.jpg|Від на галоўны вучэбны корпус з боку Яўзы Выява:Mstu fountain.jpg|Унутраны двор галоўнага вучэбнага корпуса Выява:Mstu iauza2.jpg|Галоўны вучэбны корпус Выява:Двор ГУК ночь.JPG|Двор палацавай часткі галоўнага вучэбнага корпуса Выява:Дорожка к проходной №2.jpg|Дарожка да прахадной № 2 галоўнага вучэбнага корпуса Выява:Фонтан ГУК.JPG|[[Фантан]] у галоўным вучэбным корпусе Выява:Спортивный комплекс МГТУ им. Н. Э. Баумана.JPG|Від на ўніверсітэцкі спартыўны комплекс </gallery></center> == Спасылкі == * [http://www.bmstu.ru Афіцыйны сайт МДТУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210531133828/https://bmstu.ru/ |date=31 мая 2021 }} {{Нацыянальныя даследчыя ўніверсітэты Расіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Універсітэты Масквы]] [[Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:1830 год у Маскве]] [[Катэгорыя:МДТУ| ]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя даследчыя ўніверсітэты Расіі]] 13fsnwyt1kmnlmza00gyooq40dkjckj 4 131069 5146373 5145431 2026-05-25T08:05:44Z Ueschar 151377 /* Эрнэст Рэзерфорд → Эрнест Рэзерфард */ Адказ 5146373 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) == [[Akademія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Кавалак жыцця]] → [[Шматочак жыцця]] == Недарэчны пераклад з украінскай мовы. Кавалак — гэта кусок. Шматок — гэта невялікі кавалак. Шматочак — гэта зусім маленькі кавалак. Калі перакладаць англійскае слова «''slice''», то варта падумаць над адпаведнікамі (напрыклад: скібачка, лустачка). [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:48, 23 лютага 2026 (+03) :Выглядае як "скрылёк", прынамсі, так найболей імаверна можна перакласці slice. Вядома, хацелася б хоць якую крыніцу, але ўчора шукаў і поўны нуль. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:52, 23 лютага 2026 (+03) ::артыкул перакладаўся з украінскага аналага, але ў рускай мове такая самая канструкцыя. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:43, 25 лютага 2026 (+03) :А навошта перакладаць "slice of life" даслоўна? Гэта устойлівы выраз англійскай мовы, не? Прапаную выкарыстоўваць фактычнае значэнне: штодзённасць ці паўсядзённасць як назву артыкула. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 15:26, 23 лютага 2026 (+03) ::таму што калька ўжо пранікла ў рус., укр. і іншыя мовы, а слова Шмадзённасць мае нашмат большы спектр значэнняў. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:42, 25 лютага 2026 (+03) :::Магчыма нешта недзе і пранікла, але калі выбраць на буйных англійских базах даных (сайтах) мангу ці анімэ і глядзець яе жанры на адпаведных буйных рускамоўных сайтах, там заўсёды "slice of life" - гэта "повседневность". Магу памыляцца, але іншых аўтарытэтных крыніц па гэтым пытанні няма. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 17:22, 25 лютага 2026 (+03) :А гэта ж гучыць як "слайс"? Калі так, то можна яшчэ пашукаць, не падумаў адразу пра гэты варыянт. І наогул "слайс" ужо запазычана, можа, пераклад не трэба, калі яшчэ няма сваёй устойлівай формы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:37, 25 лютага 2026 (+03) ::падтрымліваю варыянт з тым, каб пакінуць англійскую назву, пакуль не замацуецца ў АК нейкі пераклад. Пераклад можна даць у дужках. Калі ў беларускамоўных АК ёсць нейкія іншыя назвы, іх можна дадаць у лід. Інакш — прыбраць усё без АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:15, 24 сакавіка 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] == Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо не знайшоў крыніц, якія сведчылі б пра нейкае асаблівае напісанне ў гэтым выпадку. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:36, 23 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] eecs0v14iz1m4s17xuy4nds7125b1aa 5146406 5146373 2026-05-25T09:56:38Z MocnyDuham 99818 /* Бельск Падляскі → Бельск-Падляшскі */ reply: Ёсць крыніцы? (-) ([[mw:c:Special:MyLanguage/User:JWBTH/CD|CD]]) 5146406 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) == [[Akademія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Кавалак жыцця]] → [[Шматочак жыцця]] == Недарэчны пераклад з украінскай мовы. Кавалак — гэта кусок. Шматок — гэта невялікі кавалак. Шматочак — гэта зусім маленькі кавалак. Калі перакладаць англійскае слова «''slice''», то варта падумаць над адпаведнікамі (напрыклад: скібачка, лустачка). [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:48, 23 лютага 2026 (+03) :Выглядае як "скрылёк", прынамсі, так найболей імаверна можна перакласці slice. Вядома, хацелася б хоць якую крыніцу, але ўчора шукаў і поўны нуль. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:52, 23 лютага 2026 (+03) ::артыкул перакладаўся з украінскага аналага, але ў рускай мове такая самая канструкцыя. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:43, 25 лютага 2026 (+03) :А навошта перакладаць "slice of life" даслоўна? Гэта устойлівы выраз англійскай мовы, не? Прапаную выкарыстоўваць фактычнае значэнне: штодзённасць ці паўсядзённасць як назву артыкула. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 15:26, 23 лютага 2026 (+03) ::таму што калька ўжо пранікла ў рус., укр. і іншыя мовы, а слова Шмадзённасць мае нашмат большы спектр значэнняў. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:42, 25 лютага 2026 (+03) :::Магчыма нешта недзе і пранікла, але калі выбраць на буйных англійских базах даных (сайтах) мангу ці анімэ і глядзець яе жанры на адпаведных буйных рускамоўных сайтах, там заўсёды "slice of life" - гэта "повседневность". Магу памыляцца, але іншых аўтарытэтных крыніц па гэтым пытанні няма. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 17:22, 25 лютага 2026 (+03) :А гэта ж гучыць як "слайс"? Калі так, то можна яшчэ пашукаць, не падумаў адразу пра гэты варыянт. І наогул "слайс" ужо запазычана, можа, пераклад не трэба, калі яшчэ няма сваёй устойлівай формы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:37, 25 лютага 2026 (+03) ::падтрымліваю варыянт з тым, каб пакінуць англійскую назву, пакуль не замацуецца ў АК нейкі пераклад. Пераклад можна даць у дужках. Калі ў беларускамоўных АК ёсць нейкія іншыя назвы, іх можна дадаць у лід. Інакш — прыбраць усё без АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:15, 24 сакавіка 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] == Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо не знайшоў крыніц, якія сведчылі б пра нейкае асаблівае напісанне ў гэтым выпадку. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:36, 23 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] 5pc944gthu8y3dg2ahu0en0f12dtuq4 0 131260 5146195 5012610 2026-05-24T20:36:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146195 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = «Адплата кахання» |Выява = |Памер = |Подпіс выявы = |Жанр = паэма |Аўтар = [[Янка Купала]] |Мова арыгіналу = |Напісаны = [[1905]]—[[1907]] |Публікацыя = [[1908]] |Электронная версія = http://rv-blr.com/litaratura/view/140 }} '''«Адплата кахання»''' — паэма [[Янка Купала|Янкі Купалы]], напісаная ў [[1905]]—[[1907]] гг. і ўпершыню апублікаваная ў [[Жалейка (зборнік)|зборніку «Жалейка»]] ў [[1908]] годзе.<ref name="enc">Янка Купала: Энцыкл. даведнік. — Мн., БелСЭ, 1986. — Артыкул «Адплата кахання». — C. 30.</ref> Паэма мае падзагаловак «З праўдзівага здарэння». {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; margin-right: 3em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:24em; max-width: 45%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''«Не скажаце ў местах, бо знаеце самі,''<br /> ''Што вёска больш зліта людскімі слязамі.''<br /> '' У вёсцы, хоць горка пакрыўджаны плача,''<br /> ''Маўчаць кожны будзе так, як і не бача…''<br /> ''Занадта сляпы люд, занадта баіцца,''<br /> '' Каб мог ён за крыўду сваю заступіцца».''<br /> |- | style="text-align: left;" | '''''Я. Купала''''' '''''З паэмы «Адплата кахання»''''' |} Блізкая да ранніх паэм Янкі Купалы («[[Зімою]]», «[[Нікому]]», «[[Калека]]»), паэма мае ў сваёй аснове мясцовыя паданні з часоў прыгону. Сюжэт паэмы пабудаваны на трагічным здарэнні, што адбылося ў панскім маёнтку на [[Лагойскі раён|Лагойшчыне]]. У творы паказаная характэрная для старажытных часоў гісторыя няроўнага кахання з трагічным зыходам. Янка Лявончык з беднай сялянскай сям'і, яго абраная Зося — з панскага роду. Перашкодай іх каханню становіцца брат закаханай пан Лаўчынскі. Не здолеўшы разлучыць закаханых, Лаўчынскі забівае і спальвае хлопца-парабка за тое, што ён наважыўся пакахаць яго сястру, багатую шляхцянку. Адна трагедыя цягне за сабой другую — Зося канчае жыццё самагубствам, а яе брат-забойца вар'яцее. Гэта адплата абразе кахання і плата за каханне ў свеце, дзе пануюць [[саслоўе|саслоўныя]] перагародкі.<ref name="enc"/> Каштоўнасць паэмы не толькі ў яе сацыяльнай накіраванасці, але і ў высокім узроўні эстэтычнага асэнсавання жыццёвай драмы Янкі і Зосі, вобразы якіх увасабляюць рамантычную чысціню і прыгажосць кахання. Побач з рамантычнай паэтызацыяй здаровых маральных асноў народнага жыцця ў паэме выкарыстана шмат сродкаў рэалістычнай дэталізацыі, асабліва ў адлюстраванні сацыяльных кантрастаў вёскі.<ref name="enc"/> Сваёй паэмай Янка Купала далей развіў жанр апавядання-быліцы, спавядальнай паэмы, да якой сярод іншых звярталіся [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дунін-Марцінкевіч]] і [[Францішак Багушэвіч|Ф. Багушэвіч]].<ref name="enc"/> {{зноскі}} == Літаратура == * Янка Купала: Энцыкл. даведнік / БелСЭ; Рэдкал.: [[Іван Шамякін|І. П. Шамякін]] (гал. рэд.) і інш. — Мн., БелСЭ, 1986. — 727 с, 26 л. іл.; Артыкул «Адплата кахання» / Аўтар — М. М. Арочка. — C. 30. == Спасылкі == * [http://kamunikat.org/download.php?item=6048.html&pubref=6042 Петрушкевіч Ала. Біблейскія матывы ў ранніх паэмах Янкі Купалы/ Беларуская інтэрнэт-бібліятэка kamunikat.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090917213951/http://kamunikat.org/download.php?item=6048.html&pubref=6042 |date=17 верасня 2009 }} {{Янка Купала}} [[Катэгорыя:Паэмы Янкі Купалы]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1907 годзе]] [[Катэгорыя:Творы 1908 года]] fn6h718ohyn9cu823cizsdiqhgyca6t 0 134775 5146469 5032348 2026-05-25T11:52:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146469 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Альковіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Выява = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Гімн = |Уваходзіць у = [[Вілейскі раён]] |Уключае = 22 населеныя пункты |Сталіца = [[Альковічы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = [[28 мая]] [[2013]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1472 |Год перапісу = 2011 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 186 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часовойпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Алько́віцкі сельсавет''' — былая [[адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка]] ў складзе [[Вілейскі раён|Вілейскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Альковічы]]. == Гісторыя == [[Файл:Будынак былой адміністрацыі Альковіцкага сельсавета.jpg|міні|злева|Будынак былой адміністрацыі Альковіцкага сельсавета]] Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Ільянскі раён|Ільянскага раёна]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Ракшыцкі сельсавет|Ракшыцкага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Молодечненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 24 ліпеня 1957 года сельсавет у складзе Вілейскага раёна. 14 лютага 1983 года скасаваны хутар [[Пажарышча (Вілейскі раён)|Пажарышча]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 14 лютага 1983 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 11 (1745).</ref>. 28 мая 2013 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя далучана да [[Ільянскі сельсавет|Ільянскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1|date=31 сакавіка 2016}}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 1435 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=20 снежня 2023 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 97,4 % — [[беларусы]], 1,4 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>. == Населеныя пункты == * 1 студзеня 1947 года — 9 На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 22 населеныя пункты: вёскі [[Адамоўшчына]], [[Акцябрская (Вілейскі раён)|Акцябрская]], [[Альковічы]], [[Аўсянікі (Вілейскі раён)|Аўсянікі]], [[Забалацце (Вілейскі раён)|Забалацце]], [[Зацемень]], [[Каранёва (Вілейскі раён)|Каранёва]], [[Крайскія Пасекі]], [[Маразы (Вілейскі раён)|Маразы]], [[Мацькаўскія Пасекі]], [[Мацькаўцы]], [[Пабядзіцель (Вілейскі раён)|Пабядзіцель]], [[Ракшыцы]], [[Рушчыцы]], [[Сачыўкі (Вілейскі раён)|Сачыўкі]], [[Скарада (Вілейскі раён)|Скарада]], [[Стайкі (Вілейскі раён)|Стайкі]], [[Старынкі (Ільянскі сельсавет)|Старынкі]], [[Хадасы (Вілейскі раён)|Хадасы]], [[Харкі (Вілейскі раён)|Харкі]], [[Юнцавічы]] і хутар [[Крынічына]]. == Вядомыя асобы == * {{нп3|Michał Borowski (1872–1939)|Міхал Бароўскі|pl}} (1872—1939) — польскі контр-адмірал і інжынер, нарадзіўся ў маёнтку [[Юнцавічы]]. * [[Кандрат Зігмундавіч Церах|Кандрат Церах]] — [[Міністэрства гандлю СССР|міністр гандлю]] [[СССР]] (1986—1991). Нарадзіўся ў вёсцы [[Альковічы]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. * Памяць. Вілейскі раён. // — Мн.: БелТА., 2003. — 704 с. — (Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі.). — 3000 экз. — ISBN 985-6302-56-0 {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Альковіцкі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Ільянскі раён|child|загаловак=Альковіцкі сельсавет у [[Ільянскі раён|Ільянскім раёне]] (1940—1957)}} |спіс2 = {{Вілейскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Альковіцкі сельсавет у [[Вілейскі раён|Вілейскім раёне]] (1957—2013)}} }} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Вілейскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Ільянскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2013 годзе]] 0y9qo48nfwmcxut1lcm44bpvs6bv0lp 0 142821 5146259 5142445 2026-05-25T02:16:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146259 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Акцябрскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Акцябрскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Віцебскі раён]] |Уключае = 18 населеных пунктаў |Сталіца = [[Акцябрская (Віцебскі раён)|Акцябрская]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 4813 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавы пояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = http://vitebsk.vitebsk-region.gov.by/ru/oktyabrskiy-selsovet |Заўвагі = }} '''Акця́брскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 года вёска) [[Акцябрская (Віцебскі раён)|Акцябрская]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Кабыльнікаўскі (Кабыльніцкі) сельсавет''' у складзе [[Высачанскі раён|Высачанскага раёна]] [[Віцебская акруга|Віцебскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Кабыльнікі (Віцебскі раён)|Кабыльнікі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Высачанскім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе [[Лёзненскі раён|Лёзненскага раёна]] БССР, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці. 20 лістапада 1938 года вёска Кабыльнікі перайменавана ў Акцябр, а сельсавет — у Акцябрскі. З 24 жніўня 1951 года сельсавет у складзе Віцебскага раёна. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Сялюцкі сельсавет|Сялюцкага сельсавета]], цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Папоўка (Віцебскі раён)|Папоўка]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Витебской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 14 красавіка 1962 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Шапуры]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 14 красавіка 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 19 (978).</ref>. 10 красавіка 1965 года ў склад сельсавета з [[Варонаўскі сельсавет|Варонаўскага сельсавета]] перададзены 3 населеныя пункты ([[Бандары (Віцебскі раён)|Бандары]], [[Лужына (Віцебскі раён)|Лужына]] і [[Селівоўшчына]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 10 красавіка 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 18 (1098).</ref>. У 1972 годзе ў склад [[Бабініцкі сельсавет (Віцебскі раён)|Бабініцкага сельсавета]] перададзены 3 населеныя пункты ([[Білева]], [[Селівоўшчына]] і [[Янапаль (Віцебск)|Янапаль]])<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 снежня 1971 г. і 24 студзеня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>. У 1975 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Акцябрская. 16 лютага 1987 года ў склад [[Шапечынскі сельсавет|Шапечынскага сельсавета]] перададзены 8 населеных пунктаў: [[Ліпаўцы (Віцебскі раён)|пасёлак пры чыгуначнай станцыі Дыманова]], вёскі [[Дыманова]], [[Зазыбы 1]], [[Макарава (Віцебскі раён)|Макарава]], [[Мяклава]], [[Навікі (Шапечынскі сельсавет)|Навікі]], [[Ражнова (Віцебскі раён)|Ражнова]] і [[Старынцы (Віцебскі раён)|Старынцы]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 16 лютага 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. У 2011 годзе скасаваны вёскі [[Васюты]] і [[Шпілі]] (увайшлі ў склад [[Віцебск]]а)<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-42/2011_42_9_39949.pdf&oldDocPage=1|title=Решение Витебского районного Совета депутатов от 24 марта 2011 года № 94 «Об упразднении сельских населенных пунктов Витебского района»}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|title=Указ Президента Республики Беларусь от 14 января 2011 года № 18 «О некоторых вопросах административно-территориального устройства г. Витебска и Витебского района»|archive-date=14 чэрвеня 2024|access-date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20240614212659/https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|url-status=dead}}</ref>, 13 верасня 2016 года — вёска [[Лабаны (Віцебскі раён)|Лабаны]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D916v0078612&p1=1 Решение Витебского районного Совета депутатов от 13 сентября 2016 г. № 120 Об упразднении сельских населенных пунктов Витебского района]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (21 населены пункт) — 4486 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=10 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 82,1 % — [[беларусы]], 14,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (18 населеных пунктаў) — 4813 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=10 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Склад == На 1 студзеня 1974 года ў складзе Акцябрскага сельсавета знаходзіўся 31 населены пункт<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|43}}</ref>. == Іншае == На тэрыторыі сельсавета знаходзяцца аб’екты гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь: курганны [[могільнік]] VI—XIII стст. каля вёскі [[Лятохі]], курганны могільнік IX—XIII стст. каля вёскі [[Сакольнікі (Акцябрскі сельсавет)|Сакольнікі]] і гарадзішча ранняга [[Жалезны век|жалезнага веку]] (V ст. да н.э. — V ст.н.э.) каля вёскі [[Шапуры]] (усе 3-й катэгорыі каштоўнасці). == Вядомыя людзі == * [[Рыгор Сцяпанавіч Мастыка|Мастыка Рыгор Сцяпанавіч]] (8.11.1912, в. Істоміна, Сялюцкая воласць — 1992) — доктар ветэрынарных навук, прафесар, [[заслужаны дзеяч навукі БССР]]. * [[Міхась Лынькоў]] (18(30).11.1899, в. Зазыбы — 21.9.1975) — беларускі [[пісьменнік]], літаратуразнавец, грамадскі дзеяч. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Акцябрскі сельсавет (Віцебскі раён)}} {{Віцебскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Акцябрскі (да 1938 года Кабыльнікаўскі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Высачанскі раён|child|загаловак=Кабыльнікаўскі сельсавет у [[Высачанскі раён|Высачанскім раёне]] (1924—1931)}} |спіс2 = {{Лёзненскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Акцябрскі (да 1938 года Кабыльнікаўскі) сельсавет у [[Лёзненскі раён|Лёзненскім раёне]] (1931—1951)}} |спіс3 = {{Віцебскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Акцябрскі сельсавет у [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] (з 1951)}} }} [[Катэгорыя:Акцябрскі сельсавет (Віцебскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Высачанскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Лёзненскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] o344mgqt6y9p1suokx0dkhukgb07b4m 0 143505 5146395 5141167 2026-05-25T08:51:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146395 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Бяляцкі}} {{Асоба | імя = Алесь Віктаравіч Бяляцкі | партрэт = Ales Bialiatski Fot Mariusz Kubik 01.jpg | бацька = Віктар Усцінавіч Бяляцкі (1928—2011) | маці = Ніна Аляксандраўна (1935–1994) | жонка = Наталля Пінчук | дзеці = Адам Аляксандравіч Бяляцкі | сайт = freeales.org }} '''Але́сь Бяля́цкі''', поўнае імя '''Алякса́ндр Ві́ктаравіч Бяля́цкі''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[Грамадства|грамадскі]] дзеяч, праваабаронца, [[Палітычныя зняволеныя|палітвязень]] і [[вязень сумлення]]<ref>[http://udf.by/news/actual/45561-amnesty-international-priznala-belyackogo-uznikom-sovesti.html Amnesty International признала Беляцкого узником совести] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170827172813/http://udf.by/news/actual/45561-amnesty-international-priznala-belyackogo-uznikom-sovesti.html |date=27 жніўня 2017 }}</ref>. Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]] (2022)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnbc.com/2022/10/07/belarusian-campaigner-and-two-human-rights-groups-win-2022-nobel-prize.html|title=Belarusian campaigner Ales Bialiatski and two human rights groups win 2022 Nobel Peace Prize|author=Jenni Reid|website=CNBC|access-date=2022-10-07}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў беларускай сям’і, бацька родам з [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага]], маці з [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага]] [[Раёны Беларусі|раёнаў]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. У 1965 годзе сям’я вярнулася ў Беларусь, на сталае жыццё ў [[Светлагорск]] Гомельскай вобласці. Выпускнік сярэдняй школы № 5 Светлагорска. У 1984 годзе скончыў [[Гісторыка-філалагічны факультэт ГДУ|гісторыка-філалагічны факультэт]] [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт|Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «беларуская і руская мовы і літаратура» (кваліфікацыя — [[філолаг]], выкладчык беларускай і рускай моў і літаратуры). Падчас вучобы сябраваў з будучымі вядомымі беларускімі пісьменнікамі, тады — студэнтамі [[Анатоль Ціханавіч Сыс|Анатолем Сысом]], [[Эдуард Аляксандравіч Акулін|Эдуардам Акуліным]], [[Сяржук Сыс|Сяржуком Сысом]], [[Анатоль Казлоў|Анатолем Казловым]]. Падчас вучобы выступіў з першымі літаратуразнаўчымі артыкуламі, дэбютаваў у 1984 годзе ў газеце «Літаратура і мастацтва». Працаваў настаўнікам у [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкім раёне]] Гомельскай вобласці. У 1985-1986 гадах праходзіў як механік-вадзіцель браніраванага цягача артылерыйскай знішчальнай супрацьтанкавай батарэі пад Свярдлоўскам (цяпер [[Екацярынбург]], [[Расія]]). З 1981 года браў удзел у моладзевым нацыянальна-дэмакратычным руху<ref>[Бяляцкі, А. Халоднае крыло Радзімы. — 2014 г. — 540с. C.16]</ref>. Быў сябрам падпольнай групы моладзі: Беларускай канспірацыйнай партыі «Незалежнасць», якая ставіла мэтай спрыянне выхаду Беларусі з СССР і стварэнню незалежнай, дэмакратычнай дзяржавы<ref>Бяляцкі, А. Халоднае крыло Радзімы. — 2014. — 540 с. — С. 177.</ref>. Група мела статут і праграму, працавала праз легальныя нефармальныя моладзевыя аб’яднанні [[Талака (таварыства)|«Талака»]], [[Таварыства Тутэйшыя|«Тутэйшыя»]], выдавала нелегальны часопіс «[[Бурачок (часопіс)|Бурачок]]»<ref>[Бяляцкі, А. Халоднае крыло Радзімы. — 2014 г. — 540с. С.180]</ref>, была ініцыятарам правядзення першых у Беларускі [[Мітынг-рэквіем «Дзяды» 30 кастрычніка 1988 года|мітынгаў]] на [[Дзяды]] ў 1987 і 1988 гадах<ref>[https://www.svaboda.org/a/24758557.html Дзяды 1987 відэа]</ref>, акцый пратэсту — воднага ралі супраць пабудовы Даўгаўпілскай ГРЭС (1987)<ref>[http://westki.info/artykuly/14639/algerd-baharevich-na-gerbe-pamezhnaga-belaruskaga-myastechka-drui-pakachvaecca 29.4.1987 у Друі стартавала воднае ралі пратэсту супраць пабудовы Даўгаўпілскай ГЭС]{{Недаступная спасылка}}</ref>, мітынгу супраць разбурэння Верхняга горада ў Мінску (1988)<ref>[http://vytoki.net/?photo=00003567 Абарона Верхняга гораду] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210616021902/https://vytoki.net/?photo=00003567 |date=16 чэрвеня 2021 }}</ref>, дэманстрацыі і мітынгу ў Курапатах (1988)<ref>[https://charter97.org/ru/news/2013/6/1/70128/ Статью про Курапаты в 88-м году пропустил цензор]</ref>. Алесь Бяляцкі друкаваўся ў тагачасных падпольных выданнях, часопісах «Бурачок»<ref>[http://www.slounik.org/153769.html «Бурачок»]</ref> і «Вера»<ref>[http://vytoki.net/?docs=00005162 Вера] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210616015651/https://vytoki.net/?docs=00005162 |date=16 чэрвеня 2021 }}</ref>. Быў удзельнікам [[Мітынг-рэквіем «Дзяды» 30 кастрычніка 1988 года|мітынгаў на Дзяды ў 1987 і 1988 гадах]]. Быў адным з арганізатараў [[I вальны сойм беларускіх суполак|Першага вальнага сойму беларускіх суполак]]. Падчас навучання ў аспірантуры ў г. Мінску ў 1986—1989 гг. быў адным са стваральнікаў Таварыства маладых літаратараў «Тутэйшыя» (1986), потым — старшынём гэтай грамадскай арганізацыі<ref name=svaboda/>. Быў пад пагрозай выключэння з аспірантуры, але грамадскую дзейнасць не спыніў<ref>[Бяляцкі, А. Халоднае крыло Радзімы. — 2014 г. — 540с. С.22]</ref>. Браў удзел у пасяджэннях Камітэта-58<ref>[Бяляцкі, А. Халоднае крыло Радзімы. — 2014 г. — 540с. С.169]</ref>, у 1988 г. выступіў адным з заснавальнікаў таварыства «[[Мартыралог Беларусі]]», а таксама быў сябрам арганізацыйнага камітэту грамадскай арганізацыі [[БНФ Адраджэньне|Беларускі народны фронт]]. У 1990 годзе выступіў адным з арганізатараў грамадскай арганізацыі [[Беларуская каталіцкая грамада]]<ref>[https://belarus2020.churchby.info/adradzhau-i-belarusizavau-kasczyol-ryhtavau-polskih-svyatarou-da-praczy-u-belarusi-ales-byalyaczki-i-yago-kataliczki-aktyvizm-u-90-h/ Адраджаў і беларусізаваў Касцёл, рыхтаваў польскіх святароў да працы ў Беларусі. Алесь Бяляцкі і яго каталіцкі актывізм у 90-х]</ref>. У 1989 годзе скончыў аспірантуру [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытута літаратуры імя Янкі Купалы Акадэміі навук БССР]]<ref name=svaboda>{{cite web|url=http://www.svaboda.org/content/article/1987336.html|title=Анкета Свабоды: Алесь Бяляцкі|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref>. У 1989 годзе працаваў малодшым навуковым супрацоўнікам Музея гісторыі беларускай літаратуры, затым у 1989 годзе па конкурсе абраны калектывам музея на пасаду дырэктара [[Літаратурны музей Максіма Багдановіча|Літаратурнага музея Максіма Багдановіча]]. Працаваў дырэктарам музея з кастрычніка 1989 да жніўня 1998 года. Падчас працы Алеся Бяляцкага ў музеі былі адкрыты экспазіцыі ў цэнтральным будынку музея ў Мінску на Траецкім прадмесці (1991), у філіялах музея — «[[Беларуская хатка (музей)|Беларускай хатцы]]» ў Мінску на вуліцы [[Рабкораўская вуліца (Мінск)|Рабкораўскай]], 14 (1991), «[[Фальварак Ракуцёўшчына]]» ў вёсцы Ракуцёўшчына Маладзечанскага раёна (1991), у Яраслаўлі (1993). У будынках музея напачатку 1990-х гадоў праходзілі шматлікія культурныя і грамадскія мерапрыемствы, сходы дэмакратычных сілаў<ref>[http://vytoki.net/?photo=00020277 Супольнае паседжанне Сойма БНФ, Рабочага Саюзу Беларусі і Аб’яднанай Дэмакратычнай Партыі Беларусі 19 жніўня 1991 па ГКЧП] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211023080700/https://vytoki.net/?photo=00020277 |date=23 кастрычніка 2021 }}</ref>, пасяджэнні Управы і Сойму Беларускага народнага фронту, малітоўныя службы грэка-католікаў. У будынку музея ў 1990 годзе мела юрыдычны адрас і пачынала працу рэдакцыя адной з першых дэмакратычных газет у Беларусі [[Свабода (1990)|«Свабода»]]. Таксама Алесь Бяляцкі даў адрас музея як юрыдычны для рэгістрацыі дзясяткаў няўрадавых арганізацый, што ў тыя гады было цяжка знайсці, у тым ліку [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|праваабарончаму цэнтру «Вясна»]] і цэнтру «Супольнасць»<ref name="ReferenceA">[Тамковіч, А. Найноўшая гісторыя ў асобах. — Смаленск : Смоленская городская типография, 2013. — С.166. — ББК 84, УДК 823.]</ref>. Запрасіў у літаратурны музей М. Багдановіча на працу маладых беларускіх пісьменнікаў [[Паліна Уладзіміраўна Качаткова|Паліну Качаткову]], [[Эдуард Аляксандравіч Акулін|Эдуарда Акуліна]], [[Сяргей Вітушка|Сяргея Вітушку]], [[Алесь Астраўцоў|Алеся Астраўцова]]. [[Дэпутат]] [[Мінскі гарадскі Савет дэпутатаў|Мінскага гарадскога Савета дэпутатаў]] у 1991—1996 гадах. 20 жніўня 1991 года разам з іншымі 29 дэпутатамі Мінгарсавета, на наступны дзень пасля [[путч ГКЧП|путчу ГКЧП]], выступіў з адкрытым зваротам да жыхароў Мінска ''«захоўваць вернасць законна абраным органам улады і дамагацца ўсімі канстытуцыйнымі метадамі спынення дзейнасці Дзяржаўнага камітэту па надзвычайным становішчы»''<ref>[https://www.svaboda.org/a/24304500.html Дземянцей: «Павесіце на вяроўцы бяз мыла?»]</ref>. 5 верасня 1991 года пасля прыняцця Мінгарсаветам рашэння пра выкарыстанне [[Беларуская нацыянальная сімволіка|нацыянальнай сімволікі]] Бяляцкі прынёс [[бела-чырвона-белы сцяг]] у залу пасяджэнняў дэпутатаў, гэты сцяг першым у краіне быў афіцыйна вывешаны над [[Будынак Мінгарвыканкама|будынкам Мінгарсавета]]<ref name="ReferenceA"/>. Сакратар Управы БНФ (1996—1999), намеснік старшыні [[Партыя БНФ|Партыі БНФ]] (1999—2001)<ref name="ReferenceB">[Хто ёсць хто ў Беларусі / укл. Л. А. Андросік, В. Ф. Голубеў і інш. — Вільня, 2007. — 256 с. (С.35) УДК 32 ББК 92.2 Х 97.]</ref>. У 1996 годзе заснаваў гарадскую мінскую арганізацыю [[Вясна-96|Праваабарончы цэнтр «Вясна-96»]], які 15 чэрвеня 1999 года пераўтварыўся ў рэспубліканскае Грамадскае аб’яднанне Праваабарончы цэнтр «Вясна». Рашэннем [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага суда Рэспублікі Беларусь]] 28 кастрычніка 2003 года за ўдзел у назіранні падчас [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|прэзідэнцкіх выбараў 2001 года]] Грамадскае аб’яднанне «Праваабарончы цэнтр „Вясна“» было пазбаўлена дзяржаўнай рэгістрацыі. З тых часоў вядучая беларуская праваабарончая арганізацыя працуе без рэгістрацыі<ref name="Праваабарончы цэнтр «Вясна»">[http://spring96.org/be/about Праваабарончы цэнтр «Вясна»]</ref>. Старшыня рабочай групы Асамблеі няўрадавых дэмакратычных арганізацый (2000—2004)<ref name="ReferenceB"/>. Віцэ-прэзідэнт Міжнароднай федэрацыі за правы чалавека (The International Federation for Human Rights, FIDH; 2007—2016)<ref name="Праваабарончы цэнтр «Вясна»"/>. Сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] (1995)<ref>[http://lit-bel.org/by/friends/b/192.html Асабiстыя старонкi сяброу СБП] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180423150642/http://lit-bel.org/by/friends/b/192.html |date=23 красавіка 2018 }}</ref> і [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]] (2009)<ref>[https://pen-centre.by/pismenniki_u_zniavolenni.html Пісьменнікі ў зняволенні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005151102/https://pen-centre.by/pismenniki_u_zniavolenni.html |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. 4 жніўня 2011 годзе затрыманы [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|ДФР КДК]], затым арыштаваны і змешчаны ў СІЗА ў Мінску<ref>[https://www.svaboda.org/a/24287517.html Арышт Алеся Бяляцкага. Рэакцыі]</ref>. 24 лістапада 2011 года асуджаны па ч. 2. арт. 243 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК]] (утойванне даходаў у асабліва буйным памеры) на 4,5 гады пазбаўлення волі з канфіскацыяй маёмасці<ref>[http://www.belaruspartisan.org/bel/politic/197433/ Алесь Бяляцкі асуджаны да 4,5 гадоў пазбаўлення волі з канфіскацыяй маёмасці]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Суд прызнаў яго вінаватым у нясплаце падаткаў. Падставай для крымінальнага пераследу стала інфармацыя пра банкаўскія рахункі, якую перадалі беларускім праваахоўным органам [[Літва]] і [[Польшча]]. А. Бяляцкі сваёй віны не прызнаў і заявіў, што грошы, якія былі атрыманы на яго рахункі ў банку, выкарыстоўваліся на праваабарончую дзейнасць. Раней у тым жа годзе беларускія ўлады скіравалі Літве запыт у справе фінансавання беларускай апазіцыі, Алеся Бяляцкага ўдалося прызнаць вінаватым у тым ліку ў выніку таго, што адказ на гэты запыт не быў добра прадуманы літоўскім бокам. Літоўскі дыпламат [[Рэнатас Юшка]] пазней пракаментаваў гэта так: «Для Літвы гэта вялікае паражэнне на міжнароднай арэне, і я ўсё яшчэ адчуваю пэўнае пачуццё віны з-за Алеся. Калі я яшчэ быў адказным за каардынацыю такіх спраў, то нам удавалася прадухіляць падобныя здарэнні». Беларускія праваабаронцы, а таксама кіраўніцтва [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]], урады краін ЕС, [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] і міжнародныя праваабарончыя арганізацыі лічылі А. Бяляцкага палітычным вязнем, а прысуд яму — палітычна матываваным. Яны патрабавалі ад уладаў Беларусі вызваліць праваабаронцу<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/84130|title=Бяляцкі атрымаў прэмію Кэлі, перадаў 10 тысяч еўра праваабаронцам|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. 15 верасня 2011 г. адмысловую рэзалюцыю па справе А. Бяляцкага прыняў [[Еўрапейскі парламент]]<ref>[http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?type=TA&reference=P7-TA-2011-0392&language=EN European Parliament resolution of 15 September 2011 on Belarus: the arrest of human rights defender Ales Bialatski]</ref>. З патрабаваннем вызвалення Алеся Бяляцкага да ўладаў Беларусі звярталіся Старшыня Еўрапарламенту [[Ежы Бузек]]<ref>[https://euroradio.fm/report/starshynya-ewraparlamentu-zaklikae-vyzvalits-byalyatskaga-i-wsikh-palitvyaznyaw-76180?page=143 Старшыня Еўрапарламенту заклікае вызваліць Бяляцкага і ўсіх палітвязняў]</ref>, прадстаўнік ЕС па замежных справах і палітыцы бяспекі [[Кэтрын Маргарэт Эштан|Кэтрын Эштан]]<ref>[http://old.belhelcom.org/node/14462 Алесь Бяляцкі асуджаны на 4 гады і 6 месяцаў з канфіскацыяй (увесь працэс)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170417181035/http://old.belhelcom.org/node/14462 |date=17 красавіка 2017 }}</ref>, старшыня АБСЕ Эйман Гілмар<ref>[https://charter97.org/be/news/2012/1/26/47246/ Старшыня АБСЕ заклікае вызваліць Алеся Бяляцкага]</ref>, спецыяльны дакладчык па сітуацыі ў Беларусі Рады ААН па правах чалавека [[Міклаш Харасці]]<ref>[http://www.belaruspartisan.org/politic/238550/ Миклош Харашти призывает освободить и реабилитировать Беляцкого] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130806184947/http://www.belaruspartisan.org/politic/238550/ |date=6 жніўня 2013 }}</ref>. Тэрмін зняволення адбываў у папраўчай калоніі № 2 у г. Бабруйску. Працаваў упакоўшчыкам у швейным цэху<ref>[http://www.sn-plus.com/socium/7241-2012-04-30-13-30-54.html АЛЕСЬ БЯЛЯЦКІ ПАТЭЛЕФАНАВАЎ ЖОНЦЫ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200808002639/http://www.sn-plus.com/socium/7241-2012-04-30-13-30-54.html |date=8 жніўня 2020 }}</ref>. Неаднаразова пакараны адміністрацыяй калоніі за «парушэнні правілаў паводзін асуджаных»<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/81730|title=За сем месяцаў у калоніі Бяляцкі атрымаў сем спагнанняў|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>, прызнаны «злосным парушальнікам рэжыму», таму пазбаўлены амністыі ў 2012 годзе<ref>[http://humanrightshouse.org/Articles/18218.html Бяляцкі атрымаў трэцяе спагнанне ў калоніі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160601032100/http://humanrightshouse.org/Articles/18218.html |date=1 чэрвеня 2016 }}</ref>, пазбаўляўся спатканняў з роднымі і перадач<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/78253|title=Бяляцкага пазбавілі перадачы і спаткання|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. У калоніі напісаў шмат тэкстаў на літаратуразнаўчыя тэмы, эсэ, успаміны, якія перадаваліся на волю ў лістах<ref>[http://reporter.by/Belarus/ales-byalyatsk--turme-psha-kngu-pra-represavanaga-psmennka/ Алесь Бяляцкі ў турме піша кнігу пра рэпрэсаванага пісьменніка]</ref>. Падчас зняволення ў абарону Алеся Бяляцкага разгорнутая кампанія міжнароднай салідарнасці<ref>[http://belsat.eu/news/12844/ 100 тысяч салідарных з Алесем Бяляцкім (+ мапа салідарнасці)]</ref>. Алесь Бяляцкі вызвалены 21 чэрвеня 2014 года. Падчас [[Пагром грамадскіх арганізацый у Беларусі (ліпень 2021)|пагрому грамадскіх арганізацый]] у Беларусі Алесь Бяляцкі затрыманы 14 ліпеня 2021 года<ref name="держат">{{Cite web|date=2021-07-22|title=Беларусь: Руководителей Правозащитного центра "Весна" держат в СИЗО. Потребуйте от властей освободить их!|url=https://eurasia.amnesty.org/2021/07/22/belarus-rukovoditelej-pravozashhitnogo-czentra-vesna-derzhat-v-sizo-potrebujte-ot-vlastej-osvobodit-ih/|url-status=dead|access-date=2021-07-28|publisher=[[Amnesty International]]|language=ru|archive-date=28 ліпеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210728093734/https://eurasia.amnesty.org/2021/07/22/belarus-rukovoditelej-pravozashhitnogo-czentra-vesna-derzhat-v-sizo-potrebujte-ot-vlastej-osvobodit-ih/}}</ref>. 15 ліпеня сумеснай заявай дзевяці арганізацый, сярод якіх [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]], [[Беларуская асацыяцыя журналістаў]], [[Беларускі Хельсінкскі камітэт|Беларускі Хельсінскі камітэт]], [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускі ПЕН-цэнтр]], прызнаны [[Палітычныя зняволеныя|палітычным зняволеным]]<ref name="держат" /><ref>{{Cite web|date=2021-07-15|title=Затрыманых праваабаронцаў і актывістаў прызналі палівязнямі|url=https://euroradio.fm/zatrymanyh-pravaabaroncau-i-aktyvistau-pryznali-palivyaznyami|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715144433/https://euroradio.fm/zatrymanyh-pravaabaroncau-i-aktyvistau-pryznali-palivyaznyami|archive-date=2021-07-15|access-date=2021-07-28|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=be}}</ref>. 7 кастрычніка 2022 года Алесь Бяляцкі абвешчаны лаўрэатам [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]]. За свайго зняволенага мужа залаты медаль і дыплом лаўрэата 10 снежня атрымала Наталля Пінчук. Нобелеўская прамова ўпершыню ў гісторыі прагучала па-беларуску. У 2023 годзе разам з ім у Мінску судзілі прадстаўнікоў «Вясны» [[Валянцін Стэфановіч|Валянціна Стэфановіча]] і [[Уладзімір Мікалаевіч Лабковіч|Уладзіміра Лабковіча]]. 3 сакавіка абвешчаны прысуд па справе. Алесь Бяляцкі прызнаны вінаватым і прысуджаны да 10 гадоў пазбаўлення волі з адбываннем пакарання ў калоніі ўзмоцненага рэжыму з грашовым штрафам у даход дзяржавы<ref>[https://tass.ru/obschestvo/17189157 tass.ru]</ref>. Адбываў пакаранне ў калоніі № 9  г. Горкі. 13 снежня 2025 года вызвалены і вывезены з Беларусі ў Літву<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/383476|title=Алесь Бяляцкі прыбыў у Вільню|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. == Узнагароды і ганаровыя званні == * У сакавіку 2006 года [[Вацлаў Гавел]] уручыў Алесю Бяляцкаму прэмію Homo Homini за праваабарончую дзейнасць<ref>http://afn.by/news/i/74799</ref>. * Прэмія імя Пера Ангера. «Per Anger Prize» (Швецыя, 2006)<ref>[http://www.sweden4rus.nu/news/news?id=7729 Белорусская неделя в Стокгольме.]</ref>. * Прэмія свабоды імя Андрэя Сахарава Нарвежскага Хельсінкскага камітэта. «Andrei Sakharov Freedom Award» (Нарвегія, 2006)<ref>[https://news.tut.by/society/68869.html Белорусский правозащитник А.Беляцкий выдвинут на Нобелевскую премию мира] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210128032916/https://news.tut.by/society/68869.html |date=28 студзеня 2021 }}</ref>. * Ганаровы грамадзянін [[Генуя|Генуі]] з 2010 года. * Нацыянальная прэмія ў абарону правоў чалавека. «Праваабаронца 2011 года» (Беларусь, 2011)<ref>[http://naviny.by/rubrics/politic/2011/12/13/ic_news_112_382629 В Минске вручены премии за защиту прав человека]</ref>. * Дыплом за свабоду слова. Нарвежскі саюз пісьменнікаў. «Ytringsfrihetsprisen 2011» (Нарвегія, 2012)<ref>[http://www.forfatterforeningen.no/artikkel/ytringsfrihetsprisen-2011-ales-bjaljatski#.WZKvcjNJaUl Ytringsfrihetsprisen 2011: Ales Bjaljatski]</ref>. * Ганаровы грамадзянін [[Парыж]]а з 2012 года<ref>[http://www.tvp.info/8648514/polska/ales-bialacki-laureatem-nagrody-lecha-walesy/ Aleś Bialacki laureatem Nagrody Lecha Wałęsy]</ref>. * Прэмія Леха Валенсы. «Nagroda Lecha Walesy 2012» (Польшча, 2012)<ref>{{Cite web |url=https://www.prezydent.pl/kancelaria/archiwum/archiwum-bronislawa-komorowskiego/kancelaria/aktywnosc-ministrow/nagroda-lecha-walesy-dla-alesia-bialackiego,20719 |title=Nagroda Lecha Wałęsy dla Alesia Bialackiego |access-date=10 студзеня 2026 |archive-date=5 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221105200904/https://www.prezydent.pl/kancelaria/archiwum/archiwum-bronislawa-komorowskiego/kancelaria/aktywnosc-ministrow/nagroda-lecha-walesy-dla-alesia-bialackiego,20719 |url-status=dead }}</ref>. * Прэмія імя Вацлава Гавела за правы чалавека. Першы лаўрэат ад заснавання прэміі. «Vaclav Havel Human Rights Prize 2013». Парламенцкая Асамблея Рады Еўропы сумесна з Бібліятэкай Вацлава Гавела і фондам Charta 77 (Страсбург, 2013)<ref>[https://charter97.org/be/news/2013/9/30/76628 Прэмія Вацлава Гавела прысуджаная Алесю Бяляцкаму]</ref>. * [[Літаратурная прэмія імя Алеся Адамовіча]]. Беларускі ПЭН-цэнтр (Беларусь, 2014)<ref>[https://spring96.org/be/news/71005 Алесь Бяляцкі атрымаў літаратурную Прэмію імя Алеся Адамовіча]</ref>. * Абаронца грамадзянскіх правоў года — 2014. «Civil rights defender of the year 2014» (Швецыя, 2014)<ref>[http://belapan.by/archive/2014/04/02/692729/ Шведская правозащитная организация Civil Rights Defenders назвала Алеся Беляцкого Защитником гражданских прав года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170825185355/http://belapan.by/archive/2014/04/02/692729/ |date=25 жніўня 2017 }}</ref>. * [https://www.senat.gov.pl/diariusz/wydarzenia/art,7601,10-grudnia-2014-r-.html Медаль адраджэння Сенату Рэчы Паспалітай Польскай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220518195737/https://www.senat.gov.pl/diariusz/wydarzenia/art,7601,10-grudnia-2014-r-.html |date=18 мая 2022 }} (Польшча, 10 снежня 2014) * Прэмія імя Паўла Уладковіца<ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://www.polskieradio.pl/75/921/artykul/1315924,ales-bialacki-odebral-nagrode-dla-obroncow-praw-i-wolnosci-im-pawla-wlodkowica|title=Aleś Bialacki odebrał nagrodę dla obrońców praw i wolności im. Pawła Włodkowica - Raport Białoruś|website=www.polskieradio.pl|access-date=2026-04-01}}</ref> (Pawla Wlodkowica; Польшча, 10 снежня 2014) * Ганаровы грамадзянін [[Сіракуза|Сіракузы]] з 2014<ref>[http://spring96.org/be/news/75842 Алесь Бяляцкі стаў ганаровым грамадзянінам Сіракузы]</ref>. * Лаўрэат [[Прэмія імя Льва Сапегі|прэміі імя Льва Сапегі]] (2016)<ref name="nc2015">{{cite web|lang=be|url=https://novychas.online/hramadstva/aliesj_bjaliacki_atrymau_premi|title=Алесь Бяляцкі атрымаў прэмію імя Льва Сапегі ў Варшаве|date=15 ліпеня 2015|publisher=Новы Час|accessdate=26 красавіка 2026}}</ref>. * Намінаваны на Нобелеўскую прэмію міру пяць разоў. У 2006 і 2007 гадах<ref>{{Cite web |url=https://palitviazni.info/viazen/alies-bialiacki |title=Алесь Бяляцкі |access-date=24 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170825190751/https://palitviazni.info/viazen/alies-bialiacki |archive-date=25 жніўня 2017 |url-status=dead }}</ref>. У 2012 годзе зноў намінаваны, але прэмія прысуджана Еўрасаюзу<ref>{{Cite web |url=http://n-europe.eu/article/2012/07/30/tsi_atrymae_ales_byalyatski_nobeleuskuyu_premiyu |title=Ці атрымае Алесь Бяляцкі Нобелеўскую прэмію |access-date=24 студзеня 2022 |archive-date=16 студзеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116085217/http://n-europe.eu/article/2012/07/30/tsi_atrymae_ales_byalyatski_nobeleuskuyu_premiyu |url-status=dead }}</ref>. 2 лютага 2013 года намінаваны нарвежскім парламентарыем Янам Санэрам. У 2014 годзе дэпутаты польскага парламента намінавалі Алеся Бяляцкага на Нобелеўскую прэмію міру, пад намінацыяй падпісаліся 160 дэпутатаў<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/120938|title=Алесь Бяляцкі зноў стане кандыдатам на Нобелеўскую прэмію міру|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. * [[Медаль 100 гадоў БНР]] [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] (2019)<ref>[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100]</ref>. * Прэмія {{нп3|Прэмія «За правільны спосаб жыцця»|«За правільны спосаб жыцця»|uk|Премія «За правильний спосіб життя»}} (прысуджана «[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|Вясне]]» ды Алесю Бяляцкаму)<ref>{{cite web |url=https://www.rightlivelihoodaward.org/2020-announcement/2020-announcement-press-release-de/ |title=2020 Announcement – Press Release |work=rightlivelihoodaward.org |publisher=The Right Livelihood Foundation |date=2020-10-01 |access-date=2020-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112125754/https://www.rightlivelihoodaward.org/2020-announcement/2020-announcement-press-release-de/ |archive-date=12 студзеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. * [[Нобелеўская прэмія міру]] (2022) * Крыж [[Ордэн Пагоні|Ордэна Пагоні]] (2024) за выбітныя заслугі маральна-грамадскага лідарства нацыянальнага маштабу на абароне грамадзянскіх і нацыянальна-культурных правоў і законнасці Беларусі ў варунках асабістае небяспекі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://racyja.com/by/palityka/rada-bnr-uznaharodzila-roznych-dzejacou-za-zasluhi-perad-belaruskim-narodam/|title=Рада БНР узнагародзіла розных дзеячоў за заслугі перад беларускім народам|website=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=2024-03-25|access-date=2024-03-25}}</ref>. * [[Медаль Няскораных (Ларысы Геніюш)]] (Вільня, 17 снежня 2025) * Ордэн Крыж Свабоды (сакавік 2026)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/byalyacki-kalesnikava-kurs-apk-uznagarodziu-medalyami-14-vybitnykh-asob|title=Бяляцкі, Калеснікава, Курс — АПК узнагародзіў медалямі 14 беларусаў і ўкраінцаў {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-03-24|access-date=2026-04-01}}</ref> == Вобраз у культуры і мастацтве == * 4 жніўня — Міжнародны дзень салідарнасці з грамадзянскай супольнасцю Беларусі, заснаваны ў 2012 годзе як адказ на арышт Алеся Бяляцкага<ref>[http://by.soli-day.org/ 4 августа — Международный день солидарности с гражданским обществом Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210812232424/http://by.soli-day.org/ |date=12 жніўня 2021 }}</ref>. * [[Дзмітрый Плакс|Дзмітры Плакс]] 14.02.2013 года зрабіў пастаноўку на Радыё Швецыі пра Алеся Бяляцкага<ref>[http://www.belaruspartisan.org/bel/life/219868/ Радыё Швецыі рыхтуе пастаноўку пра Алеся Бяляцкага] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170825184351/http://www.belaruspartisan.org/bel/life/219868/ |date=25 жніўня 2017 }}</ref>. * Кніга Віктара Сазонава «Паэзія прозы» (2013) прысвечана Алесю Бяляцкаму, а ў адным апавяданняў кнігі — «Паштоўка палітвязня», сюжэт пра яго<ref>[http://ww.w.kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=26072 Паэзія прозы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170825184825/http://ww.w.kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=26072 |date=25 жніўня 2017 }}</ref>. * [[Уладзімір Мікалаевіч Сіўчыкаў|Уладзімір Сіўчыкаў]] — эсэ «Гэтае салодкае слова — свабода!» у падборцы «Начныя нататкі». Дадатак Літаратурная Беларусь № 4 (92) у газеце Новы Час. 25 красавіка 2014 / № 16 (385)<ref>[http://lit-bel.org/assets/files/litbiel_2014_4.pdf Гэта салодкае слова — свабода!]</ref>. * [[Уладзімір Пракопавіч Някляеў|Уладзімір Някляеў]]. Верш Рымцелі. На 50-годдзе праваабаронцы Алеся Бяляцкага<ref>[https://www.svaboda.org/a/24718802.html РЫМЦЕЛІ. Алесю Бяляцкаму]</ref>. * [[Сяржук Сыс]] — верш «Алесю Бяляцкаму»<ref>[http://sys-s.org/2014/82 Алесю Бяляцкаму]</ref>. * [[Міхась Скобла]] — эсэ «Ліст да Алеся Бяляцкага»<ref>[https://www.svaboda.org/a/24381350.html Ліст да Алеся Бяляцкага]</ref>. * Мастацкі фільм «Выше неба» (рэжысёр: Дзмітры Марынін, [[Андрэй Уладзіміравіч Курэйчык|Андрэй Курэйчык]], 2012 г.): у эпізодзе паказаны сюжэт з навін тэлеканала «Беларусь-1» аб затрыманні Алеся Бяляцкага (56 хвіліна)<ref>[http://kinokrad.co/280194-vyshe-neba.html «Выше неба»]</ref>. * Дакументальны фільм «Свечка праўды Алеся Бяляцкага» (сцэнарыст [[Паліна Уладзіміраўна Качаткова|Паліна Сцепаненка]], 2011, Беларусь)<ref>[http://n-europe.eu/article/2013/0/31/ales_byalyatski_pravaabarontsa_litaraturaznautsa_chalavek Алесь Бяляцкі: праваабаронца, літаратуразнаўца, чалавек]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * Дакументальны фільм «Вясна» (рэжысёр — Вольга Швед, 2012 г., Беларусь)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=JL2BOk9F3o8 «Вясна», дак. фільм пра Алеся Бяляцкага.]</ref>. * Дакументальны фільм «Нястомнае сэрца» (A Heart That Never Dies) Алеся Бяляцкага (рэжысёр Эрлінг Борген, 2015, Нарвегія)<ref>[https://www.facebook.com/ales.bialiatski/videos/vb.757410604338043/944687615610340/?type=2&theater A Heart That Never Dies]</ref>. * Дакументальны фільм «1050 дзён самоты» (рэжысёр Алег Дашкевіч, 2014, Беларусь)<ref>[http://belsat.eu/films/1050-dzyon-samoty/ 1050 дзён самоты]</ref>. * Мастак Ай Вейвей. Выява Алеся Бяляцкага зробленая з дэталяў канструктара «Лега» вядомым сучасным кітайскім мастаком-дысідэнтам Ай Вейвенем. Твор прадстаўлены на выставе «След» у музеі Хішхорн у Вашынгтоне<ref>[https://moc.media/ru/1824 На экспозиции в Вашингтоне представлены изображения, сделанные из кусочков конструктора «Лего».]</ref>. [[Файл:Mural u Vilni.jpg|міні|Мурал у Вільні.]] * Партрэт Алеся Бяляцкага. Мастак — Уладзімір Вішнеўскі. У кнізе «Халоднае крыло Радзімы»<ref name="Халоднае крыло Радзімы">[http://kamunikat.org/7736.html?pubid=36554 Халоднае крыло Радзімы.]</ref> * Ва Украіне выпушчаны паштовы канверт з выявай Алеся Бяляцкага, а таксама паштовая марка з выявай адной з першых паштовых марак незалежнай Беларусі, на якой намаляваны нацыянальны герб Беларусі – «Пагоня»<ref>Ініцыятар выпуску ва Украіне канверта з выявай Алеся Бяляцкага і маркі з «Пагоняй» распавёў гісторыю і нагоды стварэння гэтых філатэлістычных аб’ектаў https://radiounet.fm/iniczyyatar-vypusku-va-ukraine-kanverta-z-vyyavaj-alesya-byalyaczkaga-i-marki-z-pagonyaj-raspavyou-gistoryyu-i-nagody-stvarennya-getyh-filatelistychnyh-abektau/</ref>. * Мурал у Вільні — за рэалізацыю фрэскі на просьбу літоўскага МЗС узяліся мастакі з лабараторыі Kiaurai sieńs і каманды з Коўна Gyva Grafika. Дызайнерка фрэскі, а таксама кіраўніца ўсёй працы -- Ліна Шліпавічутэ<ref>{{Cite web|lang=be-BE|url=https://spring96.org/be/news/110193|title="Сімвал барацьбы за свабоду". Партрэт Алеся Бяляцкага — цяпер насупраць амбасады Беларусі ў Літве|website=spring96.org|access-date=2026-04-01}}</ref>. == Бібліяграфія ==<!-- Вельмі неашчаднае для чытача і прасторы афармленне. Вярстальніка за такое звальняў бы з воўчым білетам. Прапаную зрабіць проста спіс, а ніжэй галерэю вокладак. --> {| class="wikitable" |«Літаратура і нацыя»<ref name=":0">[http://kamunikat.org/7736.html?pubid=9131 Літаратура і нацыя.]</ref>. — Мн., 1991. |[[Файл:Litaratura_i_nacya.jpg|frameless]] |- |[http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=11215 «Прабежкі па беразе Жэнеўскага возера»]. — Мн., 2006. |[[Файл:Prabezhki_pa_beraze.jpg|frameless]] |- |«Асьвечаныя беларушчынай»<ref name=":1">[http://kamunikat.org/7736.html?pubid=27521 Асьвечаныя беларушчынай.]</ref>. — Мн., 2013<ref name=":2">{{cite web| date =2013-02-07| url =http://www.charter97.org/ru/news/2013/2/7/64996/| title =Вышла книга Беляцкого «Асьвечаныя беларушчынай»| publisher =Хартия'97| access-date =2013-02-07| archive-url =https://web.archive.org/web/20130531015059/http://charter97.org/ru/news/2013/2/7/64996/| archive-date =31 мая 2013| url-status =dead}}</ref>. — кніга занесена ў спіс рэчаў, забароненых да ўвозу ў Беларусь<ref name=":3">{{cite web|author=Сяргей Макарэвіч|url=http://gazetaby.com/cont/art.php?sn_nid=67560|title=Кнігу Бяляцкага забаранілі да ўвозу ў Беларусь|lang=be|publisher=[[Салідарнасць (газета)|Салідарнасць]]|access-date=23 снежня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140106182854/http://gazetaby.com/cont/art.php?sn_nid=67560|archive-date=6 студзеня 2014|url-status=dead}}</ref>. |[[Файл:Asvechanya_belaruschynay.jpg|frameless]] |- |«Іртутнае срэбра жыцьця»<ref name=":4">[http://kamunikat.org/7736.html?pubid=30479 Іртутнае срэбра жыцьця.]</ref>. — Мн., 2014. — кніга прысвечана падзеям 2010—2011 гадоў у Беларусі і адлюстроўвае два гады жыцця аўтара. Напісана падчас зняволення, складаецца з лістоў з успамінамі і развагамі<ref name=":5">{{cite web |url=http://belapan.com/archive/2014/05/14/701579_701580/ |title=Вышла книга Алеся Беляцкого "Іртутнае срэбра жыцьця" |date=2014-05-14 |publisher=[[БелаПАН]] |access-date=2014-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517153032/http://belapan.com/archive/2014/05/14/701579_701580/ |archive-date=17 мая 2014 |url-status=dead }}</ref>. |[[Файл:Irtutnae_srebra_zhicca.jpg|frameless]] |- |«Халоднае крыло Радзімы»<ref name="Халоднае крыло Радзімы" />. — Вільня, 2014. |[[Файл:Halodnae_krylo.jpg|frameless]] |- |«Бой з сабой» — Мн., 2016<ref name=":6">[http://kamunikat.org/7736.html?pubid=39389 Бой з сабой]</ref>. |[[Файл:Boy_z_saboy.jpg|frameless]] |- |«20-я Вясна» : (зборнік эсэ і ўспамінаў сяброў Праваабарончага цэнтра «Вясна»). — Мінск, 2016. — 204 с. (тэксты Алеся Бяляцкага на С. 7—20; 189—203)<ref name=":7">[http://spring96.org/files/book/be/2016-20viasna-esse-be.pdf 20-я Вясна.]</ref> |[[Файл:20_Viasna.jpg|frameless]] |- |[https://kamunikat.org/turemnyya-sshytki-byalyatski-ales «Турэмныя сшыткі»]  — Мн, 2018. |[[Файл:Turemnya_sshytki.jpg|frameless]] |- |[https://kamunikat.org/listy-salidarnastsi-byalyatski-ales «Лісты салідарнасьці»]  — Мн, 2018. |[[Файл:Listy_salidarnasci.jpg|frameless]] |- |[https://kamunikat.org/ales-byalyatski-ales «Алесь Бяляцкі»] — Мн-Варшава, 2022. |[[Файл:Ales_Bialiatski.jpg|frameless]] |- |[https://spring96.org/be/news/117119 «Алесь»] — Беласток, 2024.<ref>{{Cite web|url=https://spring96.org/be/news/117119|title=Новая кніга пра Алеся Бяляцкага "За беларускае жыццё…" дасяжная для чытачоў|website=spring96.org|date=2025-01-10}}</ref> |[[Файл:Ales_2024.jpg|frameless]] |} === Укладанні === * ''[[Анатоль Ціханавіч Сыс|Сыс, А.]]'' Alaiza / укл. А.Бяляцкі. — Вільня: Gudas, 2009. — 212с. * ''Сыс, А.'' Берагі майго юнацтва / укл., прадм. А. Бяляцкі. — Мінск: Галіяфы, 2016. — 250с. УДК821.161.3-1 ББК 84 (4Беи)-5 С95 — ISBN 978-985-7021-97-0 * ''Юхнавец, Я.'' Сны на чужыне. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1994. — 220 с. ББК 84(4Бел)6 — ISBN 5-340-01255-7 '''<big>Кнігі пра Алеся Бяляцкага:</big>''' * [https://docs.rferl.org/be-by/2013/01/18/6416447a-0fda-455d-a521-0011c20ad28a.pdf Справа Бяляцкага] — Аўтар: Валер Каліноўскі, 2012. * [https://kamunikat.org/albom-salidarnastsi Альбом салідарнасьці] — Мн, 2017. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Адзін дзень палітвязьня 2009—2011. — Радыё Свабодная Еўропа / Радыё Свабода: Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьдзе, 2011, — 328 с. — ISBN 978-0-929849-42-3 — С. 240—249. * Голас волі з-за кратаў. Анталогія твораў беларускіх палітзняволеных / Складальнік, рэдактар А. І. Фядута. — Вільня: ЕГУ, 2013. — 992 с. — ISBN 978-9955-773-69-6 — C. 105—132. * Каліноўскі, В. Справа Бяляцкага. — Радыё Свабодная Еўропа / Радыё Свабода: Бібліятэка Свабоды. ХХІ стагодзьдзе, 2012. — 364 с. — ISBN 978-0-929849-49-2 * Наша вясна. Праваабарончы цэнтр «Вясна». Гісторыя ў асобах. — Вільнюс: Gudas, 2012. — 216с. — С. 9-26. * Тамковіч, А. Лёсы. — СПб: Невский простор, 2010. — 472 с. ББК 84 УДК 823. — ISBN 978-594-7161-69-4. — С. 199—209. * Смяротнае пакаранне ў Беларусі. — Вільня: 2015. — 300 с. (прадмова А. Бяляцкага на С. 3-6). * Хто ёсць хто ў Беларусі / укл. Л. А. Андросік, В. Ф. Голубеў і інш. — Вільня, 2007. — 256 с. УДК 32 ББК 92.2 Х 97. — С.134-135. * Хрышчэнне нацыі. Масавыя акцыі 1988—2009. / пад. рэд. В. Булгакава, А. Дынько. — Беласток: Беларускае гістарычнае таварыства; Вільня: Інстытут беларусістыкі; Мінск: палітычная сфера, 2011. — 576 с. — ISBN 83-60456-33-Х — С. 59-60, 97. == Спасылкі == * [http://freeales.fidh.net/ru FreeAles (стварэнне і кіраванне сайтам — FIDH)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130427081912/http://freeales.fidh.net/ru/ |date=27 красавіка 2013 }} {{Нобелеўская прэмія міру 2001—2025}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бяляцкі Алесь}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Праваабаронцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Талакі]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя вязнямі сумлення арганізацыяй Amnesty International у Беларусі]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Мінскага гарадскога Савета дэпутатаў]] [[Катэгорыя:Асобы, прызнаныя палітычнымі зняволенымі праваабарончым цэнтрам «Вясна»]] [[Катэгорыя:Дысідэнты Беларусі]] [[Катэгорыя:Праваабарончы цэнтр «Вясна»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі імя Сахарава]] [[Катэгорыя:Члены Партыі БНФ]] jlrni9typee5yy6imalxj1b19lwivgv 0 147916 5146111 4792858 2026-05-24T14:30:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146111 wikitext text/x-wiki {{Некамерцыйная арганізацыя | Non-profit_name = '''Асацыяцыя выдаўцоў<br/>рэгіянальнай прэсы<br/> "Аб'яднаныя Масмедыі"''' | Non-profit_logo = | Non-profit_type = Аб’яднанне выдаўцоў беларускай недзяржаўнай рэгіянальнай прэсы | founded_date = [[ліпень]] [[2009]] | founder = | location = [[Баранавічы]], [[Беларусь]] | origins = | key_people = Старшыня праўлення<br/>Віктар Марчук | area_served = Беларусь | product = | focus = | method = | revenue = | endowment = | num_volunteers = | num_employees = | num_members = 16 | subsib = | owner = | Non-profit_slogan = | homepage = {{url|masmedyi.by}} | dissolved = | footnotes = }} '''«Аб’яднаныя Масмедыі»''' — асацыяцыя выдаўцоў рэгіянальнай прэсы [[Беларусь|Беларусі]]. Заснавана ў ліпені 2009 года, калі дзесяць выдаўцоў мясцовых газет стварылі яе<ref name="аб’ядналіся">{{Cite web|date=2009-07-20|title=Рэгіянальныя выдаўцы аб’ядналіся ў асацыяцыю|url=https://naviny.online/rubrics/society/2009/07/20/ic_news_116_314776|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412174907/https://naviny.online/rubrics/society/2009/07/20/ic_news_116_314776|archive-date=2021-04-12|access-date=2021-04-12|publisher=[[naviny.by]]|language=be}}</ref>. На 2021 год аб’ядноўвае 16 выдаўцоў недзяржаўных друкаваных і інтэрнэт-[[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]], многія з якіх у свой час былі выключаны з дзяржаўнай сістэмы распаўсюду, з розных рэгіёнаў Беларусі. == Гісторыя == 15 ліпеня 2009 года пасведчанне аб рэгістрацыі асацыяцыі атрымаў Уладзімір Янукевіч, кіраўнік выдавецкага дому «Intex-press», які і ўзначаліў новую некамерцыйную арганізацыю ў галіне СМІ<ref name="аб’ядналіся" />. У 2010 годзе асацыяцыя прыняла ўдзел у выставе «СМІ ў Беларусі» і адтрымала дыплом за подпісам [[Алег Вітольдавіч Праляскоўскі|Алега Праляскоўскага]]<ref name="отказали" />. У 2011 годзе РУП «[[Дом друку (Мінск)|Дом друку]]» адмовіў асацыяцыі ў стэндзе па «арганізацыйна-тэхнічных прычынах»<ref name="отказали">{{Cite web|date=2011-04-29|title=Организаторы выставки «СМІ ў Беларусі» отказали Ассоциации региональной прессы «Объединенные МассМедиа» в участии в выставке (+КОПИЯ ДОКУМЕНТА)|url=http://baj.by/en/node/4125|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230234853/http://baj.by/en/node/4125|archive-date=2013-12-30|access-date=2021-04-12|publisher=[[Беларуская асацыяцыя журналістаў]]|language=ru}}</ref>. У 2012 годзе для асацыяцыі выставілі непад’ёмны кошт за стэнд, што вымусіла адказацца ад удзелу ў выставе<ref>{{Cite web|date=2012-04-25|title=Асацыяцыя выдаўцоў рэгіянальнай прэсы не бярэ ўдзелу ў выставе “СМІ ў Беларусі” (Фота)|url=http://baj.by/be/node/11994|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120430053834/http://baj.by/be/node/11994|archive-date=2012-04-30|access-date=2021-04-12|publisher=[[Беларуская асацыяцыя журналістаў]]|language=be}}</ref>. 29 сакавіка 2021 года да аб’яднання далучыліся «Сильные Новости» і «Mogilev.Online», што давяло лічбу чальцоў да 16<ref>{{Cite web|date=2021-03-30|title=Вітаем новых сяброў Асацыяцыі! Да “Аб’яднаных МасМедыяў” далучыліся “Сильные Новости” і Mogilev.Online|url=https://masmedyi.by/vitaem-novyh-syabro-asacyyacyi-da-ab-yadnanyh-masmedyya-daluchylisya-silnye-novosti-i-mogilev-online/|publisher=Аб’яднаныя Масмедыi / Объединённые Массмедиа|language=be|access-date=12 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412171810/https://masmedyi.by/vitaem-novyh-syabro-asacyyacyi-da-ab-yadnanyh-masmedyya-daluchylisya-silnye-novosti-i-mogilev-online/|archive-date=12 красавіка 2021|url-status=dead}}</ref>. У рамках [[Пагром незалежных медыя ў Беларусі (ліпень 2021)|пагрому незалежных медыя ў Беларусі ў ліпені 2021 года]] прайшлі ператрусы ў рэдакцыях і ў журналістаў выданняў асацыяцыі, частка з якіх была дапытаная і падвергнута арыштам<ref name="зачыстка">{{cite web|date=2021-07-09|url=https://belsat.eu/news/09-07-2021-zaczystka/|title=КДБ заявіў пра «шырокамаштабную зачыстку ад радыкальна настроеных». Вынікі нападу на прэсу і актывістаў|publisher=[[Белсат]]|access-date=2021-07-13|language=be}}</ref><ref>[https://www.svaboda.org/a/31348010.html У рэдакцыі «Брестской газеты», Orsha.eu і баранавіцкага выданьня Intex-Press таксама прыйшлі сілавікі]</ref><ref>{{Cite web|date=2021-07-22|title="Рэгіянальная газета" прыпыняе выхад друкаванага выдання|url=https://euroradio.pl/regiyanalnaya-gazeta-prypynyae-vyhad-drukavanaga-vydannya|archive-url=https://archive.today/20210723073648/https://euroradio.pl/regiyanalnaya-gazeta-prypynyae-vyhad-drukavanaga-vydannya|access-date=2021-07-23|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=be|archive-date=23 ліпеня 2021|url-status=live}}</ref>. Таксама ў журналістаў была масава канфіскавана тэхніка<ref>{{Cite web|last=Мардилович|first=Антон|date=2020-07-13|title=Терроризм, беспорядки и разжигание вражды. Чем силовики объясняют обыски у журналистов по всей Беларуси|url=https://mediazona.by/article/2021/07/13/journ|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210723070109/https://mediazona.by/article/2021/07/13/journ|archive-date=2021-07-23|access-date=2021-07-23|publisher=[[Медиазона]]|language=ru}}</ref>. Як вынік «[[Рэгіянальная газета]]» была вымушана перастаць друкавацца<ref>{{Cite web|last=АА|date=2021-07-22|title=«Рэгіянальная газета» прыпыніла выпуск на паперы|url=https://belsat.eu/news/22-07-2021-regiyanalnaya-gazeta-prypynila-vypusk-na-papery/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210723073859/https://belsat.eu/news/22-07-2021-regiyanalnaya-gazeta-prypynila-vypusk-na-papery/|archive-date=2021-07-23|access-date=2021-07-23|publisher=[[Белсат]]|language=be}}</ref>. == Выданні ў межах асацыяцыі == Сябры асацыяцыі выдаюць мясцовыя масава-палітычныя выданні з агульным накладам больш за 80.000 асобнікаў. Гэта: * «'''[[Брестская газета]]'''» ([[Брэст]]), * «'''[[Бобруйский курьер]]'''» ([[Бабруйск]]), * «'''[[Борисовские новости]]'''» ([[Барысаў]]), * «'''[[Вечерний Бобруйск]]'''» ([[Бабруйск]]), *«'''[[Вольнае Глыбокае]]'''» ([[Глыбокае]]), * «'''[[Газета Слонімская]]'''» ([[Слонім]]), * «'''[[Ганцавіцкі час]]'''» ([[Ганцавічы]]), * «'''[[Информ-прогулка]]'''» ([[Лунінец]]), * «'''[[Інфа-Кур’ер]]'''» ([[Слуцк]]), * «[[Наша слова (1990)|'''Наша слова''']]» ([[Ліда]]), * «'''Першы рэгіён'''» ([[Бяроза (горад)|Бяроза]], [[Ганцавічы]], [[Драгічын]], [[Івацэвічы]], [[Пінск]]), * «'''[[Рэгіянальная газета]]'''» ([[Маладзечна]]), *«'''Сильные Новости'''» ([[Гомель]]), *«'''УзГорак'''» ([[Горацкі раён|Горацкі]], [[Дрыбінскі раён|Дрыбінскі]] і [[Мсціслаўскі раён|Мсціслаўскі]] раёны Магілёўскай вобласці), *«'''EX-PRESS.BY»''' ([[Барысаў]] і [[Жодзіна]]), *«'''Hrodna.life'''» ([[Гродна]]), *«'''[[Intex-press]]'''» ([[Баранавічы]]), *«'''Mogilev.Online'''» ([[Магілёў]]). Былыя чальцы: * «'''[[Брестский курьер]]'''» ([[Брэст]]), *«'''[[Нясвіжскі час]]'''» ([[Нясвіж]])<ref name="НЧ">[http://www.gazetaby.com/cont/art.php?sn_nid=79261 «Нясвіжскі час» больш не выходзіць]{{Недаступная спасылка}} // [[Салідарнасць (газета)|Салідарнасць]]</ref>. == Мэта арганізацыі == Галоўная мэта — развіццё асяроддзя, спрыяльнага для прыватнага выдавецкага бізнесу. Асацыяцыя дапамагае зносінам і абмену досведам незалежных выдаўцоў; спрыяе развіццю рынку рэгіянальных друкаваных CMI; развівае кадравы патэнцыял рэгіянальных кампаній праз рэалізацыю кансультатыўных і трэнінгавых праграм. == Інтэрнэт-рэсурсы газет == * [http://www.b-g.by/ «Брестская газета»], * [http://www.bk-brest.by/ «Брестский курьер»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200728024043/http://www.bk-brest.by/ |date=28 ліпеня 2020 }}, * [http://www.borisovnews.by/ «Борисовские новости»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130115235727/http://borisovnews.by/ |date=15 студзеня 2013 }}, * [http://bobruisk.ru/ «Вечерний Бобруйск»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130117153003/http://www.bobruisk.ru/ |date=17 студзеня 2013 }}, * [http://www.gs.by/ «Газета Слонімская»], * [http://ganc-chas.by/ «Ганцавіцкі час»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210329213707/http://ganc-chas.by/ |date=29 сакавіка 2021 }}, * [http://www.inform-progulka.by/ «Информ-прогулка»], * [http://intex-press.by/ «Интекс-пресс»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170606183658/http://intex-press.by/ |date=6 чэрвеня 2017 }}, * [http://kurjer.info/ «Інфа-Кур’ер»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150622235330/http://kurjer.info/2013/12/05/u-materyyalax-yago-kryminalnaj-spravy-staic-vysnova-nevypravimy/ |date=22 чэрвеня 2015 }}, * [http://rh.by/ «Рэгіянальная газета»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200918095439/https://rh.by/ |date=18 верасня 2020 }}. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://masmedyi.by Афіцыйная старонка Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы «Аб’яднаныя Масмедыі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160422024627/http://masmedyi.by/ |date=22 красавіка 2016 }} * [http://nashaniva.by/?c=ar&i=38271 Многія са здзіўленнем даведаліся, што ёсць такія газеты, як «Газета Слонімская» ці «Intex-press»] //«[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]». * [http://belapan.com/archive/2010/05/04/by_media_smi_v2/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306113533/http://belapan.com/archive/2010/05/04/by_media_smi_v2/ |date=6 сакавіка 2016 }} У выставе «СМІ ў Беларусі» бярэ ўдзел Асацыяцыя выдаўцоў рэгіянальнай прэсы «Аб’яднанне масмедыя», відэа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306113533/http://belapan.com/archive/2010/05/04/by_media_smi_v2/ |date=6 сакавіка 2016 }}// [[БелаПАН]] * [http://34mag.net/pravincyja/post/gavoryc-maladzechna/ Гаворыць Маладзечна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150723185110/http://34mag.net/pravincyja/post/gavoryc-maladzechna/ |date=23 ліпеня 2015 }} // [[34mag]] {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Газеты Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2009 годзе]] [[Катэгорыя:Аб’яднаныя Масмедыі| ]] [[Катэгорыя:2009 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Цэнзура ў Беларусі]] 6hbu5aft2buna4n234hc9kxyhrynjli 0 155156 5146125 5143129 2026-05-24T15:44:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146125 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Агарэвічы |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Агарэвічы. Свята-Уладзімірская царква.jpg |подпіс = [[Свята-Уладзімірская царква (Агарэвічы)|Свята-Уладзімірская царква]] |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Ганцавіцкі |сельсавет = Агарэвіцкі }} '''Агарэ́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Aharevičy}}, {{lang-ru|Огаревичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Агарэвіцкі сельсавет|Агарэвіцкага сельсавета]]. == Назва == З-пад Воранава былі старыя прозвішчы Агар, Агаровіч<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3Q9M-CSM4-QGVY?i=158&cc=4166194&cat=1059116</ref>. Ёсць латышскія ''Agars, Agaris''<ref>https://uzvardi.lv/surname/696755 https://uzvardi.lv/surname/763818</ref>. == Геаграфія == Размешчаны за 7 км на ўсход ад горада [[Ганцавічы]] і чыгуначнай станцыі [[Ганцавічы (станцыя)|Ганцавічы]] на лініі [[Лунінец (станцыя)|Лунінец]] — Баранавічы, за 250 км ад [[Брэст]]а{{sfn|БелЭн|1996}}. Транспартныя сувязі на аўтамабільнай дарозе Ганцавічы — [[Сіняўка]] — [[Клецк]]. == Гісторыя == Агарэвічы згаданыя ў Літоўскай Метрыцы ў адпісанні 1441 года: "''Просил в нас панъ Федъко [[Ян Няміра|Немирович]] данъников у Клецкой волости, на имя Огаревичи, и мы ему дали тые люди и с тою данью, што тые люди дають''"<ref>Lietuvos Metrika. Т. Knyga nr. 3 (1440—1498). Užrašymų knyga 3. Vilnius: Lietuvos istorijos institutas, 1998. С. 43.</ref>. У 1982—1992 гадах праект планіроўкі і забудовы Агарэвічаў распрацоўваўся архітэктарам [[Руслан Ігаравіч Белагорцаў|Р. І. Белагорцавым]]<ref name="БРІАІС">[https://ais.by/users/belogorcev Руслан Игоревич Белогорцев]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == * [[Агарэвіцкая сядзіба|Былая сядзіба Свяржынскіх]] (2-я палова ХІХ ст., 1911) — {{ГККРБ 4|113Г000160}} * Курган перыяду ранняга сярэднявечча (XI—XII стст.), па дарозе ў вёску [[Шашкі (Ганцавіцкі раён)|Шашкі]] — {{ГККРБ 4|113В000161}} * [[Свята-Уладзімірская царква (Агарэвічы)|Свята-Уладзімірская царква]] <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Агарэвічы. Сядзіба Свяржынскіх.jpg|Сядзіба Свяржынскіх Агарэвічы. Сядзіба Свяржынскіх. Гаспадарчая пабудова (01).jpg|Гаспадарчая пабудова Агарэвічы. Курган перыяду ранняга сярэднявечча (02).jpg|Курган перыяду ранняга сярэднявечча </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|1|Агарэ́вічы||73}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://gnckult.by/agrogorodok-ogarevichi/ Агрогородок Огаревичи] // Сайт Ганцавіцкага раённага выканаўчага камітэта * {{ГБ|http://globustut.by/ogarevichi/index.htm}} {{Агарэвіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Агарэвіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ганцавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Агарэвічы| ]] gu3yr5yhukqwn9ax9bb8tjeyk53vfrx 0 155348 5146251 4549698 2026-05-25T01:39:36Z Ziv 148479 ([[c:GR|GR]]) [[File:Patates2.jpg]] → [[File:Collection of products made from potatoes, K7239-8 (8456930946).jpg]] → File replacement: changing the name of a duplicate file ([[c:c:GR]]) 5146251 wikitext text/x-wiki [[File:Collection of products made from potatoes, K7239-8 (8456930946).jpg|thumb|Стравы з бульбы]] '''[[Бульба]]''' ў еўрапейскую кухню трапіла ў XVII стагоддзі. Шмат для папулярызацыі бульбы ў Еўропе зрабіў [[Антуан Агюст Парманцье]]. У XX стагоддзі бульбу ўжо выкарыстоўвалася ў кулінарыі паўсюль, дзякуючы высокаму ўтрыманню [[вугляводы|вугляводаў]], [[бялкі|бялкоў]], вітаміну Ц , лёгкасці вырошчвання. Бульба вараць як пачышчаным, так і неачышчаным («у мундзіры»), рыхтуюць на вуглях або на пару, тушаць, пякуць ў фрыцюры. Бульба выкарыстоўваецца як у простых, так і ў вытанчаных стравах. Бульба выкарыстоўваецца для прыгатавання [[суп]]оў, асноўных страў, закусак, дыжэстываў і нават дэсертаў. Традыцыйна ў кулінарыі выкарыстоўваюцца свежыя клубні, але ў апошні час назіраецца рост долі кансерваваных і (хімічна) апрацаваных прадуктаў у заходніх краінах. == Беларускія стравы == [[Дранікі]], камы па-магілёўску, сачні па-магілёўску, сачні беларускія з тварагом, хрушчы бульбяныя, пончыкі бульбяныя, бульбяныя аладкі па-мінску, клёцкі бульбяныя з мясам, бульбяныя зразы, галкі бульбяныя (з грыбамі), піражкі бульбяныя з грыбамі, [[запяканка]] з бульбы і [[проса]], запяканка з бульбы і яек, каша бульбяная з салам, бульба, запечаная ў фользе, смажанік, тушаная бульба з печанню (грыбамі, свінінай і чарнаслівам), бульба, фаршыраваная мясам (або селядцом), бульбяная бабка, капытка беларуская. == Літаратура == * Тамара і Уладзімір Рэўтовічы. Пакаштуйце — смачна. Мінск: Полымя, 1993. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кулінарыя]] [[Катэгорыя:Бульба]] cl3qxr7v5xk9qiofzqpp15c5vaic9vv 10 158969 5146464 4995823 2026-05-25T11:43:23Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5146464 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Спадарожнікі Сатурна |navbar = Tnavbar |state = <includeonly>collapsed</includeonly> |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Спадарожнікі Сатурна]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = [[Спадарожнік-пастух|Спадарожнікі-пастухі]] |спіс1 = * ''[[S/2009 S 1]]'' * [[Пан (спадарожнік)|Пан]] * [[Дафніс (спадарожнік)|Дафніс]] * [[Атлас (спадарожнік)|Атлас]] * [[Праметэй (спадарожнік)|Праметэй]] * [[Пандора (спадарожнік)|Пандора]] * '''Суарбітальныя:''' [[Эпіметэй (спадарожнік)|Эпіметэй]] * [[Янус (спадарожнік)|Янус]] * '''Кольца G:''' [[Эгеон (спадарожнік)|Эгеон]] |загаловак2 = Унутраныя буйныя<br />(і іх [[траянскія спадарожнікі]]) |спіс2 = * [[Мімас (спадарожнік)|Мімас]] * [[Энцэлад (спадарожнік Сатурна)|Энцэлад]] * [[Тэфія (спадарожнік Сатурна)|Тэфія]] ** [[Тэлеста (спадарожнік)|Тэлеста]] ** [[Каліпса (спадарожнік)|Каліпса]] * [[Дыёна (спадарожнік Сатурна)|Дыёна]] ** [[Алена (спадарожнік)|Алена]] ** [[Полідэўк (спадарожнік)|Полідэўк]] |загаловак3 = Алкіяніды |спіс3 = * [[Мефона (спадарожнік)|Мефона]] * [[Анфа (спадарожнік)|Анфа]] * [[Палена (спадарожнік)|Палена]] |загаловак4 = Знешнія буйныя |спіс4 = * [[Рэя (спадарожнік Сатурна)|Рэя]] * {{гэта выдатны артыкул}} [[Тытан (спадарожнік)|Тытан]] * [[Гіперыён (спадарожнік)|Гіперыён]] * [[Япет (спадарожнік)|Япет]] |загаловак7 = Нерэгулярныя |спіс7 = * '''Эскімоская (інуіцкая) група:''' [[Ківіёк (спадарожнік)|Ківіёк]] * [[Іджырак (спадарожнік)|Іджырак]] * [[Паліяк (спадарожнік)|Паліяк]] * [[Сіярнак (спадарожнік)|Сіярнак]] * [[Таркек (спадарожнік)|Таркек]] * '''Нарвежская група:''' [[Феба (спадарожнік Сатурна)|Феба]] * [[Скады (спадарожнік)|Скады]] * ''[[S/2007 S 2]]'' * [[Скол (спадарожнік)|Скол]] * ''[[S/2004 S 13]]'' * [[Грэйп (спадарожнік)|Грэйп]] * [[Гіракін (спадарожнік)|Гіракін]] * [[Мундыльфары (спадарожнік)|Мундыльфары]] * [[Ярнсакса (спадарожнік)|Ярнсакса]] * ''[[S/2006 S 1]]'' * ''[[S/2004 S 17]]'' * [[Нарві (спадарожнік)|Нарві]] * [[Бергельмір (спадарожнік)|Бергельмір]] * [[Эгір (спадарожнік)|Эгір]] * [[Сутунг (спадарожнік)|Сутунг]] * ''[[S/2004 S 12]]'' * [[Бэстла (спадарожнік)|Бэстла]] * [[Фарбаўці (спадарожнік)|Фарбаўці]] * [[Хаці (спадарожнік)|Хаці]] * ''[[S/2004 S 7]]'' * [[Трум (спадарожнік)|Трум]] * ''[[S/2007 S 3]]'' * ''[[S/2006 S 3]]'' * [[Сурт (спадарожнік)|Сурт]] * [[Кары (спадарожнік)|Кары]] * [[Фэнрыр (спадарожнік)|Фэнрыр]] * [[Імір (спадарожнік)|Імір]] * [[Логі (спадарожнік)|Логі]] * [[Форн’ёт (спадарожнік)|Форн’ёт]] * '''Гальская група:''' [[Альбіёрыкс (спадарожнік)|Альбіёрыкс]] * [[Бефінд (спадарожнік)|Бефінд]] * [[Эрыпа (спадарожнік)|Эрыпа]] * [[Тарвас (спадарожнік)|Тарвас]] |стыль_унізе = |унізе = Гл. таксама: [[Кольцы Сатурна|Кольца Сатурна {{Unicode|∅}}]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Астраномія]] </noinclude> 7g3brfox52ztg2m7otpvnb45b5fn0y9 0 163236 5146463 5145459 2026-05-25T11:42:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146463 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Альгова}} {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Альгова |арыгінальная назва = |краіна =Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Alhova.jpg |подпіс = |lat_dir = |lat_deg =|lat_min =|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg =|lon_min =|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет2 = Бабініцкі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = 3,675780<ref name="Пл">[http://pravo.by/upload/docs/op/D917v0086754_1513890000.pdf Решение Витебского районного Совета депутатов 30 ноября 2017 г. № 175 «Об установлении границ сельских населенных пунктов Витебского района Витебской области и признании утратившими силу некоторых решений Витебского районного Совета депутатов» {{ref-ru}}] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201124184641/https://pravo.by/upload/docs/op/D917v0086754_1513890000.pdf |date=24 лістапада 2020 }}</ref> |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =155 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Альго́ва'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Aĺhova}}, {{lang-ru|Ольгово}}) — аграгарадок<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911v0039808&q_id=11200667|title=Решение Витебского районного Совета депутатов от 13 марта 2008 года № 89 "О преобразовании сельских населенных пунктов Витебского района в агрогородки"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240614212654/https://etalonline.by/document/?regnum=d911v0039808&q_id=11200667|archive-date=14 чэрвеня 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref> у [[Бабініцкі сельсавет (Віцебскі раён)|Бабініцкім сельсавеце]] [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]], за 4 км ад ракі [[Дзвіна|Дзвіны]], на аўтамабільнай дарозе {{таблічка-by|H|2314}}, за 1 км на поўнач ад [[Віцебск]]а, за 3 км ад чыгуначнай станцыі [[Віцебск (станцыя)|Віцебск]]. Плошча 367,5780 га<ref name="Пл" />. == Гісторыя == Вёска вядома з XVI ст. як каралеўскае ўладанне, у 1598 годзе прыватная ўласнасць Яна Кісяля ў [[Віцебскае ваяводства|Віцебскім ваяводстве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1641 годзе паселішча [[Конныя мяшчане|конных мяшчан]] у складзе Віцебскай эканоміі, 2 валокі зямлі, 4 селяніны. У 18 ст. вёска ў Віцебскім ваяводстве Вялікага Княства Літоўскагая. У 1770 годзе ў складзе маёнтка Марцьянава ва ўладанні Агінскіх. Пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|1-га падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1772 годзе ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віцебскі павет (Расійская імперыя)|Віцебскім павеце]] [[Пскоўская губерня|Пскоўскай]], з 1776 года [[Полацкая губерня|Полацкай]] губерняў. У 1783-1785 гадах -- вёска. З 1796 года ў [[Беларуская губерня|Беларускай]], з 1802 года ў [[Віцебская губерня|Віцебскай]] губернях. У пачатку 19 ст. Альгова ў складзе радавога маёнтка памешчыкаў Лянковічаў. У 1833 годзе мелася карчма. У 1846 годзе прыватная ўласнасць палкоўніка ў адстаўцы памешчыка Мікалая Лянковіча. У 1905 годзе вёска ў Мішкаўскай воласці Віцебскага павета Віцебскай губерні. Вёска належала Падбярэзскаму сельскагаспадарчаму таварыству, якое мела 144 дзесяціны зямлі. У 1909 годзе на сродкі памешчыка Косава і сялян пабудаваны цагляны будынак школы, а пры ёй лазня і хлеў. У сакавіку 1924 года вернута ў склад [[БССР]]. З 20 жніўня 1924 года ў [[Ялагаўскі сельсавет|Ялагаўскім сельсавеце]] [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]] [[Віцебская акруга|Віцебскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930 года). Альгоўскую школу наведвалі 20 дзяцей з Альгова і 68 з навакольных вёсак. У 1929 годзе арганізаваны калгас імя Чырвонай Арміі, у які ўвайшло 187 двароў, 768 жыхароў. У 1931 годзе калгас абслугоўвала Віцебская МТС. У калгасе працавалі 6 палводчых, 1 жывёлагадоўчая, 2 агародніцкія брыгады, кузня, лесапілка, шавецкая і калёсная майстэрні. З 20 лютага 1938 года ў [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. У 1938 годзе з вёскай Альгова аб’ядналіся вёскі Баркоўшчына і Батрукі. З сярэдзіны ліпеня 1941 года да канца чэрвеня 1944 года акупіравана нацысцкімі войскамі. У баях з немцамі тут загінулі 450 савецкіх салдат. З 16 красавіка 1954 года вёска ў [[Бабініцкі сельсавет (Віцебскі раён)|Бабініцкім сельсавеце]], цэнтр калгаса імя Чырвонай Арміі. З 27 снежня 1991 года цэнтр вытворча-камерцыйнага таварыства «Альгова», з 22 жніўня 1996 года зноў у калгасе імя Чырвонай Арміі. У 1997 годзе цэнтр калгаса імя Чырвонай Арміі, з 25 верасня 2003 года — цэнтр ЗАТ «Альгоўскае», з 2008 года — СВК «Альгоўскае». З 2008 года — аграгарадок<ref name=":0" />. У 2011 годзе частка тэрыторыі аграгарадка Альгова ўключана ў склад [[Віцебск|Віцебска]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|title=Указ Президента Республики Беларусь от 14 января 2011 года № 18 "О некоторых вопросах административно-территориального устройства г. Витебска и Витебского района"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240614212659/https://etalonline.by/document/?regnum=p31100018&q_id=11200899|archive-date=14 чэрвеня 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref>. У 2024 годзе за высокія паказчыкі, дасягнутыя ў ходзе правядзення ў 2023 годзе рэспубліканскага агляду санітарнага стану і добраўпарадкавання населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь, аг. Вольгава прызнаны адным з пераможцаў, узнагароджаны пераходным вымпелам<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=c22400386&q_id=11150725|title=Постановление Совета Министров Республики Беларусь от 29 мая 2024 года № 386 "Об итогах республиканского смотра санитарного состояния и благоустройства населенных пунктов Республики Беларусь за 2023 год"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240614162933/https://etalonline.by/document/?regnum=c22400386&q_id=11150725|archive-date=14 чэрвеня 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/novosti/novosti-pravo-by/2024/maj/77895/|title=Какие населенные пункты Беларуси признаны самыми благоустроенными по итогам 2023 года?|lang=|access-date=|archive-date=|archive-url=|url-status=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://vitvesti.by/obshestvo/agrogorodok-olgovo-vitebskogo-raiona-priznali-pobeditelem-v-respublikanskom-smotre-blagoustroistva.html|title=Агрогородок Ольгово Витебского района признали победителем в республиканском смотре благоустройства|website=Витебские вести}}</ref>. == Насельніцтва == * 21 двор, 85 жыхароў (1783-85) * 41 рэвізская душа (1833) * 8 двароў, 58 жыхароў (1847) * (21 двор, 177 жыхароў) — вёска, (1 двор, 6 жыхароў) — былая карчма, (2 двары, 11 жыхароў) — новая карчма (1905) * 27 двароў, 145 жыхароў — Альгова-1, 23 двары, 125 жыхароў — Альгова-2 (1926) * 321 двор, 1024 жыхары (1995) * 555 гаспадарак, 1399 жыхароў (1997) * 574 гаспадаркі, 1479 жыхароў (2003) * 689 гаспадарак, 1623 жыхары (2018) == Інфраструктура == У 2018 годзе працавалі вучэбна-педагагічны комплекс яслі-сад-базавая школа, дзіцячы сад, філіял Бабініцкай дзіцячай школы мастацтваў, ФАП, сельскі Дом культуры (дзейнічае ўзорны харэаграфічны калектыў «ОльКІра»), бібліятэка, аддзяленне сувязі, АТС, аддзяленне ААТ «ААБ Беларусбанк», магазін. == Памятныя мясціны == * Брацкая магіла (1941–1944) — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|213Д000260}}. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Алена Алегаўна Толабава]] — беларуская мастачка. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|||277}} * {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|10-2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бабініцкі сельсавет, Віцебскі раён}} [[Катэгорыя:Бабініцкі сельсавет (Віцебскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віцебскага раёна]] ls1wq5qrqvxxynu3yla023d15vefn55 0 166637 5146308 4622459 2026-05-25T05:08:42Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя */ 5146308 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = |скарачэнне = |арыгінальная назва = |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |краіна = |юрысдыкцыя = |пячатка = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = Будынак Міністэрства беларускіх спраў у Коўне.jpg |шырыня выявы = 300пкс |подпіс выявы = Будынак Міністэрства беларускіх спраў у [[Коўна|Коўн]]е па вул. А. Міцкевіча, 13а |эмблема = Літоўскі ўрад. Міністэрства беларускіх спраў.jpg |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |дата стварэння = |папярэднік1 = |папярэднік2 = |папярэднік3 = |папярэднік4 = |папярэднік5 = |папярэднік6 = |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = [[Урад Літвы]] |штаб-кватэра = [[Коўна]], вул. А. Міцкевіча, 13а |region_code = |бюджэт = |імя міністра1 = |функцыя міністра1 = |імя міністра2 = |функцыя міністра2 = |імя міністра3 = |функцыя міністра3 = |імя міністра4 = |функцыя міністра4 = |імя міністра5 = |функцыя міністра5 = |імя міністра6 = |функцыя міністра6 = |імя міністра7 = |функцыя міністра7 = |імя главы1 = |пасада главы1 = |імя главы2 = |пасада главы2 = |імя главы3 = |пасада главы3 = |імя главы4 = |пасада главы4 = |імя главы5 = |пасада главы5 = |імя главы6 = |пасада главы6 = |імя главы7 = |пасада главы7 = |імя главы8 = |пасада главы8 = |імя главы9 = |пасада главы9 = |вышэйстаячае ведамства = |супрацоўнікаў = |падведамны орган1 = |падведамны орган2 = |падведамны орган3 = |падведамны орган4 = |падведамны орган5 = |падведамны орган6 = |падведамны орган7 = |падведамны орган8 = |падведамны орган9 = |дакумент1 = |дакумент2 = |дакумент3 = |дакумент4 = |дакумент5 = |дакумент6 = |сайт = |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Міністэрства беларускіх спраў Літвы''' ({{lang-lt|Lietuvos gudų reikalų ministerija}}) — орган [[выканаўчая ўлада|выканаўчай улады]] ў літоўскім урадзе ў [[1918]]—[[1923]] гадах. Міністэрства дзейнічала на тэрыторыі Гродзеншчыны і Віленшчыны. == Гісторыя == Па выніках перагавораў паміж [[Віленская беларуская рада|Віленскай беларускай радай]] і Прэзідыумам [[Літоўская Тарыба|Літоўскай Тарыбы]] ад [[27 лістапада]] [[1918]] года, [[беларусы|беларусам]] адводзілася 25 % з агульнай колькасці месц у Тарыбе, а таксама вылучалася адна міністэрская пасада для беларускага прадстаўніка. Як вынік было ўтворана міністэрства беларускіх спраў. Літоўскія ўлады мелі дамоўленасці з Германіяй аб абавязковым уключэнні нацыянальных меншасцей у свой склад, а таксама жадалі атрымаць падтрымку ад беларусаў на [[Парыжская мірная канферэнцыя|Парыжскай мірнай канферэнцыі]], дзе павінна было разглядацца пытанне будучых межаў. Дзеля дасягнення гэтых мэт яны выкарыстоўвалі міністэрства беларускіх спраў, як адзін з спосабаў прадэманстраваць сваю здольнасць дамаўляцца з нацыянальнымі меншасцямі. [[Файл:Pahonia. Пагоня (1918) (3).jpg|міні|злева|Пячатка міністра беларускіх спраў Літвы]] 9 снежня 1918 года [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Я. Варонка]] быў прызначаны міністрам без партфеля па беларускіх справах (адначасова пазначалася, што яго службу належыць лічыць ад 1 снежня 1918 года) і працаваў на гэтай пасадзе да 19 чэрвеня 1920 года з перапынкам з 12 сакавіка па 12 красавіка 1919 года. Абставіны прызначэння Варонкі на пасаду міністра не да канца ясныя. Меркавана гэтае рашэнне вынікала з жадання перадачы такой істотнай функцыі асобе, не звязанай з ніводным з канкурыруючых лагераў — [[Антон Луцкевіч|А. Луцкевіча]] і [[Вацлаў Ластоўскі|В. Ластоўскага]]<ref name=":0">Томаш Блашчак. Беларусы ў Літоўскай Рэспубліцы (1918—1940) пераклад з польскай мовы Андрэя Вашкевіча. — Смаленск, Інбелкульт, 2022. — С. 126—127, 132.ISBN 978-5-00076-059-8</ref>. З 19 чэрвеня 1920 года да 23 лютага 1923 года міністрам быў [[Дамінік Сямашка|Д. Сямашка]]. Сфарміравала [[Першы беларускі полк (Гродна)|1-ы беларускі пешы полк]], які дыслацыраваўся ў [[Гродна|Гродне]]. Пры ўдзеле прадстаўнікоў Міністэрства беларускі спраў Літвы створаны [[Гродзенская павятовая рада]], беларуская краёвая ўправа і камітэт сувязі культурна-нацыянальнага адраджэння. Мела на мэце папярэдзіць акупацыю беларускіх заходніх зямель Польшчай шляхам стварэння супольнай беларуска-літоўскай дзяржавы. З канца 1918 года ішоў вывад нямецкіх войск з тэрыторыі былой Расійскай імперыі. Таксама распачалася [[польска-савецкая вайна]] і з-за набліжэння Чырвонай Арміі 27 снежня 1918 года пачалася эвакуацыя міністэрства з Вільні ў Гродна, хаця літоўская частка ўрада эвакуявалася ў Коўна. У пачатку 1919 года быў створаны аддзел друку. За кошт гэтага аддзела была выдадзена брашура [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. Доўнар-Запольскага]] «Ас­но­вы дзяржаўна­сці Беларусі» ў пе­ракладзе А. Луцкевіча<ref>[https://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/10189a/%D0%94%D0%B7%D1%91%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0.html#_ftnref65 Дзённік Антона Луцкевіча] // Полымя. 1991. № 4. С. 215—224.; № 5. С. 168—192.</ref>. Пазней гэтая брашура стала прычынай канфлікту паміж літоўскім урадам і міністрам Варонкам, бо ў гэтай брашуры сцвярджалася, што Віленшчына і Гродзеншчына з’яўляюцца неад’емнымі часткамі Беларусі. Па загадзе нямецкага кіраўніцтва нямецкія жаўнеры былі павінны здаваць усе беларускія выданні, знойдзеныя на кватэрах, у міністэрства беларускіх спраў. Дзякуючы гэтаму пры аддзеле друку была створана бібліятэка, дзе было сабрана некалькі тысяч старых кніг і іншыя беларускія матэрыялы<ref>[[Святлана Віктараўна Багалейша|Багалейша, С. В.]] [https://rep.bntu.by/bitstream/handle/data/68439/18-30.pdf?sequence=1&isAllowed=y Дзейнасць Міністэрства беларускіх спраў пры Літоўскім урадзе ў 1918—1924 гг.] / С. В. Багалейша // Сборник научных трудов сотрудников кафедры «История, мировая и отечественная культура» БНТУ / под ред. В. А. Божанова, Д. Н. Хромченко. — Минск : БНТУ, 2015. — С. 22.</ref>. У пачатку сакавіка 1919 года пачалася эвакуацыя міністэрства з Гродна ў Коўна. Увесь збор быў пакінуты ў Гродне і пасля знішчаны<ref name=":0" />. У красавіку 1919 года Варонка спрабаваў пратэставаць супраць вываду нямецкіх войск з Гродзеншчыны. Ён абгрунтоўваў гэта тым, што з’яўленне там польскіх войск можа прывесці да непажаданага праліцця крыві. Нямецкая камандаванне адказала, што вывад адбываецца з вайсковых меркаванняў, а наяўнасць польскіх войск патрэбна для стрымлівання бальшавікоў на ўсходзе<ref>Воронко, И. Я. Белорусский вопрос к моменту Версальской мирной конференции. Историко-политический очерк / И. Я. Воронко. — Ковно, 1919. — С. 39 — 40</ref>. У другой палове 1919 года агульная колькасць персаналу міністэрства складала 20-25 чалавек. Дзейнасць міністэрства была моцна абмежавана і ў асноўным была сканцэнтравана на выдавецкай дзейнасці палітычна-прапагандысцкай літаратуры. Міністэрства пачала выдаваць штомесячнік «[[Часопісь Міністэрства беларускіх спраў|Часопісь Міністэрства Беларускіх Спраў]]». Было створана «Таварыства імя Францішка Скарыны». Таксама працягвалася дзейнасць Варонкі па прасоўванні ідэй беларускай аўтаноміі, а таксама стварэнні беларускіх часцей у літоўскім войску, але не выклікала адпаведнай рэакцыі ў літоўскім урадзе. З’явіліся праблемы з фінансаваннем і выплатай заробкаў<ref name=":1">[https://pdf.kamunikat.org/17973-1.pdf Архівы Беларускай Народнай Рэспублікі. Т. 1, кн. 1.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230213201106/https://pdf.kamunikat.org/17973-1.pdf |date=13 лютага 2023 }} Фонд № 582 Дзяржаўнага архіву Літвы («Рада Міністраў Беларускай Народнай Рэспублікі») / укладанне, падрыхтоўка тэксту, уступны артыкул, каментарыі, пераклады, паказальнікі: Сяргей Шупа. — Вільня — Нью-Ёрк — Мінск — Прага: Беларускі інстытут навукі і мастацтва, Таварыства беларускага пісьменства, Наша ніва, 1998. — С. 505. 576—577. — <nowiki>ISBN 9986-9219-2-9</nowiki>.</ref>. У канцы 1919 года былі затрыманы кур’еры БНР, якія накіроўваліся з [[Берлін]]а ў [[Рыга|Рыгу]]. У іх знайшлі карты БНР і кніжкі аб праектаванні беларускай дзяржавы. Частка гэтых матэрыялаў прызначалася Варонку, і міністр разам з супрацоўнікамі міністэрства былі абвінавачаны ў працы на замежныя краіны. У будынку міністэрства адбыўся вобшук і быў складзены пратакол, у якім адзначалася, што нічога, пацвярджаючага абвінавачванні, знойдзена не было<ref name=":1" />. У 1923 годзе, пасля канчатковага далучэння Віленшчыны да Польшчы, адносіны з літоўскім урадам пагоршыліся і міністэрства спыніла сваю дзейнасць. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|том=10|старонкі=387—388}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Літве]] [[Катэгорыя:Міністэрствы Літвы]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1918 годзе]] [[Катэгорыя:1918 год у Літве]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1923 годзе]] [[Катэгорыя:Міністэрства беларускіх спраў Літвы| ]] rzvxvpcbh53qx9qrvq2qkdo7xl90tyi 5146312 5146308 2026-05-25T05:33:26Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя */ 5146312 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = |скарачэнне = |арыгінальная назва = |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |краіна = |юрысдыкцыя = |пячатка = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = Будынак Міністэрства беларускіх спраў у Коўне.jpg |шырыня выявы = 300пкс |подпіс выявы = Будынак Міністэрства беларускіх спраў у [[Коўна|Коўн]]е па вул. А. Міцкевіча, 13а |эмблема = Літоўскі ўрад. Міністэрства беларускіх спраў.jpg |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |дата стварэння = |папярэднік1 = |папярэднік2 = |папярэднік3 = |папярэднік4 = |папярэднік5 = |папярэднік6 = |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = [[Урад Літвы]] |штаб-кватэра = [[Коўна]], вул. А. Міцкевіча, 13а |region_code = |бюджэт = |імя міністра1 = |функцыя міністра1 = |імя міністра2 = |функцыя міністра2 = |імя міністра3 = |функцыя міністра3 = |імя міністра4 = |функцыя міністра4 = |імя міністра5 = |функцыя міністра5 = |імя міністра6 = |функцыя міністра6 = |імя міністра7 = |функцыя міністра7 = |імя главы1 = |пасада главы1 = |імя главы2 = |пасада главы2 = |імя главы3 = |пасада главы3 = |імя главы4 = |пасада главы4 = |імя главы5 = |пасада главы5 = |імя главы6 = |пасада главы6 = |імя главы7 = |пасада главы7 = |імя главы8 = |пасада главы8 = |імя главы9 = |пасада главы9 = |вышэйстаячае ведамства = |супрацоўнікаў = |падведамны орган1 = |падведамны орган2 = |падведамны орган3 = |падведамны орган4 = |падведамны орган5 = |падведамны орган6 = |падведамны орган7 = |падведамны орган8 = |падведамны орган9 = |дакумент1 = |дакумент2 = |дакумент3 = |дакумент4 = |дакумент5 = |дакумент6 = |сайт = |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Міністэрства беларускіх спраў Літвы''' ({{lang-lt|Lietuvos gudų reikalų ministerija}}) — орган [[выканаўчая ўлада|выканаўчай улады]] ў літоўскім урадзе ў [[1918]]—[[1923]] гадах. Міністэрства дзейнічала на тэрыторыі Гродзеншчыны і Віленшчыны. == Гісторыя == Па выніках перагавораў паміж [[Віленская беларуская рада|Віленскай беларускай радай]] і Прэзідыумам [[Літоўская Тарыба|Літоўскай Тарыбы]] ад [[27 лістапада]] [[1918]] года, [[беларусы|беларусам]] адводзілася 25 % з агульнай колькасці месц у Тарыбе, а таксама вылучалася адна міністэрская пасада для беларускага прадстаўніка. Як вынік было ўтворана міністэрства беларускіх спраў. Літоўскія ўлады мелі дамоўленасці з Германіяй аб абавязковым уключэнні нацыянальных меншасцей у свой склад, а таксама жадалі атрымаць падтрымку ад беларусаў на [[Парыжская мірная канферэнцыя|Парыжскай мірнай канферэнцыі]], дзе павінна было разглядацца пытанне будучых межаў. Дзеля дасягнення гэтых мэт яны выкарыстоўвалі міністэрства беларускіх спраў, як адзін з спосабаў прадэманстраваць сваю здольнасць дамаўляцца з нацыянальнымі меншасцямі. 9 снежня 1918 года [[Язэп Якаўлевіч Варонка|Я. Варонка]] быў прызначаны міністрам без партфеля па беларускіх справах (адначасова пазначалася, што яго службу належыць лічыць ад 1 снежня 1918 года) і працаваў на гэтай пасадзе да 19 чэрвеня 1920 года з перапынкам з 12 сакавіка па 12 красавіка 1919 года. Абставіны прызначэння Варонкі на пасаду міністра не да канца ясныя. Меркавана гэтае рашэнне вынікала з жадання перадачы такой істотнай функцыі асобе, не звязанай з ніводным з канкурыруючых лагераў — [[Антон Луцкевіч|А. Луцкевіча]] і [[Вацлаў Ластоўскі|В. Ластоўскага]]<ref name=":0">Томаш Блашчак. Беларусы ў Літоўскай Рэспубліцы (1918—1940) пераклад з польскай мовы Андрэя Вашкевіча. — Смаленск, Інбелкульт, 2022. — С. 126—127, 132.ISBN 978-5-00076-059-8</ref>. З 19 чэрвеня 1920 года да 23 лютага 1923 года міністрам быў [[Дамінік Сямашка|Д. Сямашка]]. Сфарміравала [[Першы беларускі полк (Гродна)|1-ы беларускі пешы полк]], які дыслацыраваўся ў [[Гродна|Гродне]]. Пры ўдзеле прадстаўнікоў Міністэрства беларускі спраў Літвы створаны [[Гродзенская павятовая рада]], беларуская краёвая ўправа і камітэт сувязі культурна-нацыянальнага адраджэння. Мела на мэце папярэдзіць акупацыю беларускіх заходніх зямель Польшчай шляхам стварэння супольнай беларуска-літоўскай дзяржавы. З канца 1918 года ішоў вывад нямецкіх войск з тэрыторыі былой Расійскай імперыі. Таксама распачалася [[польска-савецкая вайна]] і з-за набліжэння Чырвонай Арміі 27 снежня 1918 года пачалася эвакуацыя міністэрства з Вільні ў Гродна, хаця літоўская частка ўрада эвакуявалася ў Коўна. У пачатку 1919 года быў створаны аддзел друку. За кошт гэтага аддзела была выдадзена брашура [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. Доўнар-Запольскага]] «Ас­но­вы дзяржаўна­сці Беларусі» ў пе­ракладзе А. Луцкевіча<ref>[https://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/10189a/%D0%94%D0%B7%D1%91%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0.html#_ftnref65 Дзённік Антона Луцкевіча] // Полымя. 1991. № 4. С. 215—224.; № 5. С. 168—192.</ref>. Пазней гэтая брашура стала прычынай канфлікту паміж літоўскім урадам і міністрам Варонкам, бо ў гэтай брашуры сцвярджалася, што Віленшчына і Гродзеншчына з’яўляюцца неад’емнымі часткамі Беларусі.[[Файл:Pahonia. Пагоня (1918) (3).jpg|міні|злева|Пячатка міністра беларускіх спраў Літвы]]Па загадзе нямецкага кіраўніцтва нямецкія жаўнеры былі павінны здаваць усе беларускія выданні, знойдзеныя на кватэрах, у міністэрства беларускіх спраў. Дзякуючы гэтаму пры аддзеле друку была створана бібліятэка, дзе было сабрана некалькі тысяч старых кніг і іншыя беларускія матэрыялы<ref>[[Святлана Віктараўна Багалейша|Багалейша, С. В.]] [https://rep.bntu.by/bitstream/handle/data/68439/18-30.pdf?sequence=1&isAllowed=y Дзейнасць Міністэрства беларускіх спраў пры Літоўскім урадзе ў 1918—1924 гг.] / С. В. Багалейша // Сборник научных трудов сотрудников кафедры «История, мировая и отечественная культура» БНТУ / под ред. В. А. Божанова, Д. Н. Хромченко. — Минск : БНТУ, 2015. — С. 22.</ref>. У пачатку сакавіка 1919 года пачалася эвакуацыя міністэрства з Гродна ў Коўна. Увесь збор быў пакінуты ў Гродне і пасля знішчаны<ref name=":0" />. У красавіку 1919 года Варонка спрабаваў пратэставаць супраць вываду нямецкіх войск з Гродзеншчыны. Ён абгрунтоўваў гэта тым, што з’яўленне там польскіх войск можа прывесці да непажаданага праліцця крыві. Нямецкая камандаванне адказала, што вывад адбываецца з вайсковых меркаванняў, а наяўнасць польскіх войск патрэбна для стрымлівання бальшавікоў на ўсходзе<ref>Воронко, И. Я. Белорусский вопрос к моменту Версальской мирной конференции. Историко-политический очерк / И. Я. Воронко. — Ковно, 1919. — С. 39 — 40</ref>. У другой палове 1919 года агульная колькасць персаналу міністэрства складала 20-25 чалавек. Дзейнасць міністэрства была моцна абмежавана і ў асноўным была сканцэнтравана на выдавецкай дзейнасці палітычна-прапагандысцкай літаратуры. Міністэрства пачала выдаваць штомесячнік «[[Часопісь Міністэрства беларускіх спраў|Часопісь Міністэрства Беларускіх Спраў]]». Было створана «Таварыства імя Францішка Скарыны». Таксама працягвалася дзейнасць Варонкі па прасоўванні ідэй беларускай аўтаноміі, а таксама стварэнні беларускіх часцей у літоўскім войску, але не выклікала адпаведнай рэакцыі ў літоўскім урадзе. З’явіліся праблемы з фінансаваннем і выплатай заробкаў<ref name=":1">[https://pdf.kamunikat.org/17973-1.pdf Архівы Беларускай Народнай Рэспублікі. Т. 1, кн. 1.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230213201106/https://pdf.kamunikat.org/17973-1.pdf |date=13 лютага 2023 }} Фонд № 582 Дзяржаўнага архіву Літвы («Рада Міністраў Беларускай Народнай Рэспублікі») / укладанне, падрыхтоўка тэксту, уступны артыкул, каментарыі, пераклады, паказальнікі: Сяргей Шупа. — Вільня — Нью-Ёрк — Мінск — Прага: Беларускі інстытут навукі і мастацтва, Таварыства беларускага пісьменства, Наша ніва, 1998. — С. 505. 576—577. — <nowiki>ISBN 9986-9219-2-9</nowiki>.</ref>. У канцы 1919 года былі затрыманы кур’еры БНР, якія накіроўваліся з [[Берлін]]а ў [[Рыга|Рыгу]]. У іх знайшлі карты БНР і кніжкі аб праектаванні беларускай дзяржавы. Частка гэтых матэрыялаў прызначалася Варонку, і міністр разам з супрацоўнікамі міністэрства былі абвінавачаны ў працы на замежныя краіны. У будынку міністэрства адбыўся вобшук і быў складзены пратакол, у якім адзначалася, што нічога, пацвярджаючага абвінавачванні, знойдзена не было<ref name=":1" />. У 1923 годзе, пасля канчатковага далучэння Віленшчыны да Польшчы, адносіны з літоўскім урадам пагоршыліся і міністэрства спыніла сваю дзейнасць. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|том=10|старонкі=387—388}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Літве]] [[Катэгорыя:Міністэрствы Літвы]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1918 годзе]] [[Катэгорыя:1918 год у Літве]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1923 годзе]] [[Катэгорыя:Міністэрства беларускіх спраў Літвы| ]] 60wrqog20al06ep5tbylh84bkcyxb7j 0 180741 5146106 5143511 2026-05-24T14:20:08Z Reteeeee 3133 132326 /* Гісторыя */ 5146106 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Тарпеда-БелАЗ |Лагатып = TorpedoZhodinoLogo.png |ШырыняЛагатыпа = 210px |ПоўнаяНазва = ТАА «Футбольны клуб „Тарпеда-БелАЗ“» |Мянушкі = |Горад = [[Жодзіна]], [[Беларусь]] |Заснаваны = [[1961]] |Стадыён = «[[Тарпеда (стадыён, Жодзіна)|Тарпеда]]» |Умяшчальнасць = 6500 |Кіраўнік = Станіслаў Вазняк |ПасадаКіраўніка = Дырэктар |Трэнер = Дзмітрый Лянцэвіч |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = 6 месца |Сайт = http://torpedo-belaz.by | pattern_la1 = _adidascondivot22wb | pattern_b1 = _adidascondivot22wb | pattern_ra1 = _adidascondivot22wb | pattern_sh1 = _adidaswhite | pattern_so1 = _color_3_stripes_black | leftarm1 = ffffff | body1 = ffffff | rightarm1 = ffffff | shorts1 = 000000 | socks1 = ffffff | pattern_la2 = _adidascondivo22bw | pattern_b2 = _adidascondivo22bw | pattern_ra2 = _adidascondivo22bw | pattern_sh2 = _adidascondivo20ww | pattern_so2 = _3_stripes_white | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = 000000 }} '''«Тарпеда-БелАЗ»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з горада [[Жодзіна]], заснаваны ў [[1961]] годзе. З 1992 года ўдзельнічае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]] (акрамя 1994—2001 гадоў). Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2016, 2023). == Гісторыя == Каманда была заснавана ў [[1961]] годзе, на базе [[Беларускі аўтамабільны завод|Беларускага аўтамабільнага завода]]. Першапачаткова мела назву «Ракета». Першы матч у гісторыі футбольны клуб з Жодзіна правёў 6 мая 1962 года. У [[Мінск]]у аўтазаводцам супрацьстаяла моцная каманда «Гвардзеец». Сустрэча праходзіла ў роўнай барацьбе, аднак перамогу атрымалі гаспадары — 3:2. Менавіта гэты паядынак і стаў адпраўным пунктам у гісторыі каманды. Адраджэнне калектыву звязана з імем [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якава Шапіры]], трэнера, які вывеў «аўтабудаўнікоў» у вышэйшы дывізіён у 2001 годзе. У 2012 годзе клуб заняў апошняе месца ў Вышэйшай лізе і патрапіў у стыкавыя матчы з «[[ФК Гарадзея|Гарадзеяй]]», што заняла другое месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лізе]]. У першым матчы «Тарпеда» саступіла з лікам 0:1, але ў другім здолела ўзяць рэванш — 4:0 — і захавала месца ў эліце. У верасні 2019 года галоўным трэнерам жодзінскай каманды стаў [[Юрый Пунтус]], які ў 2020 годзе здолеў прывесці клуб да яго першых у гісторыі бронзавых медалёў чэмпіянату Беларусі. === 2021 год === У пачатку [[Сезон 2021 ФК Тарпеда-БелАЗ|2021 года]] фан-рух клуба адмовіўся падтрымліваць клуб, пакуль у краіне працягваюцца палітычныя судовыя справы, збіццё і забойства людей за ўласныя меркаванні<ref>{{cite web|url = https://sport.tut.by/news/football/720682.html|title = Фанаты белорусских футбольных клубов массово объявляют о бойкоте матчей|date = 2021-02-28|work = [[TUT.BY]]|language = ru|access-date = 2021-02-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20210228190551/https://sport.tut.by/news/football/720682.html|archive-date = 2021-02-28|url-status = dead}}</ref>. У кваліфікацыі [[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|Лігі канферэнцый УЕФА 2020/2021]] клуб сустракаўся з дацкім «[[ФК Капенгаген|Капенгагенам]]». Праз міжнародныя санкцыі і [[Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978#Наступствы|паветраную блакаду]] «Тарпеда-БелАЗ» вымушана было правесці хатнюю гульню па-за межамі Беларусі. Першапачаткова разглядаўся варыянт з [[Тула|тульскім]] стадыёнам «[[Арсенал (стадыён, Тула)|Арсенал]]», аднак жодзінцам адмовілі, праз што хатняя гульня прайшла на стадыёне «[[Цэнтральны (стадыён, Казань)|Цэнтральны]]» ў горадзе [[Казань]], дзе каманда прайграла з лікам 0:5. Сезон у чэмпіянаце Беларусі атрымаўся няўдалым, каманда хутка апынулася ў ніжняй палове табліцы. У ліпені 2021 года Пунтус пакінуў пасаду галоўнага трэнера, якую заняў яго памочнік [[Сяргей Зяневіч]]. Трохі палепшыўшы вынікі ў другой палове сезона, жодзінская каманда фінішавала на восьмым месцы. === 2022 год === Сезон 2022 жодзінская каманда пачала пад кіраўніцтвам новага трэнера [[Дзмітрый Молаш|Дзмітрыя Молаша]]. Старт чэмпіянату атрымаўся няўдалым — каманда пацярпела паразы ў першых трох матчах, але неўзабаве выправіла становішча і апынулася ў сярэдзіне табліцы. Добрая гульня ў другой палове сезона дазваляла змагацца за больш высокія месцы, аднак няўпэўнены фініш пакінуў жодзінцаў на восьмым радку. === 2023 год === У 2023 годзе «Тарпеда-БелАЗ» добра пачало чэмпіянат, хутка апынуўшыся сярод лідараў у табліцы. 28 мая 2023 года клуб у другі раз здабыў Кубак Беларусі, перайграўшы ў фінале барысаўскі [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] (2:0). Дзякуючы гэтаму жодзінцы атрымалі месца ў Лізе канферэнцый УЕФА, дзе, аднак, адразу саступілі кіпрскаму [[ФК АЕК Ларнака|АЕКу]] і выбылі з далейшага розыгрышу. У чэмпіянаце праз шматлікія нічыі «Тарпеда-БелАЗ» хутка перастала прэтэндаваць на чэмпіёнства, аднак працягвала прэтэндаваць на бронзавыя медалі і ў выніку фінішавала на трэцім месцы, другі раз у гісторыі заваяваўшы медалі айчыннага чэмпіянату. == Папярэднія назвы == * 1961—1967: «Ракета» * 1967—1969: «Аўтазаводзец» * 1969—1988: «Тарпеда» * 1989—1992: БелАЗ * 1992—2010: «Тарпеда» * з 2011: «Тарпеда-БелАЗ» == Дасягненні == === БССР === * {{Зл}} [[Чэмпіянат БССР па футболе|Чэмпіён БССР]] (4): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1970|1970]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1971|1971]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1980|1980]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1981|1981]] * {{Ср}} Срэбраны прызёр [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1972|1972]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1985|1985]] * {{Бр}} Бронзавы [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1975|1975]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1982|1982]] * Уладальнік [[Кубак БССР па футболе|Кубка БССР]] (8): [[Кубак БССР па футболе 1969|1969]], [[Кубак БССР па футболе 1971|1971]], [[Кубак БССР па футболе 1972|1972]], [[Кубак БССР па футболе 1977|1977]], [[Кубак БССР па футболе 1978|1978]], [[Кубак БССР па футболе 1981|1981]], [[Кубак БССР па футболе 1982|1982]], [[Кубак БССР па футболе 1983|1983]] === Рэспубліка Беларусь === * {{Бр}} Бронзавы [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі]] (3): [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|2024]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|2016]], [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|2023]] * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]] * Самая буйная перамога — 7:1 («[[ФК Смаргонь|Смаргонь]]», 2021). * Самая буйная параза — 1:8 («[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск, 1992; «[[ФК Дынама-93 Мінск|Беларусь]]» Мінск, 1992/93). == Цяперашні склад == ''Станам на красавік 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''<ref>{{cite web|title=Основной состав|url=http://torpedo-belaz.by/team/osnovnoy-sostav/|work=Афіцыйны сайт «Тарпеда-БелАЗ»|date=|access-date=2024-03-28|lang=ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Сяргей Ігнатовіч]]||1992}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Цімафей Юрасаў]]||2003}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Макар Масленікаў||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|3|{{Сцяг|Украіна}}|Аб|Яўген Чагавец||1998}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзімір Манаеў||2004}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Кірыл Прамудраў]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1992}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Аляксей Залескі]]||1994}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ілья Руцкі]]||1999}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Рыгор Марцьянаў]]||2002}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Захар Баранок||2006}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Міхайрын||2005}} {{Ігрок|90|{{Сцяг|Сербія}}|Аб|Ненад Перавіч||2002}} {{Ігрок|96|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзіслаў Мялько||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|2|{{Сцяг|Кот-д'Івуар}}|ПА|Ламін Махамед Бамба||2005}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Арцём Быкаў]]||1992}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Будзько||2004}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Украіна}}|ПА|[[Аляксандр Бацішчаў]]||1991}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Міхаіл Ладуцька||2004}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Кролік||2005}} {{Ігрок|27|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Гаявы||2002}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Вадзім Пабудзей]]||1994}} {{Ігрок|68|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Даніла Жульпа||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Віталь Лісаковіч]]||1998}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Наджы Агба||2006}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Вадзім Кісялёў||2005}} {{Ігрок|29|{{Сцяг|Нігерыя}}|Нап|Стэфан Альфрэд||1997}} {{Ігрок|89|{{Сцяг|Расія}}|Нап|[[Аляксандр Французаў]]|у арэндзе з «[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыва]]»|2004}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Раман Жалезны|у «[[ФК Ліда|Лідзе]]» да снежня 2026 года|2004}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} Дзмітрый Лянцэвіч (нар. 1983) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Алег Чарнуха (нар. 1974) — начальнік каманды * {{Сцяг|Беларусь}} Валянцін Міхееў (нар. 1979) — старшы трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Юрэвіч]] (нар. 1979) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Андрэй Арэхва (нар. 1989) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Уладзімір Чарнуха (нар. 1995) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзімір Гаеў]] (нар. 1977) — трэнер брамнікаў === «Тарпеда-БелАЗ-2» === У сезоне 2026 рэзервовая каманда пад назвай «Тарпеда-БелАЗ-2» выступае ў [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лізе]] {{Склад}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арсеній Кітаеў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Назар Чыж||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Максім Вішнякоў||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Гардзей Кавалеўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Кароткі||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Дзмітрый Маклак||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Вячаслаў Астроўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Іван Садоўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Серада||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Фамін||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Станіслаў Бальцэвіч||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Кірыл Бязрукаў||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Павел Бязрукаў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Канстанцін Багдановіч||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Яраслаў Голубеў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Адрыян Каралёў||2008}} {{Падзел складу}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арсеній Стануль||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Мікіта Чалей||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Чаркас||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзмітрый Чаркас||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Яроцкі||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Платон Каролік||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мікіта Матусевіч||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Расія}}|Нап|Уладзіслаў Налівайка||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Уладзіслаў Скаўпнёў||2006}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб «Тарпеда-БелАЗ-2» === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзяніс Каролік]] (нар. 1979) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Гранькоў]] (нар. 1978) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Чаркас]] (нар. 1989) — трэнер брамнікаў == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=70|Сезон !width=150|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Першая]] (Д1) || '''13''' || 15 || 5 || 0 || 10 || <nowiki>13–31</nowiki> || '''10''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/16 фіналу]] || |- | 1992/93 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Першая]] (Д1) || '''17''' || 32 || 2 || 4 || 26 || <nowiki>17–68</nowiki> || '''8''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- | 1993/94 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Другая]] (Д2) || '''8''' || 28 || 8 || 10 || 10 || <nowiki>24–29</nowiki> || '''26''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|1/8 фіналу]] || |- | 1994/95 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Другая]] (Д2) || '''10''' || 30 || 11 || 6 || 13 || <nowiki>37–35</nowiki> || '''28''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/16 фіналу]] || |- | 1995 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другая]] (Д2) || '''11''' || 14 || 3 || 6 || 5 || <nowiki>13–15</nowiki> || '''15''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || |- | 1996 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Другая]] (Д2) || '''7''' || 24 || 8 || 9 || 7 || <nowiki>24–20</nowiki> || '''33''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || |- | 1997 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Другая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 14 || 8 || 8 || <nowiki>37–25</nowiki> || '''50''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/16 фіналу]] || |- | 1998 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Першая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 15 || 10 || 5 || <nowiki>58–31</nowiki> || '''55''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/16 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 11 || 11 || 8 || <nowiki>55–43</nowiki> || '''44''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/16 фіналу]] || |- | 2000 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 13 || 6 || 11 || <nowiki>44–36</nowiki> || '''45''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/16 фіналу]] || |- | 2001 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Першая]] (Д2) ||style="background:gold"| '''1''' || 28 || 21 || 3 || 4 || <nowiki>56–13</nowiki> || '''66''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 26 || 13 || 4 || 9 || <nowiki>38–27</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|1/8 фіналу]] || |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 10 || 7 || <nowiki>44–25</nowiki> || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|1/8 фіналу]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 30 || 19 || 2 || 9 || <nowiki>57–28</nowiki> || '''59''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/16 фіналу]] || |- | 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 14 || 5 || 7 || <nowiki>40–25</nowiki> || '''47''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/8 фіналу]] || |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 26 || 7 || 9 || 10 || <nowiki>21–27</nowiki> || '''30''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|Чвэрцьфінал]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 11 || 10 || 5 || <nowiki>28–21</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая]] (Д1) || '''13''' || 30 || 7 || 10 || 13 || <nowiki>25–36</nowiki> || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|1/8 фіналу]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 26 || 10 || 7 || 9 || <nowiki>31–22</nowiki> || '''37''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Фіналіст]] || |- |rowspan="2"| 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 33 || 7 || 7 || 19 || <nowiki>33–58</nowiki> || '''28''' || rowspan="2"|[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/16 фіналу]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць [[ФК СКВІЧ|СКВІЧа]], другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Першай лігі 2010]].}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || <nowiki>3–1</nowiki> || || |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 33 || 9 || 14 || 10 || <nowiki>37–41</nowiki> || '''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] || |- |rowspan="2"| 2012 ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 30 || 5 || 9 || 16 || <nowiki>17–39</nowiki> || '''24''' ||rowspan="2" style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|Паўфінал]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]», другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лігі 2012]].}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || <nowiki>4–1</nowiki> || || |- | [[Сезон 2013 ФК Тарпеда-БелАЗ|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 32 || 12 || 6 || 14 || <nowiki>33–38</nowiki> || '''42''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2014 ФК Тарпеда-БелАЗ|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 32 || 13 || 11 || 8 || <nowiki>38–30</nowiki> || '''50''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2015 ФК Тарпеда-БелАЗ|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 26 || 10 || 6 || 10 || <nowiki>31–29</nowiki> || '''36''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Тарпеда-БелАЗ|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 13 || 9 || 8 || <nowiki>47–33</nowiki> || '''48''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Тарпеда-БелАЗ|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 14 || 9 || 7 || <nowiki>43–27</nowiki> || '''51''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2018 ФК Тарпеда-БелАЗ|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 16 || 7 || 7 || <nowiki>36–18</nowiki> || '''55''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Тарпеда-БелАЗ|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 6 || 11 || <nowiki>41–36</nowiki> || '''45''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|Чвэрцьфінал]] || |- | 2020 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 16 || 8 || 6 || <nowiki>55–37</nowiki> || '''56''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Паўфінал]] || |- | 2021 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 10 || 6 || 14 || <nowiki>38–43</nowiki> || '''36''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Чвэрцьфінал]] || |- | 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 11 || 10 || 9 || <nowiki>35–32</nowiki> || '''43''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Уладальнік]] || |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 28 || 12 || 13 || 3 || <nowiki>33–18</nowiki> || '''49''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Паўфінал]] || |- |} {{notelist-ua}} === Еўракубкі === Дэбют клуба ў еўракубках адбыўся 1 ліпеня 2010 года: у першым кваліфікацыйным раўндзе Лігі Еўропы УЕФА 2010/11 жодзінцы (якія трапілі ў турнір у як фіналісты Кубка) упэўнена перамаглі ісландскі «[[ФК Фюлкір|Фюлкір]]», але ў другім саступілі клубу [[ОФК Бялград|ОФК]] з Сербіі. {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2|Клуб ! Першыя матчы ! Матчы ў адказ ! colspan=2|Вынік |- |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2010/2011|2010/2011]] |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 к/р |{{Сцяг|Ісландыя}} |[[ФК Фюлкір|Фюлкір (Рэйк’явік)]] |align="center"|3:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|3:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''6:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |2 к/р |{{Сцяг|Сербія}} |[[ОФК Бялград|ОФК (Бялград)]] |align="center"|2:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''2:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2015/2016|2015/2016]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 к/р |{{Сцяг|Албанія}} |[[ФК Кукесі|Кукесі]] |align="center"|0:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''0:2'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|2016/2017]] |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Венгрыя}} |[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]] |align="center"|2:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''3:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |3 к/р |{{Сцяг|Аўстрыя}} |[[ФК Рапід Вена|Рапід (Вена)]] |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''0:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|2020/2021]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |2 к/р |{{Сцяг|Данія}} |[[ФК Капенгаген|Капенгаген]] |align="center"|1:4 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:5 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''1:9'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2023/2024|2023/2024]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |2 к/р |{{Сцяг|Кіпр}} |[[ФК АЕК Ларнака|АЕК (Ларнака)]] |align="center"|2:3 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''3:4'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Алег Волах]] (1973—1976) * [[Міхаіл Якаўлевіч Андружэйчык|Міхаіл Андружэйчык]] (1993—1994)<ref>{{Cite web |title=Футбол. На 85-м году жизни умер заслуженный тренер Беларуси Михаил Андружейчик |url=https://www.pressball.by/news/football/376949 |language=ru |website=pressball.by |date=2021-01-21 |access-date=2022-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302192720/https://www.pressball.by/news/football/376949 |archive-date=2021-03-02 |url-status=dead }}</ref> * [[Пётр Міхееў]] (да 1999) * [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якаў Шапіра]] (2001 — ліпень 2004) * [[Юрый Малееў]] (ліпень 2004 — ліпень 2006) * [[Уладзімір Журавель]] (в. а. у ліпені — лістападзе 2006) * [[Алег Кубараў]] (лістапад 2006 — снежань 2009) * [[Аляксандр Бразевіч]] (студзень — ліпень 2010) * [[Сяргей Гурэнка]] (ліпень 2010 — май 2012) * [[Вадзім Бразоўскі]] (в. а. у маі — ліпені 2012; ліпень — лістапад 2012) * [[Ігар Крывушэнка]] (лістапад 2012 — ліпень 2017) * [[Алег Кубараў]] (ліпень 2017 — снежань 2018) * [[Вадзім Скрыпчанка]] (студзень — верасень 2019) * [[Сяргей Зяневіч]] (в.а. у верасні 2019) * [[Юрый Пунтус]] (верасень 2019 — ліпень 2021) * [[Сяргей Зяневіч]] (ліпень — снежань 2021) * [[Дзмітрый Молаш]] (снежань 2021 — снежань 2025) * [[Дзмітрый Лянцэвіч]] (са снежня 2025) {{div col end}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://torpedo-belaz.by Афіцыйны сайт] * {{globalsportsarchive|fk-tarpeda-belaz-zodzina/18863}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Тарпеда-БелАЗ}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Тарпеда-БелАЗ]] [[Катэгорыя:ФК Тарпеда-БелАЗ| ]] d5pnqv3c4qwx53g9vkg6ew9l3t5kix7 5146107 5146106 2026-05-24T14:20:38Z Reteeeee 3133 132326 /* Папярэднія назвы */ 5146107 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Тарпеда-БелАЗ |Лагатып = TorpedoZhodinoLogo.png |ШырыняЛагатыпа = 210px |ПоўнаяНазва = ТАА «Футбольны клуб „Тарпеда-БелАЗ“» |Мянушкі = |Горад = [[Жодзіна]], [[Беларусь]] |Заснаваны = [[1961]] |Стадыён = «[[Тарпеда (стадыён, Жодзіна)|Тарпеда]]» |Умяшчальнасць = 6500 |Кіраўнік = Станіслаў Вазняк |ПасадаКіраўніка = Дырэктар |Трэнер = Дзмітрый Лянцэвіч |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = 6 месца |Сайт = http://torpedo-belaz.by | pattern_la1 = _adidascondivot22wb | pattern_b1 = _adidascondivot22wb | pattern_ra1 = _adidascondivot22wb | pattern_sh1 = _adidaswhite | pattern_so1 = _color_3_stripes_black | leftarm1 = ffffff | body1 = ffffff | rightarm1 = ffffff | shorts1 = 000000 | socks1 = ffffff | pattern_la2 = _adidascondivo22bw | pattern_b2 = _adidascondivo22bw | pattern_ra2 = _adidascondivo22bw | pattern_sh2 = _adidascondivo20ww | pattern_so2 = _3_stripes_white | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = 000000 }} '''«Тарпеда-БелАЗ»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з горада [[Жодзіна]], заснаваны ў [[1961]] годзе. З 1992 года ўдзельнічае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]] (акрамя 1994—2001 гадоў). Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2016, 2023). == Гісторыя == Каманда была заснавана ў [[1961]] годзе, на базе [[Беларускі аўтамабільны завод|Беларускага аўтамабільнага завода]]. Першапачаткова мела назву «Ракета». Першы матч у гісторыі футбольны клуб з Жодзіна правёў 6 мая 1962 года. У [[Мінск]]у аўтазаводцам супрацьстаяла моцная каманда «Гвардзеец». Сустрэча праходзіла ў роўнай барацьбе, аднак перамогу атрымалі гаспадары — 3:2. Менавіта гэты паядынак і стаў адпраўным пунктам у гісторыі каманды. Адраджэнне калектыву звязана з імем [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якава Шапіры]], трэнера, які вывеў «аўтабудаўнікоў» у вышэйшы дывізіён у 2001 годзе. У 2012 годзе клуб заняў апошняе месца ў Вышэйшай лізе і патрапіў у стыкавыя матчы з «[[ФК Гарадзея|Гарадзеяй]]», што заняла другое месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лізе]]. У першым матчы «Тарпеда» саступіла з лікам 0:1, але ў другім здолела ўзяць рэванш — 4:0 — і захавала месца ў эліце. У верасні 2019 года галоўным трэнерам жодзінскай каманды стаў [[Юрый Пунтус]], які ў 2020 годзе здолеў прывесці клуб да яго першых у гісторыі бронзавых медалёў чэмпіянату Беларусі. === 2021 год === У пачатку [[Сезон 2021 ФК Тарпеда-БелАЗ|2021 года]] фан-рух клуба адмовіўся падтрымліваць клуб, пакуль у краіне працягваюцца палітычныя судовыя справы, збіццё і забойства людей за ўласныя меркаванні<ref>{{cite web|url = https://sport.tut.by/news/football/720682.html|title = Фанаты белорусских футбольных клубов массово объявляют о бойкоте матчей|date = 2021-02-28|work = [[TUT.BY]]|language = ru|access-date = 2021-02-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20210228190551/https://sport.tut.by/news/football/720682.html|archive-date = 2021-02-28|url-status = dead}}</ref>. У кваліфікацыі [[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|Лігі канферэнцый УЕФА 2020/2021]] клуб сустракаўся з дацкім «[[ФК Капенгаген|Капенгагенам]]». Праз міжнародныя санкцыі і [[Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978#Наступствы|паветраную блакаду]] «Тарпеда-БелАЗ» вымушана было правесці хатнюю гульню па-за межамі Беларусі. Першапачаткова разглядаўся варыянт з [[Тула|тульскім]] стадыёнам «[[Арсенал (стадыён, Тула)|Арсенал]]», аднак жодзінцам адмовілі, праз што хатняя гульня прайшла на стадыёне «[[Цэнтральны (стадыён, Казань)|Цэнтральны]]» ў горадзе [[Казань]], дзе каманда прайграла з лікам 0:5. Сезон у чэмпіянаце Беларусі атрымаўся няўдалым, каманда хутка апынулася ў ніжняй палове табліцы. У ліпені 2021 года Пунтус пакінуў пасаду галоўнага трэнера, якую заняў яго памочнік [[Сяргей Зяневіч]]. Трохі палепшыўшы вынікі ў другой палове сезона, жодзінская каманда фінішавала на восьмым месцы. === 2022 год === Сезон 2022 жодзінская каманда пачала пад кіраўніцтвам новага трэнера [[Дзмітрый Молаш|Дзмітрыя Молаша]]. Старт чэмпіянату атрымаўся няўдалым — каманда пацярпела паразы ў першых трох матчах, але неўзабаве выправіла становішча і апынулася ў сярэдзіне табліцы. Добрая гульня ў другой палове сезона дазваляла змагацца за больш высокія месцы, аднак няўпэўнены фініш пакінуў жодзінцаў на восьмым радку. === 2023 год === У 2023 годзе «Тарпеда-БелАЗ» добра пачало чэмпіянат, хутка апынуўшыся сярод лідараў у табліцы. 28 мая 2023 года клуб у другі раз здабыў Кубак Беларусі, перайграўшы ў фінале барысаўскі [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] (2:0). Дзякуючы гэтаму жодзінцы атрымалі месца ў Лізе канферэнцый УЕФА, дзе, аднак, адразу саступілі кіпрскаму [[ФК АЕК Ларнака|АЕКу]] і выбылі з далейшага розыгрышу. У чэмпіянаце праз шматлікія нічыі «Тарпеда-БелАЗ» хутка перастала прэтэндаваць на чэмпіёнства, аднак працягвала прэтэндаваць на бронзавыя медалі і ў выніку фінішавала на трэцім месцы, другі раз у гісторыі заваяваўшы медалі айчыннага чэмпіянату. == Папярэднія назвы == * 1961—1967: «Ракета» * 1967—1969: «Аўтазаводзец» * 1969—1988: «Тарпеда» * 1989—1992: «БелАЗ» * 1992—2010: «Тарпеда» * з 2011: «Тарпеда-БелАЗ» == Дасягненні == === БССР === * {{Зл}} [[Чэмпіянат БССР па футболе|Чэмпіён БССР]] (4): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1970|1970]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1971|1971]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1980|1980]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1981|1981]] * {{Ср}} Срэбраны прызёр [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1972|1972]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1985|1985]] * {{Бр}} Бронзавы [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1975|1975]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1982|1982]] * Уладальнік [[Кубак БССР па футболе|Кубка БССР]] (8): [[Кубак БССР па футболе 1969|1969]], [[Кубак БССР па футболе 1971|1971]], [[Кубак БССР па футболе 1972|1972]], [[Кубак БССР па футболе 1977|1977]], [[Кубак БССР па футболе 1978|1978]], [[Кубак БССР па футболе 1981|1981]], [[Кубак БССР па футболе 1982|1982]], [[Кубак БССР па футболе 1983|1983]] === Рэспубліка Беларусь === * {{Бр}} Бронзавы [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі]] (3): [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|2024]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|2016]], [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|2023]] * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]] * Самая буйная перамога — 7:1 («[[ФК Смаргонь|Смаргонь]]», 2021). * Самая буйная параза — 1:8 («[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск, 1992; «[[ФК Дынама-93 Мінск|Беларусь]]» Мінск, 1992/93). == Цяперашні склад == ''Станам на красавік 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''<ref>{{cite web|title=Основной состав|url=http://torpedo-belaz.by/team/osnovnoy-sostav/|work=Афіцыйны сайт «Тарпеда-БелАЗ»|date=|access-date=2024-03-28|lang=ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Сяргей Ігнатовіч]]||1992}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Цімафей Юрасаў]]||2003}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Макар Масленікаў||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|3|{{Сцяг|Украіна}}|Аб|Яўген Чагавец||1998}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзімір Манаеў||2004}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Кірыл Прамудраў]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1992}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Аляксей Залескі]]||1994}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ілья Руцкі]]||1999}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Рыгор Марцьянаў]]||2002}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Захар Баранок||2006}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Міхайрын||2005}} {{Ігрок|90|{{Сцяг|Сербія}}|Аб|Ненад Перавіч||2002}} {{Ігрок|96|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзіслаў Мялько||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|2|{{Сцяг|Кот-д'Івуар}}|ПА|Ламін Махамед Бамба||2005}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Арцём Быкаў]]||1992}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Будзько||2004}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Украіна}}|ПА|[[Аляксандр Бацішчаў]]||1991}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Міхаіл Ладуцька||2004}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Кролік||2005}} {{Ігрок|27|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Гаявы||2002}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Вадзім Пабудзей]]||1994}} {{Ігрок|68|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Даніла Жульпа||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Віталь Лісаковіч]]||1998}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Наджы Агба||2006}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Вадзім Кісялёў||2005}} {{Ігрок|29|{{Сцяг|Нігерыя}}|Нап|Стэфан Альфрэд||1997}} {{Ігрок|89|{{Сцяг|Расія}}|Нап|[[Аляксандр Французаў]]|у арэндзе з «[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыва]]»|2004}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Раман Жалезны|у «[[ФК Ліда|Лідзе]]» да снежня 2026 года|2004}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} Дзмітрый Лянцэвіч (нар. 1983) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Алег Чарнуха (нар. 1974) — начальнік каманды * {{Сцяг|Беларусь}} Валянцін Міхееў (нар. 1979) — старшы трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Юрэвіч]] (нар. 1979) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Андрэй Арэхва (нар. 1989) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Уладзімір Чарнуха (нар. 1995) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзімір Гаеў]] (нар. 1977) — трэнер брамнікаў === «Тарпеда-БелАЗ-2» === У сезоне 2026 рэзервовая каманда пад назвай «Тарпеда-БелАЗ-2» выступае ў [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лізе]] {{Склад}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арсеній Кітаеў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Назар Чыж||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Максім Вішнякоў||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Гардзей Кавалеўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Кароткі||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Дзмітрый Маклак||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Вячаслаў Астроўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Іван Садоўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Серада||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Фамін||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Станіслаў Бальцэвіч||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Кірыл Бязрукаў||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Павел Бязрукаў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Канстанцін Багдановіч||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Яраслаў Голубеў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Адрыян Каралёў||2008}} {{Падзел складу}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арсеній Стануль||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Мікіта Чалей||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Чаркас||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзмітрый Чаркас||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Яроцкі||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Платон Каролік||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мікіта Матусевіч||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Расія}}|Нап|Уладзіслаў Налівайка||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Уладзіслаў Скаўпнёў||2006}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб «Тарпеда-БелАЗ-2» === * {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзяніс Каролік]] (нар. 1979) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Гранькоў]] (нар. 1978) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Чаркас]] (нар. 1989) — трэнер брамнікаў == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=70|Сезон !width=150|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Першая]] (Д1) || '''13''' || 15 || 5 || 0 || 10 || <nowiki>13–31</nowiki> || '''10''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/16 фіналу]] || |- | 1992/93 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Першая]] (Д1) || '''17''' || 32 || 2 || 4 || 26 || <nowiki>17–68</nowiki> || '''8''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- | 1993/94 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Другая]] (Д2) || '''8''' || 28 || 8 || 10 || 10 || <nowiki>24–29</nowiki> || '''26''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|1/8 фіналу]] || |- | 1994/95 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Другая]] (Д2) || '''10''' || 30 || 11 || 6 || 13 || <nowiki>37–35</nowiki> || '''28''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/16 фіналу]] || |- | 1995 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другая]] (Д2) || '''11''' || 14 || 3 || 6 || 5 || <nowiki>13–15</nowiki> || '''15''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || |- | 1996 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Другая]] (Д2) || '''7''' || 24 || 8 || 9 || 7 || <nowiki>24–20</nowiki> || '''33''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || |- | 1997 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Другая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 14 || 8 || 8 || <nowiki>37–25</nowiki> || '''50''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/16 фіналу]] || |- | 1998 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Першая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 15 || 10 || 5 || <nowiki>58–31</nowiki> || '''55''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/16 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 11 || 11 || 8 || <nowiki>55–43</nowiki> || '''44''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/16 фіналу]] || |- | 2000 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 13 || 6 || 11 || <nowiki>44–36</nowiki> || '''45''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/16 фіналу]] || |- | 2001 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Першая]] (Д2) ||style="background:gold"| '''1''' || 28 || 21 || 3 || 4 || <nowiki>56–13</nowiki> || '''66''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 26 || 13 || 4 || 9 || <nowiki>38–27</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|1/8 фіналу]] || |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 10 || 7 || <nowiki>44–25</nowiki> || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|1/8 фіналу]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 30 || 19 || 2 || 9 || <nowiki>57–28</nowiki> || '''59''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/16 фіналу]] || |- | 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 14 || 5 || 7 || <nowiki>40–25</nowiki> || '''47''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/8 фіналу]] || |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 26 || 7 || 9 || 10 || <nowiki>21–27</nowiki> || '''30''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|Чвэрцьфінал]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 11 || 10 || 5 || <nowiki>28–21</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая]] (Д1) || '''13''' || 30 || 7 || 10 || 13 || <nowiki>25–36</nowiki> || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|1/8 фіналу]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 26 || 10 || 7 || 9 || <nowiki>31–22</nowiki> || '''37''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Фіналіст]] || |- |rowspan="2"| 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 33 || 7 || 7 || 19 || <nowiki>33–58</nowiki> || '''28''' || rowspan="2"|[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/16 фіналу]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць [[ФК СКВІЧ|СКВІЧа]], другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Першай лігі 2010]].}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || <nowiki>3–1</nowiki> || || |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 33 || 9 || 14 || 10 || <nowiki>37–41</nowiki> || '''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] || |- |rowspan="2"| 2012 ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 30 || 5 || 9 || 16 || <nowiki>17–39</nowiki> || '''24''' ||rowspan="2" style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|Паўфінал]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]», другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лігі 2012]].}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || <nowiki>4–1</nowiki> || || |- | [[Сезон 2013 ФК Тарпеда-БелАЗ|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 32 || 12 || 6 || 14 || <nowiki>33–38</nowiki> || '''42''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2014 ФК Тарпеда-БелАЗ|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 32 || 13 || 11 || 8 || <nowiki>38–30</nowiki> || '''50''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2015 ФК Тарпеда-БелАЗ|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 26 || 10 || 6 || 10 || <nowiki>31–29</nowiki> || '''36''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Тарпеда-БелАЗ|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 13 || 9 || 8 || <nowiki>47–33</nowiki> || '''48''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Тарпеда-БелАЗ|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 14 || 9 || 7 || <nowiki>43–27</nowiki> || '''51''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2018 ФК Тарпеда-БелАЗ|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 16 || 7 || 7 || <nowiki>36–18</nowiki> || '''55''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Тарпеда-БелАЗ|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 6 || 11 || <nowiki>41–36</nowiki> || '''45''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|Чвэрцьфінал]] || |- | 2020 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 16 || 8 || 6 || <nowiki>55–37</nowiki> || '''56''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Паўфінал]] || |- | 2021 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 10 || 6 || 14 || <nowiki>38–43</nowiki> || '''36''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Чвэрцьфінал]] || |- | 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 11 || 10 || 9 || <nowiki>35–32</nowiki> || '''43''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Уладальнік]] || |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 28 || 12 || 13 || 3 || <nowiki>33–18</nowiki> || '''49''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Паўфінал]] || |- |} {{notelist-ua}} === Еўракубкі === Дэбют клуба ў еўракубках адбыўся 1 ліпеня 2010 года: у першым кваліфікацыйным раўндзе Лігі Еўропы УЕФА 2010/11 жодзінцы (якія трапілі ў турнір у як фіналісты Кубка) упэўнена перамаглі ісландскі «[[ФК Фюлкір|Фюлкір]]», але ў другім саступілі клубу [[ОФК Бялград|ОФК]] з Сербіі. {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2|Клуб ! Першыя матчы ! Матчы ў адказ ! colspan=2|Вынік |- |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2010/2011|2010/2011]] |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 к/р |{{Сцяг|Ісландыя}} |[[ФК Фюлкір|Фюлкір (Рэйк’явік)]] |align="center"|3:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|3:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''6:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |2 к/р |{{Сцяг|Сербія}} |[[ОФК Бялград|ОФК (Бялград)]] |align="center"|2:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''2:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2015/2016|2015/2016]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 к/р |{{Сцяг|Албанія}} |[[ФК Кукесі|Кукесі]] |align="center"|0:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''0:2'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|2016/2017]] |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Венгрыя}} |[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]] |align="center"|2:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''3:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |3 к/р |{{Сцяг|Аўстрыя}} |[[ФК Рапід Вена|Рапід (Вена)]] |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''0:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|2020/2021]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |2 к/р |{{Сцяг|Данія}} |[[ФК Капенгаген|Капенгаген]] |align="center"|1:4 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:5 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''1:9'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2023/2024|2023/2024]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |2 к/р |{{Сцяг|Кіпр}} |[[ФК АЕК Ларнака|АЕК (Ларнака)]] |align="center"|2:3 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''3:4'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Алег Волах]] (1973—1976) * [[Міхаіл Якаўлевіч Андружэйчык|Міхаіл Андружэйчык]] (1993—1994)<ref>{{Cite web |title=Футбол. На 85-м году жизни умер заслуженный тренер Беларуси Михаил Андружейчик |url=https://www.pressball.by/news/football/376949 |language=ru |website=pressball.by |date=2021-01-21 |access-date=2022-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302192720/https://www.pressball.by/news/football/376949 |archive-date=2021-03-02 |url-status=dead }}</ref> * [[Пётр Міхееў]] (да 1999) * [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якаў Шапіра]] (2001 — ліпень 2004) * [[Юрый Малееў]] (ліпень 2004 — ліпень 2006) * [[Уладзімір Журавель]] (в. а. у ліпені — лістападзе 2006) * [[Алег Кубараў]] (лістапад 2006 — снежань 2009) * [[Аляксандр Бразевіч]] (студзень — ліпень 2010) * [[Сяргей Гурэнка]] (ліпень 2010 — май 2012) * [[Вадзім Бразоўскі]] (в. а. у маі — ліпені 2012; ліпень — лістапад 2012) * [[Ігар Крывушэнка]] (лістапад 2012 — ліпень 2017) * [[Алег Кубараў]] (ліпень 2017 — снежань 2018) * [[Вадзім Скрыпчанка]] (студзень — верасень 2019) * [[Сяргей Зяневіч]] (в.а. у верасні 2019) * [[Юрый Пунтус]] (верасень 2019 — ліпень 2021) * [[Сяргей Зяневіч]] (ліпень — снежань 2021) * [[Дзмітрый Молаш]] (снежань 2021 — снежань 2025) * [[Дзмітрый Лянцэвіч]] (са снежня 2025) {{div col end}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://torpedo-belaz.by Афіцыйны сайт] * {{globalsportsarchive|fk-tarpeda-belaz-zodzina/18863}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Тарпеда-БелАЗ}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Тарпеда-БелАЗ]] [[Катэгорыя:ФК Тарпеда-БелАЗ| ]] 46kwcl52oq2pk34wkxwbii7sqemdjzg 5146109 5146107 2026-05-24T14:25:10Z Reteeeee 3133 132326 /* Трэнерскі штаб «Тарпеда-БелАЗ-2» */ 5146109 wikitext text/x-wiki {{Футбольны клуб |Назва = Тарпеда-БелАЗ |Лагатып = TorpedoZhodinoLogo.png |ШырыняЛагатыпа = 210px |ПоўнаяНазва = ТАА «Футбольны клуб „Тарпеда-БелАЗ“» |Мянушкі = |Горад = [[Жодзіна]], [[Беларусь]] |Заснаваны = [[1961]] |Стадыён = «[[Тарпеда (стадыён, Жодзіна)|Тарпеда]]» |Умяшчальнасць = 6500 |Кіраўнік = Станіслаў Вазняк |ПасадаКіраўніка = Дырэктар |Трэнер = Дзмітрый Лянцэвіч |Чэмпіянат = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]] |Сезон = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]] |Месца = 6 месца |Сайт = http://torpedo-belaz.by | pattern_la1 = _adidascondivot22wb | pattern_b1 = _adidascondivot22wb | pattern_ra1 = _adidascondivot22wb | pattern_sh1 = _adidaswhite | pattern_so1 = _color_3_stripes_black | leftarm1 = ffffff | body1 = ffffff | rightarm1 = ffffff | shorts1 = 000000 | socks1 = ffffff | pattern_la2 = _adidascondivo22bw | pattern_b2 = _adidascondivo22bw | pattern_ra2 = _adidascondivo22bw | pattern_sh2 = _adidascondivo20ww | pattern_so2 = _3_stripes_white | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = 000000 }} '''«Тарпеда-БелАЗ»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з горада [[Жодзіна]], заснаваны ў [[1961]] годзе. З 1992 года ўдзельнічае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]] (акрамя 1994—2001 гадоў). Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2016, 2023). == Гісторыя == Каманда была заснавана ў [[1961]] годзе, на базе [[Беларускі аўтамабільны завод|Беларускага аўтамабільнага завода]]. Першапачаткова мела назву «Ракета». Першы матч у гісторыі футбольны клуб з Жодзіна правёў 6 мая 1962 года. У [[Мінск]]у аўтазаводцам супрацьстаяла моцная каманда «Гвардзеец». Сустрэча праходзіла ў роўнай барацьбе, аднак перамогу атрымалі гаспадары — 3:2. Менавіта гэты паядынак і стаў адпраўным пунктам у гісторыі каманды. Адраджэнне калектыву звязана з імем [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якава Шапіры]], трэнера, які вывеў «аўтабудаўнікоў» у вышэйшы дывізіён у 2001 годзе. У 2012 годзе клуб заняў апошняе месца ў Вышэйшай лізе і патрапіў у стыкавыя матчы з «[[ФК Гарадзея|Гарадзеяй]]», што заняла другое месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лізе]]. У першым матчы «Тарпеда» саступіла з лікам 0:1, але ў другім здолела ўзяць рэванш — 4:0 — і захавала месца ў эліце. У верасні 2019 года галоўным трэнерам жодзінскай каманды стаў [[Юрый Пунтус]], які ў 2020 годзе здолеў прывесці клуб да яго першых у гісторыі бронзавых медалёў чэмпіянату Беларусі. === 2021 год === У пачатку [[Сезон 2021 ФК Тарпеда-БелАЗ|2021 года]] фан-рух клуба адмовіўся падтрымліваць клуб, пакуль у краіне працягваюцца палітычныя судовыя справы, збіццё і забойства людей за ўласныя меркаванні<ref>{{cite web|url = https://sport.tut.by/news/football/720682.html|title = Фанаты белорусских футбольных клубов массово объявляют о бойкоте матчей|date = 2021-02-28|work = [[TUT.BY]]|language = ru|access-date = 2021-02-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20210228190551/https://sport.tut.by/news/football/720682.html|archive-date = 2021-02-28|url-status = dead}}</ref>. У кваліфікацыі [[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|Лігі канферэнцый УЕФА 2020/2021]] клуб сустракаўся з дацкім «[[ФК Капенгаген|Капенгагенам]]». Праз міжнародныя санкцыі і [[Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978#Наступствы|паветраную блакаду]] «Тарпеда-БелАЗ» вымушана было правесці хатнюю гульню па-за межамі Беларусі. Першапачаткова разглядаўся варыянт з [[Тула|тульскім]] стадыёнам «[[Арсенал (стадыён, Тула)|Арсенал]]», аднак жодзінцам адмовілі, праз што хатняя гульня прайшла на стадыёне «[[Цэнтральны (стадыён, Казань)|Цэнтральны]]» ў горадзе [[Казань]], дзе каманда прайграла з лікам 0:5. Сезон у чэмпіянаце Беларусі атрымаўся няўдалым, каманда хутка апынулася ў ніжняй палове табліцы. У ліпені 2021 года Пунтус пакінуў пасаду галоўнага трэнера, якую заняў яго памочнік [[Сяргей Зяневіч]]. Трохі палепшыўшы вынікі ў другой палове сезона, жодзінская каманда фінішавала на восьмым месцы. === 2022 год === Сезон 2022 жодзінская каманда пачала пад кіраўніцтвам новага трэнера [[Дзмітрый Молаш|Дзмітрыя Молаша]]. Старт чэмпіянату атрымаўся няўдалым — каманда пацярпела паразы ў першых трох матчах, але неўзабаве выправіла становішча і апынулася ў сярэдзіне табліцы. Добрая гульня ў другой палове сезона дазваляла змагацца за больш высокія месцы, аднак няўпэўнены фініш пакінуў жодзінцаў на восьмым радку. === 2023 год === У 2023 годзе «Тарпеда-БелАЗ» добра пачало чэмпіянат, хутка апынуўшыся сярод лідараў у табліцы. 28 мая 2023 года клуб у другі раз здабыў Кубак Беларусі, перайграўшы ў фінале барысаўскі [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] (2:0). Дзякуючы гэтаму жодзінцы атрымалі месца ў Лізе канферэнцый УЕФА, дзе, аднак, адразу саступілі кіпрскаму [[ФК АЕК Ларнака|АЕКу]] і выбылі з далейшага розыгрышу. У чэмпіянаце праз шматлікія нічыі «Тарпеда-БелАЗ» хутка перастала прэтэндаваць на чэмпіёнства, аднак працягвала прэтэндаваць на бронзавыя медалі і ў выніку фінішавала на трэцім месцы, другі раз у гісторыі заваяваўшы медалі айчыннага чэмпіянату. == Папярэднія назвы == * 1961—1967: «Ракета» * 1967—1969: «Аўтазаводзец» * 1969—1988: «Тарпеда» * 1989—1992: «БелАЗ» * 1992—2010: «Тарпеда» * з 2011: «Тарпеда-БелАЗ» == Дасягненні == === БССР === * {{Зл}} [[Чэмпіянат БССР па футболе|Чэмпіён БССР]] (4): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1970|1970]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1971|1971]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1980|1980]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1981|1981]] * {{Ср}} Срэбраны прызёр [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1972|1972]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1985|1985]] * {{Бр}} Бронзавы [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1975|1975]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1982|1982]] * Уладальнік [[Кубак БССР па футболе|Кубка БССР]] (8): [[Кубак БССР па футболе 1969|1969]], [[Кубак БССР па футболе 1971|1971]], [[Кубак БССР па футболе 1972|1972]], [[Кубак БССР па футболе 1977|1977]], [[Кубак БССР па футболе 1978|1978]], [[Кубак БССР па футболе 1981|1981]], [[Кубак БССР па футболе 1982|1982]], [[Кубак БССР па футболе 1983|1983]] === Рэспубліка Беларусь === * {{Бр}} Бронзавы [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі]] (3): [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|2024]] * Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|2016]], [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|2023]] * Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]] * Самая буйная перамога — 7:1 («[[ФК Смаргонь|Смаргонь]]», 2021). * Самая буйная параза — 1:8 («[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск, 1992; «[[ФК Дынама-93 Мінск|Беларусь]]» Мінск, 1992/93). == Цяперашні склад == ''Станам на красавік 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''<ref>{{cite web|title=Основной состав|url=http://torpedo-belaz.by/team/osnovnoy-sostav/|work=Афіцыйны сайт «Тарпеда-БелАЗ»|date=|access-date=2024-03-28|lang=ru}}</ref>. {{Склад}} {{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Сяргей Ігнатовіч]]||1992}} {{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Цімафей Юрасаў]]||2003}} {{Ігрок|99|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Макар Масленікаў||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|3|{{Сцяг|Украіна}}|Аб|Яўген Чагавец||1998}} {{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзімір Манаеў||2004}} {{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Кірыл Прамудраў]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1992}} {{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Аляксей Залескі]]||1994}} {{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ілья Руцкі]]||1999}} {{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Рыгор Марцьянаў]]||2002}} {{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Захар Баранок||2006}} {{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Міхайрын||2005}} {{Ігрок|90|{{Сцяг|Сербія}}|Аб|Ненад Перавіч||2002}} {{Ігрок|96|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзіслаў Мялько||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|2|{{Сцяг|Кот-д'Івуар}}|ПА|Ламін Махамед Бамба||2005}} {{Падзел складу}} {{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Арцём Быкаў]]||1992}} {{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Будзько||2004}} {{Ігрок|9|{{Сцяг|Украіна}}|ПА|[[Аляксандр Бацішчаў]]||1991}} {{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Міхаіл Ладуцька||2004}} {{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Кролік||2005}} {{Ігрок|27|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Гаявы||2002}} {{Ігрок|30|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Вадзім Пабудзей]]||1994}} {{Ігрок|68|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Даніла Жульпа||2004}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Віталь Лісаковіч]]||1998}} {{Ігрок|16|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Наджы Агба||2006}} {{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Вадзім Кісялёў||2005}} {{Ігрок|29|{{Сцяг|Нігерыя}}|Нап|Стэфан Альфрэд||1997}} {{Ігрок|89|{{Сцяг|Расія}}|Нап|[[Аляксандр Французаў]]|у арэндзе з «[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыва]]»|2004}} {{Канец складу}} === Ігракі ў арэндзе === {{Склад}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Раман Жалезны|у «[[ФК Ліда|Лідзе]]» да снежня 2026 года|2004}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб === * {{Сцяг|Беларусь}} Дзмітрый Лянцэвіч (нар. 1983) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Алег Чарнуха (нар. 1974) — начальнік каманды * {{Сцяг|Беларусь}} Валянцін Міхееў (нар. 1979) — старшы трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Юрэвіч]] (нар. 1979) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Андрэй Арэхва (нар. 1989) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Уладзімір Чарнуха (нар. 1995) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзімір Гаеў]] (нар. 1977) — трэнер брамнікаў === «Тарпеда-БелАЗ-2» === У сезоне 2026 рэзервовая каманда пад назвай «Тарпеда-БелАЗ-2» выступае ў [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лізе]] {{Склад}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арсеній Кітаеў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Назар Чыж||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Максім Вішнякоў||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Гардзей Кавалеўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Кароткі||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Дзмітрый Маклак||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Вячаслаў Астроўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Іван Садоўскі||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Серада||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Фамін||2007}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Станіслаў Бальцэвіч||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Кірыл Бязрукаў||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Павел Бязрукаў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Канстанцін Багдановіч||2006}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Яраслаў Голубеў||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Адрыян Каралёў||2008}} {{Падзел складу}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арсеній Стануль||2007}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Мікіта Чалей||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Чаркас||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзмітрый Чаркас||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Яроцкі||2006}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Платон Каролік||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мікіта Матусевіч||2009}} {{Ігрок||{{Сцяг|Расія}}|Нап|Уладзіслаў Налівайка||2008}} {{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Уладзіслаў Скаўпнёў||2006}} {{Канец складу}} === Трэнерскі штаб «Тарпеда-БелАЗ-2» === * {{Сцяг|Беларусь}} Дзяніс Каролік (нар. 1979) — галоўны трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Гранькоў]] (нар. 1978) — трэнер * {{Сцяг|Беларусь}} Аляксандр Чаркас (нар. 1989) — трэнер брамнікаў == Статыстыка выступленняў == === Чэмпіянат і Кубак Беларусі === {|class="wikitable" style="text-align: center;" !width=70|Сезон !width=150|Ліга !width=30|{{Comment|М|Месца}} !width=30|{{Comment|Г|Гульняў}} !width=30|{{Comment|В|Перамогі}} !width=30|{{Comment|Н|Нічыі}} !width=30|{{Comment|П|Паражэнні}} !width=60|Галы !width=45|Ачкі !width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]] !width=200|Заўвагі |- | 1992 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Першая]] (Д1) || '''13''' || 15 || 5 || 0 || 10 || <nowiki>13–31</nowiki> || '''10''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/16 фіналу]] || |- | 1992/93 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Першая]] (Д1) || '''17''' || 32 || 2 || 4 || 26 || <nowiki>17–68</nowiki> || '''8''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] |- | 1993/94 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Другая]] (Д2) || '''8''' || 28 || 8 || 10 || 10 || <nowiki>24–29</nowiki> || '''26''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|1/8 фіналу]] || |- | 1994/95 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Другая]] (Д2) || '''10''' || 30 || 11 || 6 || 13 || <nowiki>37–35</nowiki> || '''28''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/16 фіналу]] || |- | 1995 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другая]] (Д2) || '''11''' || 14 || 3 || 6 || 5 || <nowiki>13–15</nowiki> || '''15''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] || |- | 1996 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Другая]] (Д2) || '''7''' || 24 || 8 || 9 || 7 || <nowiki>24–20</nowiki> || '''33''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] || |- | 1997 ||style="background:#D0F0C0"| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Другая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 14 || 8 || 8 || <nowiki>37–25</nowiki> || '''50''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/16 фіналу]] || |- | 1998 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Першая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 15 || 10 || 5 || <nowiki>58–31</nowiki> || '''55''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/16 фіналу]] || Змена назваў ліг |- | 1999 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 11 || 11 || 8 || <nowiki>55–43</nowiki> || '''44''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/16 фіналу]] || |- | 2000 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 13 || 6 || 11 || <nowiki>44–36</nowiki> || '''45''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/16 фіналу]] || |- | 2001 ||style="background:#D0F0C0"| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Першая]] (Д2) ||style="background:gold"| '''1''' || 28 || 21 || 3 || 4 || <nowiki>56–13</nowiki> || '''66''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]] |- | 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 26 || 13 || 4 || 9 || <nowiki>38–27</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|1/8 фіналу]] || |- | 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 10 || 7 || <nowiki>44–25</nowiki> || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|1/8 фіналу]] || |- | 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 30 || 19 || 2 || 9 || <nowiki>57–28</nowiki> || '''59''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/16 фіналу]] || |- | 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 14 || 5 || 7 || <nowiki>40–25</nowiki> || '''47''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/8 фіналу]] || |- | 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 26 || 7 || 9 || 10 || <nowiki>21–27</nowiki> || '''30''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|Чвэрцьфінал]] || |- | 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 11 || 10 || 5 || <nowiki>28–21</nowiki> || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] || |- | 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая]] (Д1) || '''13''' || 30 || 7 || 10 || 13 || <nowiki>25–36</nowiki> || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|1/8 фіналу]] || |- | 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 26 || 10 || 7 || 9 || <nowiki>31–22</nowiki> || '''37''' ||style="background:silver"|[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Фіналіст]] || |- |rowspan="2"| 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 33 || 7 || 7 || 19 || <nowiki>33–58</nowiki> || '''28''' || rowspan="2"|[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/16 фіналу]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць [[ФК СКВІЧ|СКВІЧа]], другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Першай лігі 2010]].}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || <nowiki>3–1</nowiki> || || |- | 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 33 || 9 || 14 || 10 || <nowiki>37–41</nowiki> || '''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] || |- |rowspan="2"| 2012 ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 30 || 5 || 9 || 16 || <nowiki>17–39</nowiki> || '''24''' ||rowspan="2" style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|Паўфінал]] || |- | Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]», другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лігі 2012]].}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || <nowiki>4–1</nowiki> || || |- | [[Сезон 2013 ФК Тарпеда-БелАЗ|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 32 || 12 || 6 || 14 || <nowiki>33–38</nowiki> || '''42''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2014 ФК Тарпеда-БелАЗ|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 32 || 13 || 11 || 8 || <nowiki>38–30</nowiki> || '''50''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/16 фіналу]] || |- | [[Сезон 2015 ФК Тарпеда-БелАЗ|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 26 || 10 || 6 || 10 || <nowiki>31–29</nowiki> || '''36''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2016 ФК Тарпеда-БелАЗ|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 13 || 9 || 8 || <nowiki>47–33</nowiki> || '''48''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|Чвэрцьфінал]] || |- | [[Сезон 2017 ФК Тарпеда-БелАЗ|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 14 || 9 || 7 || <nowiki>43–27</nowiki> || '''51''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2018 ФК Тарпеда-БелАЗ|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 16 || 7 || 7 || <nowiki>36–18</nowiki> || '''55''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/8 фіналу]] || |- | [[Сезон 2019 ФК Тарпеда-БелАЗ|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 6 || 11 || <nowiki>41–36</nowiki> || '''45''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|Чвэрцьфінал]] || |- | 2020 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 30 || 16 || 8 || 6 || <nowiki>55–37</nowiki> || '''56''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Паўфінал]] || |- | 2021 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 10 || 6 || 14 || <nowiki>38–43</nowiki> || '''36''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Чвэрцьфінал]] || |- | 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 11 || 10 || 9 || <nowiki>35–32</nowiki> || '''43''' ||style="background:gold"|[[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Уладальнік]] || |- | 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая]] (Д1) || style="background:#cc9966"|'''3''' || 28 || 12 || 13 || 3 || <nowiki>33–18</nowiki> || '''49''' ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Паўфінал]] || |- |} {{notelist-ua}} === Еўракубкі === Дэбют клуба ў еўракубках адбыўся 1 ліпеня 2010 года: у першым кваліфікацыйным раўндзе Лігі Еўропы УЕФА 2010/11 жодзінцы (якія трапілі ў турнір у як фіналісты Кубка) упэўнена перамаглі ісландскі «[[ФК Фюлкір|Фюлкір]]», але ў другім саступілі клубу [[ОФК Бялград|ОФК]] з Сербіі. {| class="wikitable" ! Сезон ! Кубак ! Раўнд ! colspan=2|Клуб ! Першыя матчы ! Матчы ў адказ ! colspan=2|Вынік |- |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2010/2011|2010/2011]] |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 к/р |{{Сцяг|Ісландыя}} |[[ФК Фюлкір|Фюлкір (Рэйк’явік)]] |align="center"|3:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|3:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''6:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |2 к/р |{{Сцяг|Сербія}} |[[ОФК Бялград|ОФК (Бялград)]] |align="center"|2:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:1 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''2:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга Еўропы УЕФА 2015/2016|2015/2016]] |[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |1 к/р |{{Сцяг|Албанія}} |[[ФК Кукесі|Кукесі]] |align="center"|0:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''0:2'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|2016/2017]] |rowspan="2"|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]] |2 к/р |{{Сцяг|Венгрыя}} |[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]] |align="center"|2:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|1:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''3:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]] |- |3 к/р |{{Сцяг|Аўстрыя}} |[[ФК Рапід Вена|Рапід (Вена)]] |align="center"|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''0:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|2020/2021]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |2 к/р |{{Сцяг|Данія}} |[[ФК Капенгаген|Капенгаген]] |align="center"|1:4 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|0:5 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|'''1:9'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |[[Ліга канферэнцый УЕФА 2023/2024|2023/2024]] |[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]] |2 к/р |{{Сцяг|Кіпр}} |[[ФК АЕК Ларнака|АЕК (Ларнака)]] |align="center"|2:3 ({{Comment|Х|Хатні}}) |align="center"|1:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}}) |align="center"|'''3:4'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]] |- |} == Галоўныя трэнеры == {{div col|2}} * [[Алег Волах]] (1973—1976) * [[Міхаіл Якаўлевіч Андружэйчык|Міхаіл Андружэйчык]] (1993—1994)<ref>{{Cite web |title=Футбол. На 85-м году жизни умер заслуженный тренер Беларуси Михаил Андружейчик |url=https://www.pressball.by/news/football/376949 |language=ru |website=pressball.by |date=2021-01-21 |access-date=2022-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302192720/https://www.pressball.by/news/football/376949 |archive-date=2021-03-02 |url-status=dead }}</ref> * [[Пётр Міхееў]] (да 1999) * [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якаў Шапіра]] (2001 — ліпень 2004) * [[Юрый Малееў]] (ліпень 2004 — ліпень 2006) * [[Уладзімір Журавель]] (в. а. у ліпені — лістападзе 2006) * [[Алег Кубараў]] (лістапад 2006 — снежань 2009) * [[Аляксандр Бразевіч]] (студзень — ліпень 2010) * [[Сяргей Гурэнка]] (ліпень 2010 — май 2012) * [[Вадзім Бразоўскі]] (в. а. у маі — ліпені 2012; ліпень — лістапад 2012) * [[Ігар Крывушэнка]] (лістапад 2012 — ліпень 2017) * [[Алег Кубараў]] (ліпень 2017 — снежань 2018) * [[Вадзім Скрыпчанка]] (студзень — верасень 2019) * [[Сяргей Зяневіч]] (в.а. у верасні 2019) * [[Юрый Пунтус]] (верасень 2019 — ліпень 2021) * [[Сяргей Зяневіч]] (ліпень — снежань 2021) * [[Дзмітрый Молаш]] (снежань 2021 — снежань 2025) * [[Дзмітрый Лянцэвіч]] (са снежня 2025) {{div col end}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://torpedo-belaz.by Афіцыйны сайт] * {{globalsportsarchive|fk-tarpeda-belaz-zodzina/18863}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Тарпеда-БелАЗ}} {{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}} [[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Тарпеда-БелАЗ]] [[Катэгорыя:ФК Тарпеда-БелАЗ| ]] a6woxruk7ztgw320xnehv5h1mtwbspo 0 185768 5146162 4619179 2026-05-24T18:54:29Z Kiryienka 26582 /* Спасылкі */ 5146162 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Амерыка (значэнні)}} [[Файл:Амерыка гістарычны раён Гомеля 1910 год.png|міні|Тэрыторыя гомельскай «Амерыкі» (выкарыстаны план 1910 г.).]] '''Амерыка''' — гістарычны раён горада Гомеля, былая яго ўскраіна. Меў асаблівую канфігурацыю, якую складалі вуліца Кавальная (цяпер [[Інтэрнацыянальная вуліца (Гомель)|Інтэрнацыянальная]]) (паўночны усход, усход і паўднёвы усход), Конная плошча (цяпер тэрыторыя Цэнтральнага рынку) (поўнач) і палатно Лібава-Роменскай чыгункі да адпаведнага вакзала (паўночны захад, захад, паўднёвы захад, поўдзень). Як праходзіў адзін з адрэзкаў мяжы на паўночным усходзе (вуліца Замкавая), у краязнаўчай літаратуры пачатку ХХ стагоддзя не згадваецца<ref name=":0">[https://dlib.rsl.ru/viewer/01003083761#?page=14 Жудро, Ф. А. Город Гомель (Могилевской губ.) : с 68 автотипиями / сост. Ф. А. Жудро, И. А. Сербов, и Д. И. Довгялло. — Вильна : Сев.-Зап. отд. Имп. Русского географического о-ва, 1911. — С. 12.] </ref>. Адзін з пачынальнікаў гомельскага краязнаўства [[Леў Аляксеевіч Вінаградаў|Л. Вінаградаў]] прыводзіў у сваёй працы (1900 г.) варыянт назвы раёна — Новая Амерыка<ref>Виноградов, Л. Гомель. Его прошлое и настоящее. 1142—1900 гг. / Л. Виноградов [Репринт. изд.]. — Гомель: КИПУП «Сож», 2005. — С. 38.</ref>, варыяцыя якой — Нова-Амерыка — сустракаецца ў гомельскай прэсе пачатку ХХ ст.<ref>Полесская жизнь. — 1911. — 11 января. — С. 4.</ref> Спецыфіка крыніц, складзеных на рускай мове, не дазваляе меркаваць аб асаблівасцях вымаўлення гомельцамі асноўнай назвы ў часы яе бытавання, г.зн. невядома, існавала яна выключна ў форме ''«Америка»'' ці мела іншыя маўленчыя формы. Указанне на месцазнаходжанне ў азначаным раёне перадавалася па-руску канструкцыяй ''«на Америкѣ»''<ref>Гомельская копейка. — 1911. — 17 октября. — С. 3.</ref>. Асноўныя вуліцы — [[Вуліца Гагарына (Гомель)|Гагарына]], [[Вуліца Кісялёва (Гомель)|Кісялева]], [[Вуліца Чырвонаармейская (Гомель)|Чырвонаармейская]], [[Вуліца Сялянская (Гомель)|Сялянская]], Чырвонаармейскі праезд, [[Вуліца Маісеенкі (Гомель)|Маісеенкі]] (былая Палявая, Жданава), Новаветраная, [[Вуліца Педчанкі (Гомель)|Педчанкі]], [[Вуліца Рэчыцкая (гомель)|Рэчыцкая]], [[Праезд Рэчыцкі (Гомель)|Рэчыцкі праезд]], [[Вуліца Сянная (Гомель)|Сянная]], [[Вуліца Сталярная (Гомель)|Сталярная]] і інш. == Гісторыя раёна == Раён «Амерыка» сфарміраваўся ў 2-й пал. XIX — пач. XX стагоддзяў як своеасаблівая «рэспубліка», густа заселеная гарадской беднатой, рамеснікамі, рабочымі. У пачатку ХХ стагоддзя раён лічыўся цэнтрам гомельскіх [[Меламед|меламедаў]]<ref name=":0" />. Тагачасныя публіцысты называлі «Амерыку» ў шэрагу мясцін Гомеля, дзе жылі [[Катрынка|катрыншчыкі]]<ref>Хмурый, М. Гомельские трущобы. Шарманщики / М. Хмурый // Полесская жизнь. — 1911. — 6 мая. — С. 3.</ref>. З’яўленне найменняў тыпу «Амерыка», «Канада», «Новы свет», да ліку якіх адносіцца і гомельская Амерыка, на тэрыторыі Беларусі (сустракаецца таксама ў Польшчы і Прыбалтыцы) звязана з міграцыйным рухам за акіян<ref>Рогалев, А. Ф. Топонимический словарь Гомеля и Гомельского района [Текст] / А. Ф. Рогалев. — Гомель : Барк, 2012. — С. 13.</ref>. Узнікненне метафарычнай унутрыгарадской назвы ў Гомелі, верагодна, абумоўлена спецыфічным складам насельніцтва, а таксама наяўнасцю шматлікіх прамысловых майстэрняў, невялікіх заводаў, кузняў і лясных двароў. Разам з тым, знаходзіліся тут і ўстановы, дзейнасць якіх не была звязана з прамысловасцю: напр., кантора перыядычных выданняў Г. Л. Каганскага (вул. Кавальная, д. 12), дзе прымалася падпіска «на ўсе газеты і часопісы свету па рэдакцыйных цэнах» (1911 г.)<ref>Гомельская копейка. — 1911. — 5 декабря. — С. 2.</ref>. Станам на 1913 г. у межах гомельскай Амерыкі знаходзіліся: чыгуналіцейны і машынабудаўнічы завод М. Фруміна і сыноў, прыказчыцкі малітоўны дом, танная сталоўка і прытулак для састарэлых яўрэйскіх мужчын і жанчын, дом яўрэйскага таварыства дапамогі бедным «Талмуд-Тора», павятовая рада земскай управы і Мікалаеўскі банк, [[Кінатэатры Гомеля|«Ілюзіён» (кінатэатр)]] «Чыгуначны», чыгуначнае тэхнічнае вучылішча, жаночае царкоўна-прыходскае вучылішча ''«на память Мельниковых»'', старыя скасаваныя рымска-каталіцкія могілкі<ref>[[:Файл:Homiel. Гомель (1913).jpg|Схематический план гор. Гомеля с пригородом за линией железн. дороги и предм. Белицей [на 1913 г.] / Состав. Г. Ханин и А. Месин-Поляков.]]</ref>. У лістападзе 1918 г. у адной з сінагог па вуліцы Кавальскай былі выяўлены [[Брушны тыф|тыфозныя]] хворыя з ліку [[Бежанцы|бежанцаў]], што знайшлі там прытулак. Гарадская ўправа неадкладна закрыла культавую ўстанову і зладзіла яе дэзынфекцыю, каб недапусціць пашырэння хваробы<ref>Мятліцкая, В. М. На паграніччы эпох і дзяржаў. Старонкі гісторыі Гомеля (1917—1918) / Валянціна Мятліцкая. — Гомель : Барк, 2021. — С. 167.</ref>. Цяпер тэрыторыя гэтай гарадской ускраіны размешчана ў [[Цэнтральны раён (Гомель)|Цэнтральным раёне]] горада. Яе забудова мяшаная: сучасныя жылыя кварталы перамяжоўваюцца з кварталамі індывідуальнай сядзібнай забудовы, але каларыт колішняй гарадской ускраіны у параўнанні з пачаткам 1990-х гадоў паступова страчваецца. == Галерэя == <gallery mode="packed"> Файл:Homiel, Kavalskaja, Lejkin-Birbrajer. Гомель, Кавальская, Лейкін-Бірбраер (S. Šabunieŭski, 1901-17).jpg|alt=Дом Лейкіна і Бірбраера па вул. Кавальскай, да 1918 г.|Дом Лейкіна і Бірбраера па вул. Кавальскай, да 1918 г. Файл:Homiel, Kavalskaja. Гомель, Кавальская (1915-18).jpg|alt=Будынак на вул. Кавальскай, 1918 г.|Будынак на вул. Кавальскай, 1918 г. Файл:Homiel, Kavalskaja-Humiennaja. Гомель, Кавальская-Гуменная (1925).jpg|alt=Вул. Інтэрнацыянальная (былая вул. Кавальская), 1925 г.|Вул. Інтэрнацыянальная (былая вул. Кавальская), 1925 г. Файл:Homiel, Pryvakzalny. Гомель, Прывакзальны (1909).jpg|alt=Вакзал Лібава-Роменскай чыгункі, пачатак ХХ ст. Складаў паўночна-ўсходнюю частку мяжы гомельскай "Амерыкі".|Вакзал Лібава-Роменскай чыгункі, пачатак ХХ ст. Складаў паўночна-ўсходнюю частку мяжы гомельскай "Амерыкі". Файл:Homiel, Zamkavaja. Гомель, Замкавая (1901-17).jpg|alt=Від на скрыжаванне вуліц Замкавай і Кавальскай, пачатак ХХ ст. Асноўная частка вул. Кавальскай знаходзілася налева ад рагавога будынка з вежачкай.|Від на скрыжаванне вуліц Замкавай і Кавальскай, пачатак ХХ ст. Асноўная частка вул. Кавальскай знаходзілася налева ад рагавога будынка з вежачкай. Файл:Интернациональная улица 2.JPG|alt=Будынак пачатку ХХ ст. на сённяшняй вул. Інтэрнацыянальнай, 2012 г.|Будынак пачатку ХХ ст. на сённяшняй вул. Інтэрнацыянальнай, 2012 г. Файл:Интернациональная улица 6.JPG|alt=Будынак пачатку ХХ ст. на сённяшняй вул. Інтэрнацыянальнай, 2012 г.|Будынак пачатку ХХ ст. на сённяшняй вул. Інтэрнацыянальнай, 2012 г. Файл:Интернациональная улица 10 2.jpg|alt=Будынак пачатку ХХ ст. на сённяшняй вул. Інтэрнацыянальнай, 2012 г.|Будынак пачатку ХХ ст. на сённяшняй вул. Інтэрнацыянальнай, 2012 г. </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * Гомель. Энциклопедический справочник. — Мн.: БелСэ, 1991. — 527 с. == Спасылкі == {{Commons|Category:Ameryka, Gomel}} * [http://www.nashkraj.info/gomelskaya-amerika/ Гомельская «Америка»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221204092608/http://nashkraj.info/gomelskaya-amerika/ |date=4 снежня 2022 }} {{Гістарычныя раёны горада Гомеля}} [[Катэгорыя:Гістарычныя раёны Гомеля]] a69g6qgxsjgryuozriahjp95vhw2tha 0 186784 5146466 4100841 2026-05-25T11:49:36Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5146466 wikitext text/x-wiki [[Выява:Johannes gehrts ragnarok mindre.JPG|right|thumb|Рагнарок. Малюнак [[Іаханес Гертс|Іаханеса Гертса]]]] '''Рагнарок'''<ref>[[Старажытнаскандынаўская мова|Старажытнаскандынаўскае]] Ragnarøkr: ragna — родны склон ад regin — «уладары», «вялікія»; røk — «рок». Так, «Рагнарок» літаральна значыць «уладароў рок», па сэнсе — «рок багоў». [[Малодшая Эда]] ўвяла ва ўжытак хібны пераклад «захад» або «змярканне багоў» ад інш.-ісл. røkkr — «заход» (ім. [[:de:Götterdämmerung|Götterdämmerung]] — у прыватнасці, назва адной з опер [[Рыхард Вагнер|Рыхарда Вагнера]] верагодна можна перакласці як «[[Згуба багоў]]».)</ref> у [[скандынаўская міфалогія|скандынаўскай міфалогіі]] — апошняя бітва паміж багамі і пачварамі, падчас якой загіне існы свет. Паводле вяшчунства, у дзень Рагнарока жахлівы воўк [[Фенрыр|Фэнрыр]] праглыне [[сонца]], пагрузіўшы свет у цемру, а мора выйдзе з берагоў, калі з глыбінь выплыве сусветны змей [[Ёрмунганд]]. Да іх далучыцца і вогненны волат [[Сурт]] з палаючым мячом, які выпаліць зямлю, і валадарка замагільнага царства [[Хэль (міфалогія)|Хэль]], і падступны бог [[Локі]] разам з усімі шэраневымі веліканамі-ётунамі. Супраць іх выступяць усе асы на чале з [[Одзін]]ам і ўсё [[эйнхерыі|эйнхэр’і]]. Одзін сыдзецца ў бітве з Фэнрырам і будзе ім забіты, [[Тор (міфалогія)|Тор]] пазмагаецца са змеем Ёрмунгандам і заб’е яго, але і сам загіне ад яго яду. Пасля таго, як волат Сурт спаліць свет, ён адродзіцца зноў. Вяшчунства аб Рагнароку зроблена мёртвай прадказальніцай [[Вельва|вёльва]]й, якую адмыслова для гэтага на час ажывіў Одзін. == Гл. таксама == * [[Ragnarok (гульня)|Ragnarok]] — [[Паўднёвая Карэя|карэйская]] камп’ютарная [[MMORPG]]-гульня. * [[Вусны пякельныя]] {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Ragnarok|выгляд=міні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Германа-скандынаўская міфалогія]] [[Катэгорыя:Эсхаталогія]] jcx04g186g187oonq5lrhwi95p03irv 0 188883 5146203 4765510 2026-05-24T21:13:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146203 wikitext text/x-wiki '''Адукацыя ў Фінляндыі''' ({{lang-fi|Koulutus Suomessa}}) — сетка адукацыйны устаноў на тэрыторыі [[Фінляндыя|Фінляндыі]]. Па дадзеных Цэнтра статыстыкі на канец [[2011]] года ў краіне дзейнічала 3934 навучальныя ўстановы, у якіх налічвалася 1940000 навучэнцаў.<ref>{{YLE-N|3263648|Количество школ значительно сократилось|16|2|2012|16|2|2012}}</ref> Сярод 29 універсітэтаў дзесяць так званых «шматфакультэтных» і дзесяць спецыялізаваных вышэйшых навучальных устаноў, у тым ліку тры політэхнічныя ўніверсітэта, тры вышэйшыя эканамічныя навучальныя ўстановы (напрыклад, [[Хельсінкская школа эканомікі]]) і чатыры мастацкіх вышэйшых навучальных установы. У 29 прафесійных ВНУ Фінляндыі ў [[2000]] годзе вучылася каля 114000 студэнтаў. У [[2011]] годзе колькасць абітурыентаў, якія паступалі ва ўніверсітэты Фінляндыі склала 66 400 чалавек (на 17 000 месцаў).<ref>{{YLE-N|3306433|Началась подача заявлений в ВУЗы страны|6|3|2012|6|3|2012}}</ref> За перыяд з [[1996]] па [[2011]] гады ў краіне скарацілася колькасць агульнаадукацыйных школ з 3 400 да 2837 (колькасць сярэдніх школ склала 2719, а ў іх налічвалася 522400 вучняў; спецыялізаваных сярэдніх школ налічвалася 118). 95 сярэдніх школ і спецыялізаваных агульнаадукацыйных школ было зачынена ці аб'яднана з іншай навучальнай установай. Больш за ўсё пераменаў у агульнаадукацыйных школах адбылося ў правінцыі Паўночная Пох'янмаа. Па дадзеных [[ААН]]<ref>[http://hdr.undp.org/en/media/HDI_2008_EN_Tables.pdf Human development indices]</ref> і даследаваннях PISA<ref>{{YLE-N|3284668|Рабочая группа предлагает выделить специальные финансы на обучение русскому языку как иностранному|24|2|2012|24|2|2012}}</ref> [[Індэкс адукацыі]] (Education index) у Фінляндыі адзін з самых высокіх у свеце. У [[2012]] годзе Фінляндыя працягвае захоўваць лідарства ў сусветным рэйтынгу сістэм адукацыі,<ref>{{YLE-N|3443194|Финляндия сохраняет лидерство в мировом рейтинге систем образования|27|11|2012|28|11|2012}}</ref> а фінскія школьнікі па дадзеных міжнароднай арганізацыяй IEA займаюць па школьным навыкам перадавыя месца сярод навучэнцаў з іншых краін.<ref>{{YLE-N|3444338|Финские школьники занимают по школьным навыкам передовые места среди стран мира - а по мотивации последние|11|12|2012|13|12|2012}}</ref> == Пачатковая адукацыя == [[Выява:Aland post 1989 School.jpg|300px|міні]] У [[Фінляндыя|Фінляндыі]] кожнае дзіця мае права на папярэднюю пачатковую адукацыю, якая ўвогуле пачынаецца за адзін год да пачатку абавязковай адукацыі, гэта значыць у той навучальны год, калі дзіцяці спаўняецца 6 гадоў. Папярэднюю пачатковую адукацыю можна атрымаць у школе або дзіцячым садзе, сямейным дзіцячым садзе або ў іншым падыходным месцы. Гэта вырашае муніцыпалітэт.<ref>[http://www.educationsystems.info/item1756.html Краткий исторический обзор предварительного начального образования в Финляндии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140329013818/http://www.educationsystems.info/item1756.html |date=29 сакавіка 2014 }}</ref> Абавязковую адукацыю дзіця пачынае атрымліваць у той год, калі яму спаўняецца сем гадоў і працягвае да 16-17 гадоў. Дзяржава гарантуе бясплатную асноўную адукацыю. Сюды ўваходзяць навучанне, падручнікі, сшыткі, асноўныя канцылярскія прыналежнасці, харчаванне ў школе таксама бясплатнае. Навучальны год пачынаецца ў жніўні.<ref>{{YLE-N|6766084|Школьные летние каникулы кончаются|7|8|2013|7|8|2013}}</ref> У 3-м класе пачынаецца вывучэнне [[англійская мова|англійскай мовы]], у 4-м класе дзіця выбірае факультатыўную замежную мову ([[французская мова|французскую]], [[нямецкая мова|нямецкую]] або [[руская мова|рускую]]). У 7-м класе пачынаецца вывучэнне абавязковай [[шведская мова|шведскай мовы]]. У [[2012]] годзе прынята рашэнне аб падаўжэнні вучэбнага дня і рэструктурызацыі выкладаемых дысцыплін.<ref>{{YLE-N|3430649|Учебные дни в общеобразовательных школах удлинятся|27|6|2012|4|7|2012}}</ref><ref>{{YLE-N|3430483|Будущие учителя готовы отказаться от преподавания религии в финских школах|25|6|2012|4|7|2012}}</ref> У сувязі з тэндэнцыяй дыферэнцыяцыі фінскіх агульнаадукацыйных школ, міністр адукацыі [[Юка Густафсан]] выказаў свае апасенні з нагоды агульнага заняпаду школьнай адукацыі.<ref>{{YLE-N|3437271|Будущее общеобразовательной школы разделяет мнения партий|14|9|2012|14|9|2012}}</ref> Не гледзячы на гэта, у [[2013]] годзе прафесар [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскага ўніверсітэта]] Тоні Вагнер высока ацаніў фінскую сістэму школьнай адукацыі, ''«дзе школьнікі выпускаюцца з ліцэяў гатовымі да інавацый»''.<ref>{{YLE-N|3453608|В New York Times хвалят финскую систему образования|31|3|2013|2|4|2013}}</ref> == Другая ступень == Пасля атрымання асноўнай адукацыi перад навучэнцамі ўстае выбар: * атрымліваць прафесійную адукацыю, пасля чаго яны пачнуць працаваць па спецыяльнасці. Навучанне адбываецца ў прафесійна-тэхнічных школах ({{lang-fi|ammatillinen oppilaitos}}): у прыватнасці, у прафесійным вучылішчы ({{lang-fi|ammattiopisto}}), таксама можна выбраць навучанне на прадпрыемствы па дагавору ({{lang-fi|oppisopimuskoulutus}}). * працягнуць навучанне ў ліцэі, дзе ідзе сур'ёзная падрыхтоўка да паступлення ў вышэйшую школу. Навучэнцы, якія ідуць у ліцэй, павінны паказаць дастаткова высокую ступень падрыхтаванасці (павіны мець высокі сярэдні бал атрыманых ацэнак у асноўнай школе). У Фінляндыі выпускнікі ліцэя з'яўляюцца абітурыентамі — падаюць дакументы ў вышэйшую школу, будучы яшчэ ліцэістамі. == Вышэйшая адукацыя == [[Выява:Helsinki University of Technology auditorium.jpg|left|thumb|Галоўны будынак політэхнічнага [[Хельсінкскі політэхнічны інстытут|ўніверсітэта Аалта]], раён Отаніемі горада [[Эспаа]].]] === Гісторыя === Існуючая сёння сістэма вышэйшай і прафесійнай адукацыі Фінляндыі па-сапраўднаму пачала фармавацца толькі ў шасцідзесятых гадах мінулага стагоддзя. Першая фінская вышэйшая навучальная ўстанова — [[Каралеўская акадэмія ў Аба]] ([[Турку]]) — з'явілася ў [[1640]] годзе, калі Фінляндыя была часткай [[Швецыя|Шведскага каралеўства]]. У [[1828]] годзе пасля вялікага пажару ў Турку універсітэт «пераехаў» у [[Хельсінкі]] і быў названы ў гонар рускага цара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра I]]. Толькі ў пачатку [[20 стагоддзе|XX стагоддзя]] было адкрыта яшчэ два ВНУ — [[Хельсінкскі політэхнічны інстытут|Тэхналагічны універсітэт]] і Школа эканомікі і кіравання. У [[1918]] годзе ў [[Турку]] адкрыты шведскі універсітэт ([[Акадэмія Аба]]) і фінскі ([[Універсітэт Турку]]). === Структура === Зараз у Фінляндыі існуе дзве паралельныя сістэмы вышэйшай адукацыі — універсітэты і політэхнічныя інстытуты. Апошнія даюць практычныя веды і навыкі для працы ў розных галінах. Самыя папулярныя спецыяльнасці політэхнікаў — тэхналогіі і транспарт, бізнес і кіраванне, ахова здароўя і сацыяльная сфера, культура, турызм, сфера абслугоўвання, адукацыя, прыродныя рэсурсы. Навучанне доўжыцца 3,5-4 года і ўключае абавязковую практыку. На думку даследчыка з [[Універсітэт Ювяскюля|універсітэта Ювяскюля]], месцазнаходжанне ВНУ ў краіне моцна ўплывае на выбар спецыяльнасцяў сярод маладога пакалення фінаў.<ref>{{YLE-N|6945789|Место жительства влияет на выбор будущей профессии|21|11|2013|25|11|2013}}</ref> Сапраўдных універсітэтаў у Фінляндыі 10, яшчэ дзесяць спецыялізаваных інстытутаў (тэхналогіі, бізнес і эканоміка, мастацтва), да універсітэтаў прылічана і ваенная акадэмія. Усе ўніверсітэты — дзяржаўныя. Самыя папулярныя і прэстыжныя напрамкі навучання — тэхналогіі, гуманітарныя і натуральныя навукі. Акрамя ступеняў, эквівалентных [[бакалаўр]]у, магістру і доктару, фінскія універсітэты прысвойваюць яшчэ і прамежкавую паміж магістрам і доктарам — ліцэнцыят. Яе можна атрымаць праз два гады пасля магістра (доктара трэба чакаць яшчэ два гады). === Навучанне === [[Выява:Mathematics lecture at the Helsinki University of Technology.jpg|thumb|Лекцыя па матэматыцы ва ўніверсітэце Аалта.]] Выкладанне ў фінскіх ВНУ ў асноўным вядзецца на [[фінская мова|фінскай]] і [[шведская мова|шведскай]] мове. Аднак міжнародных праграм на англійскай мове з кожным годам становіцца ўсё больш, і ўжо цяпер у Фінляндыі можна вучыцца на [[англійская мова|англійскай мове]] па многіх спецыяльнасцях: эканоміцы, кіраванні, педагогіцы, сацыяльных навуках, гандлю, бізнэсу, маркетынгу, інфармацыйных тэхналогіях, экалогіі і ахове навакольнага асяроддзя, ахове здароўя і сацыяльнаму абслугоўванню, турызму, архітэктуры, мастацтве, дызайне, музыцы і інш. У групах, у якіх навучанне праходзіць на англійскай мове, удзельнічаюць студэнты з усяго свету і выкладчыкі з розных краін, што забяспечвае міжнароднае прызнанне праграм. Для паступлення ў ВНУ ў групы, у якіх заняткі вядуцца на англійскай мове, абітурыент павінен добра валодаць англійскай мовай і даць вынікі аб здачы моўнага тэсту [[TOEFL]] ці [[IELTS]]. Навучанне бясплатнае, са студэнта бяруць плату за навучальныя матэрыялы і штогадовыя ўзносы за абавязковае сяброўства ў студэнцкіх саюзах (у сярэднім 45-90 еўра). Мінімальны штомесячны бюджэт студэнта, які ўключае харчаванне і пражыванне, ацэньваецца ў 500—900 еўра. Для атрымання студэнцкай візы неабходна прадастаўленне даведкі з банка аб наяўнасці не менш 6720 еўра.<ref>{{cite web|url=http://www.finland.org.ru/public/default.aspx?contentid=86997&contentlan=15&culture=ru-RU#ucheba|title=Разрешение на пребывание и работу|publisher=Посольство Финляндии в России|accessdate=2013-10-31|archive-date=3 лістапада 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131103202759/http://www.finland.org.ru/public/default.aspx?contentid=86997&contentlan=15&culture=ru-RU#ucheba|url-status=dead}}</ref> [[Выява:Jyväskylä University - Department of Physics.JPG|thumb|left|250px|[[Універсітэт Ювяскюля]] (кампус)]] Адзіных правіл, якія рэгламентуюць прыём абітурыентаў у ВНУ, няма: усё аддадзена на суд навучальных устаноў. Ад замежнікаў патрабуецца закончаная сярэдняя адукацыя (прычым неабходны высокі сярэдні бал атэстата), добрае веданне фінскай, шведскай або англійскай мовы (пры паступленнi на міжнародныя праграмы), пацверджанне наяўнасці фінансавых сродкаў і паспяховай здачы ўступных экзаменаў. Апошняе — адметная асаблівасць фінскіх універсітэтаў: экзамены праводзяцца на большасці факультэтаў (напрыклад, у Хельсінкскім універсітэце выключэннем з'яўляюцца толькі факультэты тэалогіі і сельскай і лясной гаспадаркі). Да іспытаў дапускаюцца толькі тыя, хто прайшоў конкурс дакументаў. Некаторыя факультэты усталёўваюць квоты для замежнікаў. У [[2012]] годзе частка вышэйшых навучальных устаноў адмовілася ад правядзення ўступных экзаменаў для абітурыентаў з шэрагу краін, якія развіваюцца ([[Непал]], [[Пакістан]], [[Бангладэш]], [[Нігерыя]] і [[Кенія]]), палічыўшы, што студэнтам з гэтых краін не будзе хапаць сродкаў на пражыванне ў Фінляндыі.<ref>{{YLE-N|3363725|Институты прикладных наук закрывают двери перед бедными иностранцами|27|3|2012|27|3|2012}}</ref> У перыяд навучання студэнты арандуюць жыллё на свабодным рынку або ў фондзе студэнцкага жылля HOAS.<ref>{{YLE-N|6761407|Поиск жилья на осень – в самом разгаре|4|8|2013|4|8|2013}}</ref> == Міжнароднае супрацоўніцтва ў сферы адукацыі == У [[1991]] годзе ў Фінляндыі пры Міністэрстве адукацыі і культуры Фінляндыі быў заснаваны «[[Цэнтр міжнароднай мабільнасці]]» — арганізацыя, якая садзейнічае міжнароднаму супрацоўніцтву ў галіне адукацыі, культуры і дзелавой жыцця. Вопыт сярэдняй адукацыі ў Фінляндыі пераймае [[Туркменія]].<ref>[http://www.turkmenistan.gov.tm/?id=3200 Для изучения передового опыта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150716104801/http://turkmenistan.gov.tm/?id=3200 |date=16 ліпеня 2015 }}</ref><ref>[http://www.chrono-tm.org/2013/01/o-perehode-na-12-letku/#comment-27724 О переходе на 12-летку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130120194848/http://www.chrono-tm.org/2013/01/o-perehode-na-12-letku/#comment-27724 |date=20 студзеня 2013 }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Журнал «Обучение за рубежом», № 3, 2004 * [http://www.smithsonianmag.com/people-places/Why-Are-Finlands-Schools-Successful.html Why Are Finland's Schools Successful?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140109033327/http://www.smithsonianmag.com/people-places/Why-Are-Finlands-Schools-Successful.html |date=9 студзеня 2014 }}. // Smithsonian magazine, September 2011 == Спасылкі == {{Commons category|Education in Finland}} * [http://finland.fi/public/default.aspx?nodeid=41813&contentlan=15&culture=ru-RU Пра вучобу ў Фінляндыі на афіцыйным сайце Міністэрства замежных спраў Фінляндыі] * [http://www.educationsystems.info/finland-education/ Фінская сістэма адыкацыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130630232903/http://www.educationsystems.info/finland-education/ |date=30 чэрвеня 2013 }} * [http://www.diplomabroad.ru/finlyandiya/sistema_obrazovaniya_v_finlyandii/ Сістэма адукацыі ў Фінляндыі] * [http://e-finland.ru/travel/general/obrazovanie-v-finlyandii.html Адукацыя ў Фінляндыі] {{ref-ru}} {{Фінляндыя ў тэмах}} {{Еўропа паводле тэм 2|Адукацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Адукацыя ў Фінляндыі| ]] fy08025if5k91oj9vk2mkbvxb7vabdz 0 191460 5146351 5145122 2026-05-25T07:16:09Z Surajr7 165596 5146351 wikitext text/x-wiki {{Твор мастацтва |тып = карціна |выява = Ghent Altarpiece Google Art Project.jpg |памер = 350px |апісанне = «Генцкі алтар» |выява2 = |памер2 = |апісанне2 = |выява3 = |памер3 = |апісанне3 = |назва = Генцкі алтар |арыгінал = |аўтар = {{нп3|Губерт ван Эйк|Губерт ван Эйк|ru|Эйк, Хуберт ван}}, [[Ян ван Эйк]] |год = |матэрыял = |тэхніка = |вышыня = 375 |шырыня = 520 |месцазнаходжанне= [[Гент]] |музей = {{нп3|Сабор Святога Бавона||en|Saint Bavo Cathedral}} }} '''Генцкі алтар''' — царкоўны створкавы алтар ({{нп3|складзень|алтар-складзень|ru|Складень}}) у каталіцкім {{нп3|Сабор Святога Бавона|Саборы Святога Бавона|en|Saint Bavo Cathedral}} ў бельгійскім горадзе [[Гент]] ([[Усходняя Фландрыя|правінцыя Усходняя Фландрыя]]). Створаны для сваёй сямейнай [[Капліца|капліцы]] па замове генцкага бюргера {{нп3|Ёс Вейт|Ёса Вейта|nl|Joos Vijd}}, багатага [[кцітар]]а царквы [[Ян (апостал)|Святога Яна Багаслова]] (XV стагоддзе), які пазней стаў [[Сабор Святога Бавона|саборам Святога Бавона]] ([[1561]]). Надпіс на [[алтар]]ы паведамляе, што ён быў пачаты [[Губерт ван Эйк|Губертам ван Эйкам]], «найвялікшым з усіх», і скончаны яго братам [[Ян ван Эйк|Янам]], «другім у мастацтве». Асвячоны [[6 мая]] [[1432]] года. == Апісанне == Генцкі алтар — гэта вялікі паліптых з рухомымі драўлянымі бакавымі створкамі. [[Алтар]] складаецца з 24 панеляў, на якіх намаляваныя 258 чалавечых фігур. Вышыня алтара ў цэнтральнай частцы дасягае трох з паловай метраў, шырыня (у расчыненым выглядзе) — пяці метраў. Карціны, з якіх складаецца алтар, размешчаны на знешнім і ўнутраным баку алтара. Тэмай [[алтар]]а з’яўляецца глыбокая пашана [[Ягня Божае|Ягняці]] з [[Кніга Апакаліпсіс|Адкрыцця Яна Багаслова]], згодна з якой [[прарок]]і, [[Прабацька|продкі]], [[апосталы]], [[мучанік]]і і [[святы]]я сцякаюцца да [[алтар]]а, на якім стаіць [[Ягня Божае|Ягня]], якое сімвалізуе [[Ісус Хрыстос|Хрыста]]. == Вонкавы бок == [[Файл:Ghent Altarpiece (closed, after restoration).jpg|thumb|right|Алтар у закрытым стане]] У закрытым стане на яго знешняй паверхні можна бачыць трох’ярусную жывапісную кампазіцыю. Унізе намаляваны [[данатар]] Ёс Вейт і яго жонка Лізавета Бурлют, якія моляцца перад статуямі [[Іаан Прадцеча|Іаана Хрысціцеля]] і [[Ян Багаслоў|Іаана Багаслова]], выкананымі ў манахромнай тэхніцы [[грызайль]]<ref name="Лазука 2010">Лазука Б. Гісторыя сусветнага мастацтва. Ад старажытных часоў па XVI стагоддзе / Б. А. Лазука. — Мн.: Беларусь, 2010. ISBN 978-985-01-0894-4</ref>. У сярэднім шэрагу намаляваная сцэна [[Дабравешчанне|Звеставання]]. Фігуры [[Дзева Марыя|Дзевы Марыі]] і [[Гаўрыіл (архангел)|арханёла Гаўрыіла]] падзеленыя выявай акна, у якім бачны [[гарадскі пейзаж]], які, як лічыцца, адпавядаў відарысу з акна ў доме Вейтаў. У верхнім шэрагу карцін прадстаўлены фігуры [[Стары Запавет|старазапаветных]] [[прарок]]аў і [[язычніцтва|паганскіх]] прарочыц, які прадказалі прышэсце [[Ісус Хрыстос|Хрыста]]. Усе выявы на знешняй плоскасці паліптыха падпарадкаваны ідэі дабравешчання або прадказанню прышэсця ў свет Хрыста, што павінна папярэднічаць тэме збавення. Гэта стварае ў зачыненым алтары пачуццё радаснай недасказанасці і чакання. Урачыстасць сцэны «Дабравешчання» — эпізод, які адчыняе ўнутраныя часткі алтара, дзе сцвярджаецца ідэя збавення людскіх грахоў, узнікае пачуццё ўзвышанай і хвалюючай завершанасці<ref name="Лазука 2010"/>. <gallery perrow=2> Image:Hubert_van_Eyck_013.jpg|Данатар (заказчык алтара) Image:Hubert_van_Eyck_014.jpg|Іаан Прадцеча Image:Hubert_van_Eyck_033.jpg|Ян Багаслоў Image:Hubert_van_Eyck_031.jpg|Жонка данатара </gallery> == Унутраны бок == Падчас набажэнстваў, святаў алтар адкрываўся, тады ён станавіўся ўдвая большым і набываў новую ідэйную шматзначнасць. У цэнтры змешчана выява Бога-Айца на прастоле<ref>У некаторых крыніцах пішуць Хрыстос</ref>. Ля яго ног ляжыць карона, якая сімвалізуе перавагу над усімі царамі. Паабапал цэнтральнай фігуры паказаны Маці Боская і Іаан Хрысціцель. Гэта дамінанта алтарнай кампазіцыі, ад якой паслядоўна разгортваюцца далейшыя сэнсавыя пабудовы. Устойлівасць асноўнай вертыкалі падкрэсліваецца бакавымі фігурамі, больш дынамічнымі па сваёй пластыцы, а таксама выявамі ангелаў без крылаў, якія музіцыруюць. Адзін з анёлаў (Св. Цэцылія) іграе на аргане з металічнымі трубамі. Такім чынам, ажыццяўляецца пераход ад узвышанага і аддаленага вобраза Бога да пачуццёва-рэальнага жыцця. Верхні рад алтара завяршаюць выявы [[Адам]]а і [[Ева|Евы]], над якімі знаходзяцца сцэны ахвяравання і забойства Авеля Каінам. Не высветленым сэнс гэтай іканаграфічнай праграмы, магчыма, першапачатковае размяшчэнне выяў было іншым. Ніжні ярус алтара вырашаны інакш. Пяць выяўленчых палёў, запоўненых сотнямі фігур, зліваюцца ў адзіную панараму, цэнтрам якой з’яўляецца кампазіцыя «Пакланення Агнцу» як увасабленне ахвяравальнай місіі Хрыста. Асноўны матыў развіваецца ў вобразах прарокаў, прабацькоў, апосталаў, мучанікаў, святых, паломнікаў, якія рухаюцца да алтара, дзе знаходзіцца Боскае Ягня. Тут прадстаўлены іншы, чым у верхнім ярусе, аспект сакральнай рэальнасці, аднак абодва яны складаюць адзінства<ref name="Лазука 2010"/>. На правых бакавых створках намаляваныя шэсці [[пустэльнік]]аў і пілігрымаў. На левых створках — шэсце войска Хрыстова і Праведных Суддзяў. '''Верхні шэраг''' <gallery> Image:Retable de l'Agneau mystique (5).jpg|Адам і анёлы Image:Retable de l'Agneau mystique (1).jpg Image:Retable de l'Agneau mystique (6).jpg|Анёлы і Ева </gallery> '''Ніжні шэраг''' <gallery> Image:Retable de l'Agneau mystique (8).jpg|Праведныя Суддзі і Войска Хрыстова Image:Hubert_van_Eyck_004.jpg|Пакланенне Ягняці Image:Retable de l'Agneau mystique (9).jpg|Шэсце пустэльнікаў і пілігрымаў </gallery> == Гісторыя алтара == У [[1566]] годзе, падчас барацьбы [[Фландрыя (гістарычная вобласць)|Фландрыі]] супраць [[Іспанія|Іспаніі]] алтар перанеслі з царквы ў вежу Святога Бавона, а потым у [[ратуша|ратушу]]. [[пратэстанцтва|Пратэстанты]], якія перамаглі ў [[Гент|Генце]], вырашылі падарыць алтар англійскай каралеве [[Елізавета I|Елізавеце]] ў падзяку за дапамогу ў вайне. Спадчыннік заказчыка алтара быў супраць і дамогся таго, каб алтар застаўся ў горадзе. Пасля пераходу ўлады да [[каталіцтва|каталікоў]] у [[1584]] г. алтар усталявалі на ранейшым месцы. У [[1781]] годзе аўстрыйскі імператар [[Іосіф II Габсбург|Іосіф II]] пры наведванні сабора выказаў незадаволенасць аголенымі фігурамі [[Адам і Ева|Адама і Евы]]. Створкі з іх фігурамі былі зняты і перанесены ў царкоўную бібліятэку. У [[1792]] годзе французы вывезлі чатыры цэнтральныя часткі алтара ў [[Луўр]]. Напалеон хацеў атрымаць і бакавыя створкі алтара. Было прапанавана абмяняць гэтыя часткі алтара на карціны [[Пітэр Паўль Рубенс|Рубенса]], але ўлады [[Гент]]а адмовіліся ад абмену. [[Людовік XVIII]], які стаў каралём [[Францыя|Францыі]] пасля паразы [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]], у [[1815]] вярнуў [[Гент]]у чатыры створкі. Пазней вікарый сабора выкраў некалькі створак і прадаў іх [[брусель]]скаму гандляру. Антыквар ''Ньівенхейс'' і калекцыянер ''Солі'' перапрадалі створкі [[Прусія|прускаму]] каралю [[Фрыдрых Вільгельм III|Фрыдрыху Вільгельму III]] для [[берлін]]скага {{нп3|Музей Бадэ|Кайзер-музеума|ru|Музей Боде}}. У [[1861]] годзе ўрад [[Бельгія|Бельгіі]] за 50 000 франкаў купіла створкі з выявамі Адама і Евы. Часткі алтара былі змешчаныя ў музеі Бруселя. У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] германскія войскі, якія ўступілі ў Бельгію ў [[1914]] годзе, спрабавалі знайсці часткі Гентскага алтара ў Бруселі і [[Гент|Генце]]. {{нп3|Канонік, каталіцтва|Канонік|ru|Каноник (католицизм)}} сабора Святога Бавона ''ван дэн Гейн'' з чатырма памочнікамі хавалі часткі алтара да [[1918]] года. Па ўмовах [[Версальскі дагавор|Версальскага мірнага дагавора]] Генту вярнулі бакавыя створкі, набытыя [[Прусія]]й у [[1821]] для Кайзер-музеума. У ноч з 10 на [[11 красавіка]] [[1934]] года была выкрадзена створка алтара з выявай «Праведных суддзяў». [[Епіскап]] Гента атрымаў патрабаванне выплаціць 1000000 бельгійскіх франкаў за створку. [[25 лістапада]] 1934 года жыхар [[Гент]]а ''Арсен Кудэрцір'' паміраючы, паведаміў на споведзі, што ён выкраў створку і схаваў яе ў стале. Створку выявіць не ўдалося, і ў [[1945]] годзе яна была заменена копіяй працы мастака ''ван дэр Фекена''. Бельгійскія фашысты хацелі падарыць ўвесь алтар [[Гітлер]]у. [[16 мая]] [[1940]] года алтар на трох грузавіках быў вывезены ў [[Францыя|Францыю]]. Алтар быў змешчаны на захоўванне ў [[замак По]]. З фашысцкім урадам было падпісана пагадненне аб тым, што алтар можна будзе забраць з замка толькі пры згодзе трох бакоў — бургамістра [[Гент]]а, прадстаўніка [[Рэжым Вішы|ўрада Вішы]] і германскага ўпаўнаважанага. У верасні 1942 года прадстаўнікі [[Германія|Германіі]] запатрабавалі перадаць ім Генцкі алтар. З замка По Генцкі алтар перавезлі ў [[Парыж]] і аб’ядналі з мастацкімі каштоўнасцямі, адабранымі для музея [[Гітлер]]а ў [[Лінц]]ы і для прыватнага збору [[Герман Вільгельм Герынг|Герынга]]. Далей алтар пераправілі ў замак [[Нойшванштайн]]. У канцы вайны фашысты прынялі рашэнне пахаваць мастацкія скарбы ў закінутых шахтах. [[10 красавіка]] [[1945]] года ў [[Горад Зльцбург|Зальцбург]] прыбыла некалькі грузавікоў з цяжкімі скрынямі. Гауптштурмфюрер СС Гельмут фон Гумель з памочнікамі са штаба [[Альфрэд Розенберг|Розенберга]] вырашылі знішчыць усе звезеных ў шахтах. Група [[Аўстрыя|аўстрыйскіх]] [[Партызанская вайна|партызан]] змагла ўзяць пад кантроль шахты, і [[Эрнст Кальтэнбрунер|Кальтэнбрунер]] загадаў спыніць выбухі. [[8 мая]] [[1945]] года {{нп3|3-я армія, ЗША|Трэцяя амерыканская армія|ru|United States Army Central}} захапіла шахты. Алтар даставілі ў [[Мюнхен]], а [[20 жніўня]] [[1945]] года алтар вярнуўся ў Бельгію. == Іншыя дэталі == <gallery> Image:Ghent Altarpiece D - Lamb.jpg|Ахвярнік з Ягня Image:Ghent Altarpiece D - Fountain.jpg|Фантан Image:Hubert_van_Eyck_017.jpg|Анёлы, якія пяюць Image:Hubert_van_Eyck_036.jpg|Анёлы, якія музіцыруюць (з [[арфа]]й, [[арган]]ам і [[скрыпка]]й) Image:Hubert_van_Eyck_019.jpg|Хрыстова войска Image:Jan van Eyck- The Ghent Altarpiece - The Killing of Abel.JPG|Каін і Авель Image:Hubert_van_Eyck_012.jpg|Дэталь вонкавага боку алтара Image:Hubert_van_Eyck_030.jpg|Дэталь вонкавага боку алтара </gallery> == Значэнне твора == «Генцкі алтар» — адметны і паказальны твор. У перадачы перспектывы, у малюнку, у веданні анатоміі жывапіс братоў Эйк значна саступае творам італьянскіх мастакоў, аднак нідэрландскія майстры паказваюць свет з незвычайнай падрабязнасцю. Кожная выяўленая дэталь ператвараецца ў высокі прадмет мастацтва. У гэтай якасці выказаліся традыцыі нідэрландскай кніжнай мініяцюры, якая атрымала значнае развіццё ў часы сярэдневякоўя<ref name="Лазука 2010"/>. Твор адкрывае новую эпоху ў нідэрландскім мастацтве, вылучаецца аб’ёмнасцю і пластычнай адчувальнасцю фігур, тонкай паэтычнасцю і майстэрствам у перадачы прасторы і святлопаветранага асяроддзя<ref name="Лазука 2010"/>. == Сучасная версія Гентскага алтара == У рамках 54 [[Венецыянская біенале|Венецыянскай Біенале]] ў чэрвені 2011 года ажыццёўлены арт-праект Post-vs-Proto-Renaissance ўкраінскай мастачкі {{нп3|Аксана Мікалаеўна Мась|Аксаны Мась|uk|Мась Оксана Миколаївна}} па стварэнні фрагментаў Гентскага алтара, сабраных з модуляў ў выглядзе [[пісанка|пісанак]]<ref>''Serhii Horytsvit'' [http://www.day.kiev.ua/207607 An altarpiece made of… eggs] — The Day, № 19, 31 января 2011 г.</ref>{{ref-en}}<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=ava9P3GBnlY Открытие украинского павильона на 54-й Венецианской биеннале] — Телеканал СТБ. 1 июня 2011 г.</ref><ref>[http://ireport.cnn.com/docs/DOC-788750 Giant Easter egg «Altar of Nations» on display in Kiev] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131219015721/http://ireport.cnn.com/docs/DOC-788750 |date=19 снежня 2013 }} — CNN iReport, 12 мая 2012 г.</ref>{{ref-en}}. Кожны фрагмент Гентскага алтара памерам 6×6 метраў створаны з рукапісных драўляных яек. У цэлым інсталяцыя плошчай 92×134 метра ўвасоблена з 3 840 000 яек. У стварэнні інтэрнацыянальнага праекта ўдзельнічаюць прадстаўнікі больш сарака краін свету<ref>[http://www.segodnya.ua/news/14375271.html На Софийской площади установят алтарь высотой с 8-этажный дом] — Сегодня, 10 мая 2012 г.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite web | author = | date = 1969 | url = http://books.google.ru/books?id=gWXPx3z44iYC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false | title = Early Netherlandish Triptychs | work = | publisher = University of California Press | accessdate = 2010-08-08 | lang = en }} * {{cite web | author = Peter Schmidt | date = 2001 | url = http://books.google.ru/books?id=e-zqAAAAMAAJ&dq=editions:ISBN9055442917 | title = The Adoration of the Mystic Lamb | work = | publisher = Ludion | accessdate = 2010-09-06 | lang = en }} == Спасылкі == {{commonscat|Ghent Altarpiece}} * [http://ghent-altarpiece.com/ru/project_history_of_altar.html История знаменитого Гентского алтаря] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140201212524/http://ghent-altarpiece.com/ru/project_history_of_altar.html |date=1 лютага 2014 }} * [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/5968/ Таинственная история Гентского алтаря] {{ref-ru}} * [http://belgium-art.ru/ghent/st-bavo1 Гентский алтарь или Мистерия агнца в соборе святого Бавона Гент] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100424093124/http://belgium-art.ru/ghent/st-bavo1 |date=24 красавіка 2010 }} * [http://judges.mysticlamb.net/ Похищение панели «Праведные судьи»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070930041032/http://judges.mysticlamb.net/ |date=30 верасня 2007 }} {{ref-en}} * [http://closertovaneyck.kikirpa.be/ Closer to Van Eyck: Rediscovering the Ghent Altarpiece] — online-проект The Getty Foundation, воссоздающий Гентский алтарь в макро-, инфракрасной фотографии и рентгенографии {{ref-en}} {{Паўночная готыка}} [[Катэгорыя:Карціны Яна ван Эйка]] [[Катэгорыя:Карціны паводле сюжэтаў Новага Запавету]] [[Катэгорыя:Карціны паводле сюжэтаў Старога Запавету]] [[Катэгорыя:Алтары]] [[Катэгорыя:Трыпціхі]] [[Катэгорыя:Выкрадзеныя карціны]] [[Катэгорыя:Гент]] 8o1syj81fh2vqjom3tajg0s0qplo8hj 0 191658 5146471 4028376 2026-05-25T11:57:41Z DobryBrat 5701 дапаўненне, вікіфікацыя, катэгорыя 5146471 wikitext text/x-wiki {{Спартсмен}} '''Фані Вэле-Стран Хурн''' ({{lang-no|Fanny Welle-Strand Horn}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Нарвегія|нарвежская]] [[біятлон|біятланістка]] і лыжніца, бронзавы прызёр [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2014|Алімпійскіх гульняў 2014]] года ў жаночай эстафеце. Займаецца [[спартыўнае арыентаванне|спартыўным арыентаваннем]] з дзяцінства, пачала займацца [[лыжныя гонкі|лыжнымі гонкамі]] ў 9 гадоў, [[біятлон]]ам — у 12 гадоў. == Кар’ера ў біятлоне == * Дэбют на Кубку свету — [[2 снежня]] [[2009]] ў індывідуальнай гонцы ў шведскім Эстэрсундзе — 62-е месца. * Першае трапленне ў ачковую зону — [[10 снежня]] [[2010]] года 30-е месца ў спрынтарскай гонцы ў аўстрыйскім Хохфільцэне. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://services.biathlonresults.com/athletes.aspx?IbuId=BTNOR20803198801 Профіль IBU]{{ref-en}} * [http://www.fis-ski.com/uk/604/613.html?sector=CC&listid=&competitorid=119205&type=result Профіль FIS]{{Недаступная спасылка}}{{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Хурн Фані Вэле-Стран}} [[Катэгорыя:Біятланісты Нарвегіі]] [[Катэгорыя:Лыжнікі Нарвегіі]] [[Катэгорыя:Арыентыроўшчыкі Нарвегіі]] [[Катэгорыя:Бронзавыя прызёры зімовых Алімпійскіх гульняў 2014 года]] [[Катэгорыя:Біятланісты на зімовых Алімпійскіх гульнях 2014 года]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны свету па біятлоне]] s3xznybagdg7l9qn5smi4cg660t04or 100 193441 5146127 5145530 2026-05-24T15:50:32Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5146127 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Рыжскі беларускі народны тэатр|2026-05-24T10:21:11Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вавілонская астраномія|2026-05-23T23:23:22Z|SimondR}} {{Новы артыкул|Штаб-кватэра UNESCO|2026-05-23T17:46:22Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Юкімі-даро|2026-05-23T14:11:34Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Японскі сад (Бад-Лангэнзальца)|2026-05-23T11:54:37Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Чэнстахоўская панарама|2026-05-23T00:36:35Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Царква Святой Тройцы (Магілёў)|2026-05-22T17:57:50Z|~2026-30662-63}} {{Новы артыкул|Вуліца Мічурына (Мінск)|2026-05-22T12:13:58Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Сакутэйкі|2026-05-22T10:48:16Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Сядзіба Стралкаў (Стралкава)|2026-05-21T15:38:35Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Брацкая магіла (Арда)|2026-05-21T11:38:25Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Сядзіба Лабецкіх (Цясноўка)|2026-05-21T11:11:58Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Суікінкуцу|2026-05-21T10:39:55Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Сісі-адосі|2026-05-21T10:35:16Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Японскі сад (Хаселт)|2026-05-21T10:26:48Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Портлендскі японскі сад|2026-05-21T10:09:26Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Музей Марыкамі і Японскія сады|2026-05-21T09:57:45Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Японскі сад (Буэнас-Айрэс)|2026-05-21T09:43:43Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Сад Нітабэ|2026-05-21T09:26:59Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Японскі сад Мантэвідэа|2026-05-21T09:21:30Z|Γλωσσολαλιά}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> aqkgqlyrfh8co5gfpn5kj7r3bqj89oh 10 195306 5146396 5140934 2026-05-25T09:02:00Z Emilia Noah 155537 /* */ 5146396 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = Чэмпіянаты свету па хакеі з шайбай |title = [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай|Чэмпіянаты свету па хакеі з шайбай]] |bodyclass = hlist |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |image = [[Выява:Praha, magistrát na Mariánském náměstí, pohár pro mistra světa IIHF v ledním hokeji (2).jpg|100пкс]] |above = |style = |group1 = Каманды<br>[[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2026|Чэмпіянату 2026]] |list1 = * {{Сцяг|Аўстрыя}} [[Зборная Аўстрыі па хакеі з шайбай|Аўстрыя]] * {{Сцяг|Венгрыя}} [[Зборная Венгрыі па хакеі з шайбай|Венгрыя]] * {{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Зборная Францыі па хакеі з шайбай|Вялікабрытанія]] * {{Сцяг|Германія}} [[Зборная Германіі па хакеі з шайбай|Германія]] * {{Сцяг|Данія}} [[Зборная Даніі па хакеі з шайбай|Данія]] * {{Сцяг|ЗША}} [[Зборная ЗША па хакеі з шайбай|ЗША]] * {{Сцяг|Італія}} [[Зборная Францыі па хакеі з шайбай|Італія]] * {{Сцяг|Канада}} [[Зборная Канады па хакеі з шайбай|Канада]] * {{Сцяг|Латвія}} [[Зборная Латвіі па хакеі з шайбай|Латвія]] * {{Сцяг|Нарвегія}} [[Зборная Нарвегіі па хакеі з шайбай|Нарвегія]] * {{Сцяг|Славакія}} [[Зборная Славакіі па хакеі з шайбай|Славакія]] * {{Сцяг|Славенія}} [[Зборная Славеніі па хакеі з шайбай|Славенія]] * {{Сцяг|Фінляндыя}} [[Зборная Фінляндыі па хакеі з шайбай|Фінляндыя]] * {{Сцяг|Чэхія}} [[Зборная Чэхіі па хакеі з шайбай|Чэхія]] * {{Сцяг|Швейцарыя||18px}} [[Зборная Швейцарыі па хакеі з шайбай|Швейцарыя]] * {{Сцяг|Швецыя}} [[Зборная Швецыі па хакеі з шайбай|Швецыя]] |group2 = Чэмпіянаты<br>свету |list2 = * [[Хакей на летніх Алімпійскіх гульнях 1920|1920]] * [[Хакей на зімніх Алімпійскіх гульнях 1924|1924]] * [[Хакей на зімніх Алімпійскіх гульнях 1928|1928]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1930|1930]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1931|1931]] * [[Хакей на зімніх Алімпійскіх гульнях 1932|1932]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1933|1933]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1934|1934]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1935|1935]] * [[Хакей на зімніх Алімпійскіх гульнях 1936|1936]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1937|1937]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1938|1938]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1939|1939]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1947|1947]] * [[Хакей на зімніх Алімпійскіх гульнях 1948|1948]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1949|1949]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1950|1950]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1951|1951]] * [[Хакей на зімніх Алімпійскіх гульнях 1952|1952]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1953|1953]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1954|1954]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1955|1955]] * [[Хакей на зімніх Алімпійскіх гульнях 1956|1956]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1957|1957]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1958|1958]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1959|1959]] * [[Хакей на зімніх Алімпійскіх гульнях 1960|1960]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1961|1961]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1962|1962]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1963|1963]] * [[Хакей на зімніх Алімпійскіх гульнях 1964|1964]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1965|1965]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1966|1966]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1967|1967]] * [[Хакей на зімніх Алімпійскіх гульнях 1968|1968]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1969|1969]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1970|1970]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1971|1971]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1972|1972]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1973|1973]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1974|1974]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1975|1975]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1976|1976]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1977|1977]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1978|1978]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1979|1979]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1981|1981]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1982|1982]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1983|1983]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1985|1985]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1986|1986]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1987|1987]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1989|1989]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1990|1990]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1991|1991]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1992|1992]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1993|1993]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1994|1994]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1995|1995]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1996|1996]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1997|1997]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1998|1998]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 1999|1999]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2000|2000]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2001|2001]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2002|2002]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2003|2003]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2004|2004]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2005|2005]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2006|2006]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2007|2007]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2008|2008]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2009|2009]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2010|2010]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2011|2011]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2012|2012]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2013|2013]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2014|2014]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2015|2015]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2016|2016]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2017|2017]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2018|2018]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2019|2019]] * <s>[[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2020|2020]]</s> * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2021|2021]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2022|2022]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2023|2023]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2024|2024]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2025|2025]] * {{Не перакладзена 5|Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2026|2026|de|Eishockey-Weltmeisterschaft der Herren 2026}} * ''{{Не перакладзена 5|Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2027|2027|de|Eishockey-Weltmeisterschaft der Herren 2027}}'' * ''{{Не перакладзена 5|Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2028|2028|ru|Чемпионат мира по хоккею с шайбой 2028}}'' *''{{Не перакладзена 5|Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2029|2029|sk|Majstrovstvá sveta v ľadovom hokeji 2029}}'' *''{{Не перакладзена 5|Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2030|2030|ru|Чемпионат мира по хоккею с шайбой 2030}}'' |group3 = Фіналы |list3 = * [[Фінал чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 1998|1998]] * [[Фінал чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 1999|1999]] * [[Фінал чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2000|2000]] * [[Фінал чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2001|2001]] * [[Фінал чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2002|2002]] * [[Фінал чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2003|2003]] * [[Фінал чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2004|2004]] * [[Фінал чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2005|2005]] * [[Фінал чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2006|2006]] * [[Фінал чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2007|2007]] * [[Фінал чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2008|2008]] * [[Фінал чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2009|2009]] * [[Фінал чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2010|2010]] * [[Фінал чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2011|2011]] * [[Фінал чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2012|2012]] * [[Фінал чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2013|2013]] * [[Фінал чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2014|2014]] * [[Фінал чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2015|2015]] * [[Фінал чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2016|2016]] * [[Фінал чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2017|2017]] * [[Фінал чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2018|2018]] * [[Фінал чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2019|2019]] * <s>[[Фінал чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2020|2020]]</s> * [[Фінал чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2021|2021]] * [[Фінал чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2022|2022]] * [[Фінал чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2023|2023]] * [[Фінал чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2024|2024]] * [[Фінал чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2025|2025]] * [[Фінал чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2026|2026]] * ''[[Фінал чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2027|2027]]'' * ''[[Фінал чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2028|2028]]'' * ''[[Фінал чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2029|2029]]'' * ''[[Фінал чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2030|2030]]'' |group4 = Склады каманд |list4 = * [[Склады каманд на чэмпіянаце свету па хакеі з шайбай 1998|1998]] * [[Склады каманд на чэмпіянаце свету па хакеі з шайбай 1999|1999]] * [[Склады каманд на чэмпіянаце свету па хакеі з шайбай 2000|2000]] * [[Склады каманд на чэмпіянаце свету па хакеі з шайбай 2001|2001]] * [[Склады каманд на чэмпіянаце свету па хакеі з шайбай 2002|2002]] * [[Склады каманд на чэмпіянаце свету па хакеі з шайбай 2003|2003]] * [[Склады каманд на чэмпіянаце свету па хакеі з шайбай 2004|2004]] * [[Склады каманд на чэмпіянаце свету па хакеі з шайбай 2005|2005]] * [[Склады каманд на чэмпіянаце свету па хакеі з шайбай 2006|2006]] * [[Склады каманд на чэмпіянаце свету па хакеі з шайбай 2007|2007]] * [[Склады каманд на чэмпіянаце свету па хакеі з шайбай 2008|2008]] * [[Склады каманд на чэмпіянаце свету па хакеі з шайбай 2009|2009]] * [[Склады каманд на чэмпіянаце свету па хакеі з шайбай 2010|2010]] * [[Склады каманд на чэмпіянаце свету па хакеі з шайбай 2011|2011]] * [[Склады каманд на чэмпіянаце свету па хакеі з шайбай 2012|2012]] * [[Склады каманд на чэмпіянаце свету па хакеі з шайбай 2013|2013]] * [[Склады каманд на чэмпіянаце свету па хакеі з шайбай 2014|2014]] * [[Склады каманд на чэмпіянаце свету па хакеі з шайбай 2015|2015]] * [[Склады каманд на чэмпіянаце свету па хакеі з шайбай 2016|2016]] * [[Склады каманд на чэмпіянаце свету па хакеі з шайбай 2017|2017]] * [[Склады каманд на чэмпіянаце свету па хакеі з шайбай 2018|2018]] * [[Склады каманд на чэмпіянаце свету па хакеі з шайбай 2019|2019]] * <s>[[Склады каманд на чэмпіянаце свету па хакеі з шайбай 2020|2020]]</s> * [[Склады каманд на чэмпіянаце свету па хакеі з шайбай 2021|2021]] * [[Склады каманд на чэмпіянаце свету па хакеі з шайбай 2022|2022]] * [[Склады каманд на чэмпіянаце свету па хакеі з шайбай 2023|2023]] * [[Склады каманд на чэмпіянаце свету па хакеі з шайбай 2024|2024]] * [[Склады каманд на чэмпіянаце свету па хакеі з шайбай 2025|2025]] * [[Склады каманд на чэмпіянаце свету па хакеі з шайбай 2026|2026]] * ''[[Склады каманд на чэмпіянаце свету па хакеі з шайбай 2027|2027]]'' * ''[[Склады каманд на чэмпіянаце свету па хакеі з шайбай 2028|2028]]'' * ''[[Склады каманд на чэмпіянаце свету па хакеі з шайбай 2029|2029]]'' * ''[[Склады каманд на чэмпіянаце свету па хакеі з шайбай 2030|2030]]'' |group5 = [[Дывізіён I чэмпіянату свету па хакеі з шайбай|Дывізіён I]] |list5 = * [[Дывізіён I чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 1998|1998]] * [[Дывізіён I чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 1999|1999]] * [[Дывізіён I чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2000|2000]] * [[Дывізіён I чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2001|2001]] * [[Дывізіён I чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2002|2002]] * [[Дывізіён I чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2003|2003]] * [[Дывізіён I чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2004|2004]] * [[Дывізіён I чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2005|2005]] * [[Дывізіён I чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2006|2006]] * [[Дывізіён I чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2007|2007]] * [[Дывізіён I чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2008|2008]] * [[Дывізіён I чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2009|2009]] * [[Дывізіён I чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2010|2010]] * [[Дывізіён I чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2011|2011]] * [[Дывізіён I чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2012|2012]] * [[Дывізіён I чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2013|2013]] * [[Дывізіён I чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2014|2014]] * [[Дывізіён I чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2015|2015]] * [[Дывізіён I чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2016|2016]] * [[Дывізіён I чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2017|2017]] * [[Дывізіён I чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2018|2018]] * [[Дывізіён I чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2019|2019]] * <s>[[Дывізіён I чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2020|2020]]</s> * <s>[[Дывізіён I чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2021|2021]]</s> * [[Дывізіён I чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2022|2022]] * [[Дывізіён I чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2023|2023]] * [[Дывізіён I чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2024|2024]] * [[Дывізіён I чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2025|2025]] * [[Дывізіён I чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2026|2026]] * ''[[Дывізіён I чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2027|2027]]'' * ''[[Дывізіён I чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2028|2028]]'' * ''[[Дывізіён I чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2029|2029]]'' * ''[[Дывізіён I чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2030|2030]]'' |group6 = [[Дывізіён II чэмпіянату свету па хакеі з шайбай|Дывізіён II]] |list6 = * [[Дывізіён II чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 1998|1998]] * [[Дывізіён II чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 1999|1999]] * [[Дывізіён II чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2000|2000]] * [[Дывізіён II чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2001|2001]] * [[Дывізіён II чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2002|2002]] * [[Дывізіён II чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2003|2003]] * [[Дывізіён II чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2004|2004]] * [[Дывізіён II чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2005|2005]] * [[Дывізіён II чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2006|2006]] * [[Дывізіён II чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2007|2007]] * [[Дывізіён II чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2008|2008]] * [[Дывізіён II чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2009|2009]] * [[Дывізіён II чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2010|2010]] * [[Дывізіён II чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2011|2011]] * [[Дывізіён II чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2012|2012]] * [[Дывізіён II чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2013|2013]] * [[Дывізіён II чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2014|2014]] * [[Дывізіён II чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2015|2015]] * [[Дывізіён II чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2016|2016]] * [[Дывізіён II чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2017|2017]] * [[Дывізіён II чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2018|2018]] * [[Дывізіён II чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2019|2019]] * <s>[[Дывізіён II чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2020|2020]]</s> * <s>[[Дывізіён II чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2021|2021]]</s> * [[Дывізіён II чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2022|2022]] * [[Дывізіён II чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2023|2023]] * [[Дывізіён II чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2024|2024]] * [[Дывізіён II чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2025|2025]] * [[Дывізіён II чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2026|2026]] * ''[[Дывізіён II чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2027|2027]]'' * ''[[Дывізіён II чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2028|2028]]'' * ''[[Дывізіён II чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2029|2029]]'' * ''[[Дывізіён II чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2030|2030]]'' |group7 = [[Дывізіён III чэмпіянату свету па хакеі з шайбай|Дывізіён III]] |list7 = * [[Дывізіён III чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 1998|1998]] * [[Дывізіён III чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 1999|1999]] * [[Дывізіён III чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2000|2000]] * [[Дывізіён III чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2001|2001]] * [[Дывізіён III чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2002|2002]] * [[Дывізіён III чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2003|2003]] * [[Дывізіён III чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2004|2004]] * [[Дывізіён III чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2005|2005]] * [[Дывізіён III чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2006|2006]] * [[Дывізіён III чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2007|2007]] * [[Дывізіён III чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2008|2008]] * [[Дывізіён III чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2009|2009]] * [[Дывізіён III чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2010|2010]] * [[Дывізіён III чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2011|2011]] * [[Дывізіён III чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2012|2012]] * [[Дывізіён III чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2013|2013]] * [[Дывізіён III чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2014|2014]] * [[Дывізіён III чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2015|2015]] * [[Дывізіён III чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2016|2016]] * [[Дывізіён III чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2017|2017]] * [[Дывізіён III чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2018|2018]] * [[Дывізіён III чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2019|2019]] * <s>[[Дывізіён III чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2020|2020]]</s> * <s>[[Дывізіён III чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2021|2021]]</s> * [[Дывізіён III чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2022|2022]] * [[Дывізіён III чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2023|2023]] * [[Дывізіён III чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2024|2024]] * [[Дывізіён III чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2025|2025]] * [[Дывізіён III чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2026|2026]] * ''[[Дывізіён III чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2027|2027]]'' * ''[[Дывізіён III чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2028|2028]]'' * ''[[Дывізіён III чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2029|2029]]'' * ''[[Дывізіён III чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2030|2030]]'' |group8 = [[Дывізіён IV чэмпіянату свету па хакеі з шайбай|Дывізіён IV]] |list8 = *<s>[[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2020 (IV дывізіён)|2020]]</s> *<s>[[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2021 (IV дывізіён)|2021]]</s> * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2022 (IV дывізіён)|2022]] * [[Дывізіён IV чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2023|2023]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2024 (IV дывізіён)|2024]] * [[Чэмпіянат свету па хакеі з шайбай 2025 (IV дывізіён)|2025]] *<s>[[Дывізіён IV чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2026|2026]]</s> * ''[[Дывізіён IV чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2027|2027]]'' * ''[[Дывізіён IV чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2028|2028]]'' * ''[[Дывізіён IV чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2029|2029]]'' * ''[[Дывізіён IV чэмпіянату свету па хакеі з шайбай 2030|2030]]'' | below = * [[Спіс медалістаў чэмпіянату свету па хакеі з шайбай|Медалісты]] * [[Спіс чэмпіянатаў свету па хакеі з шайбай па наведвальнасці|Наведвальнасць]] * [[Спіс індывідуальных узнагарод чэмпіянатаў свету па хакеі з шайбай|Індывідуальныя ўзнагароды]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Хакей]] </noinclude> nydsso4ixd2voeddhqgr6wfypljol13 0 198100 5146228 5122196 2026-05-24T22:40:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146228 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = [[Аграгарадок]] |беларуская назва = Азярычына |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 34|lat_sec = 25 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 45|lon_sec = 50 |CoordAddon = |CoordScale = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Навапольскі |OpenStreetMap = 243017969 }} '''Азяры́чына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Азяры́чын, м.'''</ref> ({{lang-be-trans|Aziaryčyna}}, {{lang-ru|Озеричино}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D914n0062381|title=Решение Пуховичского районного Совета депутатов от 31 декабря 2013 года № 195 "Об отнесении некоторых сельских населенных пунктов Пуховичского района к агрогородкам"|website=pravo.by}}</ref> у [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на правым беразе ракі [[Пціч (рака)|Пціч]] (прыток [[Прыпяць|Прыпяці]]). Уваходзіць у склад [[Навапольскі сельсавет|Навапольскага сельсавета]]. Месціцца за 35 км на паўночны захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 33 км ад [[Мінск]]а, 13 км ад чыгуначнай станцыі [[Рудзенск (станцыя)|Рудзенск]] на лініі [[Мінск-Пасажырскі|Мінск]] — [[Асіповічы I|Асіповічы]]. == Назва == Назва паходзіць ад возера, ля якога заснаванае паселішча. Гэтае возера цяпер ёсць адным з балот у полі{{Sfn|Jelski A.|1886|с=788}}. Паводле краязнаўцаў [[Зміцер Санько|Змітра]] і Юрася Санькоў, гэта балота Га́лае, якое месціцца на поўдзень ад цэнтральнай часткі вёскі{{Sfn|Слаўнае сяло Азярычына|2019|с=25}}. == Гісторыя == === Старажытнасць === Азярычына адносіцца да старажытных паселішчаў. Тэрыторыя, на якой месціцца вёска, пачала засяляцца ў эпоху [[мезаліт]]у. У канцы XIX стагоддзя краязнавец [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Аляксандр Ельскі]] знайшоў ва ўрочышчах Вадзяное балота і Буднікава гара свідраваныя сякеры{{Sfn|Jelski A.|1886|с=788}}, старажытныя прылады перадавалі сяляне [[Генрык Вейсенгоф|Генрыку Вейсенгофу]] з [[Русаковічы (Пухавіцкі раён)|Русаковічаў]], артэфакты цяпер захоўваюцца ў фондах [[Нацыянальны археалагічны музей, Варшава|Варшаўскага археалагічнага музея]]{{Sfn|Слаўнае сяло Азярычына|2019|с=16}}. Таксама матэрыялы эпохі мезаліту былі знойдзеныя ў 2017 годзе даследчыцай [[Алена Фёдараўна Касюк|Аленай Касюк]]{{Sfn|Слаўнае сяло Азярычына|2019|с=16}}. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:POL COA Zadora.svg|міні|150пкс|злева|Герб «Задора» роду Кезгайлаў, першых вядомых уладальнікаў Азярычына]] У XV стагоддзі Азярычына — ўласнасць магнацкага роду [[Кезгайлы|Кезгайлаў]], уваходзіла ў склад так званага «[[Бакштанская воласць|Бакштанскага графства]]»{{Sfn|Jelski A.|1886|с=788}}. Паселішча ўваходзіла ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Віленскае ваяводства|Віленскага]], з 1566 года [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1447 годзе [[Станіслаў Янавіч Кезгайла|Станіслаў Кезгайла]], [[стольнік]] або [[чашнік]] літоўскі, праз сваю рэлігійнасць аддае частку бакштанскіх маёнткаў разам з местам [[Чэрвень (горад)|Ігуменам]] і 2000 сялянамі ва ўласнасць [[Віленскае біскупства|біскупам віленскім]]. Гэтая перадача ўключала Азярычына, а таксама суседнія вёскі і маёнткі: [[Узляны]], [[Пярэжыр]], [[Лешніца (Пухавіцкі раён)|Лешніцу]], [[Такарня|Такарню]] і інш{{Sfn|Jelski A.|1886|с=788}}. Нявызначанасць межаў Азярычына стала прычынай пастаяннага гвалту і судовых працэсаў паміж уласнікамі ваколіц. Гэта выклікала размежаванне маёнткаў у 1569 годзе, унесенае ў акт менскага [[Гродскі суд|гродскага суда]] 5 красавіка 1571 года. У 1636 годзе адбылася спрэчка пра межы з маёнткамі [[Цітва]], якія былі ва ўласнасці Швыкоўскіх. Вяліся фармальныя баі і ўзаемнае рабаванне, пакуль кароль [[Уладзіслаў Ваза]] універсалам 23 чэрвеня 1636 года не адправіў асобную камісію на месца для вырашэння спрэчкі. У 1639 годзе ўзніклі памежныя спрэчкі з маёнткам [[Русаковічы (Пухавіцкі раён)|Русаковічы]] з боку [[Дудзічы (Пухавіцкі раён)|Дудзічаў]], якія перайшлі ў крымінальны працэс у 1642—1643 гадах{{Sfn|Jelski A.|1886|с=788}}. === У складзе Расійскай імперыі === [[Файл:Aziaryčyna. Азярычына (1867).jpg|міні|злева|План Азярычына 1867 года]] У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Увайшло ў склад [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Азярычына, як уласнасць Віленскага біскупства, было нацыяналізавана, а пазней [[Падараванні сялян|перададзена ва ўласнасць]] генерала [[Іван Ягоравіч Шэвіч (генерал)|Івана Шэвіча]] сербска-расійскага паходжання. Паводле Аляксандра Ельскага, уласнікі ніколі не жылі ў Азярычыне, а маёнтак здаваўся ў арэнду мясцовым{{Sfn|Jelski A.|1886|с=788}}. У 1813 годзе на грошы грамадзяніна Клімантовіча на месцы старой была пабудаваная новая драўляная ўніяцкая царква, якая належала да парафіі Узляны{{Sfn|Jelski A.|1886|с=788}}. У 1860 годзе павіннасць сялян Азярычына складала ад 104 да 156 дзён прыгону з двара для мужчын і жанчын, а таксама па 12 дзён згону для рабочых душ мужчынскага і жаночага полу, уладальнікамі Азярычына былі Шэвічы і Бушэнева<ref>{{Кніга|спасылка=https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_003831608/|загаловак=Приложения к трудам редакционных комиссий для составления положений о крестьянах, выходящих из крепостной зависимости : Сведения о помещичьих имениях. Т. 1 Извлечения из описаний имений по губерниям: Харьковской, Полтавской, Черниговской, Екатеринославской, Таврической, Херсонской, Витебской, Виленской, Ковенской и Минской|год=1860}}</ref>. Пасля 1861 года вёска Азярычына ў складзе [[Дудзіцкая воласць|Дудзіцкай воласці]] Ігуменскага павета, цэнтр Азярыцкай [[Сельская грамада|сельскай грамады]]. Паводле спіса землеўладальнікаў Мінскай губерні 1889 года, буйнымі землеўладальнікамі ў вёсцы ёсць 88 сялян, [[праваслаўе|праваслаўныя]], надзел складае 210 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]]. Землеўласнікамі [[маёнтак|маёнтка]] Азярычына, надзелам 1045 дзесяцін, валодаюць Шэвічы Іван і Сяргей Ягоравічы, дваране, праваслаўныя<ref>Список землевладельцев Минской губернии. Мн., 1889</ref>. Паводле перапісу 1897 года працуе царква, школа царкоўнай граматы, лаўка, піцейны дом, [[хлебазапасны магазін]], у маёнтку Шэвіча быў вадзяны млын.[[Файл:Ahapa Maŭčan (Ahapa Mauczan), Aziaryčyna (Ozieryczyn). Агапа Маўчан, Азярычына (1889).jpg|міні|злева|Хромалітаграфія Агапы Маўчан, жыхаркі вёскі Азярычына. Эскіз зроблены [[Ігнат Урублеўскі|Ігнатам Урублеўскім]] воднымі фарбамі 23 красавіка 1889 года, пазней малюнак выканаў [[Войцех Герсан]], хромалітаграфія Глаўчэўскага.]] У канцы XIX стагоддзя да маёнтка Азярычын Шэвічаў адносіўся таксама засценак Робэрт, які меў 1 двор. Месціўся Робэрт пры вайскова-камунікацыйным гасцінцы паміж Дудзічамі і Узлянамі{{Sfn|Jelski A.|1888|с=647}}. [[Файл:Aziaryčyna, Kaźmadziamjanaŭskaja. Азярычына, Казьмадзям’янаўская (1910-15) (2).jpg|міні|Царква ў Азярычыне, 1910—1915 гады]] [[Файл:Aziaryčyna, Kaźmadziamjanaŭskaja. Азярычына, Казьмадзям’янаўская (1910-15).jpg|міні|Царква ў Азярычыне, 1910—1915 гады]] У перыяд [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|Рэвалюцыі 1905—1907 гадоў]] у Азярычыне адбылося сялянскае хваляванне. 30 лістапада 1905 года 25 сялян вёскі Азярычына на падводах прыбылі да сенажацяў уладальніка маёнтка Азярычына, [[тайны саветнік|тайнага саветніка]] Івана Ягоравіча Шэвіча, захапілі стагі сена, нягледзячы на пратэст арандатара маёнтка барысаўскага мешчаніна Разенталя і рабочых маёнтка. У гэты ж дзень сяляне пачалі забіраць сена з маёнтка: усяго яны вывезлі да 4000 [[пуд]]оў сена, пагражалі прыспелым на дапамогу ўраднікам, паліцэйскім, дзясяцкім і валасному старшыні. У снежні, пасля накіравання ў Ігуменскі павет сябра губернскай установы Радзевіча, аграрны рух у Азярычыне быў падаўлены. Воінская каманда арыштавала агітатара селяніна Кудзіна. У выніку судовага пасяджэння быў абвінавачаны 21 чалавек{{Sfn|Памяць|2003|с=62—63}}. У 1912 годзе створанае земскае [[Народныя вучылішчы|народнае вучылішча]]. === Найноўшы час === [[Файл:Aziaryčyna. Азярычына (2021) 04.jpg|міні|Азярычына, 2021 г.]] З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў і ў сярэдзіне кастрычніка 1920 года пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. За савецкім часам ад Азярычына аддзелена вялікая частка вёскі, з яе створаны пасёлак [[Ленінскі (Пухавіцкі раён)|Ленінскі]]. Народнае вучылішча пераўтворана ў школу 1-й ступені, у 1922 годзе было каля 130 вучняў. З 21 жніўня 1925 года да 16 ліпеня 1954 года цэнтр [[Азярычынскі сельсавет|Азярычынскага сельсавета]] [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930), з 18 студзеня 1931 года ў Пухавіцкім раёне, з 12 лютага 1935 года ў [[Рудзенскі раён|Рудзенскім раёне]], з 6 ліпеня 1935 года ў [[Смілавіцкі раён|Смілавіцкім раёне]], з 11 лютага 1938 года ў Рудзенскім раёне, з 20 лютага 1938 года ў [[Мінская вобласць|Менскай вобласці]]. У пачатку 1930-х гадоў праведзена прымусовая [[калектывізацыя]], створаны [[калгас]] «Дэкада абароны», працавала кузня. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года тэрыторыя акупаваная нацысцкай [[Трэці рэйх|Германіяй]]. У Ахярычыне і ваколіцах дзейнічала савецкае падполле і савецкая [[партызанская брыгада «Беларусь»]]. У 1943 годзе ў Азярычыне месціўся партызанскі склад боепрыпасаў. У часе карных нямецкіх аперацый у ліпені 1943 года і сакавіку 1944 года былі спалены 93 дамы, забітыя 5 чалавек<ref>[http://db.narb.by/search/5634 Беларускія вёскі, знішчаныя ў гады Вялікай Айчыннай вайны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306134944/http://db.narb.by/search/5634 |date=6 сакавіка 2016 }}//db.narb.by {{ref-ru}}</ref>. 4 ліпеня 1944 года вёска вызвалена часцямі [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага фронту]]. Пасля вайны вёска была адноўлена. З 16 ліпеня 1954 года ў Цітвянскім сельсавеце, з 20 студзеня 1960 года ў Пухавіцкім раёне, з 31 сакавіка 1977 года ў Узлянскім сельсавеце. У 1960 годзе мела статус [[Пасёлак|пасёлка]]. 24 лістапада 1966 года да вёскі далучаная тэрыторыя пасёлка Вялікая Лука. У 1969 годзе цэнтр калгаса «Перамога», былі сярэдняя школа, клуб, бібліятэка, медыцынскі пункт, аддзяленне сувязі. Да 28 мая 2013 года ў [[Узлянскі сельсавет|Вузлянскім сельсавеце]]. Пасля скасавання [[Узлянскі сельсавет|Узлянскага сельсавета]] ўключаная ў [[Навапольскі сельсавет]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1|title=Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 года № 234 "Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области"|website=pravo.by|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. У 2019 годзе была выдадзеная краязнаўчая кніга «Слаўнае сяло Азярычына: Свет нашых продкаў» аўтарства братоў [[Зміцер Санько|Змітра]] і Юрася Санько. == Насельніцтва == * 1800 год — 100 двароў, 831 жыхар * 1816 год — 67 двароў, каля 500 жыхароў * 1885 год — 844 жыхары * 1897 год — 204 двары, 662 душы мужчынскага полу, 678 душ жаночага полу * 1908 год — 254 двары, 1680 жыхароў; маёнтак — 1 двор, 20 жыхароў * 1917 год — 285 двароў, 1832 жыхароў; маёнтак — 1 двор, 70 жыхароў * 1960 год — 217 жыхароў * 1969 год — 134 двары, 353 жыхары * 1995 год — 131 двор, 318 жыхароў * 1999 год — 310 жыхароў * 2002 год — 113 двароў, 290 жыхароў * 2010 год — 286 жыхароў * 2012 год — 94 гаспадаркі, 247 жыхароў * 2019 год — 246 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-01-11|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Інфраструктура == [[Файл:Aziaryčyna, pošta.jpg|міні|Аддзяленне сувязі]] * Крама * Аддзяленне сувязі * [[Азярычынскі навучальна-педагагічны комплекс дзіцячы сад — базавая школа|Дзіцячы сад — базавая школа]] * Бібліятэка == Спіс вуліц == * Лугавая вуліца * Новая вуліца * Новы завулак * Паркавая вуліца * Цэнтральная вуліца * Школьная вуліца<ref>{{cite web|url = http://gzk.nca.by/streets.php|title = Спіс вуліц і іншых элементаў ўнутранага адраса|publisher = Нацыянальнае кадастравае агенцтва Рэспублікі Беларусь|archive-url = https://web.archive.org/web/20190218154951/http://gzk.nca.by/streets.php|archive-date = 18 лютага 2019|url-status = dead}}</ref> Цераз вёску ідзе дарога Н9350. == Славутасці == === Страчаная спадчына === * Казьмадзям’янаўская капліца-царква (1813), знішчана ў канцы 1930-х === Помнікі === [[Файл:Aziaryčyna. Азярычына (2021) 03.jpg|міні|Мемарыяльны крыж у гонар першага згадвання вёскі, 2021 г.]] * '''Мемарыяльны крыж''' у гонар першага згадвання вёскі Азярычына ў пісьмовых крыніцах. Адкрыты ў 2021 годзе, мастак-каваль [[Юрась Мацко]], скульптар [[Ігар Сяргеевіч Засімовіч|Ігар Засімовіч]]. * '''Помнік землякам'''. Каля будынка аддзялення сувязі і праўлення калгаса на ўшанаванне памяці 173 землякоў, якія загінулі ў гады Другой сусветнай вайны, у 1973 годзе пастаўлены помнік (скульптар [[М. Якавенка]]; [[бетон]], [[мармур]]овая крошка; вышыня скульптуры 2,5 м, стэлы 6 м). Складаецца з 2 частак — скульптуры маці ў жалобе і стэлы з прозвішчамі загінулых. Укленчаная жаночая фігура размешчана каля стэлы і павернутая да яе. У руках, складзеных накрыж на грудзях, сціплая палявая кветка. Мяккія складкі хусткі паўтараюць рух фігуры. Адзіны аб’ём пластычнай абагульненай скульптуры падпарадкаваны плаўнаму рытму. Каля помніка пляцоўка, вакол якой разбіты газон<ref>{{крыніцы/ЗП|7-2}}</ref>. <center><gallery caption="" widths="200" heights="150" perrow="4"> Aziaryčyna, pomnik ziemliakam.jpg| Aziaryčyna, pomnik ziemliakam2.jpg| Aziaryčyna, pomnik ziemliakam1.jpg| </gallery></center> == Паданні == З Азярычынам звязанае паданне пра ўрочышча [[Журава Магіла]], запісанае ў канцы XIX стагоддзя [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Аляксандрам Ельскім]]. Паводле Ельскага, урочышча месціцца пры гасцінцы паміж вёскамі [[Русаковічы (Пухавіцкі раён)|Русаковічы]] і фальваркам [[Крыстампалле|Крысцінполь]]. Гэта даволі значны насып, на якім расце вялізная сасна. Народнае паданне, запісанае Ельскім, кажа, што калісьці ў вёсцы Азярычын быў памор быдла, і паводле забабонаў мясцовы азярыцкі жыхар, нейкі Жур, прывёз падлу на мяжу Русаковічаў, хацеў яе там закапаць, каб выратаваць сваю вёску і перавесці памор на суседзяў. Жыхары Русаковічаў былі папярэджаныя пра гэта, чакалі яго, і калі Жур прыйшоў, закапалі яго жыўцом разам з канём і прывезеным быдлам, а над той магілай зрабілі насып{{Sfn|Jelski A.|1895|с=896}}. Сучасны краязнавец Максім Ляшко мяркуе, што гэтае ўрочышча месціцца на могілках вёскі [[Вераб’ёўка (Пухавіцкі раён)|Вераб’ёўка]], ці суседніх пагорках{{Sfn|Санько|2021|с=10}}. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == * [[Пятро Рунец]] (1911—1997) — беларускі пісьменнік. * [[Зміцер Санько]] (нар. 1949) — беларускі біёлаг, адзін з заснавальнікаў [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]]. * [[Алена Раманаўна Юркевіч|Алена Юркевіч]] (1903—1986) — Герой Сацыялістычнай Працы (1950). == Гл. таксама == * [[Азярычынскі сельсавет]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|1|Азярычына}} — С. 173. * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Азярычына|111—112}} * {{кніга|загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|старонак = 749|isbn = 985-01-0251-9|ref = Памяць}} * {{кніга|аўтар = [[Зміцер Санько|Санько З]]., Санько Ю.|загаловак = Слаўнае сяло Азярычына: Свет нашых продкаў|месца = Мінск|выдавецтва = [[Тэхналогія (выдавецтва)|Тэхналогія]]|год = 2019|старонак = 352|isbn = 978-985-458-302-0|ref = Слаўнае сяло Азярычына}} * {{кніга|аўтар = [[Зміцер Санько|Санько З]]., Санько Ю.|загаловак = Мемарыяльны крыж у гонар першага згадвання вёскі Азярычына ў гістарычных крыніцах|месца = Мінск|выдавецтва = Тэхналогія|год = 2021|старонак = 12|isbn = 978-985-458-317-4|ref = Санько}} * {{кніга|аўтар = [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A]].|частка = Ozieryczyn|загаловак = Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. — Tom VII|спасылка = http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VII/788|год = 1886|старонкі = 788|старонак = 960|ref=Jelski A.}} * {{кніга|аўтар = [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A]].|частка = Robert|загаловак = Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. — Tom IX|спасылка = http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_IX/647|год = 1888|старонкі = 647|старонак = 960|ref=Jelski A.}} * {{кніга|аўтар = [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A]].|частка = Żurowa-Mogiła|загаловак = Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. — Tom XIV|спасылка = http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XIV/868|год = 1895|старонак = 930|ref=Jelski A.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Навапольскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Навапольскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Азярычына| ]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] cjf0v4f0uv16obrdygjvi03dm4dd6sg 0 206298 5146330 4541367 2026-05-25T06:09:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146330 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Куза}} {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Аляксандру Іаан Куза | арыгінал імя = Alexandru Ioan Cuza | сцяг = Flag of the United Principalities of Romania (1862 - 1866).svg | сцяг_2 = | выява = Carol Popp de Szathmary - Alexandru Ioan Cuza.jpg | пасада = Князь [[Аб’яднанае княства Валахіі і Малдавіі|Аб'яднанага княства Малдавіі і Валахіі]] | перыядпачатак = | перыядканец = | папярэднік = | пасада_2 = | перыядпачатак_2 = [[1859]] | перыядканец_2 = [[1866]] | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = [[Караль I]] | дата нараджэння = 20.3.1820 (8) | месца нараджэння = {{МН|Бырлад}} | дата смерці = 15.5.1873 (3) | месца смерці = {{Месца смерці|Гайдэльберг}}, [[Германія]] | пахаваны = [[Ясы]] | у шлюбе = | род = | бацька = Іаан Куза | маці = Султана Куза | аўтограф = Signature of Alexandru Ioan Cuza.png }} '''Аляксандру Іаан Куза''' ({{lang-ro|Alexandru Ioan Cuza}}, '''Аляксандр Іаан I'''; {{СС2|20|сакавіка|1820|8}}, [[Бырлад]] — {{СС2|15|мая|1873|3}}, [[Гайдэльберг]]) — князь злучаных княстваў [[Малдаўскае княства|Малдавіі]] і [[Валахія|Валахіі]], першы кіраўнік аб'яднанай [[Румынія|Румыніі]]. == Біяграфія == Паходзіў з сем'і малдаўскага баярына ў [[Бырлад]]зе. Адукацыю атрымаў у [[Парыж]]ы, а таксама ў [[Балоння|Балонскім]] і [[Павія|Павійскім]] універсітэтах. У [[1848]] ён прыняў удзел у вызваленчым руху ў Малдове. Куза быў абраны ў заканадаўчы сход; адзін час быў ваенным міністрам Малдовы. У студзені [[1859]] быў абраны князем Малдавіі, 5 лютага таго ж года — князем Валахіі. Сумесна з [[Міхаіл Кагэлнічану|Міхаілам Кагэлнічану]] правёў шэраг буржуазных рэформаў: аграрную, ваенную, судовую, адміністрацыйную, рэформу адукацыі, секулярызацыю манастырскіх земляў і іншыя.<ref name=Stoica1>{{cite book|last=Stoica|first=Vasile|title=The Roumanian Question: The Roumanians and their Lands|year=1919|publisher=Pittsburgh Printing Company|location=Pittsburgh|pages=69-70|url=http://www.wdl.org/en/item/7314/view/1/69/|access-date=25 жніўня 2014|archive-date=3 лістапада 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131103042754/http://www.wdl.org/en/item/7314/view/1/69/|url-status=dead}}</ref> Зацверджанне султана прыйшло толькі ў [[1861]], і [[24 снежня]] [[1861]] года Куза абвясціў сябе князем аб'яднанай [[Румынія|Румыніі]]. Яго абралі два разы. Праводзіў актыўную знешнюю палітыку. Вызваленне сялян і іншыя праекты рэформаў выклікалі моцную апазіцыю сярод ультракансерватыўнай партыі. У [[1866]] годзе ў выніку ваеннай змовы так званай «[[жахлівая кааліцыя|жахлівай кааліцыі]]» Куза быў зрынуты з прастола. Ён пакінуў княства і памёр у [[1873]] годзе ў [[Гайдэльберг]]у. Куза быў пахаваны ў сваёй рэзідэнцыі ў Руджыноасе, а пасля Другой сусветнай вайны яго прах быў перапахаваны ў [[Ясы|Ясах]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{ВТ-ЭСБЕ|Александр-Иоанн I}} == Спасылкі == * [http://www.worldofcoins.ru/subjects/cuza.htm Аляксандру Іаан Куза] * {{ВТ-ЭСБЕ|Куза, Александр Иоанн I}} {{start box}} {{succession box |title = [[Спіс кіраўнікоў Малдаўскага княства|Кіраўнік<br /> Малдаўскага<br /> княствы]] |before = 3 каймакамы |after = няма |years = [[1859]]—[[1862]] }} {{succession box |title = [[Спіс кіраўнікоў Валахіі|Кіраўнік Валахіі]] |before = няма (акупацыя) |after = няма |years = [[1859]]—[[1862]] }} {{succession box |title = [[Спіс кіраўнікоў Румыніі|Дамнітар]] Румыніі |before = няма |after = [[Караль I]] |years = [[1862]]—[[1866]] }} {{end box}} {{Гаспадары малдаўскія}} [[Катэгорыя:Міністры абароны Малдовы]] [[Катэгорыя:Гаспадары малдаўскія]] [[Катэгорыя:Гаспадары валашскія]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Румыніі]] [[Катэгорыя:Фанарыёты]] [[Катэгорыя:Аб’яднанае княства Валахіі і Малдовы]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Малдавіі і Валахіі]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Румыніі]] nmuhrzr6zle9g9ef2joys3gcx2ctbwi 0 209676 5146179 4365836 2026-05-24T19:39:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146179 wikitext text/x-wiki {{Палітыка Вялікабрытаніі}} [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Паўночнай Ірландыі]] складаецца з 2 адміністрацыйна-палітычных частак (гістарычных правінцый): Вялікабрытаніі: * [[Англія|Англіі]] (9 рэгіёнаў, 6 метрапольных графстваў, 28 неметрапольных графстваў, 55 [[Унітарныя адзінкі Англіі|унітарных адзінак]], Вялікі Лондан і астравы [[Сілі]]), * [[Уэльс]]а (9 графстваў, 3 гарады, і 10 гарадоў-графстваў), * [[Шатландыя|Шатландыі]] (32 вобласці), Паўночнай Ірландыі: * [[Паўночная Ірландыя|Паўночнай Ірландыі]] (6 графстваў , 26 раёнаў). == Гісторыя == [[Выява:Map of the administrative geography of the United Kingdom.png|thumb|250px|left]] З [[1801]] года, калі адбылося аб'яднанне Вялікабрытаніі і Ірландыі, да [[1922]] года, калі была заснавана Ірландская Незалежная Дзяржава, краіна афіцыйна называлася Аб'яднаным Каралеўствам Вялікабрытаніі і Ірландыі. Яна размешчана на пяці тысячах астравоў. Нармандскія астравы і Востраў Мэн фармальна не з'яўляюцца часткай Злучанага Каралеўства, але яны маюць з ім асобыя адносіны. Нармандскія астравы ў [[X]] стагоддзі ўваходзілі ў склад герцагства Нармандскага і засталіся ў падданстве англійскай кароны пасля яго канчатковага падпарадкавання Францыі ў [[XV]] стагоддзі. [[Востраў Мэн]] да [[1266]] года знаходзіўся пад намінальным суверэнітэтам Нарвегіі, а пад прамое кіраванне брытанскай каронай перайшоў у [[1765]] годзе. У нашы дні гэтыя тэрыторыі маюць уласныя заканадаўчыя сходы і сістэмы законаў, а на востраве Мэн ёсць таксама свая сістэма падаткаабкладання. Брытанскі ўрад адказны толькі за іх прадстаўніцтва на міжнароднай арэне і знешнюю абарону. Гістарычнае развіццё абумовіла ўнутрыдзяржаўны падзел Злучанага Каралеўства. Тэрыторыя буйных астравоў падзелена на наступныя досыць буйныя часткі: Паўночная Ірландыя, Паўночная Шатландыя, Паўднёвая Шатландыя, Паўночны Усход, Паўночны Захад, Ёркшыр і рэгіён Хамбер, Усходні Мідлендс, Заходні Мідлендс, Уэльс, Усходняя Англія, Паўднёвы ўсход, Паўднёвы Захад і вобласць Вялікага Лондана. Таксама існуе і іншы падзел – на графствы, усяго іх 72. Графства (перад указаннем горада) абавязкова пішуць у паштовым адрасе адной ці дзвюма літарамі – скарочана. Спіс гэтых скарачэнняў ёсць на любой пошце. Органаў мясцовай улады кантралююць жыллёвае будаўніцтва, адукацыю, сацыяльнае забеспячэнне, паліцыю і пажарную службу. Яны фінансуюцца за кошт сродкаў, атрыманых ад муніцыпальных падаткаў, мясцовых падаткаў і датацый цэнтральнага ўрада. {| class="standard" ! Месца ! Назва ! Адміністрацыйны падзел ! Плошча,<br />км²<ref>{{Cite web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/ctu/annual-abstract-of-statistics/no--145--2009-edition/annual-abstract-of-statistics.pdf |title=Office for National Statistics |access-date=29 верасня 2014 |archive-date=8 красавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140408221722/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/ctu/annual-abstract-of-statistics/no--145--2009-edition/annual-abstract-of-statistics.pdf |url-status=dead }}</ref> ! Насельніцтва,<br />чал. (2011)<ref>[http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html 2011 Census, Population and Household Estimates for the United Kingdom] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160131125807/http://www.ons.gov.uk/ons/guide-method/census/2011/uk-census/index.html |date=31 студзеня 2016 }}: ([http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-wards-and-output-areas-in-england-and-wales/rft-qs211ew-ward.zip 2011 Census: QS211EW Ethnic group (detailed), wards in England and Wales (ZIP 7239Kb)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131102072318/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-and-quick-statistics-for-wards-and-output-areas-in-england-and-wales/rft-qs211ew-ward.zip |date=2 лістапада 2013 }})</ref> ! Шчыльнасць,<br />чал./км² |- | align="center" | 1 | [[Англія]] | [[Рэгіёны Англіі]] | align="right" | 130 395 | align="right" | 53 012 456 | align="right" | 406,55 |- | align="center" | 2 | [[Шатландыя]] | [[Вобласці Шатландыі]] | align="right" | 78 772 | align="right" | 5 295 403 | align="right" | 67,22 |- | align="center" | 3 | [[Уэльс]] | [[Вобласці Уэльса]] | align="right" | 20 779 | align="right" | 3 063 456 | align="right" | 147,43 |- | align="center" | 4 | [[Паўночная Ірландыя]] | [[Графствы Паўночнай Ірландыі]] | align="right" | 13 843 | align="right" | 1 810 863 | align="right" | 130,81 |- class="shadow" | | Злучанае Каралеўства | | align="right" | 243 789 | align="right" | 63 182 178 | align="right" | 259,17 |} {| cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; vertical-align:center;" |- | <div style="background-color:#ffc8c8; border:solid black 2px; padding:1em;"></div> | {{ENG}} |- |<div style="background-color:#c8c8ff; border:solid black 2px; padding:1em;"></div> | {{SCO}} |- | <div style="background-color:#97bd97; border:solid black 2px; padding:1em;"></div> | {{WAL}} |- | <div style="background-color:#fcdbba; border:solid black 2px; padding:1em;"></div> | {{NIR}} |} == Гл. таксама == * [[Адміністрацыйны падзел Англіі]] * [[Адміністрацыйны падзел Уэльса]] * [[Адміністрацыйны падзел Шатландыі]] * [[Графствы Паўночнай Ірландыі|Адміністрацыйны падзел Ірландыі]] {{зноскі}} {{Злучанае Каралеўства}} {{Еўропа паводле тэм|Адміністрацыйны падзел}} {{Вялікабрытанія ў тэмах}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Вялікабрытаніі| ]] 1ejh804wz5o1kz40isfqnmrh9jybij4 0 212766 5146415 4877237 2026-05-25T10:33:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146415 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = горад |беларуская назва = Алукснэ |арыгінальная назва = {{lang-lv|Alūksne}} |краіна = Латвія |герб = Aluksne COA.svg |сцяг = Aluksne flag.svg{{!}}border |шырыня герба = 70 |шырыня сцяга = 150 |lat_dir = N|lat_deg=57|lat_min=25|lat_sec=26 |lon_dir = E|lon_deg=27|lon_min=03|lon_sec=1 |CoordAddon = type:city(8844)_region:LV |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = 0 |від рэгіёна = Рэгіёны Латвіі{{!}}Рэгіён |рэгіён = Відзэмэ |рэгіён у табліцы = |від раёна = Край |раён = Алуксненскі край |раён у табліцы = Алуксненскі край{{!}}Алуксненскі |унутраны падзел = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1284 |ранейшыя імёны = Марыенбург (да 1917) |статус з = 1920 |плошча = 14,23 |вышыня цэнтра НП = 200 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 7982<ref>[http://www.pmlp.gov.lv/lv/assets/documents/statistika/IRD2016/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf Колькасць жыхароў у самакіраваннях. 01.01.2016]{{ref-lv}}</ref> |год перапісу = 2016 |шчыльнасць = {{#expr: 8844 / 14.23 round 1}} |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = (+371) 643 |паштовы індэкс = LV-4301<ref>[http://www.pasts.lv/lv/uzzinas/Indeksu_gramata/novadi/Novadi_aprilis_2011.xls Кніга паштовых індэксаў Латвіі] — красавік 2011 {{ref-lv}}</ref> |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = код ATVK |лічбавы ідэнтыфікатар = 0360201<ref>[http://www.csb.gov.lv/node/29893/list/0/0 Класіфікатар адміністрацыйных тэрыторый і тэрытарыяльных адзінак Латвіі] — 16 лютага 2011 {{ref-lv}}</ref> |катэгорыя ў Commons = Alūksne |сайт = }} '''А́лукснэ''' ({{lang-lv|{{audio-nohelp|Lv-Alūksne.ogg|Alūksne}}}}, {{lang-orv|Олыста, Алыстъ, Волыстъ}}, {{lang-de|Marienburg}}) — [[горад]] на паўночным усходзе [[Латвія|Латвіі]] каля аднайменнага [[Алукснэс|возера]], адміністрацыйны цэнтр [[Алуксненскі край|Алуксненскага края]]. Плошча 14,23 км². Насельніцтва 8653 чал. (1 студзеня 2012). Назва паходзіць ад {{lang-ltg|olūksna}} — «[[крыніца]] ў лесе». Да 1917 года называўся '''Марыенбу́рг''' (у гонар [[Багародзіца|Маці Божай]]). Вядомы з 1284 года. Гарадскі востраў вядомы як Замкавы (''Pils sala''), або востраў Марыі. Замак у наш час выкарыстоўваецца як адкрытая тэатральная пляцоўка. == Гісторыя == Тэрыторыя вакол возера Алукснэ першапачаткова была заселена фінскімі плямёнамі, а з [[VIII]]—[[XII]] стагоддзяў [[латгалы|латгаламі]]. Паселішча, тады вядомае як Олыста, Алыстъ або Волыстъ, на месцы цяперашняга горада ўпершыню згадана ў пскоўскім летапісе пад [[1284]] годам. [[Файл:Alūksne Castle southern wall inside.jpg|thumb|злева|Сцены старога замка]] [[Файл:Alūksne Castle plan.jpeg|thumb|злева|План замка паводле [[Левіс-оф-Менар|Карла фон Левіс-оф-Менара]]]] Мясцовасць і паселішча былі захоплены нямецкімі крыжакамі [[Лівонскі ордэн|Лівонскага ордэна]] ў [[1342]] годзе. Імі на суседнім востраве быў пабудаваны замак Марыенбург, які служыў для абароны гандлёвых шляхоў з [[Рыга|Рыгі]] ў [[Пскоў]]. Горад, які вырас побач з замкам, таксама стаў вядомы як Марыенбург. Быў узяты войскамі [[Іван Грозны|Івана IV]] у [[1560]] годзе падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]]. У 1582 годзе быў уключаны ў склад [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. У [[1629]] годзе адышоў да [[Швецыя|Швецыі]]. У [[1683]] годзе ў [[Відзэмэ]] [[Эрнст Глюк|Эрнстам Глюкам]], лютэранскім святаром, першым [[Пераклады Бібліі на латышскую мову|перакладчыкам Бібліі на латышскую мову]], заснаваны першыя школы з выкладаннем на [[латышская мова|латышскай мове]]. Руская армія на чале з [[Барыс Пятровіч Шарамецеў|Шарамецевым]] захапіла горад падчас [[Паўночная вайна|Паўночнай вайны]] ў 1702 годзе. Пры гэтым у палон патрапіў Глюк і яго выхаванка [[Кацярына I|Марта Скаўронская (Крузэ)]], якая стала палюбоўніцай і пасля жонкай [[Спіс імператараў Расіі|першага расійскага імператара]] [[Пётр I|Пятра I]]. У [[1724]] годзе пад імем [[Кацярына I]] была каранавана на расійскі прастол, стаўшы [[Спіс імператараў Расіі|расійскай імператрыцай]]. [[Файл:AluksneNeuesSchloss.png|thumb|Новы замак Фітынгофаў (сярэдзіна XIX ст.)]] У сярэдзіне XVIII стагоддзя памесце Марыенбург было падаравана дзяржаўнаму канцлеру [[Міхаіл Іларыёнавіч Варанцоў|М. І. Варанцову]], які ў [[1764]] годзе прадаў яго лейб-медыку [[Іван Фёдаравіч Фітынгоф|І. Ф. Фітынгофу]]. У сярэдзіне XIX стагоддзя побач з развалінамі старога замка [[Фітынгофы]] пабудавалі новую рэзідэнцыю. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.aluksne.lv Афіцыйны сайт Алуксненскага края] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110615064341/http://www.aluksne.lv/ |date=15 чэрвеня 2011 }} {{ref-lv}}{{ref-ru}}{{ref-en}}{{ref-et}} * [http://vietvardi.lgia.gov.lv/vv/to_www_obj.objekts?p_id=66032 Інфармацыя пра Алукснэ ў тапанімічнай базе даных] {{ref-lv}} {{Гарады Латвіі}} [[Катэгорыя:Гарады Латвіі]] [[Катэгорыя:Алуксненскі край]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1284 годзе]] 7v7h6lzh62samh8b7xcl86loo892xyw 0 214061 5146225 5091764 2026-05-24T22:36:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146225 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Азярніца}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Азярніца |вобласць = Гродзенская |раён = Слонімскі |сельсавет = Азярніцкі }} '''Азярні́ца'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Aziarnica}}, {{lang-ru|Озерница}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911r0038541&q_id=5035596|title=Решение Слонимского районного Совета депутатов от 31 января 2011 года № 47 «О преобразовании некоторых населенных пунктов Слонимского района в агрогородки»|url-status=dead}}</ref> у [[Слонімскі раён|Слонімскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], на безымянным прытоку ракі [[Зальвянка]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Азярніцкі сельсавет|Азярніцкага сельсавета]]. Насельніцтва 431 чал. (1990). Знаходзіцца за 18 км на захад ад [[Слонім]]а, за 1,5 км ад чыгуначнай станцыі [[Азярніца (станцыя)|Азярніца]] (лінія [[Баранавічы]] — [[Ваўкавыск]]). == Гісторыя == Першы пісьмовы ўспамін пра Азярніцу датуецца 1478 годам, калі яна была названа ў ліку «прысёлкаў» маёнтка [[Дзярэчын]], якім валодалі Копачы. У канцы XV — пачатку XVI стагоддзяў паселішча знаходзілася ва ўладанні Б. Мілашэвічу, па яго смерці (1509) — [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікіх князёў]]. З 1510 года маёнткам у Азярніцы валодаў падскарбі земскі [[Міхаіл Богуш-Багавіцінавіч|Богуш Багавіцінавіч]]. Згодна з дакументам за 1569 год, паселішча мела статус мястэчка ў [[Слонімскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Слонімскім павеце]] [[Новагародскае ваяводства|Новагародскага ваяводства]] і знаходзілася ва ўладанні [[Іван Іванавіч Гарнастай|Івана Гарнастая]]. Станам на 1604 год тут было 55 двароў і 10 корчмаў У выніку [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) Азярніца апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскім павеце]] [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Станам на 1886 год у мястэчку было 39 двароў, царква, сінагога, школа, рэгулярна праводзіліся 2 кірмашы. [[Файл:Гурток Таварыства беларускай школы ў м. Азярніца Слонімскага павета.jpg|міні|злева|Гурток [[Таварыства беларускай школы]] ў мястэчку, 1930-я гг.]] Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Азярніца апынулася ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у [[Слонімскі павет (1921—1940)|Слонімскім павеце]] [[Навагрудскае ваяводства (Польшча)|Навагрудскага ваяводства]]. У 1939 годзе Азярніца ўвайшла ў [[БССР]], дзе ў 1940 годзе зрабілася цэнтрам сельсавета. Статус паселішча панізілі да вёскі. Станам на 1969 год тут было 155 двароў, на 1990 год — 187. == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': 1830 год — 272 муж., з іх шляхты 2, духоўнага саслоўя 1, мяшчан-іўдзеяў 58, мяшчан-хрысціян і сялян 210, жабракоў 1{{sfn|Соркіна|2010|с=414}}; 1878 год — 808 чал. (375 муж. і 422 жан.), у тым ліку 350 іўдзеяў{{sfn|SgKP|1886|s=787}}; 1886 год — 418 чал. * '''XX стагоддзе''': 1969 год — 496 чал.; 1990 год — 431 чал.{{sfn|ЭГБ|1993|с=70}} == Інфраструктура == У Азярніцы працуюць дзяржаўная агульнаадукацыйная сярэдняя школа, бальніца сястрынскага догляду, амбулаторыя, вясковыя клуб і бібліятэка, пошта, АТС, аптэка, крама, комплексна-прыёмны пункт. == Славутасці == Прыкладна за 200 м на паўночны захад ад Азярніцы знаходзіцца гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку, якое адносяць да 1-га тысячагоддзя н. э. Гэтая знакавая мясцовасць трапіла ў [[Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Слонімскага раёна|Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. * Могілкі яўрэйскія * [[Свята-Мікалаеўская царква (Азярніца)|Царква Святога Мікалая]] (1867) == Вядомыя асобы == * [[Алесь Сучок]] (1916—1993) — беларускі паэт. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Слонімскі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|1|Азярніца|[[Валерый Шаблюк|Шаблюк В.]]|70}} * {{Крыніцы/Мястэчкі Беларусі (2010)}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|7|787|Oziernica (2)}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Азярніцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Азярніцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Слонімскага раёна]] [[Катэгорыя:Азярніца (Слонімскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Новагародскага ваяводства]] g10qkcgouh3oodqb0gjnxf4lnk6xyj9 0 219210 5146300 4481451 2026-05-25T04:43:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146300 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Касцючэнка}} {{Мастак | імя = Алег Васілевіч Касцючэнка | арыгінальнае імя = | імя пры нараджэнні = | партрэт =Aleh Kastsyuchenka.JPG | шырыня = | загаловак = | дата нараджэння =12.04.1984 | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | паходжанне = | падданства = | грамадзянства = | жанр =жанравая карціна, [[партрэт]] | вучоба = | стыль = | працы = | заступнікі = | уплыў =[[Васіль Кузьміч Касцючэнка|Васіль Касцючэнка]] | уплыў на = | узнагароды = | сайт = http://www.olegart.by | вікісховішча = }} [[Выява:Exhibition LABIRINT Palace of Art 23.04.2014 Minsk Oleg Kostiuchenko.JPG|міні|Адкрыццё выставы жывапісу «Лабірынт» у мінскім Палацы мастацтва 23.04.2014.]] [[Выява:Exhibition UNDER 35 in Palace of Art Minsk 13.05.2014 Rygor Sitnitsa Oleg Vasil Kostyuchenko.jpg|міні|Адкрыццё выставы жывапісу «Да 35» у мінскім Палацы мастацтва 13.05.2014. Алег Касцючэнка, [[Рыгор Сітніца]], [[Васіль Кузьміч Касцючэнка|Васіль Касцючэнка]].]] '''Але́г Васі́левіч Касцючэ́нка''' ({{ДН|12|04|1984}}, [[Мінск]]) — сучасны беларускі мастак-жывапісец, манументаліст. Паходзіць з дынастыі беларускіх жывапісцаў. Бацька — мастак [[Васіль Кузьміч Касцючэнка|Васіль Касцючэнка]]. Брат бацькі — мастак [[Аляксандр Кузьміч Касцючэнка|Аляксандр Касцючэнка]]. == Біяграфія == У 2000—2003 гадах вучыўся [[Мінскае мастацкае вучылішча імя А. К. Глебава|Мінскім мастацкім вучылішчы імя А. К. Глебава]], у 2003—2009 гадах [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў]] на аддзяленні манументальнага жывапісу. Працуе ў галіне манументальнаяга і станковага жывапісу. Творы мастака часта маюць [[філасофія|філасофскі]] падтэкст і метафарычны змест. З'яўляецца членам [[Саюз мастакоў Беларусі|Саюза мастакоў Беларусі]]. Актыўна ўдзельнічае ў Рэспубліканскіх, міжнародных мастацкіх выставах Беларусі, Расіі, Германіі, Швецыі, Польшчы. == Выстаўкі == * 2004 — Рэспубліканская мастацкая выстаўка «Падарожжа» * 2006 — Рэспубліканская моладзевая мастацкая выстаўка «Як я правёў лета» * 2007 — Міжнародная мастацкая выстаўка «Чалавек і кола». Праект «Імага» * 2007 — Міжнародны Пленэр «Дом паэта [[Ігар Севяранін|Ігара Севяраніна]]», [[Волагда]] * 2008 — Рэспубліканская мастацкая выстаўка «Партрэт у жывапісу, графіцы і скульптуры» * 2008 — «Сонечны квадрат», ЦДМ. [[Масква]] * 2009 — [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]], Рэспубліканская выстаўка пейзажу імя [[Віталь Канстанцінавіч Цвірка|Віталя Цвіркі]] * 2010 — Рэспубліканская моладзевая мастацкая выстаўка * 2010 — «Сонечны квадрат», ЦДМ. Масква * 2011 — Нацыянальная бібліятэка Беларусі. Рэспубліканская выстаўка «Арт-шаг» * 2011 — Рэспубліканская моладзевая мастацкая выстаўка * 2012 — Рэспубліканская моладзевая мастацкая выстаўка * 2012 — Праект «Inter Face», Нацыянальная школа прыгажосці<ref>[http://kyky.org/afisha/exhibition/priezientatsiia-proiekta-vystavki-sierghieia-varkina-i-oliegha-kostiuchienko-inter-face-2012-04-12 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120410213515/http://kyky.org/afisha/exhibition/priezientatsiia-proiekta-vystavki-sierghieia-varkina-i-oliegha-kostiuchienko-inter-face-2012-04-12 |date=10 красавіка 2012 }} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120410213515/http://kyky.org/afisha/exhibition/priezientatsiia-proiekta-vystavki-sierghieia-varkina-i-oliegha-kostiuchienko-inter-face-2012-04-12 |date=10 красавіка 2012 }} Презентация проекта-выставки Сергея Варкина и Олега Костюченко «Inter Face» {{ref-ru}}] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120410213515/http://kyky.org/afisha/exhibition/priezientatsiia-proiekta-vystavki-sierghieia-varkina-i-oliegha-kostiuchienko-inter-face-2012-04-12 |date=10 красавіка 2012 }}</ref> * 2012 — Арт-праект [[Кніга Апакаліпсіс|«Апакаліпсіс»]], галерэя «Універсітэт культуры», Мінск * 2013 — Арт-праект H2O, галерэя «Універсітэт культуры», Мінск * 2013 — Рэспубліканская выстаўка «Ад з'езда да з'езду», Палац Мастацтва, Мінск * 2014 — Рэспубліканская выстаўка «NUDE», Цэнтр Сучаснага Мастацтва, Мінск * 2014 — Рэспубліканская выстаўка секцыі жывапісу Беларускага саюза мастакоў «Лабірынт», Палац Мастацтва, Мінск * 2014 — Рэспубліканская выстаўка Беларускага саюза мастакоў «Арэна — Беларт», Палац мастацтва, Мінск * 2014 — Рэспубліканская моладзевая выстаўка Беларускага саюза мастакоў «UNDER 35», Палац мастацтва, Мінск * 2014 — Рэспубліканская выстаўка секцыі манументальна-дэкаратыўнага мастацтва «Спектар», Палац мастацтва, Мінск * 2014 — Арт-праект «Дыялог эпох. Інтэрпрэтацыі», Гарадская мастацкая галерэя твораў [[Леанід Дзмітрыевіч Шчамялёў|Л. Шчамялёва]], куратар Т. Маркіна<ref>[http://artdigest-belarus.com/afisha/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150120010446/http://artdigest-belarus.com/afisha/ |date=20 студзеня 2015 }} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150120010446/http://artdigest-belarus.com/afisha/ |date=20 студзеня 2015 }} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150120010446/http://artdigest-belarus.com/afisha/ |date=20 студзеня 2015 }} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150120010446/http://artdigest-belarus.com/afisha/ |date=20 студзеня 2015 }} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150120010446/http://artdigest-belarus.com/afisha/ |date=20 студзеня 2015 }} АртДайджест—Беларусь. Пресс-релиз выставки «Диалог эпох. Интерпретации» {{ref-ru}}] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150120010446/http://artdigest-belarus.com/afisha/ |date=20 студзеня 2015 }}</ref> * 2014 — Рэспубліканская выстаўка Беларускага саюза мастакоў «[[Кастусь Каліноўскі]]», Палац мастацтваў, Мінск. * 2014 — Біенале «ПаСТУЛат-2014», галерэя «Універсітэт Культуры», Мінск == Галерэя == <center><gallery widths=200 heights=160 caption="" perrow="4"> Выява:Букет.х.м.100х120.2013.jpg|«Букет», 2013. Палатно, алей, 100 х 120 см. Выява:Мелодия любви.х.м.70х90.2014.jpg|«Мелодыя кахання», 2014. Палатно, алей, 70 х 90 см. Выява:Красные туфельки.х.м.70х70.2014.jpeg|«Чырвоныя пантофлі», 2014. Палатно, алей, 70 х 70 см. </gallery></center> <center><gallery widths=720 heights=240 caption="" perrow="1"> Выява:Трубка Ван-Гога.х.м.50х150.2012.jpg|«Люлька [[Ван Гог]]а», 2012. Палатно, алей, 50 х 150 см, прыватная калекцыя. </gallery></center> {{зноскі}} == Спасылкі == {{commonscat|Oleg Kostyuchenko}} * [http://www.olegart.by Сайт мастака] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170516132227/http://www.olegart.by/ |date=16 мая 2017 }} * [http://urbanpunk.org/olegkostyuchenko Алег Касцючэнка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150426030711/http://urbanpunk.org/olegkostyuchenko |date=26 красавіка 2015 }} * [http://www.picture-russia.ru/painter/2338 Мастак Касцючэнка Алег Васілевіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140703163144/http://www.picture-russia.ru/painter/2338 |date=3 ліпеня 2014 }} * [http://fly-uni.org/content/dialog-epoh-interpretacii Лятучы Універсітэт]{{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Мінскага дзяржаўнага мастацкага каледжа імя А. К. Глебава]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі XXI стагоддзя]] {{DEFAULTSORT:Касцючэнка, Алег Васілевіч}} js0x02mcq5db61qsgo6c6m4ucy5wtxd 0 219820 5146099 5062028 2026-05-24T13:41:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146099 wikitext text/x-wiki {{Тэрарыстычная атака |Назва = Абстрэл аўтобуса пад Валнавахай |Канфлікт = [[Узброены канфлікт на ўсходзе Украіны|Узброенага канфлікту на ўсходзе Украіны]] |Выява = |Памер выявы = |Подпіс = |Спосаб нападу = артылерыйскі абстрэл? |Месца нападу = {{Сцягафікацыя|Украіна}}, [[Данецкая вобласць]], [[Валнавахскі раён]], с. [[Бугас]] |Каардынаты = {{coord|47.613153|N|37.529294|E|region:UKR_type:landmark|display=title}} |Мэта нападу = пасажырскі рэйсавы аўтобус «Златаусціўка — Данецк» /<br /> [[Аўтадарога Н-20, Украіна|аўтадарога Н-20]] «Данецк — Марыупаль» |Дата = [[13 студзеня]] [[2015]] |Час = каля 14:30 ([[UTC+2]]) |Колькасць закладнікаў = |Закладнікі = |Загінулыя = 13 |Параненыя = 15 |Колькасць тэрарыстаў = |Тэрарысты = |Колькасць забойстваў = |Забойцы = |Арганізатары = [[ДНР]]? |Від арганізацыі = |Падазраваныя = |Зброя = [[БМ-21|РСЗА 9К51 «Град»]] }} '''Абстрэл аўтобуса пад Валнавахай''' — абстрэл пасажырскага рэйсавага аўтобуса «Златаусціўка — [[Данецк]]», які рухаўся [[Аўтадарога Н-20 (Украіна)|аўтадарогай H-20]] і праходзіў пашпартны кантроль на пункце пропуску непадалёк ад горада [[Валнаваха]] [[13 студзеня]] [[2015]] года. У выніку нападу загінула 13 чалавек, яшчэ 15 паранены. Бакі [[Вайна на ўсходзе Украіны|канфлікту на ўсходзе Украіны]] ўсклалі віну за здарэнне адзін на аднаго. [[Генеральная пракуратура Украіны]] прызнала абстрэл [[тэрарыстычны акт|тэрарыстычным актам]]<ref name="ъ" >{{cite web |url=http://www.kommersant.ru/doc/2645738|title=Москва обвинила украинских военных в обстреле автобуса в Донбассе|author=Ангелина Шунина |date=2015-01-14|work= |publisher=[[Коммерсантъ]] |accessdate= |lang=ru}}</ref>. Пракуратура Данецкай вобласці па факце здарэння адкрыла крымінальную справу па ч. 3 арт. 258 (тэрарыстычны акт) [[Крымінальны кодэкс Украіны|Крымінальнага кодэкса Украіны]]<ref name="УНИАН5">{{cite web |url=http://www.unian.net/society/1031447-prokuratura-rassleduet-obstrel-avtobusa-pod-volnovahoy-po-state-terakt.html |title=Прокуратура расследует обстрел автобуса под Волновахой по статье "теракт" |subtitle=Прокуратура Донецкой области взяла под контроль ход расследования сегодняшнего нападения на блок-пост в городе Волноваха, в результате которого погибли 10 граждан. |author= |date=2015-01-13 |work= |publisher=[[УНИАН]] |accessdate= |lang=ru}}</ref><ref name="ТСН2" /><ref name="УНІАН1" /><ref name="УНИАН4" />. == Ход падзей == {{Вонкавыя медыяфайлы |width = 210px |align = left |video1 = [http://www.youtube.com/watch?v=CDhHqeqdqLw Відэазапіс з камеры назірання блок-паста.]}} Рэйсавы аўтобус маркі [[ЗАЗ A07A1 I-VAN|ЗАЗ A07A1 «I-VAN»]] рухаўся па маршруце «Златаусціўка — Данецк» (аўтавакзал «Паўднёвы») і спыніўся на [[блок-пост|блок-пасце]] для ажыццяўлення пашпартнага кантролю на лініі размежавання. У гэты час блок-пост быў абстраляны, у выніку чаго некаторыя са снарадаў патрапілі ў рэйсавы аўтобус<ref name="ТСН2">{{cite web |url=http://tsn.ua/ukrayina/podrobici-teraktu-pid-volnovahoyu-boyoviki-vipustili-po-blokpostu-40-snaryadiv-402515.html |title=Подробиці теракту під Волновахою: бойовики випустили по блокпосту 40 снарядів |subtitle=В результаті обстрілу загинули 10 мирних громадян. |author=Ганна Бока |date=2015-01-13 |work= |publisher=[[ТСН, тэлеперадача|ТСН]] |accessdate= |lang=uk}}</ref><ref name="УНІАН1">{{cite web |url=http://www.unian.ua/society/1031411-boyoviki-yaki-rozstrilyali-reysoviy-avtobus-vipustili-po-blokpostu-pid-volnovahoyu-ponad-40-snaryadiv.html |title=Бойовики, які розстріляли рейсовий автобус, випустили по блокпосту під Волновахою понад 40 снарядів (відео) |subtitle=Блокпост був майже знищений, а тіла загиблих досі знаходяться в автобусі. |author= |date=2015-01-13 |work= |publisher=[[УНІАН]] |accessdate= |lang=uk}}</ref>. Паводле заявы прадстаўніка генеральнага штаба Мінабароны Украіны падчас выступлення ў [[Вярхоўная рада Украіны|Вярхоўнай Радзе]], абстрэл вёўся з [[Дакучаеўск]]а. Пасля здарэння рух пасажырскіх аўтобусаў на трасе «[[Данецк]] — [[Марыупаль]]» быў прыпынены. == Версіі здарэння == === Версія ўкраінскага боку === Паводле версіі ўкраінскага боку, прычынай здарэння стаў артылерыйскі абстрэл з БМ-21 «Град» блок-паста прыхільнікамі ДНР, у выніку чаго некаторыя са снарадаў патрапілі ў рэйсавы аўтобус<ref name="ТСН2"/><ref name="УНІАН1"/>. Па заяве прадстаўніка генеральнага штаба Мінабароны Украіны падчас выступу ў Вярхоўнай Радзе, абстрэл ажыццяўляўся з Дакучаеўска. Начальнік Галоўнага каманднага цэнтра ўзброеных сіл Украіны Багдан Бондар заявіў, што ўкраінскія вайскоўцы не датычныя да абстрэлу аўтобуса пад Валнавахай<ref name="ТАСС2">{{cite web |url=http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1694951 |title=В Генштабе Украины заявляют о непричастности силовиков к обстрелу автобуса в Донбассе |subtitle=В минобороны ДНР в свою очередь назвали произошедшее провокацией со стороны Киева |author= |date=2015-01-13 |work= |publisher=[[ТАСС]] |accessdate= |lang=ru}}</ref>. === Версія кіраўніцтва ДНР === Мінабароны ДНР заявіла, што апалчэнне не мае дачынення да артабстрэлу, і назвала тое, што здарылася, «правакацыяй з боку Украіны»<ref name="ТАСС1">{{cite web |url=http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1694659 |title=В ДНР опровергли причастность ополчения к обстрелу автобуса с мирными жителями |subtitle=«Мы не идиоты, чтобы стрелять по собственной территории», — отметил собеседник агентства |author=Михаил Почуев |date=2015-01-13 |work= |publisher=[[ТАСС]] |accessdate= |lang=ru}}</ref>. == Пацярпелыя == На месцы загінула 10 людзей, сярод якіх 4 мужчын, 6 жанчын, у тым ліку 14-летняя дзяўчына. Яшчэ 18 чалавек атрымалі раненні<ref name="Сёння.ua1">{{cite web |url=http://www.segodnya.ua/regions/donetsk/terakt-pod-volnovahoy-kadry-s-mesta-tragedii-583861.html |title=Теракт под Волновахой: кадры с места трагедии (видео) |subtitle="Богдан" изрешетило осколками |author=Сергей Рюмочкин |date=2015-01-13 |work= |publisher=Сегодня.ua |accessdate= |lang=ru |archive-date=14 студзеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150114164600/http://www.segodnya.ua/regions/donetsk/terakt-pod-volnovahoy-kadry-s-mesta-tragedii-583861.html |url-status=dead }}</ref>, 13 з іх былі дастаўлены ў бальніцу ў Валнавасе. Сярод іх 1 міліцыянер і 1 пагранічнік. Ужо ў бальніцы ў Валнавасе сканала яшчэ адна жанчына. Паводле апублікаваных [[Данецкая абласная дзяржаўная адміністрацыя|Данецкай абласной дзяржаўнай адміністрацыяй]] даных, усяго было паранена 17 чалавек, сярод якіх 16 заставаліся ў Валнавасе, а яшчэ 1 транспартаваны ў Марыупаль<ref name="Данецкая ОГА1">{{cite web |url=http://donoda.gov.ua/?lang=ru&sec=02.03.09&iface=Public&cmd=view&args=id:23235;tags%24_exclude:46 |title=У бальніцы памерла жанчына, якая пацярпела пры абстрэле блокпоста пад Валнавахай |subtitle=Пра гэта паведамляе дэпартамента аховы здароўя аблдзяржадміністрацыі. |author=Кіраванне інфармацыйнай палітыкі і па пытаннях прэсы |date=2015-01-13 |publisher=Афіцыйны сайт Данецкай абласной дзяржаўнай адміністрацыі |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150113233319/http://donoda.gov.ua/?lang=ru&sec=02.03.09&iface=Public&cmd=view&args=id:23235;tags%24_exclude:46 |archivedate=13 студзеня 2015 |url-status=dead }}</ref>. Пазней стала вядома, што памёр яшчэ адзін мужчына<ref name="ТСН1">{{cite web |url=http://tsn.ua/politika/boyoviki-vbili-2-richnu-divchinku-v-granitnomu-a-kilkist-zhertv-pid-volnovahoyu-zrosla-do-12-402580.html |title=Бойовики вбили 2-річну дівчинку в Гранітному, а кількість жертв під Волновахою зросла до 12 |subtitle=Терористи не приховують, що ведуть обстріл села в Тельманівському районі. |author= |date=2015-01-13 |work= |publisher=[[ТСН (телепередача)|ТСН]] |accessdate= |lang=uk}}</ref>. == Рэакцыя на здарэнне == === Украіна === {{сцяг|Украіна}} Прэзідэнт Украіны [[Пётр Аляксеевіч Парашэнка|Пётр Парашэнка]] звярнуўся да ўкраінскага народа ў сувязі з трагедыяй. Пры гэтым ён параўнаў трагедыю ў Валнавасе [[Стральба ў рэдакцыі газеты «Charlie Hebdo»|са стральбой у рэдакцыі газеты Charlie Hebdo]], і заклікаў увесь свет да салідарнасці з Украінай<ref>{{cite web |url=http://www.president.gov.ua/news/32052.html |title=Звернення Президента України |author=Прес-служба Президента України |date=2015-01-13 |work= |publisher=[[Прэзідэнт Украіны|Президент України]] [[Пётр Аляксеевіч Парашэнка|Петро Порошенко]]. Офіційне інтернет-представництво |accessdate= |lang=uk}}</ref>. 14 студзеня ў [[Вярхоўная Рада Украіны|Вярхоўнай Радзе Украіны]] народныя дэпутаты на ранішнім пленарным пасяджэнні ўшанавалі памяць загінулых у выніку абстрэлу аўтобуса пад Валнавахай хвілінай маўчання<ref name="Интерфакс-Украина1">{{cite web |url=http://interfax.com.ua/news/political/244303.html |title=В Верховной Раде почтили память погибших под Волновахой минутой молчания |subtitle= |author= |date=2015-01-14 |work= |publisher=[[Интерфакс-Украина]] |accessdate= |lang=ru}}</ref>. Хвіліну маўчання абвясціў [[старшыня Вярхоўнай Рады Украіны|старшыня Вярхоўнай Рады]] [[Уладзімір Гройсман]]. Ён таксама выказаў спачуванні сваякам загінулых. ''«Учора ад рук агрэсара, акупанта, тэрарыстаў, якіх падтрымліваюць агрэсара, загінулі абсалютна нявінныя ні ў чым людзі. І гэта не першыя ахвяры ў нашай краіне, нажаль»'', — дадаў ён. [[Міністэрства замежных спраў Украіны]] выказала спачуванне родным і блізкім загінулых<ref name="УНИАН4">{{cite web |url=http://www.unian.net/politics/1031532-mid-ob-obstrele-avtobusa-pod-volnovahoy-terroristyi-soznatelno-tselilis-v-mirnyih-grajdan.html |title=МИД об обстреле автобуса под Волновахой: "террористы сознательно целились в мирных граждан" |subtitle=Министерство иностранных дел Украины обнародовало Заявление относительно сегодняшних событий в Донецкой области. Об этом сообщает департамент политики и коммуникаций ведомства. |author= |date=2015-01-13 |work= |publisher=[[УНИАН]] |accessdate= |lang=ru}}</ref>. === Міжнародныя арганізацыі === {{Сцяг|ААН}} [[Савет Бяспекі ААН]] асудзіў абстрэл аўтобуса, запатрабаваў ''«аб’ектыўнага расследавання»'' інцыдэнту з мэтай прыцягнення адказных да правасуддзя і заклікаў бакі канфлікту на ўсходзе Украіны да выканання [[Мінскае пагадненне|Мінскіх дамоўленасцяў]]<ref name="ТАСС3">{{cite web |url=http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/1695474 |title=СБ ООН осудил обстрел автобуса под Донецком и потребовал провести расследование инцидента |subtitle=Кроме того, Совбез призвал стороны конфликта на востоке Украины к строгому выполнению минских договоренностей |author=Данил Бодров |date=2015-01-14 |work= |publisher=[[ТАСС]] |accessdate= |lang=ru}}</ref><ref name="УНИАН1">{{cite web |url=http://www.unian.net/politics/1031594-sovbez-oon-osudil-obstrel-avtobusa-v-volnovahe-i-trebuet-rassledovaniya.html |title=Совбез ООН осудил обстрел автобуса в Волновахе и требует расследования |subtitle=Совет Безопасности ООН осудил обстрел пассажирского автобуса под Донецком и настоял на проведении "объективного расследования" инцидента с целью привлечения ответственных к правосудию. |author= |date=2015-01-14 |work= |publisher=[[УНИАН]] |accessdate= |lang=ru}}</ref>. [[Файл:OSCE logo.svg|40px]] Кіраўнік місіі [[АБСЕ]] ва Украіне Эртугрул Апакан заклікаў усе бакі канфлікту на ўсходзе краіны праявіць максімум стрыманасці. Пра гэта гаворыцца ў яго заяве, апублікаванай на сайце арганізацыі<ref name="ъ" />. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.youtube.com/watch?v=QwsMwwQvlNg Відэаролік з наступствамі абстрэлу аўтобуса на [[Youtube]]] [[Катэгорыя:Тэрарызм]] [[Катэгорыя:Злачынствы]] [[Катэгорыя:2015 год ва Украіне]] [[Катэгорыя:Вайна на ўсходзе Украіны]] [[Катэгорыя:Тэрарыстычныя акты 2015 года]] biwdmea3ku1ci4jevyqopc3ssq9c5cs 0 225010 5146214 4814155 2026-05-24T21:54:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146214 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Азгінавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Слонімскі раён]] |Уключае = 12 населеных пунктаў |Сталіца = [[Касцяні (Слонімскі раён)|Касцяні]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1329 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = slonim.gov.by/ru/ozginovichi-ru/ |Заўвагі = }} '''Азгі́навіцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Слонімскі раён|Слонімскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок [[Касцяні (Слонімскі раён)|Касцяні]]. Займае плошчу 91,7 км². == Гісторыя == Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Мільканавіцкі сельсавет''' у складзе Слонімскага раёна [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Мільканавічы]]. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Азгінавічы]], сельсавет перайменаваны ў Азгінавіцкі<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гродненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 17 чэрвеня 1960 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Касцянёўскі сельсавет|Касцянёўскага сельсавета]] (5 населеных пунктаў: [[Асабнякі]], [[Грынкі (Слонімскі раён)|Грынкі]], [[Касцяні (Слонімскі раён)|Касцяні]], [[Сакалова (Слонімскі раён)|Сакалова]] і [[Шулякі (Слонімскі раён)|Шулякі]]), цэнтр сельсавета вернуты ў вёску [[Мяльканавічы]], сельсавет перайменаваны ў '''Мяльканавіцкі сельсавет'''<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 чэрвеня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 20.</ref>. 22 ліпеня 1966 года цэнтр сельсавета вернуты ў Азгінавічы, сельсавет перайменаваны ў Азгінавіцкі<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 22 ліпеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 31 (1151).</ref>. У 1976 годзе ў склад сельсавета з [[Слонімскі сельсавет|Слонімскага сельсавета]] перададзена вёска [[Чамяры (Слонімскі раён)|Чамяры]]<ref>Рашэнні выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 9 сакавіка і 10 мая 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 17 (1499).</ref>. 10 красавіка 2020 года цэнтр сельсавета перанесены ў аграгарадок Касцяні<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D920r0101670&p1=1 Решение Слонимского районного Совета депутатов от 10 апреля 2020 г. № 131 О переносе административных центров сельсоветов]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1717 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=26 ліпеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 90,9 % — [[беларусы]], 3,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,9 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 1,4 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1329 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=26 ліпеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. Станам на 2015 год на тэрыторыі сельсавета пражывала 1614 чалавек, з іх: дзяцей — 258 чалавек, насельніцтва працаздольнага ўзросту — 845 чалавека, пенсіянераў — 511 чалавек. Большая частка працаздольнага насельніцтва сельсавета працавала ў сельскагаспадарчым вытворчым кааператыве «Дружба-Агра». {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Азгінавіцкі сельсавет}} {{Слонімскі раён}} [[Катэгорыя:Азгінавіцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] 84ut5b9238t5uh2w3qjkr2444s8ptnl 0 225011 5146226 4810265 2026-05-24T22:36:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146226 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Азярніцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Слонімскі раён]] |Уключае = 14 населеных пунктаў |Сталіца = [[Азярніца (Слонімскі раён)|Азярніца]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1411 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = http://slonim.gov.by/ru/ozern-ru/ |Заўвагі = }} '''Азярні́цкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Слонімскі раён|Слонімскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок [[Азярніца (Слонімскі раён)|Азярніца]]. == Гісторыя == Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Слонімскага раёна [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 28 жніўня 2013 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Сялявіцкі сельсавет|Сялявіцкага сельсавета]] (6 населеных пунктаў: аграгарадок [[Сялявічы (Слонімскі раён)|Сялявічы]], вёскі [[Варонічы (Слонімскі раён)|Варонічы]], [[Вецявічы]], [[Вялікая Кракотка]], [[Рудаўка (Слонімскі раён)|Рудаўка]], [[Юхнавічы (Слонімскі раён)|Юхнавічы]])<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913r0059927&p1=1 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 28 августа 2013 г. № 249 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Слонимского района Гродненской области]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (8 населеных пунктаў) — 1091 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=26 ліпеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 88,2 % — [[беларусы]], 4,7 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 4,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 2,5 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (14 населеных пунктаў) — 1411 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=26 ліпеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. Станам на 1.1.2015 года ў сельскіх населеных пунктах сельсавета пражывае 1673 чалавекі, з іх 850 працаздольных, 514 пенсіянераў, 309 дзяцей і падлеткаў. == Інфраструктура == На тэрыторыі сельсавета размешчаны і дзейнічаюць: * Сельскагаспадарчы вытворчы кааператыў «Драпава»; * Сельскагаспадарчы вытворчы кааператыў імя Дзяржынскага; * Камунальнае вытворчае ўнітарнае прадпрыемства «Слонімскі драбільна-сартавальны завод». {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Азярніцкі сельсавет}} {{Слонімскі раён}} [[Катэгорыя:Азярніцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] bsx9vw7163rs4s8w5tgv0xl6h4vlj2v 0 247510 5146365 4765041 2026-05-25T07:44:32Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146365 wikitext text/x-wiki {{Павет Расійскай імперыі |назва = Люцынскі павет |герб губерні = Coat of arms of Vitebsk Governorate 1856.svg |губерня = Віцебская губерня |губерні = |герб = |шырыня герба = |карта = Vitebskaya Gub Lyutcinskiy uezd.png |цэнтр = Люцын |утвораны = 1772 |скасаваны = 1920 |плошча = 5,2 тыс. км² |насельніцтва = 128&nbsp;200 жыхароў (1897) }} '''Лю́цынскі паве́т''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Пскоўская губерня|Пскоўскай]] і [[Полацкая губерня|Полацкай]] губерняў, [[Полацкае намесніцтва|Полацкага намесніцтва]], [[Беларуская губерня|Беларускай]] і [[Віцебская губерня|Віцебскай]] губерняў, якая існавала ў 1772—1920 гадах. Самы паўночны і самы буйны па плошчы павет Віцебскай губерні. Адзін з трох [[Інфлянты|інфлянцкіх]] паветаў. Цэнтр — горад [[Лудза|Люцын]]. Плошча павета складала каля 5,2 тыс. км². == Гісторыя == Люцынскі павет у складзе Пскоўскай губерні [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] быў утвораны ў [[1772]] годзе пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|1-га падзелу Рэчы Паспалітай]]. У 1776 годзе павет быў перададзены ў Полацкую губерню (з 1778 — намесніцтва). У 1796 годзе павет адышоў да [[Беларуская губерня|Беларускай губерні]], а ў 1802 — да Віцебскай. Пасля заканчэння [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і абвяшчэння незалежнасці [[Латвія|Латвіі]] тэрыторыя павета стала прадметам міждзяржаўных спрэчак. У жніўні 1919 года тагачасны міністр замежных спраў Латвіі [[Зігфрыд Ганна Мееровіц|Зігфрыд Мееровіц]] падчас кантактаў з дыпламатамі [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў [[Рыга|Рызе]] абяцаў беларускаму боку перадачу пад кантроль урада БНР Люцынскага, [[Дрысенскі павет|Дрысенскага]] і [[Себежскі павет|Себежскага паветаў]] пасля іх вызвалення ад бальшавікоў. Аднак пазней латвійскі ўрад палічыў больш перспектыўным вырашаць пытанне межаў з [[РСФСР|Савецкай Расіяй]]{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1920)|мірнага дагавора паміж РСФСР і Латвіяй ад 11 жніўня 1920 года]] Люцынскі павет (разам з [[Дзвінскі павет|Дзвінскім]], [[Ілукштанскі павет|Ілукштанскім]] і часткамі Дрысенскага і Себежскага паветаў) цалкам адышоў да Латвіі. У гэтых перададзеных Латвіі паветах пражывала каля 150 тысяч беларусаў. Урад БНР паставіўся да гэтага рашэння без моцнага супраціўлення, улічваючы больш прыязнае стаўленне латышоў да незалежнасці Беларусі ў параўнанні з іншымі суседнімі краінамі{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. На тэрыторыі Латвійскай Рэспублікі Люцынскі павет быў перайменаваны ў Лудзенскі. == Насельніцтва == Па дадзеных перапісу 1897 года, ў павеце пражывала 128,2 тыс. чал.<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=5 Дадзеныя агульнага перапісу насельніцтва Расійскай імперыі на «Демоскоп Weekly»]</ref> У тым ліку [[латышы|латышоў]] — 64,2 %; [[беларусы|беларусаў]] — 20,5 %; [[рускія|рускіх]] — 7,1 %; [[яўрэі|яўрэяў]] — 4,9 %; [[палякі|палякаў]] — 2,2 %<ref>Этнокультурные процессы Белорусского Подвинья (Витебщины) в прошлом и настоящем / А. Вл. Гурко [и др.]; науч. ред. А. Викт. Гурко ; Нац. акад. наук Беларуси, Центр исслед. белорус. культуры, языка и лит., Ин-т этнографии и фольклора имени Кондрата Крапивы. — Минск : Беларуская навука, 2017. С.205</ref>. У павятовым горадзе Люцын пражывала 5140 чал. == Адміністрацыйны падзел == У 1913 годзе ў склад павета ўваходзіла 16 валасцей: {| class="wikitable sortable" |- ! Воласць ! Валасны цэнтр |- | Балцінаўская | акалодак [[Балцінава|Балцінаў]] |- | Балоўская | акалодак [[Балві|Балоўск]] |- | Дамапольская | в. Бяляўская |- | Зальміуская | в. Рогаўка |- | Звірдзінская | маёнтак Пагулянкі |- | Істрская | м. Старая Слабада |- | Корсаўская | акалодак Корсаўка |- | Ляндскаронская | в. Полішчына |- | Марыенгаўзенская | акалодак Марыенгаўзен |- | Міхайлаўская | в. Мярзінка |- | Нерзенская | с. Нерза |- | Посіньская | с. Посінь |- | Пылдзенская | в. Вяжэнкі |- | Рунданская | с. [[Рунданы]] |- | Эверэмуйжская | маёнтак Эверэмуйжа |- | Янавольская | с. Брыгі |} == Сучаснае становішча == У цяперашні час тэрыторыя павета (у межах на 1917 г.) уваходзіць у склад Латвіі. == Вядомыя асобы == * [[Карл Іванавіч Багдановіч|Карл Багдановіч]] (1864—1947) — расійскі і польскі геолаг і падарожнік. Акадэмік Польскай Акадэміі навук. * [[Мікалай Зарэмба]] (1821—1879) — расійскі музычны педагог (нарадзіўся ў маёнтку Азупіна) * [[Мікола Панькоў]] (1911—1995) — беларускі грамадска-культурны дзеяч, выдавец, бібліёграф * [[Ілля Чашнік]] (1902—1929) — савецкі мастак і дызайнер == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Аляксандр Валянцінавіч Ціхаміраў|Ціхаміраў А. В.]] |загаловак=Балтыйскі вектар у беларускай палітыцы ў 1916—1920 гг. |выданне=Журнал международного права и международных отношений |год=2001 |нумар=1 |старонкі=16—22 |ref=Ціхаміраў}} == Спасылкі == * [http://starye-karty.litera-ru.ru/uezd/vit_karta-lyutsinskiy_uezd.html Старыя карты Люцынскага павета на сайце «Литера Ру»] * [https://www.radzima.net/be/uezd/lyutsinskiy.html Мапа Люцынскага павета (1820) на Radzima.net] * [http://www.nobility.by/advices/church/orthodox/liucynski-paviet.shtml Праваслаўныя цэрквы Люцынскага павета на сайце Згуртавання беларускай шляхты] {{Паветы Віцебскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паветы Віцебскай губерні]] [[Катэгорыя:Паветы Полацкай губерні]] [[Катэгорыя:Люцынскі павет| ]] 5ka5p9vlblkya9lq35sd7c4a3umjphj 0 263785 5146198 4914608 2026-05-24T20:46:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146198 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Альварэс}} {{Футбаліст | імя = Адрыян Лопес | поўнае імя = Адрыян Лопес Альварэс | выява = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Іспанія}} | рост = | вага = | мянушка = | цяперашні клуб = | нумар = | пазіцыя = [[нападнік (футбол)|нападнік]] | маладзёжныя клубы = {{футбольная кар’ера |2004—2005|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Рэал Аўеда|Рэал Аўеда]]| }} | клубы = {{футбольная кар’ера |2005—2006|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Рэал Аўеда|Рэал Аўеда]]|26 (3) |2006—2011|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Дэпартыва Ла-Карунья|Дэпартыва Ла-Карунья]]|92 (12) |2008|{{арэнда}} {{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Алавес|Алавес]]|10 (3) |2008—2009|{{арэнда}} {{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Малага|Малага]]|28 (3) |2011—2014|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Атлетыка Мадрыд|Атлетыка Мадрыд]]|90 (11) |2014—2019| {{Сцяг|Партугалія||20px}} [[ФК Порту|Порту]]|25 (1) |2015—2016|{{арэнда}} {{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Вільярэал|Вільярэал]]|16 (4) |2017|{{арэнда}} {{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Вільярэал|Вільярэал]]|15 (2) |2017—2018|{{арэнда}} {{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Дэпартыва Ла-Карунья|Дэпартыва Ла-Карунья]]|30 (9) |2019—2021|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Асасуна|Асасуна]]|43 (3) |2022|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Малага|Малага]]|2 (0) }} | нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2005|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[Зборная Іспаніі па футболе U-17|Іспанія (да 17)]]|1 (0) |2007|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[Зборная Іспаніі па футболе U-19|Іспанія (да 19)]]|3 (3) |2007|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[Зборная Іспаніі па футболе U-20|Іспанія (да 20)]]|5 (5) |2007—2011|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[Зборная Іспаніі па футболе U-21|Іспанія (да 21)]]|20 (9) |2012|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[Алімпійская зборная Іспаніі па футболе|Іспанія (алімп.)]]|5 (0) |2012|{{Сцяг|Іспанія||20px}} [[Зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]]|2 (1) }} | медалі = |абнаўленне даных пра клуб = 30 кастрычніка 2023 }} '''Адрыян Лопес Альварэс''' ({{lang-es|Adrián López Álvarez}}; нар. {{ДН|8|1|1988}}, [[Тэверга]], [[Іспанія]]) — [[Іспанія|іспанскі]] футбаліст, нападнік. == Клубная кар’ера == У юнацтве гуляў за клуб «[[ФК Рэал Аўеда|Рэал Аўеда]]» ў трэцяй лізе іспанскага футбола, не маючы аднак з клубам дзейны кантракт. У кастрычніку 2006 года ў якасці свабоднага агента перайшоў у склад «[[ФК Дэпартыва Ла-Карунья|Дэпартыва]]», які, аднак, выплаціў за іграка кампенсацыю ў памеры 330 тысяч еўра. У [[Сегунда Дывізіён 2007/2008|сезоне 2007/08]] Адрыян быў аддадзены ў арэнду ў клуб «[[ФК Алавес|Алавес]]», які гуляў у [[Сегунда Дывізіён|Сегундзе]]. Пасля таго як ён дапамог басконскаму клубу пазбегнуць вылету з лігі, Лопес вярнуўся ў [[Ла-Карунья|Ла-Карунью]], каб зноў быць аддадзеным у арэнду, 14 жніўня ігрок далучыўся да «[[ФК Малага|Малагі]]». [[Ла Ліга 2009/2010|Сезон 2009/10]] Адрыян пачаў у «Дэпартыва», рэгулярна выходзячы ў стартавым складзе. У 2011 годзе Адрыян на правах свабоднага агента прымкнуў да «[[ФК Атлетыка Мадрыд|Атлетыка]]», падпісаўшы кантракт з клубам [[19 ліпеня]] і пагадзіўшыся на чатырохгадовы кантракт. Праз дзевяць дзён, у свой афіцыйны дэбют, ён стаў асістэнтам у абодвух галах [[Хасэ Антоніа Рэес]]а, калі мадрыдскі клуб атрымаў хатнюю перамогу ў гульні [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы]] супраць нарвежскага «[[ФК Стромсгадсэт|Стромсгадсэта]]» з лікам 2:1<ref>{{cite web|date = |url = http://www.as.com/futbol/articulo/atletico-inventa-lio/20110729dasdaiftb_20/Tes|title = El Atlético se inventa otro lío|publisher = Diario AS|access-date = |language = es }}</ref>. У ліпені 2014 года перайшоў у «[[ФК Порту|Порту]]» за 11 млн еўра і падпісаў кантракт на пяць гадоў. 31 жніўня 2015 года вярнуўся ў Іспанію, на правах гадавой арэнды стаўшы іграком «[[ФК Вільярэал|Вільярэала]]»<ref>{{cite web|date = 2015-08-31|url = https://football.by/news/74952|title = "Вильярреал" взял в аренду у "Порту" Адриана Лопеса|website = football.by|access-date = 2023-10-30|language = ru }}</ref>. У першай палове сезона 2016/17 гуляў за «Порту», а ў студзені 2017 года зноў быў арандаваны «Вільярэалам»<ref>{{cite web|date = |url = https://by.tribuna.com/football/1047742928.html|title = «Вильярреал» снова арендовал у «Порту» форварда Адриана|website = by.tribuna.com|access-date = |language = ru|archive-date = 1 сакавіка 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20190301063606/https://by.tribuna.com/football/1047742928.html|url-status = dead}}</ref>. У жніўні 2017 года вярнуўся ў «[[ФК Дэпартыва Ла-Карунья|Дэпартыва]]» на правах арэнды<ref>{{cite web|date = |url = https://by.tribuna.com/football/1054575968.html|title = «Депортиво» арендовал форварда «Порту» Адриана|website = by.tribuna.com|access-date = |language = ru }}</ref>. Па выніках сезона 2017/18 «Дэпартыва» страціла месца ў Ла Лізе, пасля чаго Адрыян Лопес вярнуўся ў «Порту». У ліпені 2019 года перайшоў у «[[ФК Асасуна|Асасуну]]», падпісаўшы аднагадовы кантракт. Пакінуў клуб у якасці свабоднага агента па заканчэнні сезона 2020/21. У сакавіку 2022 года далучыўся да «[[ФК Малага|Малагі]]», дзе гуляў да канца сезона 2021/22. У 2023 годзе завяршыў прафесійную кар’еру. == Міжнародная кар’ера == 25 мая 2012 года Адрыян быў уключаны трэнерам [[Зборная Іспаніі па футболе|зборнай Іспаніі]] [[Вісентэ дэль Боске]] ў пашыраны спіс зборнай на [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012|Еўра-2012]], аднак у выніковы спіс не патрапіў. 26 мая адгуляў у таварыскай гульні супраць [[зборная Сербіі па футболе|зборнай Сербіі]] і вызначыўся голам на 64 хвіліне. == Дасягненні == === Клубныя === '''«[[ФК Атлетыка Мадрыд|Атлетыка]]»''' * Уладальнік [[Суперкубак УЕФА|Суперкубка УЕФА]]: 2012 * Пераможца [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы]]: 2012 '''«Порту»''' * Уладальнік [[Суперкубак Партугаліі па футболе|Суперкубка Партугаліі]]: 2018 == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад зборнай Іспаніі па футболе на Алімпійскіх гульнях 2012}} {{DEFAULTSORT:Адрыян Лопес Альварэс}} [[Катэгорыя:Футбалісты Іспаніі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Іспаніі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Рэал Аўеда]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Дэпартыва Ла-Карунья]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Алавес]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Малага]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Атлетыка Мадрыд]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Порту]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Вільярэал]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Асасуна]] [[Катэгорыя:Футбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2012 года]] mo1d8sqh10h9h92hmome3qzw0lglwl8 0 268089 5146454 4914661 2026-05-25T11:32:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146454 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст | імя = Альвара Арбелоа | поўнае імя = Альвара Арбелоа Кока | выява = | апісанне выявы = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{ESP}} | мянушкі = ''Труфель, Спартанец, Рабакоп'' | рост = | вага = | цяперашні клуб = | нумар = | пазіцыя = [[Абаронца (футбол)|правы абаронца]] | маладзёжныя клубы = {{футбольная кар’ера |1995—2001|{{Сцяг Іспаніі|20px}} [[ФК Рэал Сарагоса|Рэал Сарагоса]]| |2001—2002|{{Сцяг Іспаніі|20px}} [[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]}} | клубы = {{футбольная кар’ера |2002—2006|{{Сцяг Іспаніі|20px}} [[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]|55 (1) |2002—2003|{{фарм-клуб}} {{Сцяг Іспаніі|20px}} [[ФК Рэал Мадрыд C|Рэал Мадрыд C]]|16 (0) |2003—2006|{{фарм-клуб}} {{Сцяг Іспаніі|20px}} [[ФК Рэал Мадрыд Кастылья|Рэал Мадрыд Кастылья]]|84 (0) |2006—2007|{{Сцяг Іспаніі|20px}} [[ФК Дэпартыва Ла-Карунья|Дэпартыва Ла-Карунья]]|20 (0) |2007—2009|{{Сцяг Англіі|20px}} [[ФК Ліверпул|Ліверпул]]|66 (2) |2009—2016|{{Сцяг Іспаніі|20px}} [[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]|153 (3) |2016—2017|{{Сцяг Англіі|20px}} [[ФК Вест Хэм Юнайтэд|Вест Хэм Юнайтэд]]|3 (0) }} | нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2001|{{Сцяг Іспаніі|20px}} [[Юнацкая зборная Іспаніі па футболе, да 17 гадоў|Іспанія (да 17)]]|1 (0) |2001|{{Сцяг Іспаніі|20px}} [[Юнацкая зборная Іспаніі па футболе, да 19 гадоў|Іспанія (да 19)]]|4 (0) |2005|{{Сцяг Іспаніі|20px}} [[Маладзёжная зборная Іспаніі па футболе|Іспанія (да 21)]]|1 (0) |2008—2014|{{Сцяг Іспаніі|20px}} [[Зборная Іспаніі па футболе|Іспанія]]|56 (0)}} | медалі = {{турнір|[[Чэмпіянат свету па футболе|Чэмпіянаты свету]]}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат свету па футболе 2010|ПАР 2010]]}} {{турнір|[[Кубак канфедэрацый|Кубкі канфедэрацый]]}} {{медаль|Бронза|[[Кубак канфедэрацый 2009|ПАР 2009]]}} {{медаль|Срэбра|[[Кубак канфедэрацый 2013|Бразілія 2013]]}} {{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Чэмпіянаты Еўропы]]}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2008|Аўстрыя/Швейцарыя 2008]]}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012|Польшча/Украіна 2012]]}} | абнаўленне даных пра клуб = 31 мая 2017 | абнаўленне даных пра зборную = 29 мая 2016 }} '''А́львара Арбело́а Ко́ка''' ({{lang-es|Álvaro Arbeloa Coca}}; нар. {{ДН|17|1|1983}}, {{МН|Саламанка|ў Саламанцы}}, [[Іспанія]]) — іспанскі футбаліст, абаронца. Ігрок [[Зборная Іспаніі па футболе|нацыянальнай зборнай Іспаніі]] (2008—2014), у яе складзе чэмпіён свету і Еўропы. Гуляў пераважна на пазіцыі правага абаронцы, аднак мог гуляць у якасці цэнтральнага абаронцы. Падчас свайго вяртання ў [[Мадрыд]] часцяком гуляў з правага боку абароны. == Кар’ера == === Раннія гады === Альвара быў падпісаны мадрыдскім [[ФК Рэал Мадрыд|«Рэалам»]] ў зусім юным узросце і пачаў выступаць за юнацкую каманду клуба, якую ў той час трэніраваў [[Рафаэль Бенітэс]]. З цягам часу ён стаў сталым іграком рэзервовай каманды і двойчы згуляў за асноўны склад, аднак так і не здолеў там замацавацца. [[24 ліпеня]] [[2006]] года Арбелоа перайшоў у [[ФК Дэпартыва Ла-Карунья|«Дэпартыва»]], матываваўшы гэты трансфер жаданнем рэгулярна гуляць. === «Ліверпул» === Неўзабаве ён прыцягнуў увагу [[ФК Ліверпул|«Ліверпула»]], і [[31 студзеня]] [[2007]] года перайшоў у гэты англійскі клуб. Сума ўгоды склала 2,5 мільёна фунтаў, прычым 50 % з іх атрымаў «Рэал». Яго дэбют у «Ліверпуле» адбыўся [[10 лютага]] ў матчы супраць [[ФК Ньюкасл Юнайтэд|«Ньюкасла»]], які скончыўся паражэннем яго каманды. Альвара ў гэтай сустрэчы выйшаў на замену [[Джэрмейн Пенант|Джэрмейну Пенанту]]. Аднак паўнавартасным яго дэбютам варта лічыць матч супраць [[ФК Барселона|«Барселоны»]] на [[Камп Ноу|«Камп Ноу»]], які адбыўся [[21 лютага]] ў рамках 1/8 розыгрышу [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў]]. Арбелоа выйшаў на гэту гульню ў стартавым складзе на пазіцыю левага абаронцы. Ягонай прамой задачай было зачыніць у гаспадароў [[Ліянель Месі|Ліянеля Месі]]. [[7 красавіка]] [[2007]] года Арбелоа забіў свой першы гол за «Ліверпул», стаўшы тым самым першым за 14 з паловай гадоў іграком «Ліверпула», якія носяць футболку з другім нумарам, які вызначыўся ў афіцыйным матчы, і першым за такі ж тэрмін другім нумарам, які забіў гол у [[Прэм’ер-ліга|Прэм'ер-лізе]]. Перад [[Англійская Прэм'ер-ліга 2007/2008|сезонам 2007/08]] Альвара змяніў нумар «2» на нумар «17», які вызваліўся пасля сыходу з каманды [[Крэйг Беламі|Крэйга Беламі]]. === Вяртанне ў «Рэал» === [[29 ліпеня]] [[2009]] года было абвешчана, што «Рэал» і «Ліверпул» дасягнулі пагаднення аб перадачы Арбелоа ў іспанскі клуб. Сума трансферу склала 5 млн фунтаў стэрлінгаў. Улетку 2016 года Арбеоа ў якасці свабоднага агента пакінуў «Рэал» і [[31 жніўня]] 2016 года падпісаў кантракт з [[ФК Вест Хэм Юнайтэд|«Вест Хэм Юнайтэд»]]<ref>[http://by.tribuna.com/football/1043522516.html Арбелоа перешел в «Вест Хэм»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190506224635/https://by.tribuna.com/football/1043522516.html |date=6 мая 2019 }}. by.tribuna.com.</ref>. Аднак правёў за лонданцаў толькі ты матчы: тры ў чэмпіянаце Англіі і адзін у Кубку лігі. У маі 2017 года «Вест Хэм» абвясціў, што не будзе падаўжаць кантракт з абаронцам<ref>[https://by.tribuna.com/football/1051599665.html «Вест Хэм» решил расстаться с Арбелоа, Кальери и Тере]. by.tribuna.com.</ref>, і ў чэрвені 2017 года Арбелоа абвясцяў аб завяршэнні кар’еры<ref>[https://by.tribuna.com/football/1052412225.html Экс-защитник «Реала» и сборной Испании Арбелоа завершил карьеру]. by.tribuna.com.</ref>. === Зборная === [[27 сакавіка]] [[2008]] года адбыўся дэбют Альвара ў нацыянальнай [[Зборная Іспаніі па футболе|зборнай Іспаніі]]. На 73-й хвіліне таварыскага матча супраць італьянцаў Арбелоа выйшаў на замену [[Серхіа Рамас]]у. == Дасягненні == === Клубныя === {{Сцяг Іспаніі}} '''«Рэал Мадрыд»''' * [[Чэмпіянат Іспаніі па футболе|Чэмпіён Іспаніі]]: 2012 * Уладальнік [[Кубак Іспаніі па футболе|Кубка Іспаніі]] (2): 2011, 2014 * Уладальнік [[Суперкубак Іспаніі па футболе|Суперкубка Іспаніі]]: 2012 * Пераможца [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Лігі чэмпіёнаў]] (2): [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2013/2014|2014]], [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2015/2016|2016]] * Уладальнік [[Суперкубак УЕФА|Суперкубка УЕФА]]: 2014 * Пераможца [[Клубны чэмпіянат свету па футболе|клубнага чэмпіянату свету]]: 2014 === Міжнародныя === {{Сцяг Іспаніі}} '''Іспанія''' * [[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Чэмпіён Еўропы]]: 2008, 2012 * [[Чэмпіянат свету па футболе|Чэмпіён свету]]: 2010 * Бронзавы прызёр [[Кубак канфедэрацый|Кубка канфедэрацый]]: 2009 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{commons|Category:Álvaro Arbeloa}} * {{transfermarkt|%C3%81lvaro-arbeloa|28260}} {{Навігацыйны блок2 |стыль_загалоўка={{колеры зборнай/Іспанія|1}} |state=collapsed |загаловак=Склады зборнай Іспаніі |Склад зборнай Іспаніі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2008 |Склад зборнай Іспаніі па футболе на Кубку канфедэрацый 2009 |Склад зборнай Іспаніі па футболе на чэмпіянаце свету 2010 |Склад зборнай Іспаніі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2012 |Склад зборнай Іспаніі па футболе на Кубку канфедэрацый 2013 }} {{DEFAULTSORT:Арбелоа Альвара}} [[Катэгорыя:Футбалісты Іспаніі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Іспаніі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Вест Хэм Юнайтэд]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Рэал Мадрыд]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Ліверпул]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Дэпартыва Ла-Карунья]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Рэал Мадрыд Кастылья]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Рэал Мадрыд C]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны свету па футболе]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па футболе]] s87rz15z38llszdi3pef4td3uoji9i5 0 269983 5146174 5079735 2026-05-24T19:32:52Z ElisavetaIvanova 69289 5146174 wikitext text/x-wiki {{Музей |назва = Верхнядзвінскі гісторыка-краязнаўчы музей |sort = |арыгінал = |выява = Vierchniadzvinsk_museum_2.jpg |памер = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |профіль = комплексны |дата= |заснаваны = 2015 |падпарадкаваны = аддзел культуры [[Верхнядзвінскі райвыканкам|Верхнядзвінскага райвыканкама]] |месцазнаходжанне= [[Віцебская вобласць]], <br /> 211631, г. [[Верхнядзвінск]], <br /> вул. Ленінградская, 43 |наведвальнікі = |фонд = каля 5 тыс. экспанатаў |агульная плошча = |выставачная плошча= |плошча запаснікаў = |дырэктар = |праезд = |адкрыты = 10.00-18.00 — аўторак — пятніца<br /> 9.00-15.00 — субота, нядзеля |білет = |спасылка = [http://v-dvinsk.museum.by/] |Commons = }} '''Верхнядзвінскі гісторыка-краязнаўчы музей''' — беларускі гісторыка-краязнаўчы [[музей]] ў [[Верхнядзвінск]]у. Экспазіцыя музея комплексна адлюстроўвае гісторыю і культуру [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскага раёна]] за апошнія дзесяць вякоў. 9 мая 2015 года музей прыняў першых наведвальнікаў — ветэранаў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай айчыннай вайны]], а 1 верасня 2015 года пачаў прымаць усіх жадаючых<ref>[https://v-dvinsk.museum.by/node/40058 История музея]</ref>. == Экспазіцыя == Дзесяць залаў музея прадстаўляюць падарожжа ад вытокаў [[Дрыса (рака)|Дрысы]] да яе вусця з прыпынкамі на прычалах гісторыі. Гэта экспазіцыі з выявамі старажытных [[курган]]оў, дзе пахаваны [[Рагнеда Рагвалодаўна|Рагнеда]] і [[Рагвалод]], [[гарадзішча]]ў з экспанатамі даўніны, месцаў [[Напалеон I Банапарт|напалеонаўскага]] нашэсця і баёў [[вайна 1812 года|1812 года]], часоў паўстанняў і адметных падзей<ref>[https://io.sb.by/storage01/iblock/e06/e06de98bf7971abfac21c81df1adb6f7.pdf В Миорах — «Крестьянская изба», в Верхнедвинске — музей // Сельская газета. № 60 (20589). 30 мая 2015 года. — С. 11]</ref>. == Будынак == [[Файл:Vierchniadzvinsk museum.jpg|міні|250пкс|Будынак музея да рэканструкцыі]] Музей месціцца ў цэнтры горада ў гістарычным будынку канца XIX стагоддзя ў стылі мадэрн, які быў перададзены музею і пераабсталяваны пад музейныя функцыі пасля капітальнага рамонту ў 2012—2015 гадах. Да [[Рэвалюцыя 1917 года ў Расіі|рэвалюцыі 1917 года]] ў будынку пражываў разам з роднымі майстар абутку яўрэйскага паходжання. Там жа знаходзілася і ягоная майстэрня, прадукцыя з якой прадавалася ў многія краіны Еўропы. Да 2012 года, калі будынак быў перададзены аддзелу культуры райвыканкама пад музей, у яго памяшканнях размяшчаўся суд горада Верхнядзвінска і Верхнядзвінскага раёна. == Фонды == У фондах музея знаходзяцца матэрыялы археалагічных раскопак на [[Верхнядзвінскі раён|Дрысеншчыне]] (вырабы з крэмяню, косці, рога, элементы адзення, пісалы, упрыгожванні, кераміка ляпная і ганчарная і інш.), калекцыі натуральна-навуковыя, нумізматыкі, сфрагістыкі, парцаляну, зброі, старадрукаваныя кнігі, прылады працы і прадметы побыту 18 — 20 стст., асабістыя фонды краязнаўцаў. == Асноўныя кірункі дзейнасці == * зменныя выставы з фондаў, прыватных калекцый, фондаў іншых музеяў * экскурсіі па выставах * музейна-педагагічныя заняткі і лекцыі * тэматычныя вечары і культурна-адукацыйныя мерапрыемствы * навуковыя мерапрыемствы і канферэнцыі == Асобы == * [[Антон Францавіч Бубала]] — верхнядзвінскі краязнаўца, старшы навуковы супрацоўнік музея. == Літаратура == * Бубала, А. Самы малады раённы музей Беларусі / А. Бубала // Краязнаўчая газета. — 2016. — № 34 (верасень). — С. 3 ; № 35 (верасень). — С. 3. * Вайніловіч Л. М. Верхнядзвіншчына: гісторыя памежнага края як аснова для стварэння гісторыка-краязнаўчага музея // Проблемы истории и культуры пограничья: гуманитарное знание и вызовы времени: материалы Международной научной конференции, посвященной 200-летию И. Е. Храповицкого, г. Верхнедвинск, 16 июня 2017 г. / Верхнедвинский историко-краеведческий музей. — Верхнедвинск, 2017. — С. 26-30. * Харашэўская Л. М. Верхнядзвінскі гісторыка-краязнаўчы музей у справе аховы гісторыка-культурнай спадчыны // Праблемы гісторыі і культуры пагранічча (ІІ Верхнядзвінскія гісторыка-краязнаўчыя чытанні): зборнік навуковых артыкулаў ІІ міжнароднай навуковай канферэнцыі, Верхнядзвінск, 24 мая 2019 г. / Верхнядзвінскі гісторыка-краязнаўчы музей. — Верхнядзвінск, 2019. — С. 6-9. * Чарнякевіч, Ю. Музей-карабель, або Вандроўка па 12 прычалах / Ю. Чарнякевіч // Культура. — 2016. — 30 ліпеня. — С. 3, 14. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://v-dvinsk.museum.by/be Верхнядзвінскі гісторыка-краязнаўчы музей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180203060942/http://v-dvinsk.museum.by/be |date=3 лютага 2018 }} * [http://pridvinie.vlib.by/index.php/muzei/3145-muzej-gistoryka-krayazna-chy-muzej-verkhnyadzvinski-rajon-g-verkhnyadzvinsk Музей гісторыка-краязнаўчы. Верхнядзвінскі раён, г. Верхнядзвінск] [[Катэгорыя:Музеі Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Краязнаўчыя музеі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя музеі Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2015 годзе]] [[Катэгорыя:2015 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Славутасці Верхнядзвінска]] bva1vrnit3xch92ts1f40rgepovqdzi 0 270484 5146184 3050941 2026-05-24T19:54:43Z Emilia Noah 155537 5146184 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vegetable beef barley soup.jpg|thumb|Айнтопф]] '''Айнтопф''' ({{lang-de|Eintopf}}) — страва [[нямецкая кухня|нямецкай кухні]]. Айнтопф уяўляе сабой густы [[суп]], які варыцца на [[вада|вадзе]] або [[булён]]е. Інгрэдыентамі могуць быць: [[гародніна]] — [[бульба]], [[морква]], бручка, а таксама розныя віды капусты (белакачанная, каляровая, брусельская) і інш .; бабовыя — [[гарох]], сачавіца, [[фасоля]], струкі зялёнай фасолі і інш .; крупы, [[хлеб]], [[макаронныя вырабы]], мяса, вяндліна, сасіскі або іншыя мясныя прадукты. Традыцыйна айнтопф гатуюць не толькі ў Германіі, але і ў Бельгіі, Іспаніі і Францыі, Венгрыі. У бельгійскі айнтопф часта дадаюць светлае [[піва]]. == Літаратура == * ''Herings Lexikon der Küche''. Fachbuchverlag Pfannenberg, Haan-Gruiten, 23. Auflage 2001, ISBN 3-8057-0470-4 * Konrad Köstlin: ''Der Eintopf der Deutschen. Das Zusammengekochte als Kult-Essen'', в: Utz Jeggle (выдавец): Tübinger Beiträge zur Volkskultur. (Untersuchungen des Ludwig-Uhland-Instituts der Universität Tübingen; том 69). Tübinger Vereinigung für Volkskunde, Tübingen 1986, ISBN 3-925340-51-3, стар. 220—241 {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Нямецкая кухня]] c1r5wkgheia2w9t9f3nucvdrpdif54j 0 279316 5146148 4189183 2026-05-24T17:51:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146148 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Левенгаўпт}} {{Дзяржаўны дзеяч |імя = Адам Людвіг Левенгаўпт |арыгінал імя = {{lang-sv|Adam Ludvig Lewenhaupt<br />greve till Falkenstein<br />friherre till Reipoltzkirchen}} |выява = Adam Ludvig Lewenhaupt 2.jpg |шырыня = 280 |апісанне выявы = |герб = |подпіс герба = |шырыня герба = <!-- ІНФАРМАЦЫЯ Пра ПАСАДЫ--> |пасада = [[Шведская Лівонія|Генерал-губернатар Лівоніі]] |пад імем = |сцяг = |дэвіз = |перыядпачатак = 1706 |перыядканец = 1709 |папярэднік = [[Карл Густаф Фроліх]] |пераемнік = Генрык Ота Альбедыль <!-- АСАБІСТЫЯ ДАНЫЯ --> |дата нараджэння = 15.04.1659 |месца нараджэння = пад [[Капенгаген]]ам, [[Данія]] |дата смерці = 12.02.1719 |месца смерці = [[Масква]], [[Расійская імперыя]] |пахаваны = |род = Левенгаўпт |імя пры нараджэнні = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = <!-- ВАЕННАЯ СЛУЖБА --> |званне = [[генерал]] |гады службы = |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|Швецыя}} |род войскаў = [[пяхота]] |камандаваў = |бітвы = [[Вялікая Паўночная вайна]] <br> - [[Бітва пад Салатамі]] <br> - [[Бітва пад Якабштатам]] <br> - [[Бітва пад Гемаўэртгофам]] <br> - [[Бітва пад Лясной]] <br> - [[Бітва пад Палтавай]] <br> - [[Капітуляцыя пад Перавалочнай]] <!-- НАВУКОВАЯ ДЗЕЙНАСЦЬ --> |навуковая сфера = |месца працы = |вядомы як = <!-- ІНШАЕ --> |партыя = |адукацыя = |навуковая ступень = |навуковае званне = |прафесія = |дзейнасць = |веравызнанне = |узнагароды = |аўтограф = |манаграма = |шырыня манаграмы = |вікісховішча = }} '''А́дам Лю́двіг [[Левенгаўпт|Ле́венгаўпт]]''' ({{lang-sv|Adam Ludwig Lewenhaupt}}, [[15 красавіка]] [[1659]], ваенны лагер пад [[Капенгаген]]ам — {{ДС|12|2|1719}}, {{МС|Масква||}}) — [[Швецыя|шведскі]] граф і [[генерал]]. == Біяграфія == Адам Людвіг Левенгаўпт нарадзіўся ў [[1659]] годзе ў шведскім ваенным лагеры падчас аблогі [[Капенгаген]]у. Яго бацькамі былі граф Людвіг Вірых Левенгаўпт і графіня Шарлота фон Гоэнлоэ. Жылі [[Левенгаўпт]]ы ў замку [[Шарлотэнбарг, Швецыя|Шарлотэнбарг]] на рацэ [[Рака Мутала|Мутала]]. Ва ўзросце 9 гадоў ён асірацеў і быў выхаваны графам [[Пер Брагэ Малодшы|Перам Брагэ Малодшым]]. Вышэйшую адукацыю атрымаў спачатку ў [[Лундскі ўніверсітэт|Лундскім]], пасля ва [[Упсальскі ўніверсітэт|Упсальскім універсітэце]], а ў [[1682]] у нямецкім [[Ростак]]у абараніў дысертацыю<ref>Konovaltjuk, P., Lyth, E., ''Vägen till Poltava. Slaget vid Lesnaja 1708'', Svenskt militärhistoriskt biblioteks förlag, 2009, s.10</ref>. Спачатку ён збіраўся стаць [[дыпламат]]ам, але ва ўзросце 25 гадоў зразумеў, што гэта не для яго, і быў прыняты ў армію [[Нільс Більке|Нільсам Більке]]<ref>''Katastrofen vid Poltava — Karl XII:s ryska fälttåg 1707—1709.'' Historiska media. Lund. Sidan 87 — 88. eISBN 91-85377-70-8</ref>. == Турэцкія войны == На пачатку ваеннай кар'еры Левенгаўпт узяў удзел (на [[Баварыя|баварскай]] службе) у вайне супраць [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. Пасля гэтага ваяваў супраць [[Францыя|Францыі]] ў [[Вайна за Пфальцаўскую спадчыну|вайне за Пфальцаўскую спадчыну]], дзе даслужыўся да [[палкоўнік]]а і вярнуўся ў [[Швецыя|Швецыю]]. У [[1689]] ажаніўся са сваёй кузінай Брытай Даратэяй Левенгаўпт. == Вялікая Паўночная вайна == Левенгаўпт быў рэкрутаваны [[Карл XII|Карлам XII]] адразу напачатку [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]] і неўзабаве прызначаны камандуючым [[Інфлянты|інфлянцкім]] фронтам. [[19 сакавіка]] [[1703]] ён разбіў [[Расія|рускіх]] пад [[Бітва пад Салатамі|Салатамі]], а [[26 ліпеня]] [[1704]] — пад [[Бітва пад Якабштатам|Якабштатам]]. [[16 ліпеня]] [[1705]] адбылася [[Бітва пад Гемаўэртгофам]], у якой 7-тысячная армія Левенгаўпта разбіла 12-тысячную расійскую армію на чале з [[Барыс Шарамецеў|Шарамецевым]]. Аднак стратэгічнага значэння гэтая перамога не мела: ужо праз некалькі тыдняў [[Расія]] захапіла ўсю [[Курляндыя|Курляндыю]], і Левенгаўпт са сваім войскам быў вымушаны адступіць<ref>Liljegren, B., 2000. ''Karl XII: En Biografi''. Historiska media. Lund. Sidan 395. eISBN 91-85377-14-7</ref>. === Расійскі паход === У [[1707]] годзе [[Карл XII]] распачаў г.зв. [[Расійскі паход Карла XII|Расійскі паход]], першапачатковай мэтай якога была [[Масква]]. У [[1708]] кароль загадаў Левенгаўпту сабраць правіянту на 3 месяцы і рушыць з абозам і 12-тысячным корпусам да яго ў [[Магілёў]]. Пад канец чэрвеня [[1708]] Левенгаўпт з абозам выйшаў з [[Елгава|Мітавы]]<ref>Liljegren, B., 2000. Karl XII: En Biografi. Historiska media. Lund. Sidan 155. eISBN 91-85377-14-7</ref>. Але беларускія дарогі былі вельмі кепскімі, і абоз рушыў вельмі марудна. Левенгаўпт не ведаў дакладна, дзе ў дадзены момант знаходзіўся кароль, і толькі пад Магілёвам даведаўся, што паход на Маскву быў адменены. У спробе аб'яднацца з асноўнай арміяй, ён патрапіў на рускіх і вымушаны быў прыняць [[Бітва пад Лясной|бой]], у якім страціў абоз і частку свайго войска. Далучыцца да арміі караля яму і рэштам корпусу (5 000 чалавек) атрымалася толькі пад [[Старадуб]]ам<ref>{{Cite web |url=http://bengt_nilsson.tripod.com/Carolus/severien.htm |title=Архіўная копія |access-date=27 верасня 2015 |archive-date=6 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306073953/http://bengt_nilsson.tripod.com/Carolus/severien.htm |url-status=dead }}</ref>. Без правіянту шведская армія была вымушана цярпець голад, акрамя таго, наступіла вельмі халодная зіма. На [[Украіна|Украіне]] шведы, між іншым, узялі ў [[Абарона Вепрыка|аблогу Вепрык]], а ў красавіку [[1709]] распачалі аблогу Палтавы. === Бітва пад Палтавай === Пасля [[Бітва пад Лясной|бітвы пад Лясной]] [[Карл XII]] ужо не давяраў Левенгаўпту камандаванне арміяй<ref>Fryxell, Anders, ''Berättelser ur svenska historien''. D. 22. — Stockholm, 1856. — s. 140.</ref>. У [[Бітва пад Палтавай|бітве пад Палтавай]] паранены кароль прызначыў камандуючым фельдмаршала [[Карл Густаў Рэншэльд|Рэншэльда]], а Левенгаўпта паставіў на чале пяхоты. Левенгаўпт быў незадаволены рашэннем караля, бо бачыў сябе на чале ўсёй арміі, што парадзіла адкрытыя спрэчкі паміж ім і фельдмаршалам. У прыватнасці, Левенгаўпт рыхтаваў атаку на расійскі лагер, але Рэншэльд даў супрацьлеглы загад. Пасля паражэння пад Палтавай, Левенгаўпт з 16-тысячным войскам адступіў да Перавалочны, дзе быў вымушаны [[Капітуляцыя пад Перавалочнай|капітуляваць]] і, такім чынам, патрапіў у расійскі палон. [[Карл XII]] спачатку вельмі паважаў генерала, але пасля няўдалага паходу з абозам і, асабліва, пасля Перавалочны, кароль канчаткова раззлаваўся на Левенгаўпта і ўжо ніколі не дараваў яму: ён нават нічога не зрабіў, каб паспрабаваць вызваліць яго з палону, у якім генерал і памёр [[12 лютага]] [[1719]]<ref>Konovaltjuk, P., Lyth, E., ''Vägen till Poltava. Slaget vid Lesnaja 1708,'' Svenskt militärhistoriskt biblioteks förlag, 2009, s.247</ref>. У [[Шведская дзяржаўная партрэтная галерэя|Шведскай дзяржаўнай партрэтнай галерэі]] ў замку [[Грыпсгольм]] захоўваецца партрэт Адама Людвіга Левенгаўпта пэндзалю [[Давід фон Крафт|Давіда фон Крафта]]<ref>''Statens porträttsamling på Gripsholm, 1. Porträtt före 1809.'' Stockholm 1951, s. 144</ref> {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Левенгаўпт, Адам Людвіг}} [[Катэгорыя:Военачальнікі Швецыі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Паўночнай вайны]] aoy0sj5n25dlutjuo3hi3zbs17r6659 0 283071 5146363 4969430 2026-05-25T07:42:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146363 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Міхалюк}} {{асоба}} '''Алена Міхалюк''' (вядомая таксама як Лёля Міхалюк), дзяв. '''Марцінкевіч''' ({{ДН|15|5|1930}}, [[Лонскія|в. Лонскія]] Браслаўскага павета Віленскага ваяводства, цяпер [[Шаркаўшчынскі раён]] Віцебскай вобласці — 16 кастрычніка 2022, [[Манчэстэр]]) — беларуская грамадская дзяячка ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. == Біяграфія == Нарадзілася на Браслаўшчыне. Вучылася ў польскай і беларускай школах. У часе [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] разам з маці апынулася на працах у Нямеччыне. Пазней трапіла ў беларускі лагер для перамешчаных асоб у [[Ватэнштэт|Ватэнштэце]]; вучылася ў беларускай гімназіі, брала ўдзел у [[Беларускі скаўтынг|скаўтынгу]]. [[Файл:Commemorative meeting of the Association in 2001.jpg|міні|злева|Алена Міхалюк старшынствуе на сходзе ЗБВБ, Лондан, 2001]] У 1947 годзе прыехала на працу ў Вялікабрытанію, працавала на тэкстыльнай фабрыцы. Пасялілася ў [[Брэдфард]]зе, дзе ў 1949 годзе пабралася шлюбам з [[Янка Міхалюк|Янкам Міхалюком]]. Член [[ЗБВБ]] з 28 ліпеня 1947 года. У 1960-х гадах аддала сыноў Алеся, Віктара і Эдварда ў беларускую школу-інтэрнат імя Св. Кірылы Тураўскага ў [[Лондан]]е і следам разам з мужам пераехала ў брытанскую сталіцу. У 1965—1970 гадах працавала гаспадыняй у гэтай школе-інтэрнаце. Актыўна падтрымлівала [[БАПЦ]] у Вялікабрытаніі. У 1982 годзе была прынятая ў сябры [[Рада БНР|Рады БНР]]. Сябра [[Англа-беларускае таварыства|Англа-беларускага таварыства]]. Пасля смерці мужа ў 1995 годзе пераехала з Лондана ў [[Манчэстэр]]. З 1997 па 2013 год займала пасаду старшыні [[ЗБВБ]]. Адышла з жыцця 16 кастрычніка 2022 года<ref>Памерла былая шматгадовая кіраўніца Згуртаваньня беларусаў Вялікай Брытаніі Алена Міхалюк<nowiki/>https://www.svaboda.org/a/32089707.html</ref>. Пахавана на [[Паўднёвыя могілкі (Манчэстэр)|Паўднёвых могілках (Манчэстэр)]]. == Узнагароды == Узнагароджана [[Медаль 100 гадоў БНР|медалём 100 гадоў БНР]] [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]]<ref>[https://www.svaboda.org/a/29838254.html Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны мэдалём у гонар БНР-100]</ref><ref>[http://www.radabnr.org/medali-25032019/ Уручэньні Мэдалёў да стагодзьдзя БНР: Таронта, Лёндан, Вашынгтон]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Гардзіенка Н.'' [https://kamunikat.org/?pubid=14870&fbclid=IwAR1ullj5QBA2ZljClB-uCiqtMIB6mW3fT1i93AGY_pLEH0MQ0cxGh4ONyus Беларусы ў Вялікабрытаніі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221018132005/https://kamunikat.org/?pubid=14870&fbclid=IwAR1ullj5QBA2ZljClB-uCiqtMIB6mW3fT1i93AGY_pLEH0MQ0cxGh4ONyus |date=18 кастрычніка 2022 }} / пад рэд. А. Гардзіенкі. — Мн, 2010. {{DEFAULTSORT:Міхалюк Алена}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Шаркаўшчынскім раёне]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Вялікабрытаніі]] avdkk7p4ec39apzxi4lydbrxfl5rd5i 0 304283 5146334 4136620 2026-05-25T06:23:08Z M.L.Bot 261 M.L.Bot перанёс старонку [[Пушча]] у [[Пушча (значэнні)]] не пакінуўшы перасылкі 4136620 wikitext text/x-wiki Назву '''Пу́шча''' маюць: * [[Язэп Пушча]] == Старадаўнія густыя ўчасткі лесу == * [[Галубіцкая пушча]] (Глыбоцкі і Докшыцкі раёны) * [[Катранская пушча]] (Шчучынскі раён) * [[Кобрынская пушча]] * [[Ліпічанская пушча]] (Гродзенская вобл.) * Прыкупная пушча (Мёрскі раён) * [[Старая пушча]] (Мёрскі раён) == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Віцебская вобласць]]: ** [[Пушча (Віцебскі раён)|Пушча]] — вёска ў [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] ** [[Пушча (Гарадоцкі раён)|Пушча]] — вёска ў [[Гарадоцкі раён|Гарадоцкім раёне]] ** [[Пушча (Ушацкі раён)|Пушча]] — вёска ў [[Ушацкі раён|Ушацкім раёне]] ** [[Пушча (Шумілінскі раён)|Пушча]] — вёска ў [[Шумілінскі раён|Шумілінскім раёне]] * [[Гомельская вобласць]]: ** [[Пушча (Буда-Кашалёўскі раён)|Пушча]] — пасёлак у [[Буда-Кашалёўскі раён|Буда-Кашалёўскім раёне]] * [[Магілёўская вобласць]]: ** [[Пушча (Бялыніцкі раён)|Пушча]] — былы пасёлак у [[Бялыніцкі раён|Бялыніцкім раёне]] ** [[Пушча (Магілёўскі раён)|Пушча]] — вёска ў [[Магілёўскі раён|Магілёўскім раёне]] * [[Мінская вобласць]]: ** [[Пушча (Задор’еўскі сельсавет)|Пушча]] — вёска ў [[Задор’еўскі сельсавет|Задор'еўскім сельсавеце]] [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]] ** [[Пушча (Акцябрскі сельсавет)|Пушча]] — вёска ў [[Акцябрскі сельсавет (Лагойскі раён)|Акцябрскім сельсавеце]] [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]] ** [[Пушча (Пухавіцкі раён)|Пушча]] — вёска ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] {{Неадназначнасць}} to0b5x1341amd0osy5um0yl495kdzcv 5146341 5146334 2026-05-25T06:51:57Z M.L.Bot 261 афармленне 5146341 wikitext text/x-wiki '''Пу́шча''' — шматзначнае паняцце. * [[Пушча]] — вялікі масіў цяжкапраходнага лесу, нетры. == Вядомыя лясы == * [[Галубіцкая пушча]] (Глыбоцкі і Докшыцкі раёны) * [[Катранская пушча]] (Шчучынскі раён) * [[Кобрынская пушча]] * [[Ліпічанская пушча]] (Гродзенская вобл.) * [[Прыкупная пушча]] (Мёрскі раён) * [[Старая пушча]] (Мёрскі раён) == Вядомыя асобы == * [[Язэп Пушча]] (1902—1964) — беларускі паэт, крытык, перакладчык. == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Віцебская вобласць]]: ** [[Пушча (Віцебскі раён)|Пушча]] — вёска ў [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] ** [[Пушча (Гарадоцкі раён)|Пушча]] — вёска ў [[Гарадоцкі раён|Гарадоцкім раёне]] ** [[Пушча (Ушацкі раён)|Пушча]] — вёска ў [[Ушацкі раён|Ушацкім раёне]] ** [[Пушча (Шумілінскі раён)|Пушча]] — вёска ў [[Шумілінскі раён|Шумілінскім раёне]] * [[Гомельская вобласць]]: ** [[Пушча (Буда-Кашалёўскі раён)|Пушча]] — пасёлак у [[Буда-Кашалёўскі раён|Буда-Кашалёўскім раёне]] * [[Магілёўская вобласць]]: ** [[Пушча (Бялыніцкі раён)|Пушча]] — былы пасёлак у [[Бялыніцкі раён|Бялыніцкім раёне]] ** [[Пушча (Магілёўскі раён)|Пушча]] — вёска ў [[Магілёўскі раён|Магілёўскім раёне]] * [[Мінская вобласць]]: ** [[Пушча (Задор’еўскі сельсавет)|Пушча]] — вёска ў [[Задор’еўскі сельсавет|Задор’еўскім сельсавеце]] [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]] ** [[Пушча (Акцябрскі сельсавет)|Пушча]] — вёска ў [[Акцябрскі сельсавет (Лагойскі раён)|Акцябрскім сельсавеце]] [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]] ** [[Пушча (Пухавіцкі раён)|Пушча]] — вёска ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] {{Неадназначнасць}} 7wbm1cbgk0oy9nvbtdas8oc1zv5ndhu 0 304327 5146083 4652567 2026-05-24T12:47:18Z Modallwmbw 165843 5146083 wikitext text/x-wiki Назву '''Русакі́''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Віцебская вобласць]]: ** [[Русакі (Віцебскі раён)|Русакі]] — былая вёска ў [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]], ў складзе [[Ноўкінскі сельсавет|Ноўкінскага сельсавета]]. ** [[Русакі (Глыбоцкі раён)|Русакі]] — вёска ў [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]], ў складзе [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскага сельсавета]]. ** Русакі — былая вёска ў складзе [[Абрубскі сельсавет|Абрубскага сельсавета]]. ** [[Русакі (Курапольскі сельсавет)|Русакі]] — вёска ў [[Курапольскі сельсавет|Курапольскім сельсавеце]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]] ** [[Русакі (Лынтупскі сельсавет)|Русакі]] — вёска ў [[Лынтупскі сельсавет|Лынтупскім сельсавеце]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]] * [[Гродзенская вобласць]]: ** [[Русакі (Бераставіцкі раён)|Русакі]] — вёска ў [[Бераставіцкі раён|Бераставіцкім раёне]] ** [[Русакі (Казлоўшчынскі сельсавет)|Русакі]] — вёска ў [[Казлоўшчынскі сельсавет (Дзятлаўскі раён)|Казлоўшчынскім сельсавеце]] [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскага раёна]] ** [[Русакі (Парэцкі сельсавет)|Русакі]] — вёска ў [[Парэцкі сельсавет (Дзятлаўскі раён)|Парэцкім сельсавеце]] [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскага раёна]] ** [[Русакі (Іўеўскі раён)|Русакі]] — вёска ў [[Іўеўскі раён|Іўеўскім раёне]] ** [[Русакі (Шчучынскі раён)|Русакі]] — вёска ў [[Шчучынскі раён|Шчучынскім раёне]] * [[Магілёўская вобласць]]: ** [[Русакі (Шклоўскі раён)|Русакі]] — былая вёска ў [[Шклоўскі раён|Шклоўскім раёне]] * [[Мінская вобласць]]: ** [[Русакі (Валожынскі раён)|Русакі]] — вёска ў [[Валожынскі раён|Валожынскім раёне]] ** [[Русакі (Капыльскі раён)|Русакі]] — вёска ў [[Капыльскі раён|Капыльскім раёне]] ** [[Русакі (Лагойскі раён)|Русакі]] — вёска ў [[Лагойскі раён|Лагойскім раёне]] ** [[Русакі (Мядзельскі раён)|Русакі]] — вёска ў [[Мядзельскі раён|Мядзельскім раёне]] ** [[Русакі (Стаўбцоўскі раён)|Русакі]] — вёска ў [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскім раёне]] {{Неадназначнасць}} e3mgzsvbq8kfappq4nbhqidyvoqf0ix 5146085 5146083 2026-05-24T12:56:00Z M.L.Bot 261 /* Населеныя пункты */ афармленне 5146085 wikitext text/x-wiki Назву '''Русакі́''' маюць: == Населеныя пункты == === [[Беларусь]] === * [[Віцебская вобласць]]: ** Русакі — былая вёска ў [[Абрубскі сельсавет|Абрубскім сельсавеце]] [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]]. ** [[Русакі (Курапольскі сельсавет)|Русакі]] — вёска ў [[Курапольскі сельсавет|Курапольскім сельсавеце]] [[Пастаўскі раён|Пастаўскага раёна]] ** [[Русакі (Лынтупскі сельсавет)|Русакі]] — вёска ў [[Лынтупскі сельсавет|Лынтупскім сельсавеце]] Пастаўскага раёна ** [[Русакі (Віцебскі раён)|Русакі]] — былая вёска ў [[Ноўкінскі сельсавет|Ноўкінскім сельсавеце]] [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]]. ** [[Русакі (Глыбоцкі раён)|Русакі]] — вёска ў [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскім сельсавеце]] Глыбоцкага раёна. * [[Гродзенская вобласць]]: ** [[Русакі (Бераставіцкі раён)|Русакі]] — вёска ў [[Бераставіцкі раён|Бераставіцкім раёне]] ** [[Русакі (Казлоўшчынскі сельсавет)|Русакі]] — вёска ў [[Казлоўшчынскі сельсавет (Дзятлаўскі раён)|Казлоўшчынскім сельсавеце]] [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскага раёна]] ** [[Русакі (Парэцкі сельсавет)|Русакі]] — вёска ў [[Парэцкі сельсавет (Дзятлаўскі раён)|Парэцкім сельсавеце]] [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскага раёна]] ** [[Русакі (Іўеўскі раён)|Русакі]] — вёска ў [[Іўеўскі раён|Іўеўскім раёне]] ** [[Русакі (Шчучынскі раён)|Русакі]] — вёска ў [[Шчучынскі раён|Шчучынскім раёне]] * [[Магілёўская вобласць]]: ** [[Русакі (Шклоўскі раён)|Русакі]] — былая вёска ў [[Шклоўскі раён|Шклоўскім раёне]] * [[Мінская вобласць]]: ** [[Русакі (Валожынскі раён)|Русакі]] — вёска ў [[Валожынскі раён|Валожынскім раёне]] ** [[Русакі (Капыльскі раён)|Русакі]] — вёска ў [[Капыльскі раён|Капыльскім раёне]] ** [[Русакі (Лагойскі раён)|Русакі]] — вёска ў [[Лагойскі раён|Лагойскім раёне]] ** [[Русакі (Мядзельскі раён)|Русакі]] — вёска ў [[Мядзельскі раён|Мядзельскім раёне]] ** [[Русакі (Стаўбцоўскі раён)|Русакі]] — вёска ў [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскім раёне]] {{Неадназначнасць}} qlbedzzlr98uaedq67pa3x0ktnnc0xl 0 306535 5146355 4423541 2026-05-25T07:28:22Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146355 wikitext text/x-wiki {{Павет Расійскай імперыі |назва = Дзвінскі павет |герб губерні = Coat of arms of Vitebsk Governorate 1856.svg |губерня = Віцебская губерня |губерні = |герб = Daugavpils_COA_1781.jpg |шырыня герба = |карта = Vitebskaya_Gub_Dvinskiy_uezd.png |цэнтр = Дзвінск |утвораны = 1772 |скасаваны = 1920 |плошча = 4,4 тыс. км² |насельніцтва = 237&nbsp;000 жыхароў (1897) }} '''Дзві́нскі паве́т''' ({{lang-lv|Daugavpils apriņķis}}, да 1893 года — '''Дынабургскі павет''') — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Пскоўская губерня|Пскоўскай]] і [[Полацкая губерня|Полацкай]] губерняў, [[Полацкае намесніцтва|Полацкага намесніцтва]], [[Беларуская губерня|Беларускай]] і [[Віцебская губерня|Віцебскай]] губерняў, якая існавала ў 1772—1920 гадах. Цэнтр — горад [[Даўгаўпілс|Дзвінск]] (да 1893 года — Дынабург, з 1920 года — Даўгаўпілс). == Гісторыя == Дзвінскі (Дынабургскі) павет быў утвораны ў 1772 годзе пасля [[Першы падзел Рэчы Паспалітай|першага падзелу Рэчы Паспалітай]] і першапачаткова ўвайшоў у склад Пскоўскай губерні [[Расійская імперыя|Ра Расійскай імперыі]]. У 1776 годзе павет быў перададзены ў склад Полацкай губерні (якая з 1778 года была пераўтворана ў Полацкае намесніцтва). У 1796 годзе павет адышоў да Беларускай губерні, а ў 1802 годзе — да Віцебскай губерні, стаўшы яе самым заходнім паветам. У 1893 годзе ўказам імператара [[Аляксандр III|Аляксандра III]] горад Дынабург быў перайменаваны ў Дзвінск, у сувязі з чым і павет атрымаў назву Дзвінскі. Пасля заканчэння [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і распаду Расійскай імперыі лёс павета стаў прадметам міждзяржаўных спрэчак. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1920)|мірнага дагавора паміж РСФСР і Латвіяй ад 11 жніўня 1920 года]], Дзвінскі павет (разам з Ілукштанскім, Люцынскім і часткамі Дрысенскага і Себежскага паветаў) адышоў да незалежнай [[Латвія|Латвіі]]. У гэтых перададзеных паветах пражывала каля 150 тысяч беларусаў{{sfn|Ціхаміраў|2000|с=18}}. На тэрыторыі Латвійскай Рэспублікі павет быў перайменаваны ў Даўгаўпілскі. == Геаграфія == Дзвінскі павет з'яўляўся адным з трох [[Інфлянты|інфлянцкіх]] паветаў Віцебскай губерні. На захадзе ён межаваў з [[Ліфляндская губерня|Ліфляндскай губерняй]], на поўдні — з [[Курляндская губерня|Курляндскай губерняй]]. Заходняя і паўднёвая межы павета праходзілі па рацэ [[Заходняя Дзвіна]]. Плошча павета складала 3985 квадратных вёрст (каля 4,4 тыс. км²). == Насельніцтва == Паводле даных перапісу 1897 года, у павеце пражывала каля 237 тысяч чалавек<ref name="demoscope">{{cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=5 |title=Первая Всеобщая перепись населения Российской империи 1897 года. Витебская губерния |publisher=Демоскоп Weekly |lang=ru |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Нацыянальны склад размяркоўваўся наступным чынам: [[латышы]] складалі 39,0&nbsp;%, [[Яўрэі|яўрэі]] — 20,0&nbsp;%, [[рускія]] — 15,3&nbsp;%, [[беларусы]] — 13,8&nbsp;%, [[палякі]] — 9,1&nbsp;%, [[немцы]] — 1,8&nbsp;%. У самім павятовым горадзе Дзвінску пражывала амаль 70 тысяч чалавек. == Адміністрацыйны падзел == У 1913 годзе ў склад павета ўваходзілі 4 станы і 16 валасцей: {| class="wikitable sortable" |- ! Воласць ! Валасны цэнтр |- | Варкоўская | вёска Вялікія Клапары |- | Вышкаўская | мястэчка Вышкі |- | Дагдзенская | мястэчка [[Дагда]] |- | Ізабелінская | мястэчка Гейбы |- | Капінская | вёска Капіна |- | Калупская | пагост Калуп |- | Крэйцбургская | мястэчка Шкільцер |- | Краслаўская | мястэчка [[Краслава]] |- | Лівенгофская | мястэчка [[Ліваны|Лівенгоф]] |- | Ліксненская | вёска Вайкуланы |- | Малінаўская | вёска Папялішскі млын |- | Осуньская | сяло Осунь |- | Прэльская | мястэчка [[Прэйлі]] |- | Ужвальцкая | вёска Ужвальд |- | Унгермуйжская | вёска Стокі |- | Яшмуйжская | маёнтак Яшмуйжа |} == Сучаснае становішча == У цяперашні час тэрыторыя былога Дзвінскага павета цалкам уваходзіць у склад Латвіі (утвараючы значную частку сучаснай гістарычнай вобласці [[Латгалія]]). == Вядомыя асобы == * [[Аўген Бартуль]] (1890 ці 1900 — пасля 1945) — беларускі паэт і нацыянальны дзеяч. * [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|К.&nbsp;Б.&nbsp;Езавітаў]] (1893—1946) — беларускі палітычны, грамадскі і ваенны дзеяч, публіцыст, перакладчык, педагог. * [[Саламон Міхайлавіч Міхоэлс|С.&nbsp;М.&nbsp;Міхоэлс]] (1890—1948) — савецкі яўрэйскі тэатральны акцёр і рэжысёр, педагог, грамадскі і дзяржаўны дзеяч. * [[Марк Ротка]] (1903—1970) — амерыканскі мастак, адзін з найбуйнейшых прадстаўнікоў абстрактнага экспрэсіянізму. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Аляксандр Валянцінавіч Ціхаміраў|Ціхаміраў А.]] |загаловак=Беларуска-літоўскія дачыненні ў 1914 — 1920 гг. |выданне=Спадчына |год=2000 |нумар=5-6 |старонкі=3—27 |ref=Ціхаміраў}} == Спасылкі == * [http://starye-karty.litera-ru.ru/uezd/vit_karta-dvinskiy_uezd.html Старыя карты Дзвінскага павета на сайце «Литера Ру»] * [http://www.radzima.net/be/uezd/dvinskiy.html Мапа Дзвінскага павета (1820) на Radzima.net] * [http://www.nobility.by/advices/church/orthodox/dzvinski-paviet.shtml Праваслаўныя цэрквы Дзвінскага павета на сайце Згуртавання Беларускай Шляхты] {{Паветы Віцебскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паветы Віцебскай губерні]] [[Катэгорыя:Паветы Полацкай губерні]] [[Катэгорыя:Дзвінскі павет| ]] sr4afxwgmrl50pyrfvmixdui8h02oka 0 317968 5146208 4810923 2026-05-24T21:30:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146208 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Адэская нацыянальная акадэмія сувязі імя А.С. Папова |выява = [[Файл:Будівля інституту зв’язку.jpg|center|250px|Галоўны будынак АНАС]] |арыгінал = Одеська національна академія зв'язку імені О. С. Попова |заснаваны = 1920 |найменне пасады = Рэктар |піб пасады = Пятро Воробіенка |размяшчэнне = [[Адэса]] |адрас = |сайт = http://www.onu.edu.ua }} '''Адэская нацыянальная акадэмія сувязі імя А. С. Папова''' ({{lang-ua|Одеська національна академія зв'язку імені О. С. Попова}}) — [[акадэмія]] ў горадзе [[Адэса]], [[Украіна]]. == Агульныя дадзеныя == 465 настаўнікаў: 44 [[прафесар]]оў і [[Доктар навук|дактароў навук]], 328 [[Кандыдат навук|кандыдатаў навук]], большасць з іх акадэмікі і лаўрэаты дзяржаўных і міжнародных узнагарод. На сённяшні дзень у акадэміі навучаюцца больш за 7 000 студэнтаў. Акадэмія мае магутную эксперыментальную базу, цесныя сувязі з сучаснымі [[ІТ]] і [[Тэлекамунікацыі|тэлекамунікацыйнымі]] кампаніямі. Навучальны працэс і навуковыя даследаванні праходзяць у спецыялізаваных памяшканнях, навукова-лабараторных комплексах, аснашчаных сучаснымі сродкамі навучання.<ref>{{cite web|url=http://www.osvita.com.ua/ua/universities/283/|title=Одеська національна академія зв'язку імені О.С.Попова (ОНАЗ)|website=osvita.com.ua|access-date=9 сакавіка 2016|archive-date=10 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310020351/http://www.osvita.com.ua/ua/universities/283/|url-status=dead}}</ref> == Арганізацыя == Акадэмія мае 6 інстытутаў: * Інстытут інфакамунікацый і праграмнай інжынерыі * Інстытут радыё, тэлебачання і інфармацыйнай бяспекі * Інстытут камп'ютарных тэхналогій, аўтаматызацыі і лагістыкі * Інстытут эканомікі і менеджменту * Інстытут праблем інфармацыйнага грамадства * Інстытут дыстанцыйнага і завочнага навучання {{Зноскі}} {{Вышэйшыя навучальныя ўстановы Адэсы}} {{Authority control}} [[Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы Украіны]] [[Катэгорыя:Вышэйшыя навучальныя ўстановы Адэсы]] [[Катэгорыя:1920 год у Адэсе]] 50l8471oojuvjs5o3zc7lnrzw5ka8ep 0 321614 5146248 5037619 2026-05-25T01:01:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146248 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шэлест}} {{Навуковец |Імя = Аксана Аляксееўна Шэлест |Арыгінал імя = |Фота = Shelest Aksana.JPG |Шырыня = |Подпіс = |Месца нараджэння = [[Мінск]], [[Беларусь]] |Месца смерці = |Навуковая сфера = [[сацыялогія]], {{нп3|Маскоўскі метадалагічны гурток|СМД-метадалогія|ru|Московский методологический кружок}} |Месца працы = |Навуковая ступень = [[Кандыдат навук|кандыдат]] [[Сацыялогія|сацыялагічных навук]] |Навуковае званне = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = [[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка|У. Л. Абушэнка]] |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = [[сацыёлаг]], {{нп3|Маскоўскі метадалагічны гурток|метадолаг|ru|Московский методологический кружок}} |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = лаўрэат [[Прэмія Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі|Прэміі Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі]] ў намінацыі «Сацыяльна-палітычныя навукі» (2013) |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікітэка = }} '''Акса́на Аляксе́еўна Шэ́лест''' (нар. {{ДН|21|03|1979}} года, {{МН|Мінск}}) — беларускі [[сацыёлаг]] і {{нп3|Маскоўскі метадалагічны гурток|метадолаг|ru|Московский методологический кружок}}. [[Кандыдат навук|Кандыдат]] [[Сацыялогія|сацыялагічных навук]] (PhD) (2007). Эксперт [[Агенцтва гуманітарных тэхналогій]] (2009), старшы аналітык [[Цэнтр еўрапейскай трансфармацыі|Цэнтра еўрапейскай трансфармацыі]] (2010). Першы лаўрэат [[Прэмія Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі|Прэміі Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі]] ў намінацыі «Сацыяльна-палітычныя навукі» (2013). == Біяграфія == У 2002 годзе скончыла аддзяленне сацыялогіі [[Факультэт філасофіі і сацыяльных навук БДУ|факультэта філасофіі і сацыяльных навук]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]<ref name="ЖЖ">Шелест Оксана Алексеевна // «Персоналии белорусской социологии». Электронный справочник [Электронный ресурс] // «Живой журнал». — Блог-платформа. — 22.06.2009. — Дата доступа: 17.03.2016. — Режим доступа: http://soc-by.livejournal.com/55740.html, свободный. — Загл. с экрана.</ref><ref name="ЦЕТ">Аксана Шэлест [Электронны рэсурс] // Цэнтр еўрапейскай трансфармацыі. — Вэб-сайт ЦЕТ. — Дата доступу: 17.03.2016. — Рэжым доступу: http://cet.eurobelarus.info/by/names/Aksana-Shelest.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160215081200/http://cet.eurobelarus.info/by/names/Aksana-Shelest.html |date=15 лютага 2016 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. З лістапада 2002 года па травень 2009 года навучалася і працавала ў [[Інстытут сацыялогіі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Інстытуце сацыялогіі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]: у 2002—2005 гадах — аспірант; у 2005—2007 гадах — загадчык сектара методыкі і практыкі аператыўных даследаванняў; з траўня 2007 года па травень 2008 года выконвала абавязкі вучонага сакратара; з траўня 2007 года па травень 2009 года — загадчык аддзела тэхналогій сацыялагічных даследаванняў<ref name="ЖЖ" /><ref name="ЦЕТ" />. У 2006 годзе паспяхова абараніла ў [[Інстытут сацыялогіі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Інстытуце сацыялогіі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]] дысертацыю на суісканне вучонай ступені [[Кандыдат навук|кандыдата]] [[Сацыялогія|сацыялагічных навук]] (PhD) на тэму «Станаўленне новых тыпаў рэлігійнасці ва ўмовах сацыякультурных трансфармацый» (навуковы кіраўнік — [[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка|У. Л. Абушэнка]])<ref name="ЖЖ" />. Абарона дысертацыі была ўхвалена ВАК Беларусі ў студзені 2007 года<ref>Сведения о диссертациях, по которым ВАК приняты положительные решения (январь—июль 2007 года) [Электронный ресурс] // Высшая аттестационная комиссия Беларуси. — Веб-сайт ВАК Беларуси. — 23.08.2007. — Дата доступа: 17.03.2016. — Режим доступа: http://journal.vak.org.by/index.php?go=Pages&id=103&in=view{{Недаступная спасылка}}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. З чэрвеня 2009 года — эксперт аналітычнай групы [[Агенцтва гуманітарных тэхналогій]] (АГТ; Мінск). З’яўляецца сталым удзельнікам [[Агенцтва гуманітарных тэхналогій#Мінскі метадалагічны семінар|Мінскага метадалагічнага семінара]], {{нп3|Гульнёвая супольнасць|арганізацыйна-дзейнасных гульняў|ru|Игровое сообщество#Методологическое движение и появление репрезентационных игр}} ды інш. мерапрыемстваў і накірункаў дзейнасці АГТ<ref name="ЖЖ" /><ref name="ЦЕТ" />. З сакавіка 2010 года — старшы аналітык [[Цэнтр еўрапейскай трансфармацыі|Цэнтра еўрапейскай трансфармацыі]]<ref name="ЦЕТ" />. З’яўляецца аўтарам, кіраўніком і выканаўцам шэрагу даследаванняў грамадзянскай супольнасці Беларусі ды інш.<ref>Гл.: Даследаванні [Электронны рэсурс] // Цэнтр еўрапейскай трансфармацыі. — Вэб-сайт ЦЕТ. — Дата доступу: 17.03.2016. — Рэжым доступу: http://cet.eurobelarus.info/by/library/publication/?themaLibraryID=1{{Недаступная спасылка}}, вольны. — Загал. з экрана.</ref> Сферы даследчых інтарэсаў: {{нп3|Маскоўскі метадалагічны гурток|СМД-метадалогія|ru|Московский методологический кружок}}; грамадская думка, сацыяльная тэорыя, сацыяльная камунікацыя і камунікатыўныя тэхналогіі, метадалогія і методыка сацыялагічных даследаванняў; сацыяльны канструктывізм, трансфармацыя рэлігійнасці<ref name="ЖЖ" /><ref name="ЦЕТ" /><ref name="ЛУ">Аксана Шэлест [Электронны рэсурс] // Лятучы ўніверсітэт. — Вэб-сайт Лятучага ўніверсітэта. — Дата доступу: 17.03.2016. — Рэжым доступу: http://fly-uni.org/content/aksana-shelest {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160827054130/http://fly-uni.org/content/aksana-shelest |date=27 жніўня 2016 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. [[File:Shelest ICSB 2013.jpg|thumb|left|350px|А. А. Шэлест падчас цырымоніі надання [[Прэмія Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі|Прэміі Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі]] ([[Каўнас]], 12 кастрычніка 2013 года).]] А. А. Шэлест разам з [[Ірына Валер'еўна Лашук|І. В. Лашук]] з’яўляюцца першымі ў гісторыі [[Прэмія Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі|Прэміі Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі]] лаўрэатамі ў намінацыі «Сацыяльна-палітычныя навукі». Прэмія была ўручана ў 2013 годзе падчас III Кангрэса за артыкул [http://journal.palityka.org/16-17/16-17-2011_01_Lasuk_Seliest.pdf «Сімвалічнае і камунікатыўнае вымярэнне моўных практыкаў беларускіх палякаў»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210118155533/http://journal.palityka.org/16-17/16-17-2011_01_Lasuk_Seliest.pdf |date=18 студзеня 2021 }} (быў апублікаваны ў часопісе «Палітычная сфера», 2011, № 16—17)<ref>Вынікі Прэміі Міжнароднага Кангрэса даследчыкаў Беларусі ў 2013 годзе [Электронны рэсурс] // Міжнародны Кангрэс даследчыкаў Беларусі. — Вэб-сайт Кангрэса. — 10.10.2013. — Дата доступу: 17.03.2016. — Рэжым доступу: http://icbs.palityka.org/premija-kanhresa/vyiniki-premii-mizhnarodnaga-kangresa-dasledchyikau-belarusi-u-2013-godze/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305023245/http://icbs.palityka.org/premija-kanhresa/vyiniki-premii-mizhnarodnaga-kangresa-dasledchyikau-belarusi-u-2013-godze/ |date=5 сакавіка 2016 }}, вольны. — Загал. з экрана.</ref>. Уваходзіць у склад Калегіума [[Лятучы ўніверсітэт|Лятучага ўніверсітэта]], у розныя гады чытала аўтарскія курсы: «Праграмаванне сацыягуманітарных даследаванняў» (2011—2012), «Метады збору эмпірычных дадзеных у сацыягуманітарных даследаваннях: ад падстаў да тэхнік і працэдур» (2012—2013), «Фарміраванне і вывучэнне грамадскай думкі» (2013—2014)<ref name="ЛУ" />. У межах грамадскай дзейнасці ёсць удзельнікам [[ЕўраБеларусь|Міжнароднага кансорцыума «ЕўраБеларусь»]]<ref>Гл.: О нас в медиа [Электронный ресурс] // EuroBelarus.Info. — Веб-сайт Служба информации «ЕвроБеларусь». — Дата доступа: 17.03.2016. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/news/?NewsThemaID=6 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305183324/http://eurobelarus.info/news/?NewsThemaID=6 |date=5 сакавіка 2016 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. У 2013—2015 гады, як прадстаўнік [[Агенцтва гуманітарных тэхналогій]]—Цэнтра сацыяльных інавацый, двойчы абіралася ў склад Каардынацыйнага камітэта [[Беларуская нацыянальная платформа Форума грамадзянскай супольнасці Усходняга партнёрства|Беларускай нацыянальнай платформы]] {{нп3|Форум грамадзянскай супольнасці Усходняга партнёрства|Форума грамадзянскай супольнасці|en|Eastern Partnership#Eastern Partnership Civil Society Forum}} [[Усходняе партнёрства|Усходняга партнёрства]]<ref>В Национальной платформе произошла смена руководства [Электронный ресурс] // EuroBelarus.Info. — Веб-сайт Служба информации «ЕвроБеларусь». — 01.06.2013. — Дата доступа: 17.03.2016. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/news/society/2013/06/01/v-natsional-noy-platforme-proizoshla-smena-rukovodstva.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130708135838/http://eurobelarus.info/news/society/2013/06/01/v-natsional-noy-platforme-proizoshla-smena-rukovodstva.html |date=8 ліпеня 2013 }}, свободный. — Загл. с экрана; Новым председателем Координационного комитета БНП стал Андрей Егоров [Электронный ресурс] // EuroBelarus.Info. — Веб-сайт Служба информации «ЕвроБеларусь». — 21.06.2014. — Дата доступа: 17.03.2016. — Режим доступа: http://eurobelarus.info/news/society/2014/06/21/novym-predsedatelem-koordinatsionnogo-komiteta-bnp-stal-andrey-egorov.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160215105329/http://eurobelarus.info/news/society/2014/06/21/novym-predsedatelem-koordinatsionnogo-komiteta-bnp-stal-andrey-egorov.html |date=15 лютага 2016 }}, свободный. — Загл. с экрана.</ref>. == Бібліяграфія == * [http://cet.eurobelarus.info/files/userfiles/5/CET/2015_Solidarity-National-Belarus-RU.pdf Потенциал солидарности в беларусском обществе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190819044718/http://cet.eurobelarus.info/files/userfiles/5/CET/2015_Solidarity-National-Belarus-RU.pdf |date=19 жніўня 2019 }}: отчёт по результатам исследования / ''Водолажская Т.'', ''Шелест О.'', ''Егоров А.'', ''Артеменко Е.'' // Центр европейской трансформации. — Электронное издание. — 18.12.2015. * [http://cet.eurobelarus.info/files/userfiles/5/CET/2014_Solidarity_NGOs_Belarus.pdf Исследование потенциала солидарности в беларусском организованном гражданском обществе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160321043823/http://cet.eurobelarus.info/files/userfiles/5/CET/2014_Solidarity_NGOs_Belarus.pdf |date=21 сакавіка 2016 }}: отчёт по результатам исследования / ''Водолажская Т.'', ''Шелест О.'', ''Егоров А.'', ''Артеменко Е.'' // Центр европейской трансформации. — Электронное издание. — 17.11.2014. * [http://cet.eurobelarus.info/files/userfiles/5/2014_QLNH_RU.pdf Качество жизни в домах-интернатах: между желаемым и реальным] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220120000444/http://cet.eurobelarus.info/files/userfiles/5/2014_QLNH_RU.pdf |date=20 студзеня 2022 }}: отчёт по результатам исследования / ''Егоров А.'', ''Шелест О.'', ''Ермакова В.'', ''Анушкевич Т.'' // Центр европейской трансформации. — Электронное издание. — 02.06.2014. * [http://cet.eurobelarus.info/files/65/58/Disabilities.pdf Социальная интеграция людей с инвалидностью в Беларуси: на пути к преодолению барьеров] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220121033415/https://cet.eurobelarus.info/files/65/58/Disabilities.pdf |date=21 студзеня 2022 }}. Сборник результатов исследований / ''О. Шелест'', ''В. Ермакова'', ''О. Ображей''; Центр европейской трансформации. — 2014. — 168 с. * [http://cet.eurobelarus.info/files/File/2013_Environmental-NGOs_research_RUS.pdf Потенциал взаимодействия экологических организаций в решении общих задач] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304202423/http://cet.eurobelarus.info/files/File/2013_Environmental-NGOs_research_RUS.pdf |date=4 сакавіка 2016 }}: отчёт по результатам исследования / ''Егоров А.'', ''Шелест О.'', ''Шило К.'' // Центр европейской трансформации. — Электронное издание. — 16.11.2013. * ''Aksana Shelest'', [https://www.indexoncensorship.org/2013/11/public-opinion-exist-belarus/ Does public opinion exist in Belarus?] Index of Censorship. — Electronic publishing. — 29 November 2013. * [http://cet.eurobelarus.info/files/File/2012_HR-research_RU.pdf Представления беларусов о правах человека и правозащитной деятельности] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220121005419/https://cet.eurobelarus.info/files/File/2012_HR-research_RU.pdf |date=21 студзеня 2022 }}: отчёт по результатам исследования / ''Шелест О.'', ''Егоров А.'' // Центр европейской трансформации. — Электронное издание. — 10.09.2012. * [http://cet.eurobelarus.info/files/userfiles/5/OTChET-ZhKH.pdf Проблемы и перспективы развития жилищного самоуправления в Беларуси]{{Недаступная спасылка}}: отчёт об исследовании / ''Шелест О.'', ''Фаблинова О.'' // Центр европейской трансформации. — Электронное издание. — 25.03.2012. * [http://journal.palityka.org/16-17/16-17-2011_01_Lasuk_Seliest.pdf Сімвалічнае і камунікатыўнае вымярэнне моўных практыкаў беларускіх палякаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210118155533/http://journal.palityka.org/16-17/16-17-2011_01_Lasuk_Seliest.pdf |date=18 студзеня 2021 }} / ''Лашук І.'', ''Шелест О.'' // Палітычная сфера. — 2011. — № 16—17. — С. 24—49. * Пространство коммуникации: формы, каналы, барьеры / ''Шелест О.'' // [http://eurobelarus.info/files/65/58/Igra_v_goroda.pdf Игра в города: по материалам экспедиций в малые города Беларуси] / Сост. и науч. ред. ''Т. Водолажская''. — Мн.: И. П. Логвинов, 2009. — 220 с. — (Серия «Культурная политика»). * [http://nmnby.eu/news/analytics/1805.html Интернет-коммуникация в малых городах: мифический потенциал] / ''Шелест О.'' // «Наше мнение». Экспертное сообщество Беларуси. — Электронное издание. — 05.06.2009. * Функциональное место экрана в системе научной коммуникации / ''Шелест О.'' // [http://eurobelarus.info/files/68/60/De_sovietization.pdf О десоветизации. Беларусь, начало XXI века]: Материалы семинара-конференции, 20—24 августа 2007 г., г. Шилуте, Литва. — Мн., 2008. * [http://methodology.by/wp-content/uploads/2007/10/Civic-initiative-in-Belarus.doc Гражданские инициативы в Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220331222356/http://methodology.by/wp-content/uploads/2007/10/Civic-initiative-in-Belarus.doc |date=31 сакавіка 2022 }}: сравнительный анализ / ''Егоров А.'', ''Водолажская Т.'', ''Шелест О.'' // Методология. By. — Электронное издание. — 23.10.2007. * [http://eurobelarus.info/news/society/2007/09/06/belarussko-evropeyskoe-sotrudnichestvo-vesti-s-poley.html Белорусско-европейское сотрудничество — вести с полей]{{Недаступная спасылка}} / ''Шелест О.'' // EuroBelarus.Info. Беларуска-еўрапейскага супрацоўніцтва і партнёрства. — Электроннае выданне. — 06.09.2007. * [http://eurobelarus.info/news/archive/2007/11/16/belorussko-evropeyskoe-sotrudnichestvo--videnie-i-otsenka-evropeyskih-partnerov.html Белорусско-европейское сотрудничество: видение и оценка европейских партнёров]{{Недаступная спасылка}} / ''Шелест О.'', ''Пошевалова Т.'' // EuroBelarus.Info. Беларуска-еўрапейскага супрацоўніцтва і партнёрства. — Электроннае выданне. — 16.11.2007. * [http://palityka.org/pdf/09/0914.pdf Национальность, этничность, гражданство: в поисках общих оснований] (рецензия на книгу: ''Науменко Л. И.'', ''Водолажская Т. В.'' Этническая и гражданская принадлежность в восприятии населения современной Беларуси. — Мн., 2006) / ''Шелест О.'' // Палітычная сфера. — 2007. — № 9(16). * Становление новых типов религиозности в условиях социокультурных трансформаций: автореферат диссертации на соискание учёной степени кандидата социологических наук: 22.00.06 / ''О. А. Шелест''; Институт социологии НАНБ. — Мн., 2006. == Зноскі == {{reflist|2}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шэлест Аксана Аляксееўна}} [[Катэгорыя:Сацыёлагі Беларусі]] lkbj2g37crb1m41mfrq7oje1p94kvr8 0 322063 5146249 5037638 2026-05-25T01:12:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146249 wikitext text/x-wiki {{Мастак | імя = Аксана Аракчэева | імя пры нараджэнні = Аксана Барысаўна Аракчэева | стыль =Станковая і кніжная [[Графіка (мастацтва)|графіка]], [[жывапіс]], [[Мультыплікацыя|анімацыя]]{{Sfn|Крэпак|1998|с=27}} | сайт =https://www.arakcha.by/главная-страница | вікісховішча =Category:Aksana Arakcheeva }} '''Аксана Барысаўна Аракчэева''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская [[Мастак|мастачка]], [[Педагогіка|педагог]], [[Пісьменнік|пісьменніца]]. Лаўрэат [[Літаратурная прэмія імя Васіля Віткі|прэміі Васіля Віткі]], дыпламантка [[ЮНЕСКА]]. Куратар перасоўнай галерэі «GalerieKaras»<ref>{{артыкул|аўтар= [[Марына Міхайлаўна Весялуха|Весялуха, М.М.]]|загаловак=Мінск — Тржэбіч |спасылка=http://www.zviazda.by/sites/default/files/41-2014.pdf |выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газ. |год= 2014-11-17 |нумар=41 |старонкі= 9}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.bel-art.by/authors_arakcheeva_o.php |title=Аракчеева Оксана Борисовна | publisher=Мастацкая галерэя «БелАрт» [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]] |access-date=2023-10-10 |archive-url= https://web.archive.org/web/20231010180029/https://www.bel-art.by/authors_arakcheeva_o.php|archive-date= 2023-10-10}}</ref><ref name="preslib">{{cite web |url= https://preslib.org.by/news/type1/novoe-izdanie-v-kollekcii-dary-prezidentu-respubliki-belarus|title= Новое издание в коллекции «Дары Президенту Республики Беларусь» |date= 2019-12-20 | publisher= [[Прэзідэнцкая бібліятэка Рэспублікі Беларусь]]|access-date=2023-10-10 |archive-url= https://web.archive.org/web/20231010180746/https://preslib.org.by/news/type1/novoe-izdanie-v-kollekcii-dary-prezidentu-respubliki-belarus|archive-date= 2023-10-10}}</ref><ref name="СБ">{{cite web |url= https://www.sb.by/articles/realno-i-skazochno.html|title=Переехав в Гамбург, художница Оксана Аракчеева не исчезла из белорусского арт-пространства |author=Завадская І |date= 2017-07-28| publisher= [[СБ. Беларусь сегодня]]|access-date=2023-09-04 |lang=ru |archive-url= https://web.archive.org/web/20231003210452/https://www.sb.by/articles/realno-i-skazochno.html|archive-date= 2023-09-04}}</ref>. Удзельніца шматлікіх мастацкіх выстаў<ref>{{cite web |url=http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-490440&strq=l_siz=20 |title= Аракчэева, Аксана Барысаўна | publisher= [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]]|access-date=2023-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231024130228/http://unicat.nlb.by/auth/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-SEK-490440&strq=l_siz=20 |archive-date= 2023-10-24}}</ref>. Куратар і арганізатар больш чым 50 выставак у [[Беларусь|Беларусі]] і [[Чэхія|Чэхіі]]<ref>{{артыкул|аўтар= Arnošt Pacol |загаловак=Oksana Arakčejeva už namalovala pohled na Hamburk, Karlovy Vary i Příštpo |спасылка= https://www.digiport.cz/detail/floowie-pu/556454/1821-horacke-noviny-39-2023?seo_path=|мова= cs|выданне=Horácké noviny |тып= газета|месца= [[Тршэбіч|Třebíč]]|выдавецтва=Yashica s.r.o. |год= 2023-09-29 |нумар= 39|старонкі=6 }}</ref>. Супрацоўніца «Таварыства чэшска-беларускага сяброўства ў Празе»<ref name="Museum">{{cite web |url=http://museum.by/be/node/35181 |title= Анталогія беларускага мастацтва. Аксана Аракчэева |date= 2014-03-14 | publisher=Museum.by — «Музеі Беларусі» |access-date=2023-10-15 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015164529/http://museum.by/be/node/35181 |archive-date= 2023-10-15}}</ref>. Аўтар больш за ста жывапісных партрэтаў ([[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]], [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Тадэвуш Кандрусевіч|Тадэвуша Кандрусевіча]] і іншых). Працы Аксаны Аракчэевай знаходзяцца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі]], галерэях і прыватных калекцыях замежжа<ref>{{cite web |url=https://bis.nlb.by/en/documents/137524 |title=Беларусь у асобах і падзеях. Аракчэева Аксана Барысаўна |publisher=[[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] |access-date=2023-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231212182303/https://bis.nlb.by/en/documents/137524 |archive-date=12 снежня 2023 |url-status=live }}</ref>. Удзельнічала ў мастацкім афармленні больш за 70 кніжак, пераважна для дзяцей{{Sfn|Грушэцкі|2023|с=3}}<ref name="Гр">{{cite web |url= https://novychas.online/kultura/mastaki-taksama-byvajuc-pismennikami|title= Мастакі таксама бываюць пісьменнікамі |author=[[Алег Грушэцкі|Грушэцкі, А.Л.]] |date= 2022-05-22 | publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]] |access-date=2023-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002143023/https://novychas.online/kultura/mastaki-taksama-byvajuc-pismennikami |archive-date= 2023-09-02}}</ref>{{Пераход|#Ілюстрацыі да кніг|bball}}. Працуе ў [[Графіка (мастацтва)|станковай]] і [[Кніжная графіка|кніжнай графіцы]], [[жывапіс]]у ў жанрах [[нацюрморт]]а, [[пейзаж]]а, [[партрэт]]а{{Sfn|Масла|2020|с=18}}. Асноўныя творы: цыкл «Казкі лета», дыптых «Мой Мінск», «Гаспадыня Зіма», «Паненка Восень», [[трыпціх]] «Сланечнікі», [[Карціна|палотны]] з цыклу «Нам засталася спадчына», цыкл «Мінскія вокны»{{Sfn|Крэпак|1998|с=27}}{{Sfn|Фатыхава|2009|с=10}}<ref name="preslib" />. == Біяграфія == Аксана Аракчэева нарадзілася ў [[Мінск]]у ў 1963 годзе ў сям’і вядомага беларускага [[мастак]]а і выкладчыка [[жывапіс]]у [[Барыс Уладзіміравіч Аракчэеў|Барыса Уладзіміравіча Аракчэева]]<ref>{{cite web| author =Ширко Н| date =2019-10-08| url =https://www.chashnikinews.by/2019/10/tvorcheskoe-nasledie-mastera/| title =Творческое наследие Мастера| publisher =Чырвоны прамень| access-date =2019-11-10| lang =ru| archive-url =https://web.archive.org/web/20191110203427/http://www.chyrvonka.by/2019/10/tvorcheskoe-nasledie-mastera/| archive-date =10 лістапада 2019}}</ref> і Галіны Ягораўны Перасецкай (працавала загадчыцай касцюмернага цэха ў [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Оперным тэатры]])<ref name="Весялуха">{{cite web| author =[[Марына Міхайлаўна Весялуха|Весялуха М.]]| date =19 красавіка 2016| url =http://www.zviazda.by/be/news/20160418/1460992521-pravily-zhyccya-barysa-arakcheeva | title = Правілы жыцця Барыса Аракчэева|publisher =[[Звязда (газета)|Звязда]]| access-date = 2019-11-10}}</ref>. З пяці гадоў вучылася маляванню ў студыі заслужанага настаўніка БССР мастака-жывапісца [[Сяргей Пятровіч Каткоў|Сяргея Каткова]], а таксама ў [[скульптар]]а [[Святлана Рыгораўна Гарбунова|Святланы Гарбуновай]]. Навучалася ў мінскай мастацкай школе № 1. У 1982 годзе скончыла [[Мінскі дзяржаўны мастацкі каледж імя А. К. Глебава|Мінскае мастацкае вучылішча]]<ref name="belartunion">{{cite web |url=http://belartunion.by/arhiv.html |title= 2 лютага (серада) 2011 года, а 18-й гадзіне ў Рэспубліканскай мастацкай галерэі “Палац мастацтва” |date= 2011 | publisher=[[Беларускі саюз мастакоў]] |access-date=2023-10-13 |lang=ru |archive-url=https://archive.today/2015.01.21-131920/http://belartunion.by/arhiv.html |archive-date= 2015-01-21}}</ref>. З 1982 па 1988 год навучалася ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускім тэатральна-мастацкім інстытуце]] (аддзяленне станкавай графікі){{Sfn|Сурскі|2016|с=27}}. Працу над дыпломнай работай курыраваў прафесар, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР|заслужаны дзеяч мастацтва]] [[Уладзімір Пятровіч Савіч]]. Ілюстрацыі з дыпломнай працы былі набыты фондам [[Беларускі саюз мастакоў|Саюза мастакоў Беларусі]]<ref name="belartunion" />, гэта былі малюнкі да казкі [[Змітрок Бядуля|Змітрака Бядулі]] «Сярэбраная табакерка», напісаныя [[гуаш]]шу{{Sfn|Каляда|2005|с=369}}. З 1986 года прымае ўдзел у выставах. Працуе ў станкавой і кніжнай [[Графіка (мастацтва)|графіцы]], [[жывапіс]]у, [[Мультыплікацыя|анімацыі]]<ref name="Бурак">{{артыкул |аўтар=Бурак И. |загаловак=От земли до небес с Оксаной Аракчеевой |спасылка=https://vsr.mil.by/2013/07/06/ot-zemli-do-nebes-s-oksanoj-arakcheevoj/ |выданне=Во славу Родины |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=Мінабароны РБ |год=6 ліпеня 2013 |выпуск=123 |мова=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20170608095334/http://vsr.mil.by/2013/07/06/ot-zemli-do-nebes-s-oksanoj-arakcheevoj/ |archive-date=8 чэрвеня 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170608095334/http://vsr.mil.by/2013/07/06/ot-zemli-do-nebes-s-oksanoj-arakcheevoj/ |archivedate=8 чэрвеня 2017 }}</ref>. З 1994 года — член [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]]{{Sfn|Крэпак|1998|с=27}}<ref>{{cite web|url= http://bdg.by/news/society/8453.html|title= Борис и Оксана Аракчеевы приглашают на «Соборную площадь»|author= Смольскі А|date= 26 жніўня 2009|publisher= [[Белорусская деловая газета]]|access-date= 24 сакавіка 2016|lang= ru|archive-url= https://web.archive.org/web/20140707071404/http://bdg.by/news/society/8453.html|archive-date= 7 ліпеня 2014 }}</ref>. З 2010 з’яўляецца куратарам выстаў у пасольстве [[Чэхія|Чэшскай Рэспублікі]] ў [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]], а таксама каардынатарам выставы беларускіх мастакоў «Душа Беларусі» ў [[Парламент Чэхіі|Парламенце Чэхіі]] ў [[Прага|Празе]]<ref name="Museum" />. Восенню 2016 года арганізавала<ref>{{cite web |url=https://www.sb.by/articles/putyami-skoriny-v-pragu.html |title=Путями Скорины в Прагу |author=Плескачэўская І. |date=2016-10-20 |publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]] |access-date=2023-12-15 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918113659/https://www.sb.by/articles/putyami-skoriny-v-pragu.html |archive-date=18 верасня 2020 |url-status=live }}</ref> ў [[Градчаны|гістарычным цэнтры Прагі]], у Страгаўскім манастыры, вялікую выставу «Шляхам [[Францыск Скарына|Скарыны]] да Прагi», прысвечаную 500-гадоваму юбілею беларускага [[Друкарня|кнігадрукавання]]. На выставе былі прадстаўлены творы чатырох беларускіх дынастый мастакоў і майстроў фота — Аракчэевых, Бархатковых, Бацюковых і Масленіковых<ref>{{cite web |url=https://minsknews.by/stolitsyi-zhenskoe-litso-solnechnaya-i-talantlivaya-oksana-arakcheeva/ |title=Столицы женское лицо. Солнечная и талантливая Оксана Аракчеева |author=Хамицевич Т. |date=2016-10-28 |publisher=Минск-Новости |access-date=2023-10-15 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016183829/https://minsknews.by/stolitsyi-zhenskoe-litso-solnechnaya-i-talantlivaya-oksana-arakcheeva/ |archive-date=16 кастрычніка 2023 |url-status=dead }}</ref>. Выкладала малюнак, жывапіс, кампазіцыю ў мінскай школе № 185 з архітэктурна-мастацкім ухілам{{Sfn|Алдухова|2012|с=14}}<ref>{{cite web |url= https://svetlik.net/content/21-svetlogorsk-news/ranak/7854-xxhibition-of-works-by-honored-artist.html|title= Выставка произведений заслуженного деятеля искусств Беларуси Бориса Аракчеева и его дочери Оксаны |date= 2012 | publisher=Светлик |access-date=2023-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016190443/https://svetlik.net/content/21-svetlogorsk-news/ranak/7854-xxhibition-of-works-by-honored-artist.html |archive-date= 2023-10-15}}</ref>. Першым шлюбам была за Уланоўскім. Другі муж — музыкант-барабаншчык Уладзімір Бельскі. Сын ад другога шлюбу — Ягор, займаецца музыкай{{Sfn|Аскеро|2017|с=14}}. Трэцім шлюбам (з 2017 года) — за Хельмутам Кіппхардтам ({{Lang-de|Kipphardt Helmut}}), родам з [[Гамбург]]а (Германія). Пасля трэцяга шлюбу Аксана Аракчэева жыве і працуе часам у родным Мінску, часам у Гамбургу, дзе пражывае яе муж<ref name="СБ" />. == Творчасць == [[Файл:ArakcheevaMajsternia.jpg|thumb|right|180px|Аксана Аракчэева ў сваёй майстэрні, сярод сваіх работ і са сваімі кнігамі.]] Пісаць партрэты пачала з дзяцінства. Спачатку малявала бацькоў і сясцёр, потым пачала сяброў з двара<ref name="Аскера">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20231002181448/https://zviazda.by/be/news/20160916/1474046739-gistoryi-zhyccya-praz-vystauku-partretau-mastachki-aksany-arakcheevay |title= Гісторыі жыцця праз выстаўку партрэтаў мастачкі Аксаны Аракчэевай |author= Аскера В|date=2016-09-16 | publisher= [[Звязда (газета)|Звязда]]|access-date=2023-09-09 |archive-url= https://zviazda.by/be/news/20160916/1474046739-gistoryi-zhyccya-praz-vystauku-partretau-mastachki-aksany-arakcheevay|archive-date= 2023-09-09}}</ref>. Першапачаткова планавала вывучыцца на мадэльера, але трапіўшы на графічнае аддзяленне, захапілася гэтай справай{{Sfn|Аскеро|2017|с=17}}. Вучылася ў такіх мастакоў, як Віктар Варламаў, Леанід Каленік, [[Генадзь Сцяпанавіч Грак|Генадзь Грак]], [[Віктар Васілевіч Мікіта|Віктар Мікіта]], [[Людміла Міхайлаўна Кальмаева|Людміла Кальмаева]], [[Павел Канстанцінавіч Любамудраў|Павел Любамудраў]], [[Уладзімір Пятровіч Савіч|Уладзімір Савіч]]{{Sfn|Крэпак|1998|с=27}}{{Sfn|Фатыхава|2009|с=10}}. Пасля завяршэння аддзялення графікі [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускага тэатральна-мастацкага інстытута]] працавала ў розных выдавецтвах, стварала ілюстрацыі да кніг<ref name="Бурак"/>. Аформіла каля 70 кніг<ref name="Гр" /><ref>{{cite web | author =Крупянькова А. | date =4 кастрычніка 2019 | url =https://mgazeta.by/kultura/item/5451-bez-malyuetstsa-na-shchastse.html | title =Бэз малюецца на шчасце | publisher =Маладзечанская газета | access-date =2019-11-10 | archive-date =10 лістапада 2019 | archive-url =https://web.archive.org/web/20191110204302/https://mgazeta.by/kultura/item/5451-bez-malyuetstsa-na-shchastse.html | url-status =dead }}</ref>, сярод якіх: «Сярэбраная табакерка» [[Змітрок Бядуля|Змітрака Бядулі]], «Басни» ({{lang-be|«Байкі»}}) [[Іван Андрэевіч Крылоў|Івана Крылова]], «Резвушка — хохотушка…» ({{lang-be|«Гарэзка-рагатушка»}}) Ізы Заслонавай, «Прыгоды мышкі Пік-Пік» [[Людміла Рублеўская|Людмілы Рублеўскай]], «Брык і Шуся» [[Таццяна Мікалаеўна Сівец|Таццяны Сівец]], «Звяры ў трамваі» [[Ніна Васільеўна Галіноўская|Ніны Галіноўскай]], казкі [[Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч|Алеся Карлюкевіча]], «Мяне завуць Лахнэска» [[Алена Масла|Алены Масла]], «Дзяўчынка з Вішнёвага завулка», «Чароўны кошык» і «Сад з матылькамі» Тамары Бунта, «Закаханы трэцякласнік» [[Уладзімір Сцяпанавіч Ліпскі|Уладзіміра Ліпскага]], «Байкі і казкі бабкі Параскі» [[Таццяна Аляксандраўна Атрошанка|Таццяны Атрошчанкі]] і іншыя. Супрацоўнічае з выдавецтвамі «Пачатковая школа», «АЗБУКВАРИК», «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]», «Вышэйшая школа», з часопісамі «[[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка]]», «Рюкзачок» і іншыя<ref>{{cite web|url=http://ww.museum.by/node/35181|title=Анталогія беларускага мастацтва. Аксана Аракчэева|date=11 сакавіка 2014|publisher=Музеи Беларуси|access-date=24 сакавіка 2016|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002114300/http://ww.museum.by/node/35181|archive-date=2 кастрычніка 2023}}</ref>. Сама мастачка так апісвае сваю працу афармлення кніг: {{пачатак цытаты}} ''«Калі працую над кнігай, то амаль жыву, патанаю ў ёй. Спачатку чытаю першы раз, раблю эскізы, потым перачытваю зноў і зноў. Працую ў кожную вольную хвіліну, нават у самалёце»''<ref>{{cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20160916/1474046739-gistoryi-zhyccya-praz-vystauku-partretau-mastachki-aksany-arakcheevay |title=Прэзентацыя: Шубуршун пакрыўдзіўся |author=[[Марына Міхайлаўна Весялуха|Весялуха М.М.]] |date= 2014-03-14 | publisher=[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]] |access-date=2023-09-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20231002161110/https://zviazda.by/be/news/20160916/1474046739-gistoryi-zhyccya-praz-vystauku-partretau-mastachki-aksany-arakcheevay|archive-date= 2023-09-02}}</ref>. {{канец цытаты}} Таксама мае вопыт у [[Мультыплікацыя|мультыплікацыі]] — працавала над стварэннем малюнкаў да анімацыйнай стужкі «Прилетай, ветерок!» (({{lang-be|«Прылятай, ветрык!»}}) [[1992]] год, «[[Беларусьфільм]]» для маскоўскай кінастудыі «12 А»){{Sfn|Алдухова|2012|с=7—8}}<ref>{{cite web |url=https://culture.gov.ru/services/reestr-prokatnykh-udostovereniy/617705/ |title=Прилетай, ветерок |date=2003-11-03 |publisher=Министерство культуры Российской Федерации |access-date=2023-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027101418/http://culture.gov.ru/services/reestr-prokatnykh-udostovereniy/617705/ |archive-date=27 кастрычніка 2020 |url-status=dead }}</ref>. У лістападзе [[2009]] года ў мінскім [[Літаратурны музей Максіма Багдановіча|Літаратурным музеі М. Багдановіча]] адбылася першая<ref name="Корневская">{{артыкул|аўтар=Корневская А. |загаловак=На холсте пишу то, что иногда прячут от окружающих |спасылка=https://www.sb.by/articles/oksana-arakcheeva-na-kholste-pishu-to-chto-inogda-pryachut-ot-okruzhayushchikh-.html |выданне=Сельчанка (приложение к газете «[[Сельская газета|Белорусская нива]]»|тып=газета |год=1 декабря 2012|нумар=10|выпуск =2217 |старонкі=2—3|archive-url=https://web.archive.org/web/20231030180250/https://www.sb.by/articles/oksana-arakcheeva-na-kholste-pishu-to-chto-inogda-pryachut-ot-okruzhayushchikh-.html |archive-date=2023-10-30}}</ref> выстава Аксаны Аракчэевай «Зачараваныя…» — галерэя партрэтаў асоб, якія ўнеслі значны ўклад ў духоўнае развіццё Беларусі<ref name="belartunion"/>. Да пачатку 2011 года Аксана Аракчэева намалявала і напісала на палатне больш за сотню партрэтаў. Галерэя выяў, створаных пэндзлем мастака, гэта людзі, якія зрабілі ўклад у духоўнае развіццё грамадства: мастакі, музыкі, урачы, святары, дыпламаты, дырэктары, супрацоўнікі музеяў і галерэй і іншыя<ref name="Бурак"/>. Сваю працу над стварэннем партрэтаў характарызуе наступным чынам: {{пачатак цытаты}} ''«Я вучылася на графіка, таму і свае партрэты бачыла як партрэты-вобразы. Прычым некаторыя з іх далёкія, на першы погляд, ад вобразаў рэальных. Але я пішу на палатне характар, натуру, тое, што чалавек часам хавае ад навакольных. У выніку выяўляецца тое, што нават у жыцці для многіх застаецца „за кадрам“…»''<ref name="Корневская" />. {{канец цытаты}} [[Файл:Arakcheeva_Fanechka.jpg|thumb|right|250px|Аксана Аракчэева падчас творчай сустрэчы з аформленымі ёй кнігамі і з уласнымі творамі.]] Вясной [[2010]] года ў памяшканні Пасольства [[Чэхія|Чэшскай Рэспублікі]] ў Беларусі прайшла выстава «Паміж Мінскам і Прагай…», на якой былі прадстаўлены каля 20 графічных і жывапісных партрэтаў супрацоўнікаў пасольства і іншых дыпламатаў, а таксама беларускіх дзеячаў: [[Наталля Васілеўна Шаранговіч|Наталлі Шаранговіч]], [[Дзяніс Валер’евіч Барсукоў|Дзяніса Барсукова]], Жанны Лашкевіч, віцэ-міс «Мінск-2009» Дар’і Саладухі і іншых<ref name="belartunion" />. Падчас адкрыцця выставы Пасол Чэхіі ў Беларусі {{нп5|Іржы Карас||cs|Jiří Karas (politik)}} адзначыў, што для яго працы беларускай мастачкі Аксаны Аракчэевай сталі адкрыццём і ён выказаў надзею, што супрацоўніцтва ў сферы мастацтва паміж Беларуссю і Чэхіяй будзе паглыбляцца<ref>{{cite web |url= https://naviny.by/rubrics/culture/2010/02/08/ic_news_117_325661/|title= В Минске открылась выставка портретов Оксаны Аракчеевой |date= 2010-02-08 | publisher=[[БелаПАН]] |access-date=2023-10-14 |lang=ru|archive-url= https://web.archive.org/web/20231014174058/https://naviny.by/rubrics/culture/2010/02/08/ic_news_117_325661/|archive-date= 2023-10-14}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.mart.by/2010/02/08/v-minske-otkrylas-vystavka-portretov-oksany-arakcheevoj/nggallery/slideshow |title= В Минске открылась выставка портретов Оксаны Аракчеевой |date= 2010-02-08 | publisher=Современное белорусское искусство |access-date=2023-10-14 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014174306/https://www.mart.by/2010/02/08/v-minske-otkrylas-vystavka-portretov-oksany-arakcheevoj/nggallery/slideshow |archive-date= 2023-10-14}}</ref>. З 2010 года сумесна з чэшскім пасольствам у Рэспубліцы Беларусь Аксана Аракчэева правяла 46 выстаў у сталічных музеях, бібліятэках, у ДУ «Карцінная галерэя ім. Г. Х. Вашчанкі» (Гомель), [[Полацкая мастацкая галерэя|Полацкай мастацкай галерэі]], [[Парламент Чэхіі|Парламенце Чэхіі]]<ref>{{cite web |url=http://www.ctv.by/novosti-minska-i-minskoy-oblasti/oksana-arakcheeva-doch-genialnogo-zhivopisca-grafik-i-animator-chto |title=Оксана Аракчеева – дочь гениального живописца, график и аниматор |date=14 ліпеня 2014 |publisher=[[СТБ]] |access-date=24 сакавіка 2016 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303082241/http://www.ctv.by/novosti-minska-i-minskoy-oblasti/oksana-arakcheeva-doch-genialnogo-zhivopisca-grafik-i-animator-chto |archive-date=3 сакавіка 2016 }}</ref>. Вы­сту­пала ар­га­ні­за­та­рам вы­ста­ў бе­ла­рус­кіх мас­та­коў у Чэ­хіі, у га­ле­рэі ста­ра­даў­ня­га зам­ка ў го­ра­дзе [[Тршэбіч]]<ref>{{cite web|url= http://zviazda.by/be/news/20140911/1410389463-sonca-landshaftau-i-knig|title= Сон­ца ланд­шаф­таў і кніг|author= Шыч­ко С|date= 11 верасня 2014|publisher= [[Звязда (1917)|Звязда]]|access-date= 24 сакавіка 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20200909160703/http://zviazda.by/be/news/20140911/1410389463-sonca-landshaftau-i-knig|archive-date= 9 верасня 2020 }}</ref>. Таксама ў горадзе Тршэбіч арганізуе выставы «Katolické gymnázium v Třebíči» (Galerie Chodba). У лютым [[2011]] года ў мінскім [[Палац мастацтва (Мінск)|Палацы мастацтва]] адбылася персанальная выстава Аксаны Аракчэевай «Зазірнуць у люстэрка душы»<ref name="belartunion" />. У красавіку 2013 года ў Палацы мастацтваў адкрыўся вернісаж Аксаны Аракчэевай «Бацькаў дар» — рэтраспектыўны паказ твораў жывапісу і графікі мастачкі<ref>{{cite web |url=http://library.bdam.by/archive/detail/139/|title=Вернісаж Аксаны Аракчэевай “Бацькаў дар” |date= 2013-04-39 | publisher=[[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў]] |access-date=2023-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014154622/http://library.bdam.by/archive/detail/139/|archive-date= 2023-10-14}}</ref>. У жніўні [[2012]] года ў [[Славакія|Славакіі]] прайшла персанальная выстава мастачкі «Прывітанне З Мінска»{{Sfn|Алдухова|2012|с=15}}, у горадзе [[Спішска-Нова-Вес]] у мастацкай галерэі Спіша ({{lang-sk|«Galéria umelcov Spiša»}}). У экспазіцыю ўвайшлі 20 карцін і больш за 70 ілюстрацый да беларускіх дзіцячых кніг, зробленыя мастачкай з [[1989]] па 2012 год. Таксама была прадстаўлена калекцыя карцін «Мінскія вокны»<ref>{{cite web |url=https://spis.korzar.sme.sk/c/6494785/oksana-arakceva-prinasa-na-spis-pozdrav-z-minska.html |title= Oksana Arakčeva prináša na Spiš Pozdrav z Minska |date=2012-08-15 | publisher=Denník Korzár |access-date=2023-10-23 |lang=sk |archive-url=https://web.archive.org/web/20231023142026/https://spis.korzar.sme.sk/c/6494785/oksana-arakceva-prinasa-na-spis-pozdrav-z-minska.html |archive-date= 2023-10-23}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=Oksana Arakčeva — Pozdrav z Minska|спасылка=https://www.spisskanovaves.eu/fileadmin/snv/user_upload/editor/editor1/dokumenty/Icko/2012/Icko_08_2012_web.pdf|выданне=Ičko|тып=штомесячнік|месца=[[Спішска-Нова-Вес|Spišská Nová Ves]]|год=2012|нумар=8|старонкі=10|мова=sk}}</ref>. У лісце да дырэктара галерэі Люцыі Беніцкай [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|міністр культуры Беларусі]] [[Павел Латушка]] выказаў падзяку за прадстаўленую магчымасць прэзентацыі беларускага мастацтва ў Славакіі<ref name="Паломцава">{{артыкул|аўтар=Паломцава, В.|загаловак=Славацкі «Paradise»|спасылка=https://zviazda.by/sites/default/files/lim37-2012.pdf|выданне=[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]|тып=газета|месца=Мн.|выдавецтва=[[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Звязда»]]|год=2012-09-14|выпуск=4683|нумар=37|старонкі=16}}</ref>. Акрамя гэтага, Аксана Аракчэева правяла ў Славакіі ў гэты ж час Міжнародны пленэр па жывапісе для дзяцей «Art in Paradise»<ref name="Паломцава" /><ref>{{артыкул|загаловак=Návšteva z Bieloruska|выданне=Ičko|тып=штомесячнік|месца=Spišská Nová Ves|год=2011|нумар=9|старонкі=6|мова=sk}}</ref><ref>{{cite web |url= https://spis.korzar.sme.sk/c/6484944/deti-zo-spisa-i-bieloruska-malovali-v-raji.html|title= Deti zo Spiša i Bieloruska maľovali v Raji |date= 2012-08-12 | publisher= Denník Korzár|access-date=2023-10-23 |lang= sk|archive-url= https://web.archive.org/web/20231023151948/https://spis.korzar.sme.sk/c/6484944/deti-zo-spisa-i-bieloruska-malovali-v-raji.html|archive-date= 2023-10-23}}</ref>. У [[2013]] годзе мастачка зрабіла серыю партрэтаў вядучых салістаў беларускага балета. Экспазіцыя атрымала назву «Авансцэна»{{Sfn|Партер|2014|с=17}}. Карціны экспанаваліся ў [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Нацыянальным акадэмічным Вялікім тэатры оперы і балета]]<ref>{{cite web| author =Іванюшко А| date =24 мая 2013| url =http://mk.by/2013/05/24/83227/| title =Художница Оксана Аракчеева создала экспозицию своих картин в Национальном академическом Большом театре оперы и балета| publisher =Минский Курьер| access-date =6 красавіка 2016| archive-url =https://web.archive.org/web/20180825221035/http://mk.by/2013/05/24/83227/| archive-date =25 жніўня 2018| url-status =dead}}</ref>. Гэта партрэты [[Народны артыст Беларусі|народных артыстаў Беларусі]] [[Вольга Уладзіміраўна Гайко|Вольгі Гайко]], Людмілы Кудраўцавай і Ігара Артамонава, [[Заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь|заслужаных артыстаў Рэспублікі Беларусь]] Ірыны Яромкінай і Антона Краўчанка, уладальнікаў [[Медаль Францыска Скарыны|медаля Францыска Скарыны]] Дзяніса Клімука і [[Марына Валер’еўна Вежнавец|Марыны Вежнавец]]<ref name="Бурак"/>. Партрэты рэгулярна выстаўляюць на ўсеагульны агляд у фае Вялікага тэатра. За ўшанаванне тэатральных дзеячаў сродкамі выяўленчага мастацтва ў 2015 годзе Аксана Аракчэева атрымала дыплом ЮНЕСКА<ref name="БД">{{cite web |url=https://minsknews.by/uvlekatelnaya-istoriya-o-chem-kniga-belorusskoj-hudozhniczy-baczka%D1%9E-dar/ |title= Увлекательная история. О чем книга белорусской художницы «Бацькаў дар» |author=Шыдлоўская С|date= 2023-05-06 | publisher= Мінскі кур'ер|access-date=2023-09-02 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002133534/https://minsknews.by/web/20231002133534/https://minsknews.by/uvlekatelnaya-istoriya-o-chem-kniga-belorusskoj-hudozhniczy-baczka%D1%9E-dar/ |archive-date= 2023-09-02}}</ref>. У сакавіку [[2014]] года экспазіцыя «Авансцэна» з партрэтамі вядучых артыстаў Вялікага тэатра Беларусі была прадстаўлена на вернісажы Аксаны Аракчэевай у Дзяржаўным музеі тэатральнай і музыкальнай культуры{{Sfn|Партер|2014|с=17}}. У лістападзе 2013 года адбылося адкрыццё выставы мастачкі Аксаны Аракчэевай «Бацькоўскі дар» у Хрустальнай зале РЦНК у [[Прага|Празе]] (Чэхія). Мерапрыемства было падрыхтавана і праведзена прадстаўніцтвам Рассупрацоўніцтва ў Чэхіі сумесна з Пасольствам Рэспублікі Беларусь у Чэхіі. На адкрыцці выставы прысутнічалі ў тым ліку супрацоўнікі МЗС Чэхіі, былы пасол Чэшскай Рэспублікі ў Рэспубліцы Беларусь Йіржы Карас, а таксама чэшскі графік і ілюстратар Адольф Борн<ref>{{cite web |url= http://rsvk.cz/blog/2013/11/05/vystavka-belorusskoj-hudozhnitsy-oksany-arakcheevoj-v-rtsnk-v-prage/|title=Выставка белорусской художницы Оксаны Аракчеевой в РЦНК в Праге |date=2013-11-05 | publisher=Рускі дом у Празе |access-date=2023-10-13 |lang= ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20231013210057/http://rsvk.cz/blog/2013/11/05/vystavka-belorusskoj-hudozhnitsy-oksany-arakcheevoj-v-rtsnk-v-prage/ |archive-date= 2023-10-13}}</ref>. У [[2015]] годзе стварыла галерэю вобразаў «Купалінкі» — партрэты кіраўніц [[Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы|Дзяржаўнага літаратурнага музея Янкі Купалы]], сярод якіх: [[Уладзіслава Францаўна Луцэвіч|Уладзіслава Луцэвіч]] (жонка Янкі Купалы), Ядзвіга Раманоўская, [[Жанна Казіміраўна Дапкюнас|Жанна Дапкюнас]], Алена Ляшковіч; а таксама партрэты супрацоўніц музея. Серыя знаходзіцца ў фондах музея. Падчас адкрыцця выставы «Купалінкі» мастачцы Аксане Аракчэевай быў уручаны дыплом сябра музея «За папулярызацыю спадчыны Першага народнага паэта Беларусі Янкі Купалы і падтрымку дзейнасці музея»<ref>{{артыкул|аўтар=Шымук Т. |загаловак=Кветкі Купалавага дома|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20150426/1430064689-kvetki-kupalavaga-doma |выданне=[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн.|выдавецтва=[[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Звязда»]] |год= 24 красавіка 2015|нумар= 16|выпуск = 4816|старонкі= 16}}</ref>. [[Файл:ArakcheevaLemantar.jpg|thumb|right|200px|Аксана Аракчэева ў сваёй майстэрні, за працай над афармленнем кнігі.]] У [[2017]] годзе адкрыццём выставы ілюстрацый беларускай мастачкі Аксаны Аракчэевай да дзіцячых кніг «Мой казачны свет» у галерэі «Карас» у замку [[Тршэбіч]]а распачаўся «Беларускі тыдзень» у [[Прага|Празе]], прысвечаны святкаванню 500-годдзя беларускага кнігадрукавання<ref>{{cite web |url=https://www.sb.by/articles/belarus-skorina-praga.html|title= Как проходит белорусская неделя в Праге |author= Плескачэўская І.|date= 2017-06-14 | publisher= [[СБ. Беларусь сегодня]]|access-date=2023-10-15 |lang= ru|archive-url= https://web.archive.org/web/20231015181009/https://www.sb.by/articles/belarus-skorina-praga.html|archive-date= 2023-10-15}}</ref>. У лістападзе [[2019 год]]а ў [[Прэзідэнцкая бібліятэка Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнцкай бібліятэцы Рэспублікі Беларусь]] адбылося адкрыццё выставы, прысвечанай памяці беларускага жывапісца Барыса Аракчэева, падчас якой адбылася прэзентацыя біяграфічнай кнігі «Бэз малюецца на шчасце» (выд. «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]»), якую склалі дачка мастака, Аксана Аракчэева і пісьменніца [[Алена Масла]]<ref>{{артыкул|загаловак= Воспевший в красках Беларусь|мова=ru |выданне= Воскресение|тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=МОО «Христианский образовательный центр им. свв. Мефодия и Кирилла» |год= 2019 |выпуск= 245 |нумар= 12|старонкі=14 }}</ref>. Аксана Аракчэева таксама з’яўляецца пісьменніцай, яна напісала і адначасова з тым аформіла кнігі пра свайго любімага сабачку: «Фанечка» ([[2020 год у гісторыі літаратуры|2020 год]]) і «Фанечка: мандарынавая гісторыя» ([[2021 год у гісторыі літаратуры|2021 год]])<ref name="Гр" />. У [[2023]] годзе да 60-гадовага юбілею мастачкі выйшла кніга-каталог Аксаны Аракчэевай «Бацькаў дар» — альбом жывапісу і графікі, у які ўвайшлі рэпрадукцыі карцін са славутай серыі Аракчэевай «Мінскія вокны», шэраг жывапісных палотнаў, партрэты славутых гістарычных асоб ([[Францыск Скарына]], [[Кастусь Каліноўскі]]) і сучаснікаў: артыстаў [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы і балета РБ]], пісьменнікаў, артыстаў, святароў, дыпламатаў, выдаўцоў, супрацоўніц [[Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы|Дзяржаўнага літаратурнага музея Янкі Купалы]] і іншае. Прэзентацыя кнігі адбылася ў мінскім [[Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа|музеі Якуба Коласа]]<ref name="БД" /><ref name="Масла">{{cite web |url=https://slushna.by/natxnyalnica-sakret-shchaslivaga-zhyccya-aksany-arakcheevaj/ |title= Натхняльніца. Сакрэт шчаслівага жыцця Аксаны Аракчэевай |author=[[Алена Масла|Масла А.]] |date=2023-04-27 | publisher= Слушна («Медыцынскі веснік»)|access-date=2023-09-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20231002133131/https://slushna.by/natxnyalnica-sakret-shchaslivaga-zhyccya-aksany-arakcheevaj/|archive-date= 2023-09-02}}</ref>. У лістападзе 2023 года ў Мінску адбылася імпрэза «Ты мне вясною прыснілася…», творчы вечар, прысвечаны 60-годдзю беларускай мастачкі, які фактычна стаў справаздачай творчага шляху Аксаны Аракчэевай, гісторыяй яе жыцця ў мастацкай творчасці — яе выставы ў Беларусі, у [[Чэхія|Чэхіі]], у [[Славакія|Славакіі]]{{Sfn|Грушэцкі|2023|с=3}}. Працы мастачкі Аксаны Аракчэевай знаходзяцца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі]], фондзе [[Беларускі саюз мастакоў|Саюза мастакоў Беларусі]]{{Sfn|Фатыхава|2009|с=10}}, [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|музеі сучаснага выяўленчага мастацтва]], [[Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы|Дзяржаўным літаратурным музеі Янкі Купалы]], [[Літаратурны музей Максіма Багдановіча|Літаратурным музеі М. Багдановіча]], мастацкіх галерэях гарадоў [[Полацк]], [[Гомель]], [[Светлагорск]], [[Крупкі]], [[Баранавічы]], а таксама ў галерэях і прыватных калекцыях замежных краін ([[Расія]], [[Украіна]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Канада]], [[Венесуэла]], [[Ізраіль]], [[Італія]], [[Нідэрланды]], [[Германія]], [[Румынія]], [[Сербія]], [[Чэхія]], [[Славакія]], [[Польшча]] і інш.)<ref>{{cite web |url= http://www.interfax.by/event/101213|title= Бацькаў дар|date=25 красавіка 2013 |publisher=[[Интерфакс-Запад]]|access-date=24 сакавіка 2016|archive-url=http://www.peeep.us/db47bd2a |archive-date=24 сакавіка 2016}}</ref>{{Sfn|Аскеро|2017|с=16}}. Апроч таго яна займаецца арганізацыяй выстаў карцін свайго бацькі, мастака [[Барыс Уладзіміравіч Аракчэеў|Барыса Аракчэева]]<ref name="Весялуха" />, а таксама займалася арганізацыямі выстаў такіх мастакоў, як Леанід Дударэнка, Фёдар Бараноўскі{{Sfn|Алдухова|2012|с=15}} і іншыя. == Крытыка і ацэнка творчасці == Па словах дырэктара мастацкай галерэі «Універсітэт культуры» і дырэктара [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага гістарычнага музея Беларусі]] Паўла Сапоцькі, творчая дынастыя Аракчэевых — гэта ўнікальная з’ява беларускай культуры. Як лічыць Павел Сапоцька, Аксана Аракчэева з'яўляецца не проста паслядоўніца свайго бацькі, але і папулярызатарам беларускага мастацтва. Дзякуючы яе намаганням праведзены дзясяткі выстаў беларускіх мастакоў не толькі ў Беларусі, але і ў Еўропе<ref>{{артыкул|аўтар= Григорян А.|загаловак= Счастье быть вместе|спасылка= https://vsr.mil.by/2017/08/05/schaste-byt-vmeste-2/|выданне= Во славу Родины|тып= газета|месца= Мн.|выдавецтва= Мінабароны РБ|год= 5 жніўня 2017|мова= ru|archive-url= https://web.archive.org/web/20180316023057/https://vsr.mil.by/2017/08/05/schaste-byt-vmeste-2/|archive-date= 16 сакавіка 2018|archiveurl= https://web.archive.org/web/20180316023057/https://vsr.mil.by/2017/08/05/schaste-byt-vmeste-2/|archivedate= 16 сакавіка 2018}}</ref>. На думку рэдактара аддзела мастацтваў газеты «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура i мастацтва]]» арт-крытыка Вікторыі Аскера, партрэты, напісаныя Аксанай Аракчэевай, нясуць пазітыўную энергетыку, у іх няма сумных вачэй альбо халодных твараў. Па яе словах, для Аракчэевай больш важна не раскрыць чалавека вонкава, а паказаць яго знутры, каб была заўважная яго глыбіня. Як мяркуе крытык, стаць знакамітай мастачкай і кніжнай ілюстратаркай Аксане Аракчэевай у шмат чым дапамаглі творчая атмасфера ў сям’і і асабістае імкненне. У сваю чаргу сама мастачка заўважае, што яна здолела адтачыць індывідуальны падыход да творчага працэсу і не стала копіяй свайго бацькі, мастака [[Барыс Уладзіміравіч Аракчэеў|Барыса Аракчэева]], ёй атрымалася пайсці сваім шляхам, і з бацькам яны абсалютна розныя па стылі і тэхніцы жывапісу творцы<ref name="Аскера" />. Аўтар сумеснага праекта штотыднёвіка «[[Літаратура і мастацтва (газета)|ЛіМ]]» і [[Нацыянальная кніжная палата Беларусі|Нацыянальнай кніжнай палаты Беларусі]] «Кніжны свет» Сяргей Шычко лічыць, што сярод работ сучасных беларускіх кніжных графікаў, якія асабліва плённа працуюць над афармленнем выданняў для дзяцей, здабыткі мастачкі Аксаны Аракчэевай асабліва ўражваюць. Кнігі, прачытаныя яе мастакоўскім мысленнем, выходзяць у выдавецтвах «[[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі]]», «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]», [[Выдавецкі дом «Звязда»]]. Як адзначае сама мастачка, непасрэдны ўплыў на яе творчасць зрабіў чэшскі ілюстратар графік Адольф Борн<ref>{{артыкул |аўтар=Шычко С. |загаловак=У складанага ёсць сінонім – вясёлае |спасылка=https://zviazda.by/sites/default/files/38-2014.pdf |выданне=[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Звязда»]] |год=2014 |нумар=38 |старонкі=9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003145120/https://zviazda.by/sites/default/files/38-2014.pdf |archive-date=3 кастрычніка 2023 }}</ref>. Як лічыць беларуская пісьменніца [[Алена Масла]], «''у Аксаны ўдала атрымлівацца злавіць імгненне, трымаць яго на кончыку пэндзля і пераносіць гэтае імгненне на свае карціны''»{{Sfn|Грушэцкі|2023|с=3}}. Ацэньваючы Аксану Аракчэеву, як пісьменніцу, Алена Масла адзначае, што: «''Яшчэ адна грань яе таленту — адчуванне слова''»<ref name="Масла" />. == Узнагароды == [[Файл:AksanaArakcheevaUNICEF.jpg|thumb|170px|right|На ўручэнні дыплома ЮНЕСКА.]] * [[2015]] год — дыплом камісіі Рэспублікі Беларусь па справах [[ЮНЕСКА]] «За дзейнасць па ўшанаванні тэатральных дзеячаў сродкамі выяўленчага мастацтва»<ref name="art">{{cite web |url=https://www.bel-art.by/authors_arakcheeva_o.php |title= Аракчеева Оксана Борисовна |date= 2017 | publisher=Мастацкая галерэя «БелАрт» |access-date=2023-09-09 |lang=ru |archive-url= https://web.archive.org/web/20231002121324/https://www.bel-art.by/authors_arakcheeva_o.php|archive-date= 2023-09-02}}</ref>. * 2015 год — [[прэмія імя Васіля Віткі]] за афармленне твораў, змешчаных у часопісе «[[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка]]» на працягу 2015 года<ref>{{cite web |url=http://www.veselka.by/?p=8332 |title=Віншуем лаўрэатаў! |date=28 студзеня 2016 |publisher=[[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка]] |access-date=24 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220804075212/http://www.veselka.by/?p=8332 |archive-date=4 жніўня 2022 }}</ref>. * [[2016]] год — медаль Васіля Віткі за мастацкую працу ад часопіса «Вясёлка»<ref name="art" />. * [[2017]] год — падзяка міністра культуры за высокі прафесіяналізм і асабісты ўклад у развіццё і папулярызацыю беларускага выяўленчага мастацтва<ref name="art" />. * 2017 год — грамата міністэрства культуры Беларусі «''за шматгадовую добрасумленную працу, выдатныя творчыя дасягненні і высокае прафесійнае майстэрства''»<ref name="art" />. * 2017 год — дыплом за мастацкае афармленне ў намінацыі «Мастак кнігі» на Міжнародны кніжным фестывалі «Зялёная хваля» ([[Адэса]], [[Украіна]]), за ілюстраванне казкі [[Алена Масла|Алены Масла]] «Мяне завуць Лахнэска». Мерапрыемства праходзіла пад патранатам Украінскай асацыяцыі выдаўцоў і кнігараспаўсюджвальнікаў Адэскай гарадской рады<ref>{{cite web |url= http://edu.gov.by/page-423405|title=«Зеленая волна» принесла Беларуси заслуженные награды|author= Иванова Т|date= 11 жніўня 2017 | publisher=Міністэрства адукацыі РБ|access-date=17 жніўня 2017|lang=be |archive-url=http://www.peeep.us/e524e7aa |archive-date= 17 жніўня 2017}}</ref>. == Бібліяграфія == * {{кніга|аўтар =Глацкова, М.А., Аракчеева О.Б., Аракчеев М.А.|загаловак =Борис Аракчеев. Творческий путь |спасылка = |адказны = |месца =Мн. |выдавецтва = Альтиора - Живые краски |год =2013 |старонак = 195 |isbn = |тыраж =}} * {{кніга|аўтар = Аракчеев С. В.|загаловак = Военная тетрадь (стихи)|спасылка =https://www.4-4.by/sites/default/files/files/reviews/2018/arakcheev_tetrad.pdf |адказны =укладанне і прадмова: А. Аракчэева |месца = Мн.|выдавецтва = [[Чатыры чвэрці]]|год = 2018 |старонак =143 |isbn = |тыраж = }} * {{кніга|аўтар = Аксана Аракчэева|загаловак = [[Барыс Уладзіміравіч Аракчэеў|Барыс Аракчэеў]]. Бэз малюецца на шчасце | адказны = укладанне А. Аракчэева, [[Алена Масла|А. Масла]]|месца = Мн.|выдавецтва =Мастацкая літаратура| серыя = [[Жыццё знакамітых людзей Беларусі|ЖЗЛБ]]|год = 2019 }}<ref>{{cite web| author =[[Людміла Рублеўская|Рублеўская Л]]| date =26 красавіка 2019| url =https://www.sb.by/articles/narisovannoe-snitsya.html | title =Обзор книг Бориса Аракчеева «Бэз малюецца на шчасце». Нарисованное снится |publisher =[[СБ. Беларусь сегодня]]| access-date = 2019-11-10}}</ref><ref>{{cite web| author =Шычко С| date =6 красавіка 2019| url =http://sozvuchie.by/proekty/rodinovedenie-radzimazna-stva/item/5988-bez-mastatstva-i-kvetki.html| title =Бэз: Мастацтва і кветкі| publisher =[[Выдавецкі дом «Звязда»]]| access-date =2019-11-10| archive-date =10 лістапада 2019| archive-url =https://web.archive.org/web/20191110204758/http://sozvuchie.by/proekty/rodinovedenie-radzimazna-stva/item/5988-bez-mastatstva-i-kvetki.html| url-status =dead}}</ref> * {{кніга|аўтар = Аксана Аракчэева|загаловак = Фанечка: праўдзівая гісторыя ад Olivia Klodt |спасылка =https://www.4-4.by/book/fanechka |месца = Мн.|выдавецтва =[[Чатыры чвэрці]] |год = 2020 |старонак =24 }} * {{кніга|аўтар = Аксана Аракчэева|загаловак = Фанечка: мандарынавая гісторыя |месца = Мн.|выдавецтва =Адукацыя і выхаванне |год = 2021 }} * {{кніга|аўтар = Аксана Аракчэева|загаловак = Бацькаў дар [Выяўленчы матэрыял]: жывапіс / графіка |месца = Мн.|выдавецтва =Альтиора Форте |год = 2023 |старонак = 137}} * {{кніга|аўтар = Аракчеева О.Б., Аракчеев М.А.|загаловак =Шли эшелоны: живопись, графика / Борис Аракчеев |спасылка = |адказны = |месца =Мн. |выдавецтва = Альтиора Форте|год =2025 |старонак =91 |серыя = |isbn = |тыраж =}} == Ілюстрацыі да кніг == {{Урэзка | ##Шырыня = 90% | Змест = {{Схаваны |##Выраўноўванне = right |Фон_загалоўку= #B4CDCD |Загаловак = Спіс дзіцячых кніжак, праілюстраваных Аксанай Аракчэеевай |Утрыманне = # Змітрок Бядуля «Сярэбраная табакерка», 1988 (дыпломная праца) # Иван Крылов «Басни» ({{lang-be|«Байкі»}}), 1989, выд. «Юнацтва» # «Анталогія беларускай літаратуры» (сумесная праца), 1990, выд. «Юнацтва» # «Резвушка-Хохотушка и сестра её Плакса-Квакса» ({{lang-be|«Гарэзка-Рагатушка і сястра яе Плакса-Квакса»}}), 1991 # «Рукавичка» ({{lang-be|«Рукавічка»}}), 1991 # «Казкі дзеда Яраслава», выд. «Беларусь» # Иза Заслонова «Однажды» ({{lang-be|«Аднойчы»}}) # Иза Заслонова «Ловись рыбка большая и маленькая» ({{lang-be|«Лавіся рыбка вялікая і маленькая»}}) # Иза Заслонова «Каждый охотник желает знать…» ({{lang-be|«Кожны паляўнічы жадае ведаць…»}}) # Иза Заслонова «Иван — крестьянский сын, Пашка и Чудо-юдо» ({{lang-be|«Іван-сялянскі сын, Пашка і Цуда-юда»}}) # Иза Заслонова «Пашка и королева Жемчужница» ({{lang-be|«Пашка і каралева Жамчужніца»}}) # Падручнікі (сумесная праца) англ. мова, выд. «Вышэйшая школа» # Падручнікі (сумесная праца) англ. мова, выд. «Вышэйшая школа» # Падручнікі (сумесная праца) англ. мова, выд. «Вышэйшая школа» # Падручнікі ням. мова, выд. «Вышэйшая школа» # Падручнікі фр. мова, выд. «Вышэйшая школа» # «Слон купил велосипед» ({{lang-be|«Слон набыў ровар»}}), 2011, выд. «АЗБУКВАРИК» # «Я расту», 2012, выд. «АЗБУКВАРИК» # «Какие бывают подарки» ({{lang-be|«Якія бываюць падарункі»}}), 2012, выд. «АЗБУКВАРИК» # Наталья Игнатенко «История про Варю и Дубовёнка» ({{lang-be|«Гісторыя пра Вару і Дубавёнка»}}), 2011, «Пачатковая школа» # Яронимас Лауцюс «Твой путь удачи» ({{lang-be|«Твой шлях поспеху»}}), 2010, «Пачатковая школа» # Наталья Игнатенко «Сказка про Тимку и Кузьку» ({{lang-be|«Казка пра Цімку і Кузьку»}}), 2014, «Пачатковая школа» # Алла Шарко «Гномик Спасайка и его друзья» ({{lang-be|«Гномік Ратуйка і яго сябры»}}), 2015, «Пачатковая школа» # В. Кудлачёв, И. Фоменкова «Советы феи вежливости» ({{lang-be|«Парады феі ветлівасці»}}), 2015, «Пачатковая школа» # Андрей Сметанин «Обычный детский сад» ({{lang-be|«Звычайны дзіцячы сад»}}), «Пачатковая школа» # Марына Шупо «Птушыная азбука», 2018, «Пачатковая школа» # Алена Масла «Балотныя прыгоды», 2019, «Пачатковая школа» # Алесь Карлюкевіч «Як Шубуршун па Свіслачы падарожнічаў», «Беларуская Энцыклапедыя імя П.Броўкі» # Алесь Карлюкевіч «Як зайка Бяляк мядзведзя Таптыгіна выратаваў», «Беларуская Энцыклапедыя імя П.Броўкі» # Алесь Карлюкевіч «Прыгоды Максімкі на Бацькаўшчыне і ў розных краінах», «Беларуская Энцыклапедыя імя П.Броўкі» # Уладзімір Ліпскі, Раіса Баравікова «Пра Бусю, які жыве на Беларусі», 2016, «Харвест» # Таццяна Сівец «Брык і Шуся шукаюць лета», 2012, «Звязда» # Таццяна Сівец «[[Куды прапала малпа Маня?]]», 2013, «Звязда» # Янина Жабко «Самая родная», 2013, «Звязда» # Геннадий Авласенко «Как зверята правила безопасности на воде изучали» ({{lang-be|«Як звераняты правілы бяспекі на вадзе вывучалі»}}), 2014, «Звязда» # Геннадий Авласенко «Как зверята Никитке правила безопасности в лесу объясняли» ({{lang-be|«Як звераняты Мікітцы правілы бяспекі ў лесе тлумачылі»}}), 2014, «Звязда» # Виктор Кудлачёв «Прилетают ночью сны» ({{lang-be|«Прылятаюць ноччу сны»}}), 2014, «Звязда» # Дмитрий Юртаев «Ни секунды тишины» ({{lang-be|«Ні секунды цішыні»}}), 2018 (перавыданне 2019), «Звязда» # Таццяна Атрошанка «Байкі ды казкі бабкі Параскі», 2020, «Звязда» # Людміла Рублеўская «Прыгоды мышкі Пік-Пік», «Мастацкая літаратура» (выд. 2008, 2011, 2021) # Дзмітрый Юртаеў «Казкі ката Грамапападомуса», 2022, «Звязда» # Генадзь Аўласенка «Таямніцы назваў», 2022, «Звязда» # Галіна Пшонік «Штукарствы месяцавага зайчыка», 2022, «Звязда» # Віктар Шніп «Кастусь і Міёна», 2022, «Звязда» # Ягор Конеў «Дамавічкі Шушык і Жуля», 2022, «Звязда» # Генадзь Аўласенка «Як сем братоў чорта перахітрылі», 2023, «Звязда» # Мікола Чарняўскі «Дзе ўзяць красоўкі для слана», 2023, «Звязда» # Мікола Чарняўскі «Ліса-калядоўчыца», 2023, «Звязда» # Галіна Пшонік «Ты — мне, я — табе», 2023, «Звязда» # Ніна Галіноўская «Звяры ў трамваі», 2013, «Мастацкая літаратура» # Алесь Карлюкевіч «Як васількі на сваю крыўду забыліся», 2015, «Мастацкая літаратура» # Тамара Бунта «Дзяўчынка з Вішнёвага завулку», 2016, «Мастацкая літаратура» # Тамара Бунта «Чароўны кошык», 2018, «Мастацкая літаратура» # Васіль Дранько-Майсюк «Таямніцы нашага садка», 2019, «Мастацкая літаратура» # Уладзімір Ліпскі «Закаханы трэцякласнік», 2019, «Мастацкая літаратура» # Тамара Бунта «Сад з матылькамі», 2020, «Мастацкая літаратура» # Лешак Шарэпка «Прыгоды Коціка-Грукоціка», 2014, «Услуга» # Leszek Szerepka «Przygody Kotka Łomotka» ({{lang-be|«Прыгоды Кацяняці Ламоткі»}}), 2014, «Услуга» # Иза Заслонова «Все в четвёртое измерение» ({{lang-be|«Усе ў чацвёртае вымярэнне»}}), 2016, «Услуга» # Иза Заслонова «Пузырище, пузыри и пузырята»({{lang-be|«Бурбалішча, бурбалкі і бурбаляты»}}), 2016, «Услуга» # Иза Заслонова «Резвушка-Хохотушка и сестра её Плакса-Кваска» ({{lang-be|«Гарэзка-Рагатушка і сястра яе Плакса-Квакса»}}), 2016, «Услуга» # Марина Шуппо «Летом…» ({{lang-be|«Летам…»}}), 2017, «Услуга» # Иза Заслонова «Ловя, Мягкий знак или перевёртки» ({{lang-be|«Ловя, мяккі знак або перавёрткі»}}), 2017, «Чатыры чвэрці» # Иза Заслонова «Рассказки» ({{lang-be|«Апавядання»}}), 2017, «Чатыры чвэрці» # Аксана Аракчэева «Фанечка. Праўдзівая гісторыя Olivia Klodt», 2020, «Чатыры чвэрці» # Алена Масла «Мяне завуць Лахнэска», 2016, «Адукацыя і выхаванне» # Аксана Аракчэева «Фанечка. Мандарынавая гісторыя», 2021, «Адукацыя і выхаванне» # Тамара Бунта «Далонькі з пушынкамі», 2024, «Адукацыя і выхаванне» }}}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == === На англійскай мове === * {{артыкул|аўтар= Yekaterina Medvedskaya|загаловак= Penetrating glance at children’s fairy-tales |спасылка= https://www.sb.by/files/MT/11/N47/10.pdf |выданне= The Minsk Times |тып=газета |год= December 15, 2011 |нумар=47|старонкі=10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030182345/https://www.sb.by/files/MT/11/N47/10.pdf|archive-date=2023-10-30}} === На беларускай мове === * {{артыкул|аўтар=Уланоўская А. |загаловак= Вернісаж «Маладосці» |выданне=[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]|тып=часопіс |месца=Мн.|выдавецтва=[[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|СПБ]] |год= 1991|нумар= 12|старонкі= 64―69}} * {{кніга|аўтар = [[Барыс Аляксеевіч Крэпак|Крэпак Б.А.]]|частка =Аракчэева Аксана Барысаўна |загаловак =Беларускі саюз мастакоў, 1938—1998 (Энцыклапедычны даведнік) |адказны = Аўт.-склад.: Б.А.Крэпак і інш.|месца = Мн.|выдавецтва = Кавалер Паблішерс|год = 1998 |старонкі =27 |старонак = 663|ref =Крэпак }} * {{кніга|аўтар = [[Андрэй Андрэевіч Каляда|Каляда А.А.]] |частка =Уланоўская Аксана Барысаўна |загаловак = Выпускнікі Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў (1949―2004 гады): Навуковае выданне|адказны = Навуковы рэдактар [[Міхаіл Рыгоравіч Баразна|М.Р. Баразна]]|месца =Мн. |выдавецтва = [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў]]|год =2005 |старонкі =369 |старонак =591 |ref =Каляда }} * {{артыкул|аўтар=[[Галія Ахметаўна Фатыхава|Фатыхава Г.А.]] |загаловак= Кветкі, партрэты, гарадскі пейзаж... |выданне=[[Беларусь (часопіс)|Беларусь. Belarus]] |тып=часопіс |месца=Мн.|выдавецтва=[[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Мінінфарм Беларусі]], [[СБ. Беларусь сегодня]] |год= 2007|нумар= 11|старонкі= 54―55}} * {{кніга|аўтар = [[Галія Ахметаўна Фатыхава|Фатыхава Г.А.]] |частка =Аракчэева Аксана Барысаўна |загаловак =Традыцыі і сучаснасць: жывапіс|адказны = аўтар тэк. і ўклад. Г. А. Фатыхава|месца = Мн.|выдавецтва =Друк-С|год = 2009 |старонкі =10 |старонак = 88|isbn =978-985-6867-07-4 |тыраж = 500|ref =Фатыхава}} * {{артыкул|аўтар= Данілевіч Д.І.|загаловак= Партрэты замест “...Windows” |спасылка=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=4809 |выданне= [[Культура (газета)|Культура]] |тып=газета |год=16 кастрычніка 2010 |нумар=42|выпуск =962 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028195806/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=4809|archive-date=2023-10-28}} * {{артыкул|аўтар=Паўлючэнка В.|загаловак= У сонечным крузе Аксаны Аракчэевай |спасылка= http://www.main.lim.by/?p=1496|выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн.|выдавецтва=[[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Звязда»]] |год= 2012|нумар= 12|старонкі= 16|archive-url=http://www.peeep.us/a2943334 |archive-date=24 сакавіка 2016}} * {{артыкул|аўтар=Берлеж М. |загаловак= Падарожжы Аксаны Аракчэевай|спасылка= http://www.main.lim.by/?p=3585|выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн.|выдавецтва=[[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Звязда»]] |год= 12 верасня 2014|нумар= 36|выпуск = 4785|старонкі= 3|archive-url=http://www.peeep.us/2de63fe5|archive-date=24 сакавіка 2016}} * {{артыкул |аўтар=Шычко С. |загаловак=У складанага ёсць сінонім – вясёлае |спасылка=https://zviazda.by/sites/default/files/38-2014.pdf |выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Звязда»]] |год=2014-09-26 |нумар=38 |старонкі=9 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003145120/https://zviazda.by/sites/default/files/38-2014.pdf |archive-date=3 кастрычніка 2023 }} * {{кніга|аўтар = Сурскі З.|частка =Аксана Аракчэева |загаловак =Тутэйшы дызайн. Асобы. Рэчы: даведнік |адказны = Складальнік і аўтар уступнага артыкулу Зміцер Сурскі. — Пад агульнай рэдакцыяй Л. Кіселёвай |выданне |месца = Мн.|выдавецтва = [[Беларускі саюз дызайнераў]]|год = 2016 |старонкі =27 |старонак = 548|isbn =978-985-6534-26-6 |тыраж =2000 |ref =Сурскі}} * {{артыкул |аўтар=Аскера В. |загаловак=Твар як неразгаданая таямніца |спасылка=https://zviazda.by/be/news/20160916/1474046739-gistoryi-zhyccya-praz-vystauku-partretau-mastachki-aksany-arakcheevay |выданне=[[Звязда (газета)|Звязда]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Звязда»]] |год=17 верасня 2016 |нумар=180 |выпуск=28290 |старонкі=8 |archive-date=2 кастрычніка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002161110/https://zviazda.by/be/news/20160916/1474046739-gistoryi-zhyccya-praz-vystauku-partretau-mastachki-aksany-arakcheevay }} * {{кніга|аўтар =Сяліцкая-Ткачова К.С.|частка =Аракчэева Аксана Барысаўна|загаловак =Янка Купала. Энцыклапедыя |месца = Мн.|выдавецтва = [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|Бел. Энцыклапедыя імя П. Броўкі]]|год =2017 |том =1. А—З |старонкі =48—49 |старонак = 400 |isbn =978-985-11-1042-7 |тыраж =1500 }} * {{артыкул |загаловак=Ёсць куток на зямлі… Мядзельшчына ў замалёўках Аксаны Аракчэевай |спасылка=https://vsr.mil.by/rubrics/archive/yests-kutok-na-zyamli-16275544685286/ |выданне=Белорусская военная газета «Во славу Родины!» |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва=[[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь|Мінабароны РБ]] |год=18 кастрычніка 2018 |выпуск=195 |старонкі=7 |archive-date=28 кастрычніка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028210336/https://vsr.mil.by/rubrics/archive/yests-kutok-na-zyamli-16275544685286/ }} * {{кніга|аўтар =[[Алена Масла|Масла А.С.]]|частка =Аракчэева-Кіпхарт Аксана Барысаўна|загаловак =Уладзімір Караткевіч |адказны =рэдкалегія: В. У. Ваніна (галоўны рэдактар) і інш. |месца = Мн.|выдавецтва = [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|Бел. Энцыклапедыя імя П. Броўкі]]|год =2020 |старонкі =18 |старонак =432 |isbn =978-985-11-1257-5 |тыраж =1000|ref =Масла }} * {{артыкул|аўтар=[[Алег Грушэцкі|Грушэцкі А.Л.]] |загаловак= Ты мне вясною прыснілася…|спасылка= https://www.nslowa.by/2023/11/15/ty-mne-vyasnoyu-prysnilasya/|выданне=[[Наша слова (1990)|Наша слова]] |тып=газета |месца=Ліда |выдавецтва= [[Таварыства беларускай мовы|ТБМ]]|год= 2023 |месяц = 11 |чысло = 15 |выпуск=98 |нумар=46 |старонкі= 3|ref= Грушэцкі|archive-url= https://web.archive.org/web/20231115121033/https://www.nslowa.by/2023/11/15/ty-mne-vyasnoyu-prysnilasya/|archive-date=15 лістапада 2023}} === На рускай мове === * {{артыкул|аўтар=Ануфриев Г. |загаловак= Городские цветы Аксаны Аракчеевой |выданне=7 дней|тып=газета |месца=Мн.|выдавецтва=[[БелТА]] |год= 2003-02-15|нумар= 7}} * {{артыкул|загаловак= А из нашего окна |выданне= Where Minsk (городской журнал) |тып=часопіс |год=Май, 2007 |старонкі=33—35}} * {{артыкул|аўтар=Заславская М. |загаловак=«Соборная площадь» династии Аракчеевых |выданне=Минский курьер|тып=газета |год=3 сентября 2008|нумар=181|выпуск =1551 |старонкі=12}} * {{артыкул|загаловак= Изобрела перпетуум-мобиле |выданне= Минский курьер |тып=газета |год=2009-12-31 |нумар=234|выпуск =1839 }} * {{артыкул|загаловак= Оксана Борисовна Аракчеева |выданне= Мастацкая адукацыя і культура |тып=часопіс |выдавецтва=[[Адукацыя і выхаванне (часопіс)|Адукацыя і выхаванне]]|год= 2010 |нумар=3|старонкі=2 }} * {{артыкул|аўтар=Заславская М. |загаловак=Мечта многих девушек стать моделью |выданне=Крупскі веснік|тып=газета |год=17 красавіка 2010|нумар=181|выпуск =1551 |старонкі=12}} * {{артыкул|аўтар= Аскеро В.|загаловак= Только смелым покоряется Олимп |выданне= Минский курьер|тып=газета |год=5 октября 2010 |нумар=180 |выпуск = 2019}} * {{артыкул|аўтар=Шубич А. |загаловак=Под знаком овна |спасылка=https://nashkraj.by/news/kultura/pod_znakom_ovna/ |выданне=Наш край|тып=газета |год=31 марта 2011|старонкі=5|archive-url=https://web.archive.org/web/20231030181017/https://nashkraj.by/news/kultura/pod_znakom_ovna/|archive-date=2023-10-30}} * {{артыкул|аўтар=Якубова А. |загаловак=Наше вам с кисточкой |выданне=Минский курьер|тып=газета |год=4 апреля 2012|нумар=39|выпуск =2217 |старонкі=13}} * {{артыкул|аўтар= Алдухова Ю.|загаловак= Главное ― не лениться жить! |выданне= Женский журнал|тып=часопіс |год=2012 |нумар=7 |старонкі=12―15|ref=Алдухова }} * {{артыкул|аўтар=Корневская А. |загаловак=На холсте пишу то, что иногда прячут от окружающих |спасылка=https://www.sb.by/articles/oksana-arakcheeva-na-kholste-pishu-to-chto-inogda-pryachut-ot-okruzhayushchikh-.html |выданне=Сельчанка (приложение к газете «[[Сельская газета|Белорусская нива]]»|тып=газета |год=1 декабря 2012|нумар=10|выпуск =2217 |старонкі=2—3|archive-url=https://web.archive.org/web/20231030180250/https://www.sb.by/articles/oksana-arakcheeva-na-kholste-pishu-to-chto-inogda-pryachut-ot-okruzhayushchikh-.html |archive-date=2023-10-30}} * {{артыкул|аўтар=Николаевская О. |загаловак= Ах, вернисаж |выданне= Партер |тып=часопіс |месца=Мн. |выдавецтва=[[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета]]|год= 2014 |нумар=3|выпуск =38 |старонкі=17|ref=Партер }} * {{артыкул|аўтар= Аскеро В.|загаловак= Оксана Аракчеева: «Гордость нашей семьи — быть разными»|выданне= Город женщин|тып=журнал |год=2017 |нумар=5 |выпуск = 27|старонкі=16—19|ref=Аскеро }} === На чэшскай мове === * {{артыкул |аўтар= Antonín Zvěřina |загаловак= Díla představuje běloruská umělkyně |спасылка= https://www.jihlavske-listy.cz/radnicni_noviny/clanky/tn/2022-10/10tn20.pdf |мова= cs |выданне= Třebíčské noviny |тып= газета |месца= [[Тршэбіч|Třebíč]] |выдавецтва= Parola s.r.o. |год= 2022-10 |нумар= 28 |старонкі= 20 |archive-date= 28 кастрычніка 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20231028153632/https://www.jihlavske-listy.cz/radnicni_noviny/clanky/tn/2022-10/10tn20.pdf }} * {{артыкул|аўтар= Arnošt Pacol |загаловак=Oksana Arakčejeva už namalovala pohled na Hamburk, Karlovy Vary i Příštpo |спасылка= https://www.digiport.cz/detail/floowie-pu/556454/1821-horacke-noviny-39-2023?seo_path=|мова= cs|выданне=Horácké noviny |тып= газета|месца= [[Тршэбіч|Třebíč]]|выдавецтва=Yashica s.r.o. |год= 2023-09-29 |нумар= 39|старонкі=6 }} * {{артыкул |аўтар= Antonín Zvěřina |загаловак= V gymnáziu vystavuje běloruská umělkyně |спасылка= https://www.jihlavske-listy.cz/radnicni_noviny/clanky/tn/2023-10/10tn03.pdf |мова= cs |выданне= Třebíčské noviny |тып= газета |месца= [[Тршэбіч|Třebíč]] |выдавецтва= Parola s.r.o. |год= 2023-10 |нумар= 29 |старонкі= 3 |archive-date= 28 кастрычніка 2023 |archive-url= https://web.archive.org/web/20231028153633/https://www.jihlavske-listy.cz/radnicni_noviny/clanky/tn/2023-10/10tn03.pdf }} == Спасылкі == * [https://www.arakcha.by/оксана-аракчеева Аксана Аракчэева] на сайце дынастыі мастакоў Аракчэевых * [https://www.bel-art.by/authors_arakcheeva_o.php Аксана Аракчэева] на сайце мастацкая галерэя «БелАрт» * [http://designtut.by/arakcheeva Аксана Аракчэева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161118091930/http://designtut.by/arakcheeva |date=18 лістапада 2016 }} на сайце «[[Беларускі саюз дызайнераў|Беларускага Саюза дызайнераў]]» {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Аракчэева Аксана Барысаўна}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага саюза мастакоў]] 8a6avunyjapuir9g2pgew21dbdpun5m 0 327165 5146142 5056214 2026-05-24T17:15:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146142 wikitext text/x-wiki [[Файл:Earth_Global_Circulation_-_ru.svg|міні|Размяшчэнне элементаў агульнай цыркуляцыі атмасферы.]] '''Агульная цыркуляцыя атмасферы (атмасферная цыркуляцыя)''' — планетарная сістэма паветраных плыняў над зямной паверхняй (у [[Трапасфера|трапасферы]] сюды адносяцца пасаты, [[Мусон|мусоны]] і паветраныя плыні, звязаныя з [[Цыклон|цыклонамі]] і [[Антыцыклон|антыцыклонамі]]) . Стварае ў асноўным рэжым [[Вецер|ветру]]<ref name="mpos">География почв: руководство для проведения практических занятий: Учебное пособие / Отв. ред. И. С. Урусевская — М.: МАКС Пресс, 2009. — 156 с. (стр. 13—14)</ref>. З пераносам паветраных мас агульнай цыркуляцыяй звязаны глабальны перанос цяпла і вільгаці. == Прычыны і характар == Існаванне цыркуляцыі атмасферы абумоўлена неаднародным размеркаваннем [[Атмасферны ціск|атмасфернага ціску]], выкліканым уплывам неаднолькавага награвання зямной паверхні на розных шыротах, а таксама над [[Кантынент|мацерыкамі]] і [[Акіян|акіянамі]]<ref name="mpos">География почв: руководство для проведения практических занятий: Учебное пособие / Отв. ред. И. С. Урусевская — М.: МАКС Пресс, 2009. — 156 с. (стр. 13—14)</ref>. Нераўнамернае размеркаванне цяпла ў атмасферы прыводзіць да нераўнамернага размеркавання атмасфернага ціску, а ад размеркавання ціску залежыць рух паветра, або паветраныя плыні. На характар руху паветра адносна зямной паверхні важны ўплыў аказвае той факт, што рух гэты адбываецца на [[Планета Зямля|Зямлі]], якая верціцца. У ніжніх пластах атмасферы на рух паветра таксама ўплывае трэнне. Рух паветра адносна зямной паверхні называюць ветрам, усю сістэму паветраных плыняў на Зямлі — агульнай цыркуляцыяй атмасферы. Віхравыя рухі буйнога маштабу — цыклоны і антыцыклоны, якія пастаянна ўзнікаюць у атмасферы, робяць гэтую сістэму асабліва складанай. З перасоўваннямі паветра ў працэсе агульнай цыркуляцыі звязаны асноўныя змены [[Надвор’е|надвор'я]]: паветраныя масы, перамяшчаючыся з адных абласцей Зямлі ў іншыя, прыносяць з сабой новыя ўмовы [[Тэмпература|тэмпературы]], [[Вільготнасць паветра|вільготнасці]], [[Воблачнасць|воблачнасці]] і інш. Акрамя агульнай цыркуляцыі атмасферы, існуюць мясцовыя цыркуляцыі: брызы, горна-далінныя вятры і інш.; узнікаюць таксама моцныя віхуры малога маштабу — [[Тарнада|смерчы]], тромбы. Вецер выклікае хваляванне водных паверхняў, многія акіянічныя плыні, дрэйф льдоў; ён з'яўляецца важным фактарам [[Эрозія (геалогія)|эрозіі]] і рельефаўтварэння. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Цыркуляцыя атмасферы''<span> — артыкул з </span>[[Вялікая савецкая энцыклапедыя|Вялікай савецкай энцыклапедыі]]&#x20;<span>(3-е выданне).</span> [https://web.archive.org/web/20130519050727/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D0%A1%D0%AD/%D0%A6%D0%B8%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%86%D0%B8%D1%8F%20%D0%B0%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D1%8B <small>Архівавана з крыніцы 10 мая 2013</small>] == Спасылкі == * {{belarusenc|slovnik/10685/|АТМАСФЕРНАЯ ЦЫРКУЛЯЦЫЯ}} * <span class="citation" id="CITEREF.D0.9A.D1.80.D1.83.D0.B3.D0.BE.D1.81.D0.B2.D0.B5.D1.82">[http://www.krugosvet.ru/articles/123/1012328/1012328a1.htm Цыркуляцыя атмасферы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090322173522/http://www.krugosvet.ru/articles/123/1012328/1012328a1.htm |date=22 сакавіка 2009 }}&#x20;// «[[Кругасвет|Энцыклапедыя Кругосвет]]».</span> [[Катэгорыя:Атмасфера Зямлі]] [[Катэгорыя:Клімат]] axs00qcfjkr83jyoxj1qq097b707edw 0 334320 5146181 4917244 2026-05-24T19:41:41Z ~2026-31086-24 168708 5146181 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст |імя = Джон Стоўнз |поўнае імя = Джон Стоўнз |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |месца нараджэння = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Англія}} |рост = |вага = |пазіцыя = [[абаронца (футбол)|абаронца]] |цяперашні клуб = {{Сцяг|Англія}} [[ФК Манчэстэр Сіці|Манчэстэр Сіці]] |нумар = |моладзевыя клубы = {{футбольная кар’ера |2001—2011|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Барнслі|Барнслі]]|}} |клубы = {{футбольная кар’ера |2011—2013|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Барнслі|Барнслі]]|24 (0) |2013—2016|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Эвертан|Эвертан]]|77 (1) |2016—2026|{{Сцяг|Англія||20px}} [[ФК Манчэстэр Сіці|Манчэстэр Сіці]]| }} |нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2012—2013|{{Сцяг|Англія||20px}} [[Зборная Англіі па футболе, да 19 гадоў|Англія (да 19)]]|3 (0) |2013|{{Сцяг|Англія||20px}} [[Зборная Англіі па футболе, да 20 гадоў|Англія (да 20)]]|2 (0) |2013—|{{Сцяг|Англія||20px}} [[Моладзевая зборная Англіі па футболе|Англія (да 21)]]|12 (0) |2014—|{{Сцяг|Англія||20px}} [[Зборная Англіі па футболе|Англія]]|10 (0)}} | медалі = {{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Чэмпіянаты Еўропы]]}} {{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2020|Еўропа 2020]]}} |абнаўленне даных пра клуб = 10 жніўня 2016 |абнаўленне даных пра зборную = 10 жніўня 2016 }} '''Джон Стоўнз''' ({{lang-en|John Stones}}; нар. {{ДН|28|5|1994}}, [[Барнслі]]) — [[Англія|англійскі]] [[футбол|футбаліст]], [[Абаронца (футбол)|абаронца]] клуба [[ФК Манчэстэр Сіці|«Манчэстэр Сіці»]] і [[Зборная Англіі па футболе|нацыянальнай зборнай Англіі]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Склад ФК Манчэстэр Сіці}} {{Навігацыйны блок2 |стыль_загалоўка = {{колеры зборнай/Англія|1}} |state = collapsed |загаловак = Склады зборнай Англіі |Склад зборнай Англіі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2016 |Склад зборнай Англіі па футболе на чэмпіянаце свету 2018 |Склад зборнай Англіі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2020 |Склад зборнай Англіі па футболе на чэмпіянаце свету 2022 }} {{DEFAULTSORT:Стоўнз Джон}} [[Катэгорыя:Футбалісты Англіі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Англіі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Манчэстэр Сіці]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Эвертан]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Барнслі]] badh6nujtrs29m7e70vn65zioc3wwap 0 335962 5146256 5083625 2026-05-25T02:14:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146256 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Акцябрскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Акцябрскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Акцябрскі раён]] |Уключае = 19 населеных пунктаў |Сталіца = [[Акцябрскі (гарадскі пасёлак)|Акцябрскі]] (не ўваходзіць у склад) |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1497 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Акця́брскі сельсаве́т''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Акцябрскі раён|Акцябрскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Цэнтр — [[пасёлак гарадскога тыпу|гарадскі пасёлак]] [[Акцябрскі (гарадскі пасёлак)|Акцябрскі]] (не ўваходзіць у склад сельсавета). == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Карпілаўскі сельсавет''' у складзе [[Глускі раён|Глускага раёна]] [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Карпілаўка (Акцябрскі раён)|Карпілаўка]]. Пасля скасавання [[Акруга|акруговай сістэмы]] 26 ліпеня 1930 года ў Глускім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў Глускім раёне [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]]. У 1938 годзе перайменаваны ў Акцябрскі. 20 лістапада 1938 года разбуйнены на Акцябрскі і [[Новадуброўскі сельсавет]]ы. З 28 чэрвеня 1939 года ў складзе новаўтворанага Акцябрскага раёна Палескай вобласці, з 20 верасня 1944 года — [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Гомельскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Новадуброўскага сельсавета<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 25 снежня 1962 года ў [[Светлагорскі раён|Светлагорскім раёне]]. З 30 ліпеня 1966 года ў адноўленым Акцябрскім раёне. 26 чэрвеня 1969 года скасаваны хутар [[Дзертка]] і пасёлак [[Калініна (Акцябрскі раён)|Калініна]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1969 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1969, № 22 (1252).</ref>. 28 ліпеня 1971 года скасавана вёска [[Вяцер]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 28 ліпеня 1971 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1971, № 27 (1329).</ref>, 29 жніўня 1974 года — пасёлак [[Забоззе (Акцябрскі раён)|Забоззе]]<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 29 жніўня і 26 верасня 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 34 (1444).</ref>. Скасаваны хутар [[Перавеснае (хутар)|Перавеснае]], вёскі [[Вежын]], [[Перакалле]]. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета было 19 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|94}}</ref>. 4 лістапада 1982 года скасаваны хутар [[Колбік]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 4 лістапада 1982 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1982, № 33 (1731).</ref>. 20 чэрвеня 1985 года ў склад сельсавета з [[Пратасаўскі сельсавет|Пратасаўскага сельсавета]] перададзены 3 населеныя пункты (вёскі [[Воземля]], [[Ратміравічы]] і пасёлак [[Ратміраў]])<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 20 чэрвеня 1985 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1985, № 23 (1829).</ref>. 13 лістапада 1987 года скасаваны хутар [[Булец]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 13 лістапада 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1988, № 9 (1923).</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1905 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 93,0 % — [[беларусы]], 2,6 % — [[цыганы на Беларусі|цыганы]], 2,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,7 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 636 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=28 красавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == * {{archives.gov.by|107207}} {{Акцябрскі сельсавет (Акцябрскі раён)}} {{Акцябрскі раён}} [[Катэгорыя:Акцябрскі сельсавет (Акцябрскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Глускага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Светлагорскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] 140eyfmc7qt00murhpw4l17bs1jzeqp 0 340944 5146253 5037808 2026-05-25T01:46:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146253 wikitext text/x-wiki '''Актыўная ацэнка''' ў вузкім сэнсе — гэта ацэнка пазнавальнай дзейнасці вучняў і яе вынікаў паводле загадзя вызначаных крытэрыяў без выстаўлення адзнакі. Тут актыўная ацэнка выступае альтэрнатывай ацэнцы падсумоўчай, якая пераважна выкарыстоўваецца для вонкавай справаздачнасці<ref>Shepard, Lorrie A. (2005). [1]. ETS Invitational Conference The Future of Assessment: Shaping Teaching and Learning, New York, October 10-11, 2005. Retrieved 25 August </ref>. '''Актыўная ацэнка''' ў шырокім сэнсе — тэхналогія навучання, заснаваная на якаснай зваротнай сувязі, дзякуючы якой вучні могуць пастаянна бачыць і разумець свае поспехі, усведамляць няўдачы і ўхіляць прабелы ў ведах і ўменнях, авалодваць працэдурамі самаацэнкі, г. зн. кіраваць асабістым вучэннем. Пры гэтым бацькі таксама з'яўляюцца суб’ектамі ацэначнай дзейнасці<ref>Запрудский, Н. И. Контрольно-оценочная деятельность учителя и учащихся: пособие для учителя /Н. И. Запрудский. — Минск: Сэр-Вит, 2012. — 160 с.</ref>. Актыўная ацэнка як тэхналогія навучання мае сістэмны характар і ўключае мэтавы, зместавы, працэсуальны і кантрольна-ацэначны кампаненты. Кожны з гэтых кампанентаў мае свае спецыфічныя характарыстыкі, што ў цэлым дазваляе гаварыць пра ўнікальнасць тэхналогіі актыўнай ацэнкі. == Паходжанне тэрміна і развіццё тэхналогіі == У англамоўнай літаратуры выкарыстоўваецца тэрмін ''Formative assessment'' (даслоўна «фармавальнае ацэньванне»). Англійскі тэрмін у 1967 годзе ўвёў ва ўжытак Майкл Скрывэн, які паказаў, што такая ацэнка істотна адрозніваецца ад іншых варыянтаў ацэнкі з гледзішча інфармацыі, якую атрымліваюць суб’екты адукацыйнага працэсу<ref>Scriven, Michael (1967). «The methodology of evaluation». In Stake, R. E.Curriculum evaluation. Chicago: Rand McNally. American Educational Research Association (monograph series on evaluation, no. 1.</ref>. Бенджамін Блум пераняў тэрмін у 1968 годзе і разгледзеў фармавальнае ацэньванне ў якасці інструмента для паляпшэння эфектыўнасці навучання студэнтаў<ref>Bloom, Benjamin S. (1968). Learning for mastery. Los Angeles, USA: University of California press.</ref>. Пол Блэк і Дылан Уільям на падставе аналізу шматлікіх публікацыяў паказалі, што фармавальнае ацэньванне — найлепшая стратэгія для забеспячэння матывацыі і адказнасці вучняў, а таксама іх вучэбных дасягненняў<ref>Paul Black and Dylan Wiliam, «Assessment and Classroom Learning», Assessment inEducation, March 1998, pp. 7-74.</ref>. З 2009 году з ініцыятывы [[Таварыства беларускай школы]] гэтая тэхналогія пачала ўкараняцца ў школах Беларусі. На першым семінары, які ў Мінску праводзіла педагог з Польшчы Данута Стэрна, удзельнікі прынялі рашэнне па-беларуску назваць тэхналогію «актыўная ацэнка» з увагі на патэнцыял актывізацыі пазнавальнай дзейнасці навучэнцаў. == Навуковыя падставы тэхналогіі == тэхналогія актыўнай ацэнкі грунтуецца на псіхалагічнай тэорыі дзейнасці, а таксама на шэрагу метадалагічных падыходаў: * дзейнасным; * сістэмным; * кампетэнтнасным; * асабова-арыентаваным<ref>[[Мікалай Іванавіч Запрудскі|Мікалай Запрудскі]]. Псіхалагічныя і педагагічныя падставы актыўнай ацэнкі // Актыўная ацэнка ў дзеянні. — Мінск: Таварыства беларускай школы, 2014. — С. 23-38. — 238 с. — 299 ас.</ref>. == Мэты тэхналогіі актыўнай ацэнкі == * забеспячэнне зваротнай сувязі паміж суб’ектамі адукацыйнага працэсу для разумення вучнямі таго, як яны вучацца; * атрыманне дыягнастычнай інфармацыі і на гэтай аснове выяўленне і ліквідацыя індывідуальных і групавых недахопаў у навучальнай дзейнасці і яе выніках; * разуменне вучнямі сваіх перспектыў у навучанні; * перамяшчэнне фокуса з атрымання адзнак на працэс атрымання ведаў; * забеспячэнне цэнтральнай ролі вучняў у адукацыйным працэсе; * развіццё ў вучняў навыкаў самаацэнкі, выхаванне пачуцця ўласнай годнасці. == Асноўныя кампаненты тэхналогіі == Ключавой ідэяй тэхналогіі актыўнай ацэнкі з'яўляецца зваротная сувязь паміж усімі суб’ектамі адукацыйнага працэсу: настаўнікам, вучнямі, бацькамі. Сродкамі зваротнай сувязі й актыўнай ацэнкі з'яўляюцца: * дыягнастычнае вызначэнне настаўнікам мэты вучэбнага занятку і самавызначэнне кожнага вучня на свой асабісты вынік пазнавальнай дзейнасці на ўроку, * крытэрыі ацэнкі, якія ўяўляюць сабой дамову паміж настаўнікам і вучнямі, служаць арыенцірам для іх дзейнасці, з'яўляюцца сродкам для самаацэнкі, узаемнай ацэнкі і ацэнкі з боку настаўніка; * размежаванне актыўнай ацэнкі без выстаўлення балаў і падсумоўчай ацэнкі ў балах; * асаблівая тэхніка пастаноўкі пытанняў настаўнікам; * вусныя і пісьмовыя каментарыі настаўніка да выкананых вучнямі працаў; * рэфлексія як механізм для перманентнага аналізу і карэкцыі дзейнасці і яе вынікаў; * далучэнне бацькоў да кантрольна-ацэначнай дзейнасці. {{зноскі}} == Літаратура == * [http://aacenka.by/wp-content/uploads/2012/03/aa.pdf Актыўная ацэнка: метадычны дапаможнік / укл. Н. Ільініч. — Мінск, 2011. — 83 с.] * [http://www.nastaunik.info/sites/default/files/page/files/aainaction-small.pdf Актыўная ацэнка ў дзеянні: вопыт настаўнікаў Беларусі: дапаможнік для настаўнікаў/ М. І. Запрудскі, М. Кудзейка, Т. П. Мацкевіч і інш. Пад рэд. М. І. Запрудскага. Мінск, 2014. 238 с.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161020162228/http://www.nastaunik.info/sites/default/files/page/files/aainaction-small.pdf |date=20 кастрычніка 2016 }} * Запрудский, Н. И. Контрольно-оценочная деятельность учителя и учащихся: пособие для учителя /Н. И. Запрудский. — Минск: Сэр-Вит, 2012. — 160 с. * Е. Радевич. Активная оценка — оценивание для эффективного обучения: Основные элементы и результаты новой педагогической стратегии, «Народная асвета», №2, 2016, С. 19 * Святлана КІРСАНАВА, Галіна СУХАВА. [http://www.nastaunik.info/sites/default/files/page/files/nasthaz-23-07-2016.pdf Не хваліся нажаўшы, а хваліся, намалаціўшы]. Настаўніцкая газета, 23 ліпеня 2016 г. * Міхась КУДЗЕЙКА. «Ацэнка, якая дапамагае вучыцца», Настаўніцкая газета 6 лютага 2016 года * Надзея НІКАЛАЕВА. [http://www.zviazda.by/be/news/20160518/1463519891-aktyunaya-acenka-novaya-moda Актыўная ацэнка — новая мода?], газета «Звязда», 18 мая 2016 г. * Алена ПАЛЕЙКА: [http://www.nastaunik.info/sites/default/files/page/files/nasthaz-03-03-2016.pdf «Ядро актыўнай ацэнкі — у зваротнай сувязі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211021013446/http://www.nastaunik.info/sites/default/files/page/files/nasthaz-03-03-2016.pdf |date=21 кастрычніка 2021 }}, Настаўніцкая газета 3 сакавіка 2016 г. * Эла ЯКУБОЎСКАЯ. [http://www.nastaunik.info/sites/default/files/page/files/nasthaz-02-04-2016.pdf «Пытанні на ўроку»], Настаўніцкая газета 2 красавіка 2016 г. * Paul Black and Dylan Wiliam, «Assessment and Classroom Learning», Assessment in Education, March 1998, pp. 7-74. * Bloom, Benjamin S. (1968). Learning for mastery. Los Angeles, USA: University of California press. * Scriven, Michael (1967). «The methodology of evaluation». In Stake, R. E.Curriculum evaluation. Chicago: Rand McNally. American Educational Research Association (monograph series on evaluation, no. 1. * Danuta Sterna. Ocenianie ksztaltujace w praktyce. Warszawa: Centrum Edukacji Obywatelskiej, 2008. S. 58—69. == Спасылкі == * [http://aacenka.by/ Сайт, прысвечаны Актыўнай ацэнцы ў Беларусі] * Аксючыц С. А. [http://www.nastaunik.info/metoda/formative_assessment/9510 Актыўная ацэнка вучэбных дасягненняў як сродак фарміравання самаацэнкі малодшых школьнікаў] * Данута Стэрна. [http://aacenka.by/?p=5049 Ацэнка, не падобная ні на што] * [http://www.zviazda.by/be/news/20160304/1457103392-shkolnaya-adznaka-pernik-ci-bizun Школьная адзнака: пернік ці бізун?] — матэрыялы круглага стала ў газеце «Звязда», 26 сакавіка 2016. [[Катэгорыя:Педагогіка]] 6f88mgul4ng87dxb2sjown84xvmw0ug 0 342875 5146440 4427172 2026-05-25T11:14:47Z Rabbi Mendl 19651 ілюстрацыя 5146440 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Зялёнае (значэнні)}} {{Чыгуначная станцыя |Тып = прыпыначны пункт |Назва = Зялёнае |Лінія = Лінія Мінск-Пасажырскі — Маладзечна |Чыгунка = Беларуская чыгунка |Аддзяленне = [[Мінскае аддзяленне Беларускай чыгункі|Мінскае аддзяленне]] |Краіна = Беларусь |Выява = |Шырыня выявы = |Подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53.9792|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 27.2953|lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Станцыя = |Дата адкрыцця = 1951 год |Дата зачынення = |Праектная назва = |Ранейшыя назвы = Зялёная |Праекты пераназвання = |Ужыванне = |Класнасць = |Архітэктары = |Інжынеры канструктары = |Поўная колькасць платформаў = 2 |Поўная колькасць шляхоў = 2 |Тып платформы = бакавыя |Форма платформы = выгнутыя |Даўжыня платформы = |Шырыня платформы = |Год электрыфікацыі = 1963 |Род току = |Будаўнічая арганізацыя = |Выхад да = дарога {{таблічка-by|Н|8979}} (на Заслаўе), шаша {{таблічка-by|Р|28}} Мінск—Маладзечна |Размяшчэнне = |Перасадка на станцыі = |Перасадка на = |Адлегласць = 772,579 |Адлегласць2 = |Адлегласць да = |Адлегласць2 да = |Тарыфная зона = |Сотавая сувязь = [[Вэлком]], [[Беларуская сетка тэлекамунікацый|life:)]], [[Мабільныя ТэлеСістэмы (Беларусь)|МТС]] |Код станцыі = 143613 |Код Экспрэс-3 = 2100763 |Наменклатура = N-35-79 |Катэгорыя на Вікісховішчы = |Для раскладу = }} '''Зялё́нае''' ({{lang-be-trans|Zialionaje}}, {{lang-ru|Зелёное}})<ref>{{maps.by|viewrw/327}}</ref> — [[прыпыначны пункт]] [[Мінскае аддзяленне Беларускай чыгункі|Мінскага аддзялення]] [[Беларуская чыгунка|Беларускай чыгункі]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Размешчаны ў вёсцы [[Зялёная (Мінскі раён)|Зялёная]]; на лініі [[Мінск-Пасажырскі]] — [[Маладзечна (станцыя)|Маладзечна]], паміж [[пуцявы пост Крыжоўка|пуцявым пастом Крыжоўка]] і [[Беларусь (станцыя)|станцыяй Беларусь]]. Недалёка ад прыпыначнага пункта размяшчаюцца дзіцячыя аздараўленчыя лагеры: «імя Гастэлы», «Энергетык», «Дзяржынец», «Сасновы бор» і іншыя. Таксама знаходзяцца садовыя таварыствы: «Ніва-2», «Здароўе», «Экран», «Адрэта» і іншыя. У 500 кроках ад станцыі праходзіць шаша {{таблічка-by|Р|28}} Мінск—Маладзечна, па якой ходзяць прыгарадныя аўтобусы і маршруткі на Мінск. <center><gallery mode=packed heights=190> Выява:2014.09.21 House Dacha Zelionoe Zialionaje Minsk District Belarus.jpg Выява:2014.09.21 Red Brick House Dacha Zelionoe Zialionaje Зелёное 3-я линия Minsk District Belarus 03.jpg </gallery></center> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{maps.by|viewrw/327}} * [http://www.rw.by/be/schedule/suburban/?train_station=%D0%97%D1%8F%D0%BB%D1%91%D0%BD%D0%B0%D0%B5&train_date_station=%D0%BD%D0%B0+%D1%9E%D1%81%D0%B5+%D0%B4%D0%BD%D1%96&type=2 Расклад руху цягнікоў для ст. Зялёнае] {{Заліўка чыгуначных станцый Беларусі}} {{Мінск-Пасажырскі — Маладзечна}} {{start box}} {{Паслядоўнасць станцый|title=[[Мінск-Пасажырскі]] — [[станцыя Маладзечна |Маладзечна ]]|before= [[пуцявы пост Крыжоўка|Крыжоўка]] |after= [[Беларусь (станцыя)|Беларусь]]}} {{end box}} [[Катэгорыя:Станцыі Мінскага аддзялення Беларускай чыгункі]] [[Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі і платформы Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Вёска Зялёная, Мінскі раён]] rilaicyo1989dm05f56l6mlnpbwpv6n 0 345958 5146441 4580215 2026-05-25T11:16:39Z DobryBrat 5701 дададзена [[Катэгорыя:Арыентыроўшчыкі Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5146441 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дзянісава}} {{Спартсмен | імя = Анастасія Валер'еўна Дзянісава | партрэт = | памер = | подпіс = | поўнае імя = | нацыянальнасць = | спецыялізацыя = [[спартыўнае арыентаванне]] | клуб = | дата нараджэння = | месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = | гады кар'еры = | трэнеры = Валерый Дзянісаў | рост = | вес = | медалі = {{АГ-спорт|[[Спартыўнае арыентаванне]]}} {{турнір|[[Чэмпіянат свету па спартыўным арыентаванні|Чэмпіянат свету]]}} {{медаль|Бронза|[[Стромстад |Стромстад 2016]]|спрынт}} {{турнір|Дзяржаўныя і ведамасныя ўзнагароды}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Майстар спорту Беларусі міжнароднага класа}} {{!}}} }} '''Анастасія Валер’еўна Дзянісава''' ({{ДН|29|6|1993}}, [[Мінск]]) — беларуская арыентыроўшчыца, бронзавы прызёр [[Чэмпіянат свету па спартыўным арыентаванні|чэпіяната свету па спартыўным арыентаванні]] 2016 года. == Біяграфія == Нарадзілася [[29 чэрвеня]] [[1993]] года ў [[Мінск]]у ў сям’і арыентыроўшчыкаў. У 2011 годзе на Чэмпіянаце Еўропы па спартыўным арыентаванні сярод юнакоў заняла 3 месца на спрынтэрскай дыстанцыі. У 2013 годзе на Чэмпіянаце свету па спартыўным арыентаванні сярод юніёраў заняла 3 месца на спрынтэрскай дыстанцыі. У 2014 годзе на Чэмпіянаце свету па спартыўным арыентаванні сярод студэнтаў заняла 2 месца на спрынтэрскай дыстанцыі<ref>[http://wuoc2014.cz/dok/sprint/res_sprint.pdf 19th World University Orienteering Championships 2014 — SPRINT Results]</ref>. У 2016 годзе на Чэмпіянаце свету па спартыўным арыентаванні ў г. Стромстад ([[Швецыя]]) заняла 3 месца на спрынтэрскай дыстанцыі<ref>[https://eventor.orienteering.org/Documents/Event/936/1/Official-results-WOMEN Nokian Tyres World Orienteering Championships 2016. Official Results Sprint Final]</ref>, 6-е месца на сярэдняй дыстанцыі і 8-е месца на доўгай дыстанцыі, паказаўшы высокі сусветны клас і хуткасную вынослівасць на спрынтэрскай дыстанцыі, а таксама здольнасць падтрымліваць высокую хуткасць і беспамылкова праходзіць сярэднія і доўгія дыстанцыі ў спартыўным арыентаванні. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://eventor.orienteering.org/Athletes/Details/1168 Анастасія Дзянісава — персанальная старонка на сайце eventor.orienteering.org] * [http://orienteering.org/anastasia-denisova-first-belarusian-woc-medalist/ Anastasia Denisova, first Belarusian WOC medalist] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160905191752/http://orienteering.org/anastasia-denisova-first-belarusian-woc-medalist/ |date=5 верасня 2016 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзянісава Анастасія Валер’еўна}} [[Катэгорыя:Спартсмены Беларусі]] [[Катэгорыя:Арыентыроўшчыкі Беларусі]] a85lg3fs59mim03va1112fc7gcegwu7 0 346368 5146332 4719629 2026-05-25T06:19:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146332 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Алексіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Хойніцкі раён]] |Уключае = 10 населеных пунктаў |Сталіца = [[Глінішча (Хойніцкі раён)|Глінішча]] |Датаўтварэння = [[8 снежня]] [[1926]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 905 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Але́ксіцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2009 г. вёска) [[Глінішча (Хойніцкі раён)|Глінішча]]<ref>[http://maps.by/viewate/12548 Алексичский сельсовет / Госкартгеоцентр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305114959/http://maps.by/viewate/12548 |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. Пасля [[Узбуйненне БССР#Другое ўзбуйненне БССР|другога ўзбуйнення]] [[БССР]] з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе [[Юравіцкі раён|Юравіцкага раёна]] [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Алексічы (Хойніцкі раён)|Алексічы]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]]. 10 лістапада 1927 года сельсавет узбуйнены, у яго склад увайшла тэрыторыя скасаваных [[Глінішчанскі сельсавет|Глінішчанскага]], [[Княжыцкі сельсавет (Юравіцкі раён)|Княжыцкага]], [[Моклішчанскі сельсавет|Моклішчанскага]] і [[Хвоінскі сельсавет|Хвоінскага]] сельсаветаў. Пасля скасавання акруговага падзелу 26 ліпеня 1930 года ў складзе Юравіцкага раёна БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе Хойніцкага раёна. З 20 лютага 1938 года ў складзе [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — у складзе Гомельскай вобласці. 15 жніўня 1974 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Глінішча<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 жніўня 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 25 (1435).</ref>. 20 верасня 2011 года былі ліквідаваныя пасёлкі [[Засценак (Хойніцкі раён)|Засценак]] і [[Нарыманаў (Хойніцкі раён)|Нарыманаў]] (да 1929 года — Міхалёў)<ref>[http://pravo.by/pdf/2011-112/2011_112_9_44053.pdf Решение Хойникского районного Совета депутатов от 20 сентября 2011 г. № 68 Об упразднении сельских населенных пунктов Хойникского района]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (12 населеных пунктаў) — 1271 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 95,4 % — [[беларусы]], 2,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,3 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,4 % — [[малдаване ў Беларусі|малдаване]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (10 населеных пунктаў) — 905 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=27 красавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Алексіцкі сельсавет}} {{Хойніцкі раён}} [[Катэгорыя:Алексіцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Юравіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1926 годзе]] 6b0fwv88h46djwwe4svhf4zosndtcd6 0 346395 5146220 5030348 2026-05-24T22:24:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146220 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Азершчынскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Рэчыцкі раён]] |Уключае = 4 населеныя пункты |Сталіца = [[Азершчына]] |Датаўтварэння = [[8 снежня]] [[1926]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 4323 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = https://rechitsa.by/sovet_ozerch.html |Заўвагі = }} '''Азе́ршчынскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Цэнтр — вёска [[Азершчына]]. Пасля [[Узбуйненне БССР#Другое ўзбуйненне БССР|другога ўзбуйнення]] [[БССР]] з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Рэчыцкага раёна [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. 30 снежня 1927 года сельсавет узбуйнены, у яго склад увайшла тэрыторыя скасаванага [[Унорыцкі сельсавет|Унорыцкага сельсавета]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Рэчыцкім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. 9 сакавіка 1982 года скасаваны пасёлак [[Барэц (Азершчынскі сельсавет)|Барэц]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 9 сакавіка 1982 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1982, № 10 (1708).</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 4696 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 89,9 % — [[беларусы]], 6,4 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,4 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 4323 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=28 красавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Азершчынскі сельсавет}} {{Рэчыцкі раён}} [[Катэгорыя:Азершчынскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1926 годзе]] rhprr3sjx80traivinz7wy7x0thfob0 0 352762 5146235 4751594 2026-05-24T22:53:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146235 wikitext text/x-wiki [[Файл:Imperial_Russia_-_Asia.jpg|міні|450x450пкс|Складзеная Юліем Шакальскім карта Азіяцкай Расіі ў [[Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона|ЭСБЭ]]]] '''Азіяцкая частка Расіі''', ці '''Азіяцкая Расія''' — частка [[Расія|Расіі]], якая геаграфічна адносіцца да [[Азія|Азіі]]. == Апісанне == Плошча макрарэгіёна каля 13,1 млн [[Квадратны кіламетр|. км²]], што складае каля 77 % тэрыторыі цяперашняй Расіі. Паводле дадзеных Усерасійскага перапісу насельніцтва 2002 года на тэрыторыі [[Уральская федэральная акруга|УФА]], [[Сібірская федэральная акруга|СФА]] і [[Далёкаўсходняя федэральная акруга|ДФА]] ў суме пражывала каля 39,13 млн чалавек, альбо 27 % ад агульнага насельніцтва РФ.<ref name="Vishnevsky">{{Cite news|title=Replacement Migration: Is is a solution for Russia?|last=Вишневский|first=А|url=http://www.un.org/esa/population/publications/popdecline/vishnevsky.pdf|publisher=United Nations Population Division, Department of Economic and Social Affairs|date=2000-08-15|pages=6}}</ref> У сярэднім [[шчыльнасць насельніцтва]] тут прыкметна ніжэйшая за еўрапейскую частку краіны і адна з найменшых у свеце — 1,9 жыхара на 1 км² (сярэдняя па РФ — 8,3). Паводле дадзеных Усерасійскага перапісу насельніцтва 2010 года на тэрыторыі УФА, СФА і ДФА ў суме пражывала 37,63 млн. чал<ref>{{Cite web |url=http://www.demographia.ru/articles_N/index.html?idR=21&idArt=1889 |title=Предварительные итоги переписи 2010 г. |access-date=2 снежня 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160409061059/http://demographia.ru/articles_N/index.html?idR=21&idArt=1889 |archivedate=9 красавіка 2016 |url-status=dead }}</ref>. Найбуйнейшыя гарады (з насельніцтвам звыш 500 тыс. чалавек): [[Новасібірск]], [[Екацярынбург|Екацерынбург]], [[Чалябінск|Чэлябінск]], [[Омск]], [[Краснаярск]], [[Цюмень]], [[Уладзівасток]], [[Хабараўск]], [[Іркуцк]], [[Новакузнецк|Навакузнецк]], [[Барнаул]], [[Кемерава]], [[Томск]]. Азіяцкую частку Расіі складаюць чатыры эканамічныя раёны краіны — Уральскі (часткова), Заходне-Сібірскі, Усходне-Сібірскі і Далёкаўсходні. == Гісторыя == [[Файл:Siberia-FederalSubjects.svg|справа|міні|300x300пкс| &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Сібірская федэральная акруга]] Сібір у геаграфічным сэнсе Азіяцкая Расія]] === Расійская імперыя === Гістарычна да азіяцкай часткі Расіі адносіліся ўсе землі, якія знаходзіліся за межамі некалі традыцыйнага [[Усходнія славяне|ўсходнеславянскага]] [[арэал]]а рассялення, здабытыя з сярэдзіны [[16 стагоддзе|XVI стагоддзя]], пасля таго, як [[Вялікае Княства Маскоўскае|Вялікае княства Маскоўскае]], заваяваўшы [[Казанскае ханства|Казанскае]] і [[Астраханскае ханства]] і пашырыўшыся за [[Волга|Волгу]], стала [[Рускае царства|Рускім царствам]].<ref>[http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000029/map21.shtml Русское государство в XVI — начале XVII в.]</ref>{{Гл. таксама|Формирование территории Русского государства}} Далейшая тэрытарыяльна-палітычная экспансія Расіі прывяла да ўключэння ў яе склад новых шырокіх зямель. Згодна з [[Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона|Энцыклапедычным слоўнікам Бракгаўза і Эфрона]] Азіяцкая Расея на пачатак [[20 стагоддзе|ХХ стагоддзя]] складалася з [[Сібір]]ы (з [[Далёкі Усход Расіі|Далёкім Усходам]]), сярэднеазіяцкіх уладанняў (цяперашнія [[Казахстан]] і [[Сярэдняя Азія]]) і частка Каўказскага краю імперыі (цяперашняе [[Паўднёвы Каўказ|Закаўказзе]]). Такая трактоўка была прынятая і некаторыя замежнымі крыніцамі — напрыклад, да азіяцкай Расіі адносілі бакінскія нафтапромыслы. === Савецкі Саюз === З утварэннем пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]], а пазней — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]], а таксама павышэннем закаўказскіх<ref>Па палітычных і эканамічных матывах, закаўказскія рэспублікі таксама адносілі і да еўрапейскай часткі краіны.</ref> і сярэднеазіяцкіх рэспублік і аўтаномій да статусу саюзных рэспублік паняцце азіяцкай Расіі страціла ранейшы сэнс і саступіла месца новаму — Азіяцкая частка СССР. У прыватнасці, такая фармулёўка выкарыстоўваецца ў [[Вялікая савецкая энцыклапедыя|Вялікай савецкай энцыклапедыі]]<ref>{{З ВСЭ}}</ref> і савецкай профільнай літаратуры. Пры гэтым пад азіяцкай часткай Расіі стала мецца на ўвазе толькі размешчаная ў Азіі частка тэрыторыі РСФСР. == Сучаснасць == [[Файл:Map_of_Russia_-_Economic_regions.svg|міні|300x300пкс|Азіяцкая частка цяперашняй Расіі:<br> Уральскі эканамічны раён &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Заходне-Сібірскі эканамічны раён &nbsp; Усходне-Сібірскі эканамічны раён &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; Далёкаўсходні эканамічны раён ]] Гэты сэнс захоўваецца<ref name="krugosvetrussia">См., например, [http://krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geografiya/ROSSIYA_ROSSISKAYA_FEDERATSIYA_RF.html?page=0,1 статью] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160428070932/http://www.krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geografiya/ROSSIYA_ROSSISKAYA_FEDERATSIYA_RF.html?page=0,1 |date=28 красавіка 2016 }} о России в энциклопедии «[//ru.wikipedia.org/wiki/Кругосвет Кругосвет]»</ref> і пасля [[Распад СССР|распаду Саюза]] ў [[1991|1991 годзе]], калі ў яго сярэднеазіяцкім і закаўказскім рэгіёнах ўтварыліся незалежныя дзяржавы, а РСФСР стала Расійскай Федэрацыяй. Часта сучасныя крыніцы<ref name="krugosvetrussia"/> пішуць тэрмін з маленькай, а не з [[Вялікая літара|вялікай літары]], тым самым сцвярджаючы яго чыста [[Геаграфія|геаграфічны]] характар. У энцыклапедыях часам сустракаюцца і асаблівыя варыянты — скажам, у «Гісторыі Айчыны» ўжываецца паняцце «Азіяцкая тэрыторыя Расійскай Федэрацыі».<ref>Азиатская часть России // [//ru.wikipedia.org/wiki/История_Отечества История Отечества]</ref> Часам, асабліва ў замежных крыніцах, пад азіяцкай Расіяй разумеецца Сібір з уключэннем у яе межы [[Далёкі Усход Расіі|расійскага Далёкага Усходу]]. == Гл. таксама == * [[Еўрапейская частка Расіі]] * [[Сібір]], [[Далёкі Усход Расіі]] {{зноскі}} == Літаратура == * [http://new.runivers.ru/lib/atlas/atlas4298/ Атлас Азіяцкай Расеі] на сайце «Руниверс» * {{Крыніцы/БіЕ|Азиатская Россия}} * ''Гвоздецкий, Н.; Міхайлаў, М.'' Фізічная геаграфія СССР. Ч. 2. Азіяцкая частка. — М<span id="cxmwoA" tabindex="0">.</span>, 1970. * ''Аляксееў В., Аляксеева. Зн., Зубкоў. К., Побережников И.'' [http://www.knigoprovod.ru/?topic_id=23;book_id=1913 Азіяцкая Расея ў геапалітычнай і цывілізацыйнай дынаміцы.] [http://www.knigoprovod.ru/?topic_id=23;book_id=1913 XVI—XX стагоддзя]. — М<span id="cxmwqg" tabindex="0">.</span>: Навука, 2004. — 600 с. — ISBN 5-02-009858-2 [[Катэгорыя:Геаграфія Расіі]] [[Катэгорыя:Азіяцкая частка Расіі| ]] 0dt83p58g64w6sbzscm85ck5utg6oo7 0 438557 5146089 5132122 2026-05-24T13:01:55Z Emilia Noah 155537 /* Спіс цырымоній */ 5146089 wikitext text/x-wiki {{Картка ўзнагароды |Назва = Еўрапейская кінапрэмія |Выява = European Film Awards statue.png |Выява стужка = |Выява2ст = |Выява стужка2ст = |Выява3ст = |Выява стужка3ст = |Памер выявы = 75px |Памер стужкі = |OriginalName = {{lang-en|European Film Awards}} |Дэвіз = |Краіна = {{сцягафікацыя|Еўропа}} |Тып = |Каму ўручаецца = |Кім уручаецца = [[Еўрапейская кінаакадэмія]] |Падставы ўзнагароджання = |Статус = |Параметры = |Дата заснавання = [[1988]] |Першае ўзнагароджанне = [[1988]] |Апошняе ўзнагароджанне = |Колькасць = 35 |Старэйшая ўзнагарода = |Малодшая ўзнагарода = |Адпавядае = |Сайт = www.europeanfilmawards.eu }} '''Еўрапейская кінапрэмія''' ({{lang-en|European Film Awards}}) — кінаўзнагарода, якую штогадова пачынаючы з 1988 года прысуджае Еўрапейская кінаакадэмія за асаблівыя дасягненні ў еўрапейскім [[Фільм|кінематографе]]. Узнагароды прысуджаюцца больш чым у дзесяці намінацыях, найважнейшай з якіх з'яўляецца ''Найлепшы фільм''. На прэмію можа прэтэндаваць толькі еўрапейскае кіно, а таксама еўрапейскія прадзюсары, рэжысёры, акцёры і іншыя прадстаўнікі кінавытворчасці. Да 1997 года Еўрапейская кінапрэмія мела іншую афіцыйную назву — «''Прэмія Фелікс''» — па назве статуэткі, якая ўручалася з 1988 па 1996 і пазней была заменена на жаночую статуэтку. Кожны другі год цырымонія ўзнагароджання праходзіць у Берліне, у астатнія ж гады цырымонія праводзіцца ў іншых еўрапейскіх гарадах. == Працэдура ўзнагароджання == Фільмы, якія прэтэндуюць на Еўрапейскую кінапрэмію, павінны быць еўрапейскімі поўнаметражнымі мастацкімі фільмамі, прызначанымі для нармальнага кінапраката, першы афіцыйны паказ якіх (на кінафестывалі ці ў звычайным кінатэатры) адбыўся пасля 1 ліпеня папярэдняга года. На аснове выбаркі з прыблізна 40 фільмаў, рэкамендаваных на намінацыю, члены Еўрапейскай кінаакадэміі галасуюць за выдзвіжэнне фільмаў на намінацыі ў асноўных катэгорыях.<ref>{{Cite web|url=http://www.europeanfilmacademy.org/the-european-film-awards/awards-information/feature-films/|title=Feature Films|work=[[European Film Academy]]|accessdate=6 June 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120707145923/http://www.europeanfilmacademy.org/the-european-film-awards/awards-information/feature-films/|archivedate=7 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref> Спісы намінантаў абвяшчаюцца ў пачатку лістапада на Севільскім еўрапейскім кінафестывалі. Затым на падставе намінацый члены Еўрапейскай кінаакадэміі галасуюць за пераможцу ў кожнай з катэгорый. Пераможцы абвяшчаюцца на цырымоніі ўзнагароджання ў пачатку снежня. == Права на ўдзел == Крытэрыі, па якіх фільм можна кваліфікаваць як еўрапейскі засноўваюцца на Дадатку II Еўрапейскай канвенцыі аб сумеснай кінематаграфічнай вытворчасці, выдадзенай [[Савет Еўропы|Саветам Еўропы]]. Гэта вызначэнне можа быць пашырана на працы кінематаграфістаў ізраільскай і палестынскай нацыянальнасцяў. Кінематаграфічны твор кваліфікуецца як еўрапейскі, калі ён дасягае прынамсі 15 ачкоў па наступнай табліцы: {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" !Еўрапейскія элементы !Вага |- | colspan="2" |Творчая група |- |Рэжысёр | 3 |- |Сцэнарыст |3 |- |Кампазітар |1 |- |colspan="2"|Выканаўчая група |- |Першая роля |3 |- |Другая роля |2 |- |Трэцяя роля |1 |- |colspan="2"|Тэхнічная група |- |Аператар |1 |- |Гукааператар |1 |- |Мантажор |1 |- |Мастак |1 |- |Студыя або месца здымкаў  |1 |- |Месца, дзе адбываўся пост-прадакшн  |1 |} == Спіс цырымоній == {|class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" !№ !Год !Дата !Горад |- |align="center"|1 |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 1988|1988]] |26 лістапада 1988 |[[Файл:Flag of Berlin.svg|19пкс]] [[Заходні Берлін]] |- |align="center"|2 |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 1989|1989]] |25 лістапада 1989 |{{Сцяг|France}} [[Парыж]] |- |align="center"|3 |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 1990|1990]] |2 снежня 1990 |{{Сцяг|United Kingdom}} [[Глазга]] |- |align="center"|4 |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 1991|1991]] |1 снежня 1991 |{{Сцяг|Germany}} [[Патсдам]] |- |align="center"|5 |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 1992|1992]] |25 лістапада 1992 |{{Сцяг|Germany}} [[Патсдам]] |- |align="center"|6 |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 1993|1993]] |4 снежня 1993 |{{Сцяг|Germany}} [[Патсдам]] |- |align="center"|7 |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 1994|1994]] |27 лістапада 1994 |{{Сцяг|Germany}} [[Берлін]] |- |align="center"|8 |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 1995|1995]] |12 лістапада 1995 |{{Сцяг|Germany}} [[Берлін]] |- |align="center"|9 |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 1996|1996]] |8 лістапада 1996 |{{Сцяг|Germany}} [[Берлін]] |- |align="center"|10 |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 1997|1997]] |7 снежня 1997 |{{Сцяг|Germany}} [[Берлін]] |- |align="center"|11 |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 1998|1998]] |4 снежня 1998 |{{Сцяг|United Kingdom}} [[Лондан]] |- |align="center"|12 |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 1999|1999]] |4 снежня 1999 |{{Сцяг|Germany}} [[Берлін]] |- |align="center"|13 |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2000|2000]] |2 снежня 2000 |{{Сцяг|France}} [[Парыж]] |- |align="center"|14 |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2001|2001]] |1 снежня 2001 |{{Сцяг|Germany}} [[Берлін]] |- |align="center"|15 |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2002|2002]] |7 снежня 2002 |{{Сцяг|Italy}} [[Рым]] |- |align="center"|16 |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2003|2003]] |6 снежня 2003 |{{Сцяг|Germany}} [[Берлін]] |- |align="center"|17 |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2004|2004]] |11 снежня 2004 |{{Сцяг|Spain}} [[Барселона]] |- |align="center"|18 |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2005|2005]] |3 снежня 2005 |{{Сцяг|Germany}} [[Берлін]] |- |align="center"|19 |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2006|2006]] |2 снежня 2006 |{{Сцяг|Poland}} [[Варшава]] |- |align="center"|20 |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2007|2007]] |1 снежня 2007 |{{Сцяг|Germany}} [[Берлін]] |- |align="center"|21 |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2008|2008]] |6 снежня 2008 |{{Сцяг|Denmark}} [[Капенгаген]] |- |align="center"|22 |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2009|2009]] |12 снежня 2009 |{{Сцяг|Germany}} [[Бохум]] |- |align="center"|23 |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2010|2010]] |4 снежня 2010 |{{Сцяг|Estonia}} [[Талін]] |- |align="center"|24 |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2011|2011]] |3 снежня 2011 |{{Сцяг|Germany}} [[Берлін]] |- |align="center"|25 |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2012|2012]] |1 снежня 2012 |{{Сцяг|Malta}} [[Валета]] |- |align="center"|26 |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2013|2013]] |7 снежня 2013 |{{Сцяг|Germany}} [[Берлін]] |- |align="center"|27 |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2014|2014]] |13 снежня 2014 |{{Сцяг|Latvia}} [[Рыга]] |- |align="center"|28 |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2015|2015]] |12 снежня 2015 |{{Сцяг|Germany}} [[Берлін]] |- |align="center"|29 |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2016|2016]] |10 снежня 2016 |{{Сцяг|Poland}} [[Уроцлаў]]<ref>[http://www.europeanfilmacademy.org/News-detail.155.0.html?&tx_ttnews%5Btt_news%5D=209&cHash=ecffea9669366eda841146e6eb715a7d European Film Awards 2016 Go to Wroclaw]</ref> |- |align="center"|30 |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2017|2017]] |9 снежня 2017 |{{Сцяг|Germany}} [[Берлін]] |- |align="center"|31 |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2018|2018]] |15 снежня 2018 |{{Сцяг|Spain}} [[Севілья]]<ref>[https://www.europeanfilmacademy.org/News-detail.155.0.html?&tx_ttnews%5Btt_news%5D=471&cHash=0e1d93bbcea2a1e29a0ba9299f7a0d1f European Film Awards 2018 Go to Seville]</ref> |- |align="center"|32 |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2019|2019]] |7 снежня 2019 |{{Сцяг|Germany}} [[Берлін]] |- |align="center"|33 |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2020|2020]] |12 снежня 2020 |[[анлайн]] |- |align="center"|34 |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2021|2021]] |11 снежня 2021 |{{Сцяг|Germany}} [[Берлін]] |- |align="center"|35 |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2022|2022]] |10 снежня 2022 |{{Сцяг|Iceland}} [[Рэйк’явік]] |- |align="center"|36 |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2023|2023]] |9 снежня 2023 |{{Сцяг|Germany}} [[Берлін]] |- |align="center"|37 |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2024|2024]] |7 снежня 2024 |{{Сцяг|Switzerland}} [[Люцэрн]] |- |align="center"|38 |align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2026|2025]] |17 студзеня 2026 |{{Сцяг|Germany}} [[Берлін]] |} == Намінацыі == Галоўнай намінацыяй Еўрапейскай кінапрэміі з’яўляецца прыз за Найлепшы еўрапейскі фільм. Агульная ж колькасць намінацый за ўвесь час існавання прэміі вагалася ад 15 да 25. Лаўрэатаў Еўрапейскай кінапрэміі вызначаюць галасаваннем яе членаў, аднак адну з прэмій вызначаюць гледачы (у некаторыя гады колькасць глядацкіх прызоў дасягала пяці), і яшчэ адну — кінакрытыкі (прыз [[ФІПРЭСІ]]). === Сучасныя намінацыі === Спіс намінацый на Еўрапейскую кінапрэмію на 2016 год.<ref>[http://www.europeanfilmacademy.org/Award-Categories.162.0.html European Film Awards, Award Categories] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160919104237/http://www.europeanfilmacademy.org/Award-Categories.162.0.html |date=19 верасня 2016 }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" !Катэгорыя !Англійская назва катэгорыі !У якія гады ўручалася |- |[[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшы еўрапейскі фільм]] |[[:en:European Film Award for Best Film|European Film]] |з [[Еўрапейская кінапрэмія 1988|1988]] |- |[[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшую еўрапейскую камедыю|Найлепшая еўрапейская камедыя]] |[[:en:European Film Award for Best Comedy|European Comedy]] |з [[Еўрапейская кінапрэмія 2013|2013]] |- |Еўрапейскае адкрыццё – Прыз ФІПРЭСІ |[[:en:European Film Award for European Discovery of the Year|European Discovery — Prix FIPRESCI]] |з [[Еўрапейская кінапрэмія 1988|1988]] |- |[[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі дакументальны фільм|Найлепшы еўрапейскі дакументальны фільм]] |[[:en:European Film Award for Best Documentary|European Documentary]] |з [[Еўрапейская кінапрэмія 1989|1989]] |- |[[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі анімацыйны поўнаметражны фільм|Найлепшы еўрапейскі анімацыйны поўнаметражны фільм]] |[[:en:European Film Award for Best Animated Feature Film|European Animated Feature Film]] |з [[Еўрапейская кінапрэмія 2009|2009]] |- |[[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі кароткаметражны фільм|Найлепшы еўрапейскі кароткаметражны фільм]] |[[:en:European Film Award for Best Short Film|European Short Film]] |з [[Еўрапейская кінапрэмія 1998|1998]] |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму рэжысёру|Найлепшы еўрапейскі рэжысёр]] |[[:en:European Film Award for Best Director|European Director]] |з [[Еўрапейская кінапрэмія 1988|1988]]-[[Еўрапейская кінапрэмія 1989|1989]], з [[Еўрапейская кінапрэмія 2001|2001]] |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшай еўрапейскай актрысе|Найлепшая еўрапейская актрыса]] |[[:en:European Film Award for Best Actress|European Actress]] |[[Еўрапейская кінапрэмія 1988|1988]]-[[Еўрапейская кінапрэмія 1993|1993]], з [[Еўрапейская кінапрэмія 1996|1996]] |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму акцёру|Найлепшы еўрапейскі акцёр]] |[[:en:European Film Award for Best Actor|European Actor]] |[[Еўрапейская кінапрэмія 1988|1988]]-[[Еўрапейская кінапрэмія 1993|1993]], з [[Еўрапейская кінапрэмія 1996|1996]] |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту|Найлепшы еўрапейскі сцэнарыст]] |[[:en:European Film Award for Best Screenwriter|European Screenwriter]] |[[Еўрапейская кінапрэмія 1988|1988]]-[[Еўрапейская кінапрэмія 1992|1992]], з [[Еўрапейская кінапрэмія 1996|1996]] |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму аператару|Найлепшы еўрапейскі аператар]] |[[:en:European Film Award for Best Cinematographer|European Cinematographer – Prix Carlo Di Palma]] |[[Еўрапейская кінапрэмія 1989|1989]]-[[Еўрапейская кінапрэмія 1992|1992]], з [[Еўрапейская кінапрэмія 1997|1997]] |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму мантажору|Найлепшы еўрапейскі мантажор]] |[[:en:European Film Award for Best Editor|European Editor]] |[[Еўрапейская кінапрэмія 1991|1991]]-[[Еўрапейская кінапрэмія 1992|1992]], [[Еўрапейская кінапрэмія 2005|2005]], з [[Еўрапейская кінапрэмія 2010|2010]] |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму мастаку-пастаноўшчыку|Найлепшы еўрапейскі мастак-пастаноўшчык]] |[[:en:European Film Award for Best Production Designer|European Production Designer]] |[[Еўрапейская кінапрэмія 1988|1988]], [[Еўрапейская кінапрэмія 1990|1990]]-[[Еўрапейская кінапрэмія 1992|1992]], [[Еўрапейская кінапрэмія 2005|2005]], з [[Еўрапейская кінапрэмія 2010|2010]] |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму мастаку па касцюмах|Найлепшы еўрапейскі мастак па касцюмах]] |[[:en:European Film Award for Best Costume Designer|European Costume Designer]] |[[Еўрапейская кінапрэмія 1990|1990]]-[[Еўрапейская кінапрэмія 1991|1991]], [[Еўрапейская кінапрэмія 2007|2007]]-[[Еўрапейская кінапрэмія 2009|2009]], з [[Еўрапейская кінапрэмія 2013|2013]] |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму мастаку па візажу і грыму|Найлепшы еўрапейскі мастак па візажу і грыму]] |European Hair & Make-up Artist |з [[Еўрапейская кінапрэмія 2016|2016]] |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму кампазітару|Найлепшы еўрапейскі кампазітар]] |[[:en:European Film Award for Best Composer|European Composer]] |[[Еўрапейская кінапрэмія 1988|1988]]-[[Еўрапейская кінапрэмія 1992|1992]], з [[Еўрапейская кінапрэмія 2004|2004]] |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму гукарэжысёру|Найлепшы еўрапейскі гукарэжысёр]] |[[:en:European Film Award for Best Sound Designer|European Sound Designer]] |[[Еўрапейская кінапрэмія 2007|2007]]-[[Еўрапейская кінапрэмія 2009|2009]], з [[Еўрапейская кінапрэмія 2013|2013]] |- |[[Прэмія еўрапейскай кінаакадэміі за прыжыццёвыя дасягненні]] |[[:en:European Film Academy Lifetime Achievement Award|European Film Academy Lifetime Achievement Award]] |з [[Еўрапейская кінапрэмія 1988|1988]] |- |[[Еўрапейская кінапрэмія за еўрапейскія дасягненні ў сусветным кінематографе|Прэмія за еўрапейскія дасягненні ў сусветным кінематографе]] |[[:en:European Film Academy Achievement in World Cinema Award|European Achievement in World Cinema]] |з [[Еўрапейская кінапрэмія 1997|1997]] |- |[[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм сумеснай вытворчасці|Найлепшы еўрапейскі фільм сумеснай вытворчасці]] |[[:en:European Film Award for Best European Co-Producer|European Co-Production Award — Prix EURIMAGES]] |з [[Еўрапейская кінапрэмія 2007|2007]] |- |Прыз глядацкіх сімпатый – Найлепшы еўрапейскі фільм |[[:en:European Film Academy People's Choice Award for Best European Film|People’s Choice Award for Best European Film]] |з [[Еўрапейская кінапрэмія 1997|1997]] |- |Еўрапейская кінапрэмія – Прыз маладых гледачоў |[[:en:European Film Academy Young Audience Award|European Film Academy Young Audience Award]] |з [[Еўрапейская кінапрэмія 2013|2013]] |} === Ранейшыя намінацыі === {|class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" !Катэгорыя !Англійская назва катэгорыі !У якія гады ўручалася |- |[[Еўрапейская кінапрэмія лепшаму акцёру другога плана|Найлепшы еўрапейскі акцёр другога плана]] |Award for an artistic contribution |[[Еўрапейская кінапрэмія 1988|1988]], [[Еўрапейская кінапрэмія 1990|1990]]-[[Еўрапейская кінапрэмія 1992|1992]] |- |[[Еўрапейская кінапрэмія лепшай актрысе другога плана|Найлепшая еўрапейская актрыса другога плана]] |Award for an artistic contribution |[[Еўрапейская кінапрэмія 1988|1988]], [[Еўрапейская кінапрэмія 1990|1990]]-[[Еўрапейская кінапрэмія 1992|1992]] |- |Найлепшы нееўрапейскі фільм |Non-European Film — Prix Screen International |[[Еўрапейская кінапрэмія 1996|1996]]-[[Еўрапейская кінапрэмія 2005|2005]] |- |Прыз глядацкіх сімпатый — Найлепшы еўрапейскі рэжысёр |Jameson People’s Choice Award — Best European Director |[[Еўрапейская кінапрэмія 1997|1997]]-[[Еўрапейская кінапрэмія 2005|2005]] |- |Прыз глядацкіх сімпатый — Найлепшая еўрапейская актрыса |Jameson People’s Choice Award — Best European Actress |[[Еўрапейская кінапрэмія 1997|1997]]-[[Еўрапейская кінапрэмія 2005|2005]] |- |Прыз глядацкіх сімпатый — Найлепшы еўрапейскі акцёр |Jameson People’s Choice Award — Best European Actor |[[Еўрапейская кінапрэмія 1997|1997]]-[[Еўрапейская кінапрэмія 2005|2005]] |} == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == * [http://www.europeanfilmawards.eu Афіцыйны сайт] * [http://www.imdb.com/Sections/Awards/European_Film_Awards/ Еўрапейская кінапрэмія] на сайце ''[[Internet Movie Database]]'' * [http://www.peopleschoiceaward.org/ Сайт для галасавання за ''Прыз глядацкіх сімпатый''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141218020346/http://peopleschoiceaward.org/ |date=18 снежня 2014 }} {{^}} {{Еўрапейская кінапрэмія}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Еўрапейская кінапрэмія| ]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1988 годзе]] [[Катэгорыя:Кінематограф Еўропы]] 7n940832y91ho51zptzrg3e3pveglxz 0 439401 5146366 4765122 2026-05-25T07:49:34Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146366 wikitext text/x-wiki {{Павет Расійскай імперыі |назва = Себежскі павет |герб губерні = Coat of arms of Vitebsk Governorate 1856.svg |губерня = Віцебская губерня |губерні = |герб = Coat of Arms of Sebezh.png |шырыня герба = |карта = Vitebskaya Gub Sebezhskiy uezd.png |цэнтр = Себеж |утвораны = 1772 |скасаваны = 1927 |плошча = 3,6 тыс. км² |насельніцтва = 92&nbsp;055 жыхароў (1897) }} '''Се́бежскі паве́т''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Пскоўская губерня|Пскоўскай]] і [[Полацкая губерня|Полацкай]] губерняў, [[Полацкае намесніцтва|Полацкага намесніцтва]], [[Беларуская губерня|Беларускай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і зноў Пскоўскай губерняў, якая існавала ў 1772—1927 гадах. Цэнтр — горад [[Себеж]]. Плошча павета складала каля 3,6 тыс. км². == Гісторыя == Себежскі павет у складзе Пскоўскай губерні [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] быў утвораны ў [[1772]] годзе пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|1-га падзелу Рэчы Паспалітай]]. У 1776 годзе павет быў перададзены ў Полацкую губерню (з 1778 г. — намесніцтва). У 1796 г. павет адышоў да [[Беларуская губерня|Беларускай губерні]], а ў 1802 г. — да Віцебскай. Пасля заканчэння [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і абвяшчэння незалежнасці [[Латвія|Латвіі]] тэрыторыя павета стала прадметам міждзяржаўных спрэчак. У маі 1920 года [[РСФСР]] і Латвія пачалі мірныя перагаворы, на якіх латвійскі бок запатрабаваў перадачы Себежскага павета (разам з іншымі пагранічнымі тэрыторыямі) у склад сваёй дзяржавы. Савецкая дэлегацыя на чале з [[Адольф Абрамавіч Іофэ|Адольфам Іофэ]] адхіліла гэтае патрабаванне, спасылаючыся на тое, што латышы складаюць там меншасць. У сваю чаргу, прадстаўнікі Латвіі аргументавалі сваю пазіцыю стратэгічнымі інтарэсамі бяспекі і паабяцалі адмовіцца ад прэтэнзій на іншыя тэрыторыі ў выпадку саступкі{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1920)|мірнага дагавора паміж РСФСР і Латвіяй ад 11 жніўня 1920 года]] частка Себежскага павета ўсё ж адышла да Латвіі. Агулам у перададзеных Латвіі паветах ([[Дзвінскі павет|Дзвінскім]], [[Ілукштанскі павет|Ілукштанскім]], [[Люцынскі павет|Люцынскім]] і частках [[Дрысенскі павет|Дрысенскага]] і Себежскага) пражывала каля 150 тысяч беларусаў. [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Урад БНР]] у эміграцыі паставіўся да гэтага рашэння без моцнага супраціўлення, улічваючы больш прыязнае стаўленне латышоў да незалежнасці Беларусі ў параўнанні з іншымі суседнімі краінамі{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. 24 сакавіка 1924 г. Віцебская губерня была скасавана, і павет быў перададзены ў Пскоўскую губерню. 1 жніўня 1927 г. павет быў скасаваны разам з губерняй. == Насельніцтва == Па дадзеных перапісу 1897 года, ў павеце пражывала каля 92,1 тыс. чал.<ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=5 Дадзеныя агульнага перапісу насельніцтва Расійскай імперыі на "Демоскоп Weekly"]</ref> У тым ліку [[беларусы|беларусаў]] - 47,1%; [[рускія|рускіх]] - 47,1%; [[яўрэі|яўрэяў]] - 3,8%; [[палякі|палякаў]] - 1,5%. У павятовым горадзе Себеж пражывала 4326 чал. == Адміністрацыйны падзел == У 1913 годзе ў склад павета ўваходзіла 17 валасцей: {| class="wikitable sortable" |- ! Воласць ! Валасны цэнтр |- | Анінская | в. Падгур'е |- | Глембачынская | в. Камары |- | Далашчанская | маёнтак Далосцы |- | Езярыйская | с. Езярышча |- | Камянецкая | маёнтак Заласелле |- | Магілянская | с. Магільна |- | Непаротаўская | с. Кіцкава |- | Прыхабская | маёнтак Прыхабы |- | Рыкаўская | маёнтак Рыкава |- | Сіназерская | с. Сіназер'е |- | Соінская | пас. [[Пустошка (горад)|Пустошка]] |- | Сутоцкая | [[Пагост (тып паселішча)|пагост]] Сутокі |- | Томсінская | с. Томсіна |- | Чайкінска-Жанвільная | пагост Чайкі |- | Чарнейская | в. Лозеўка |- | Шуміхінская | с. Алоль |- | Юсцінаўская | пагост Дзедзіна |} == Сучаснае становішча == У цяперашні час асноўная тэрыторыя былога Себежскага павета ўваходзіць у склад Пскоўскай вобласці [[Расія|Расійскай Федэрацыі]] (пераважна [[Себежскі раён]]), а невялікая частка, якая адышла ў 1920 годзе, — у склад Латвіі. == Вядомыя асобы == * [[Канстанцін Міхайлавіч Белавусаў]] (1907—1980) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] ў гады Вялікай Айчыннай вайны == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Аляксандр Валянцінавіч Ціхаміраў|Ціхаміраў А. В.]] |загаловак=Балтыйскі вектар у беларускай палітыцы ў 1916—1920 гг. |выданне=Журнал международного права и международных отношений |год=2001 |нумар=1 |старонкі=16—22 |ref=Ціхаміраў}} == Спасылкі == * [http://starye-karty.litera-ru.ru/uezd/vit_karta-sebezhskiy_uezd.html Старыя карты Себежскага павета на сайце «Литера Ру»] * [https://www.radzima.net/maps/guberniya-vitebskaya/uezd-sebezhskiy-1820-karta-large.jpg Мапа Себежскага павета (1820) на Radzima.net] * [http://rodmurmana.narod.ru/maps/Vitebsk_Sebezh_uezd.htm Мапа Себежскага павета на сайце Мурманскай радаводнай грамады] * [http://www.nobility.by/advices/church/orthodox/siebieski-paviet.shtml Праваслаўныя цэрквы Себежскага павета на сайце Згуртавання беларускай шляхты] {{Паветы Віцебскай губерні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паветы Віцебскай губерні]] [[Катэгорыя:Паветы Полацкай губерні]] [[Катэгорыя:Себежскі павет| ]] g1acmb3atj8rjdzd820dgq3gi6t6dv7 2 468759 5146240 5138144 2026-05-25T00:07:45Z SimondR 62742 /* */ 5146240 wikitext text/x-wiki {{babel|color=#fcfcfc|bordercolor=orange|uk|ru-5|it-4|sr-3|be-3|en-2|es-1|pt-br-1|sl-1|pl-1|hy-0}} Спіс створаных або значна дапоўненых артыкулаў па тэмах: [[Удзельнік:SimondR/Уклад]] (створана для ўласнай зручнасці). {{Userpage}} {| class="wikitable sortable" style="text-align: center; width: 100%;" |+ '''Армянскі праект: Прагрэс паводле моўным раздзелам''' |- ! style="width: 20%;" | Артыкул / Тэма ! {{Сцяг|BLR}} be ! {{Сцяг|SRB}} sr ! {{Сцяг|CRO}} hr ! {{Сцяг|BUL}} bg ! {{Сцяг|POL}} pl ! {{Сцяг|ITA}} it ! {{Сцяг|POR}} pt ! Каталонскай (ca) ! style="width: 25%;" | Нататкі |- | style="text-align: left;" | [[Армянская гіпотэза]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Этнагенез армян]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армяне]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянская палеаграфія]] | bgcolor="#ddffdd" | Створана | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянская мова]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Грабар]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Сярэднеармянская мова]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Заходнеармянская мова]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Усходнеармянская мова]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Амшэнскі дыялект]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Месроп Маштоц]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Гісторыя армянскай мовы]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянскі алфавіт]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Гісторыя Арменіі]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Урарту]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Эрэбуні]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Вялікая Арменія]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Малая Арменія]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Баграцідская Арменія]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Анійскае царства]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Візантыйская Арменія]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Кілікійская армянская дзяржава]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Першая Рэспубліка Арменія]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Арменія (гістарычны рэгіён)]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Заходняя Арменія]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Арцах]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армяне ў Візантыі]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Хачкар]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянская апостальская царква]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Сан-Ладзара-дэльі-Армені]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Ордэн мхітарыстаў]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Матэнадаран]] | | | | | | | | style="text-align: left;" | |- | style="text-align: left;" | [[Армянская мініяцюра]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Дудук]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянская міфалогія]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянская народная музыка]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянскі народны танец]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянскі тэатр]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянская архітэктура]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянскі дыван]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянскае народнае адзенне]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Генацыд армян]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Адмаўленне генацыду армян]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянафобія]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянскі нацыяналізм]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Дашнакцуцюн]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Цэхакранізм]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Арташэсіды]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Аршакуні]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Тыгран II]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянская кухня]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Харавац]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Мацун]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Спас (суп)]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Шароц]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Маўсес Харэнацы]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Гісторыя Арменіі (Маўсес Харэнацы)]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Ананія Шыракацы]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Грыгор Нарэкацы]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Кніга журботных песнапенняў (Грыгор Нарэкацы)]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Тыгран Петрасян]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Сяргей Параджанаў]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Іван Канстанцінавіч Айвазоўскі]] | | | | | | | | |} ovrc2psr0w05y6x8azfclbiywtalpar 0 472076 5146231 4782650 2026-05-24T22:47:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146231 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = хутар |беларуская назва = Азёрны |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет2 = Навасёлкаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} {{значэнні2|тып=тапонім|Азёрны}} '''Азёрны''' ({{lang-be-trans|Aziorny}}, {{lang-ru|Озёрный}}) — [[хутар]] у [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Навасёлкаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Навасёлкаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == Створаны ў 2010 годзе<ref>[http://pravo.by/pdf/2010-86/2010_86_9_30009.pdf «Об отнесении земель к категории сельского населенного пункта». Решение Пуховичского районного Совета депутатов от 29 января 2010 г. № 211] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201129083609/https://pravo.by/pdf/2010-86/2010_86_9_30009.pdf |date=29 лістапада 2020 }} {{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 2019 год — 3 жыхары<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Навасёлкаўскі сельсавет, Пухавіцкі раён}} [[Катэгорыя:Навасёлкаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] rk6zvabuyymy5yoqjfxowqklcz7wrca 0 472091 5146219 4700792 2026-05-24T22:21:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146219 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Азерскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Уздзенскі раён]] |Уключае = 15 населеных пунктаў |Сталіца = [[Возера (Уздзенскі раён)|Возера]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2588 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Азе́рскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Уздзенскі раён|Уздзенскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2008 г. вёска) [[Возера (Уздзенскі раён)|Возера]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага раёна]] [[Мінская акруга|Мінскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Самахвалавіцкім раёне БССР. З 18 студзеня 1931 года ў [[Койданаўскі раён|Койданаўскім раёне]], з 23 сакавіка 1932 года — у [[Койданаўскі нацыянальны польскі раён|Койданаўскім нацыянальным польскім раёне]], з 29 чэрвеня 1932 года — у [[Дзяржынскі раён|Дзяржынскім раёне]], з 31 ліпеня 1937 года — ва Уздзенскім раёне. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ва Уздзенскім раёне Мінскай вобласці. З 25 снежня 1962 года па 30 ліпеня 1966 года ў складзе Дзяржынскага раёна. 30 кастрычніка 2009 года ў склад новаўтворанага [[Дзешчанскі сельсавет|Дзешчанскага сельсавета]] перададзены 8 населеных пунктаў ([[Валодзькі (Уздзенскі раён)|Валодзькі]], [[Гарадзішча (Уздзенскі раён)|Гарадзішча]], [[Дзегцяное]], [[Дзешчанка]], [[Карма (Уздзенскі раён)|Карма]], [[Малая Дзешчанка]], [[Рабінаўка (Дзешчанскі сельсавет)|Рабінаўка]] і [[Ячанка]])<ref>[http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-307/2009-307(002-019).pdf&oldDocPage=3 Решение Минского областного Совета депутатов от 30 октября 2009 г. № 219 Об изменении административно-территориального устройства Минской области]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (23 населеныя пункты) — 2968 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=24 сакавіка 2024 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 89,3 % — [[беларусы]], 8,0 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года] </ref>; паводле перапісу 2019 года (15 населеных пунктаў) — 2588 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=24 сакавіка 2024 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Азерскі сельсавет}} {{Уздзенскі раён}} [[Катэгорыя:Азерскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Самахвалавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Дзяржынскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] kncz1upi8h1yohoglkq9om2zil28nez 0 518898 5146167 5069769 2026-05-24T19:01:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146167 wikitext text/x-wiki {{сайт |url = https://by.openlist.wiki/ |камерцыйны = Не |бягучы стан = актыўны }} '''Адкрыты спіс''' — [[Адкрытыя даныя|адкрытая]] шматмоўная [[база даных]] ахвяраў [[Рэпрэсіі ў БССР|палітычных рэпрэсій]] на тэрыторыі [[СССР]], створаная [[Расія|расійскім]] [[Дабрачыннасць|дабрачынным фондам]] «Працягні руку». База даных створана на рухавіку [[MediaWiki]], што дазваляе карыстальнікам рэдагаваць звесткі, дадаваць фотаздымкі і біяграфіі асоб. Тэкставыя матэрыялы публікуюцца па свабоднай ліцэнзіі [http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/legalcode Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported]. У 2016 годзе быў створаны раздзел на рускай мове<ref>[https://meduza.io/news/2016/04/28/opublikovan-otkrytyy-spisok-zhertv-politicheskih-repressiy-v-sssr Медуза. Опубликован «Открытый список» жертв политических репрессий в СССР]</ref>. У якасці асновы была была ўзята база даных «Ахвяры палітычнага тэрора ў СССР»<ref>{{Cite web |url=http://lists.memo.ru/ |title=База даных «Ахвяры палітычнага тэрора ў СССР» |access-date=19 верасня 2017 |archive-date=31 сакавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331114659/http://lists.memo.ru/ |url-status=dead }}</ref> таварыства [[Мемарыял (арганізацыя)|«Мемарыял»]]. На сярэдзіну 2017 года рускі раздзел сайта ўтрымліваў больш за 2,8 млн. фармуляраў рэпрэсаваных і з’яўляўся найбольшай з існуючых баз ахвяраў палітычнага тэрора ў СССР. З вясны 2017 года працуюць раздзелы на [[Беларуская мова|беларускай]], [[Украінская мова|украінскай]] і [[Грузінская мова|грузінскай]] мовах. == Гл. таксама == * [[Рэпрэсіі ў БССР]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://by.openlist.wiki Беларускі раздзел «Адкрытага спіса»] [[Катэгорыя:Рэпрэсіі ў БССР]] [[Катэгорыя:Сайты Беларусі]] [[Катэгорыя:Вікі-праекты]] tjdrc76gvx3nct2uxydmlgu943hq3y9 10 538156 5146381 4865093 2026-05-25T08:17:17Z Emilia Noah 155537 /* */ 5146381 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная паласа |загаловак = [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе]] |выява = [[Выява:Stade Roland Garros, Paris (Ank Kumar, Infosys) 07.jpg|120px]] |змест = * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1968|1968]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1969|1969]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1970|1970]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1971|1971]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1972|1972]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1973|1973]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1974|1974]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1975|1975]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1976|1976]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1977|1977]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1978|1978]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1979|1979]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1980|1980]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1981|1981]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1982|1982]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1983|1983]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1984|1984]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1985|1985]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1986|1986]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1987|1987]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1988|1988]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1989|1989]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1990|1990]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1991|1991]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1992|1992]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1993|1993]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1994|1994]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1995|1995]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1996|1996]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1997|1997]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1998|1998]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 1999|1999]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2000|2000]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2001|2001]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2002|2002]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2003|2003]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2004|2004]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2005|2005]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2006|2006]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2007|2007]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2008|2008]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2009|2009]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2010|2010]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2011|2011]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2012|2012]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2013|2013]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2014|2014]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2015|2015]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2016|2016]] * [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2017|2017]] * {{Не перакладзена 5|Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2018|2018|ru|Открытый чемпионат Франции по теннису 2018}} * {{Не перакладзена 5|Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2019|2019|ru|Открытый чемпионат Франции по теннису 2019}} * {{Не перакладзена 5|Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2020|2020|ru|Открытый чемпионат Франции по теннису 2020}} * {{Не перакладзена 5|Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2021|2021|ru|Открытый чемпионат Франции по теннису 2021}} * {{Не перакладзена 5|Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2022|2022|ru|Открытый чемпионат Франции по теннису 2022}} * {{Не перакладзена 5|Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2023|2023|ru|Открытый чемпионат Франции по теннису 2023}} *{{Не перакладзена 5|Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2024|2024|ru|Открытый чемпионат Франции по теннису 2024}} *{{Не перакладзена 5|Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2025|2025|ru|Открытый чемпионат Франции по теннису 2025}} *{{Не перакладзена 5|Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2026|2026|ru|Открытый чемпионат Франции по теннису 2026}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Тэнісныя турніры|Францыі]] </noinclude> pyywrqomk6tiweknu66upjb8lvipykh 0 539741 5146268 4617970 2026-05-25T03:39:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146268 wikitext text/x-wiki '''Алдувайская культура''' (алдаванская культура, галечная культура) — найбольш прымітыўная [[Археалагічная культура|культура]] апрацоўкі каменя, калі для атрымання вострага краю камень расколваецца звычайна проста напалову, без дадатковай дапрацоўкі. Узнікла каля 2,7 млн гадоў назад, знікла каля 1 млн гадоў таму. Першыя галечные прылады маглі ствараць яшчэ [[аўстралапітэкі]]<ref>[http://antropology.academic.ru/877/Олдувайская_культура Олдувайская культура]</ref>, апошнія — прадстаўнікі віду [[Homo erectus]]. [[Файл:Olduvai-Schlucht_Mike_Krüger_110126_1.jpg|злева|міні|Алдувай 2011]] Назва культуры дадзена па частцы [[Вялікая рыфтавая даліна|Усходне-Афрыканскай рыфтавай сістэмы]] — [[Алдувай|Алдувайскай цясніне]] ў [[Серэнгеці]] ([[Танзанія]]), у раёне кратэра [[Нгорангора]]. Тут [[Луіс Лікі|Луісам Лікі]] і яго жонкай [[Мэры Лікі|Мэры]] былі выяўленыя рэшткі шматслаёвых паселішчаў эпохі [[Палеаліт|палеаліту]]. Ніжнія пласты (каля 1,8—1,7 млн. гадоў назад) далі назву '''алдувайскай культуры'''. Тут былі знойдзеныя рэшткі [[Парантрап Бойса|зінджантрапа]] і [[Чалавек умелы|прэзінджантрапа]], а верхнія пласты, якія былі аднесены да [[шэльская культура|шэльскай]] і [[ашэльская культура|ашэльскай]] культураў, утрымлівалі рэшткі [[Пітэкантрап|алдувайскага пітэкантрапа]]<ref>[http://www.krugosvet.ru/articles/62/1006215/1006215a1.htm Лики] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081015071227/http://www.krugosvet.ru/articles/62/1006215/1006215a1.htm |date=15 кастрычніка 2008 }}&nbsp;// Энциклопедия «[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%80%D1%83%D0%B3%D0%BE%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82 Кругосвет]».</ref>. А ў 1960 годзе мужам і жонкай Лікі тут быў знойдзены [[чалавек умелы]]<ref>''Елинек, Ян'' Большой иллюстрированный атлас первобытного человека. / Пер. Е. Финштейна под ред. [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2,_%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B9_%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 В. П. Алексеева]. Прага: Артия, 1972, третье издание 1985, с. 55.</ref>. На падставе сваіх знаходак сям'я Лікі вылучыла [[Гіпотэза афрыканскага паходжання чалавека|гіпотэзу афрыканскага паходжання чалавека]] з першаснай лакалізацыяй у тым ліку і ў раёне [[Алдувай|Алдувайскай цясніны]]. У [[Кокіселе]], што на паўночна-заходнім беразе возера [[Туркана (возера)|Туркана]] ([[Кенія]]), таксама былі выяўленыя інструменты ашэльскага і алдувайскага тыпаў у адных і тых жа пластах жвіру, пяску і аргіліту узростам 1,76 млн гадоў. Дадзеныя знаходкі даюць магчымасць меркаваць, што да моманту, калі людзі алдувайскай культуры ўпершыню пачалі пакідаць Афрыку, ашэльская культура ўжо існавала<ref>[http://science.compulenta.ru/631780/ Почему древние люди покинули Африку без новейших гаджетов?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150816013444/http://science.compulenta.ru/631780/ |date=16 жніўня 2015 }} ''Компьюлента'', 1 сентября 2011</ref>. Самыя паўночныя стаянкі алдувайскай культуры Байрак і Крэцэшты знойдзены ў Малдове ў пойменных адкладах палеа-[[Днестр|Днястра]]<ref>[http://kunstkamera.ru/files/lib/978-5-88431-251-7/978-5-88431-251-7_09.pdf ''Анисюткин Н. К.'', ''Коваленко С. И.'', ''Бурлаку В. А.'', ''Очередной А. К.'', ''Чепалыга А. Л.'' Байраки — новая стоянка раннего палеолита на Нижнем Днестре]</ref><ref>[http://paleogeo.org/11_06_12020_2012.html ''Вишняцкий Л. Б.'' Этапы формирования геоэкологических ареалов как среды обитания и путей миграции архантропов в нижнем и среднем плейстоцене Кавказа и Восточной Европы, 2012.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181024014250/http://paleogeo.org/11_06_12020_2012.html |date=24 кастрычніка 2018 }}</ref>. <gallery perrow="3"> File:Pierre taillée Hadar Éthiopie fond.jpg| File:Chopper of Dmanisi.png| File:Chopping tool.gif| File:Oldowan tradition chopper.jpg| File:Canto tallado 1-Guelmim-Es Semara.jpg| </gallery> {{зноскі}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Антрапагенез]] [[Катэгорыя:Археалагічныя культуры Афрыкі]] [[Катэгорыя:Палеаліт]] [[Катэгорыя:Палеаліт Афрыкі]] r1qpbav6321ek531ao85gz26oajqg6g 0 547834 5146250 5117137 2026-05-25T01:37:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146250 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан |статус = Горад |беларуская назва = Актабэ |казахская назва = Ақтөбе |герб = Aktobe seal - 2.png |lat_deg = 50|lat_min = 18 |lon_deg = 57|lon_min = 10 |CoordScale = 125000 |рэгіён = Акцюбінская вобласць |рэгіён у табліцы = Акцюбінская вобласць{{!}}Акцюбінская |від раёна = Гарадская адміністрацыя |раён = Гарадская адміністрацыя Актабэ |раён у табліцы = Гарадская адміністрацыя Актабэ{{!}}Актабэ |дата заснавання = 1869 |ранейшыя імёны = Ак-Цюбе, Акцюбінск |статус з = 1891 |плошча = 297,39<ref name="коррект">{{cite web|url=http://akimataktobe.gov.kz/index.php/ru/novosti/item/773-v-aktobe-proshli-obshchestvennye-slushaniya-o-korrektirovke-generalnogo-plana-g-aktobe|title=В Актобе прошли общественные слушания о корректировке генерального плана г.Актобе|date=14 апреля 2014|publisher=Официальный сайт акимата Актобе|access-date=2015-04-14|archive-date=2015-03-24|archive-url=https://archive.today/20150324222106/http://akimataktobe.gov.kz/index.php/ru/novosti/item/773-v-aktobe-proshli-obshchestvennye-slushaniya-o-korrektirovke-generalnogo-plana-g-aktobe}}</ref> |вышыня цэнтра НП = 225<ref>{{кніга|аўтар=В. И. Соколов|загаловак=Справочник авиационного штурмана|спасылка=https://books.google.kz/books?id=VpE0AAAAIAAJ|выдавецтва=Военное выдавецтва|год=1957|старонкі=392|старонак=415}}</ref> |клімат = [[Рэзко кантынентальны клімат|рэзка кантынентальны]] |насельніцтва = {{Рост}} 417 471<ref name="Стат2017">{{Cite web|url=https://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT239673|title=Численность населения Республики Казахстан по областям, городам и районам на 1 октября 2017 года|publisher=Министерство национальной экономики Республики Казахстан. Комитет по статистике|access-date=31 студзеня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180223170100/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT239673|archive-date=23 лютага 2018|url-status=dead}}</ref> |год перапісу = 2017 |шчыльнасць = <small>горад:</small> 1404 чал./км²<br><small>гар. адм.:</small> 203 |агламерацыя = {{рост}} 473 913 чалавек (2017) |паштовыя індэксы = 030000—030021<ref name="индексы">{{cite web|url=http://aktobe.gov.kz/ru/node/3842|title=Почтовые индексы|publisher=Официальный сайт Акимата Актюбинской области|access-date=2015-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20150515010750/http://aktobe.gov.kz/ru/node/3842|archive-date=15 мая 2015|url-status=dead}}</ref> |КАТА = 151010000<ref>{{cite web|url=http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT228400|title=Классификатор административно-территориальных объектов|publisher=Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан|access-date=2017-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920043838/http://stat.gov.kz/getImg?id=ESTAT228400|archive-date=20 верасня 2017|url-status=dead}}</ref> |катэгорыя ў Commons = Aktobe |сайт = http://akimataktobe.gov.kz |мова сайта = kk |мова сайта 2 = ru }} '''Актабэ́''' (был. '''Акцю́бінск'''; {{lang-kk|Ақтөбе}} {{Audio-IPA|Kk-aktobe.ogg|[ɑqtøbe]}}) — горад у Заходнім [[Казахстан]]ё, адміністрацыйны цэнтр [[Акцюбінская вобласць|Акцюбінскай вобласці]] і [[Гарадская адміністрацыя Актабэ|аднайменнай гарадской адміністрацыі]]. Актабэ размешчаны на [[Заходні Казахстан|захадзе Казахстана]], у паўночнай частцы Акцюбінскай вобласці. Плошча — 297,39 км². У 1997 годзе ў веданне адміністрацыі горада перайшла тэрыторыя скасаванага [[Акцюбінскі раён|Акцюбінскага раёна]]. Плошча новага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ўтварэння, што залучае ў сябе сам горад і пяць суседніх [[Сельская акруга (Казахстан)|сельскіх акруг]], склала 2 338 км². У межах горада працякаюць рака [[Ілек (прыток Урала)|Ілек]] і некалькі яе [[прыток]]аў, блізка знаходзяцца [[Акцюбінскае вадасховішча|Акцюбінскае]] і [[Саздзінскае вадасховішча|Саздзінскае]] вадасховішчы. З прычыны знаходжання ва ўнутранай частцы [[Еўразія|Еўразіі]] і значнай аддаленасці ад акіянаў, клімат горада з’яўляецца рэзка [[Кантынентальны клімат|кантынентальным]]. Актабэ займае пятае месца сярод [[Гарады Казахстана|гарадоў Казахстана]] па ліку жыхароў і з’яўляецца самым буйным горадам Заходняга Казахстана. Насельніцтва — 417 471 чалавек (1 кастрычніка 2017 года)<ref name="Стат2017" />. Нацыянальны склад вельмі размаіты. Найболей шматлікія [[казахі]] (76,3 %) і [[рускія]] (16,89 %). Пераважнае [[Рэлігія ў Актабэ|веравызнанне гараджанаў]] — [[іслам]] і [[хрысціянства]]. У пяці сельскіх акругах, падначаленых гарадской адміністрацыі, жывуць 56 442 чалавекі. [[Актабінская агламерацыя]], якая ў будучыні павінна «змясціць» 1,3 млн чалавек, складаецца з некалькіх дзясяткаў населеных пунктаў блізка Актабэ. Горад быў заснаваны атрадам войскаў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] у [[1869]] годзе як умацаванне [[Ак-Цюбе]] на левым беразе ракі Ілек, у тым месцы, дзе ў яе справа ўпадае [[Каргалы (прыток Ілека)|Каргалы]]. 25 сакавіка 1891 года селішча атрымала статус [[Паветы Расіі|павятовага горада]] [[Тургайская вобласць (Расійская імперыя)|Тургайскай вобласці]] і было пераназвана ў Акцюбінск. У гады [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайны]] Акцюбінск стаў цэнтрам рэвалюцыйных сіл Тургайскага краю. Горад напераменку займалі войскі [[Белы рух|белых]] і [[Бальшавікі|бальшавікоў]]. У 1919 годзе ў Акцюбінску канчаткова ўсталявалася савецкая ўлада. У 1921 годзе горад стаў адміністрацыйным цэнтрам [[Акцюбінская губерня|Акцюбінскай губерні]]. Пасля скасавання губерні ў 1928 годзе — цэнтр [[Акцюбінская акруга|Акцюбінскай акругі]], з 1932 года — цэнтр наватворнай Акцюбінскай вобласці. Насельніцтва горада, як і рэгіёна ў цэлым, пацярпела ад [[Голад у Казахстане (1919—1922)|голаду ў 1920-х]] і ў [[Голад у Казахстане (1932—1933)|1930-х гадах]]. У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў Акцюбінску было арганізавана некалькі ваярскіх фармаванняў, у горад быў [[Эвакуацыя ў СССР падчас Вялікай Айчыннай вайны|эвакуяваны]] шэраг прадпрыемстваў з акупаваных частак СССР. У 1962—1964 гадах — цэнтр [[Заходне-Казахстанскі край|Заходне-Казахстанскага краю]]. З моманту [[Распад СССР|распаду СССР]] у 1991 годзе горад з’яўляецца цэнтрам Акцюбінскай вобласці ў складзе незалежнай [[Казахстан|Рэспублікі Казахстан]]. Сучасны Актабэ — адзін з найбуйнейшых індустрыйных і культурных цэнтраў краіны з развітай хімічнай, лёгкай і харчовай прамысловасцю. == Назва, афіцыйныя знакі == === Назва === [[Файл:Aktobe's coat of arms.jpg|міні|Герб і казахская назва горада на заездзе ў Актабэ.]] З 1891 года, калі ўмацаванне [[Ак-Цюбе]] ({{lang-ru-dor|Акъ-Тюбе}} ці ''Акъ-Тюбя'') стала павятовым горадам Расійскай імперыі, да 1999 года па-руску горад зваўся Актюбинск ''(Актюбинскъ)''. 11 сакавіка 1999 года ўказам прэзідэнта Казахстана [[Нурсултан Абішавіч Назарбаеў|Нурсултана Назарбаева]] назва горада на рускай мове была зменена на варыянт «Актабэ»<ref name="ukaz1999">{{артыкул|загаловак=Указ Президента Республики Казахстан О переименовании отдельных административно-территориальных единиц Жамбылской и Северо-Казахстанской областей и об изменении транскрипции названия города Актюбинска|выдавецтва=Казахстанская правда|спасылка=http://kp.kazpravda.kz/print/1008031200|год=12.03.1999|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213145435/http://kp.kazpravda.kz/print/1008031200|archive-date=13 снежня 2014}}</ref>, што адпавядае закону «Пра мовы» ад 11 ліпеня 1997 года, які абвяшчае: «Традыцыйныя казахскія назвы адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак, складнікаў населеных пунктаў, а таксама іншых фізіка-геаграфічных аб’ектаў на іншых мовах павінны перакладацца згодна правілам [[Транслітарацыя|транслітарацыі]]» Казахская назва горада ў яе сучаснай арфаграфічнай форме ''«Ақтөбе»'' існуе з 1940 года (калі для казахскай мовы быў прыняты алфавіт на грунце кірыліцы). Раней у 1929—1940 гадах гэта назва існавала на казахскім алфавіце на аснове лацінкі — [[Казахская пісьмовасць|яналіф]] — у форме ''Aqtɵbe''<ref>{{cite web|url=http://myaktobe.kz/wp-content/uploads/2014/07/АП-1934-7-9_15713-антивоенный-день.jpg|title=Страница из газеты «Актюбинская правда»|format=[[JPEG]]|access-date=2015-05-04|url-status=dead}}</ref>, а яшчэ раней — на казахскім алфавіце на аснове [[Персідская пісьмовасць|араба-персідскай пісьмовасці]] ў форме {{lang-ar2|اقتوبە}}<ref>{{cite web|url=http://myaktobe.kz/wp-content/uploads/2014/04/%D0%93%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B0-%D0%9A%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%B9-%D0%B7%D0%B0-1929-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B0%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82.pdf|title=Газета «Кедей/Kedej»|date=1929|access-date=2015-05-06|archive-date=4 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185412/http://myaktobe.kz/wp-content/uploads/2014/04/%D0%93%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B0-%D0%9A%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%B9-%D0%B7%D0%B0-1929-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0-%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B0%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82.pdf|url-status=dead}}</ref>. Цяпер казахская назва на аснове арабскай графікі выкарыстоўваецца<ref>Прыклады выкарыстання: * {{артыкул|загаловак=اقتوبە قالاسى مەن قىتايدىڭ قاراماي قالاسى اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناستىڭ ورناعاندىعى تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى|спасылка=http://www.inform.kz/arb/article/2389941|выдавецтва=Казинформ|lang=kk|год=27.06.2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518214928/http://www.inform.kz/arb/article/2389941|archive-date=18 мая 2015}} * {{cite web|url=http://kazakh.people.com.cn/155423/15159699.html|title=قازاقستان: اقتوبە قالاسىندا تۋىلعان جانكەشتى جارىلىس دەلوسىنىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ىستەر بويىنشا ارىز بەرىلدى|date=2011.05.19|publisher=www.kazakh.people.com.cn|lang=kk|access-date=2015-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518101707/http://kazakh.people.com.cn/155423/15159699.html|archive-date=18 мая 2015|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.elarna.com/koru.php?turi=13&id=421753|title=اقتوبە پوليتسەيلەرى فاشيستەر بەلگىسىن سالعان ادامدى تاپتى|date=2015.05.05|publisher=www.elarna.com|lang=kk|access-date=2015-05-06}}</ref> інфармацыйнымі рэсурсамі на казахскай мове, якія арыентаваны на [[Казахі ў Кітаі|казахаў Кітая]] (найбуйнейшая замежная казахская абшчына) і краін Блізкага і Сярэдняга Усходу, якія працягваюць выкарыстоўваць традыцыйны алфавіт. Назва горада, утвораная са слоў ''ақ'' (ад {{lang-trk|aq}} — белы{{sfn|Древнетюркский словарь|1969|с=48}}) і ''төбе'' (''töpü ''— узгорак{{sfn|Древнетюркский словарь|1969|с=580}}), значыць «белы ўзгорак»<ref>{{кніга|частка=Актюбинск|загаловак=Географические названия мира: Топонимический словарь|адказны=Поспелов Е. М.|месца={{М.}}|выдавецтва=АСТ|год=2001}}</ref>. Па гэтай прычыне Актабэ часам звалі «Горад на белым узгорку»<ref>{{кніга|аўтар=В. В. Мунтаниол|частка=Мой город на белом холме|загаловак=Ты виноват уж тем, что немец|спасылка=http://www.rusdeutsch-panorama.ru/article.php?mode=view&site_id=34&own_menu_id=57597|том=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20150706085421/http://www.rusdeutsch-panorama.ru/article.php?mode=view&site_id=34&own_menu_id=57597|archive-date=6 ліпеня 2015}}</ref> або «Белавяршынск» ''(Бѣловершинскъ)''<ref>{{артыкул|загаловак=Изъ давней хроники Бѣловершинска|выданне=Актюбинский городской вѣстник|выдавецтва=Культура|год=17 декабря 1913|нумар=5|старонкі=5—8}}</ref>. Слова ''ақ'' у казахскай мове, апроч значэння «[[Белы колер|белы]]», таксама азначае «неапаганены», «чысты», «нявінны»<ref>{{кніга|загаловак=Словарь литературного казахского языка. В пятнадцати томах|арыгінал=Қазақ әдеби тілінің сөздігі. Он бес томдық|спасылка=http://www.madenimura.kz/kk/culture-legacy/books/book/kazak-edebi-tilinin-sozdigi?category=all&page=212|месца=Алма-Ата|год=2006|том=I (А — А)|старонкі=212|старонак=752|isbn=9965-17-348-6|archive-url=https://web.archive.org/web/20170810170127/http://www.madenimura.kz/kk/culture-legacy/books/book/kazak-edebi-tilinin-sozdigi?category=all&page=212|archive-date=10 жніўня 2017}}</ref>. === Герб === {{main|Герб Актабэ}} [[Файл:Aktobe seal - 2.png|100px|міні]] Першы [[герб]] Актабэ быў зацверджаны 18 кастрычніка 1968 года (аўтар: С. Т. Сіманаў). Праз 20 гадоў, 24 снежня 1988 года гарадскі савет народных дэпутатаў прыняў новы герб па праекце мастака М. Ф. Луцына. У 1998 годзе, да 130-годдзя з дня заснавання Актабэ, быў абвешчаны конкурс на новы герб горада. Журы, што складалася з навукоўцаў, архітэктараў і прадстаўнікоў СМІ, з 50 конкурсных прац прызнала лепшым эскіз акцюбінскага мастака, члена саюза мастакоў Казахстана Сагінтая Алімбетава. Герб быў афіцыйна зацверджаны на 23-й сесіі гарадскога масліхата 24 ліпеня 1998 года. Герб мае [[круг]]лую форму, сімвалізуючую «вечнасць светабудовы». Надпіс «Ақтөбе» зроблены [[Белы колер|белым колерам]] — колерам «чысціні і святасці», арнаменты [[Блакітны колер|блакітнага колеру]] азначаюць «вечны рух вады», а арнаменты [[Чырвоны колер|чырвонага колеру]] — стылізаваныя цюльпаны (цюльпан — неафіцыйны знак горада<ref>{{артыкул|аўтар=Гульсым Назарбаева|загаловак=С любовью из Актобе|спасылка=http://www.avestnik.kz/obshchestvo/item/17915-s-lyubovyu-iz-aktobe|год=8 апреля 2010}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.meta.kz/317348-novaja-doroga-izbavit-voditelejj-ot-probok-i.html|title=Новая дорога избавит водителей от пробок и поможет снизить количество дорожных аварий|date=2009-08-13|publisher=Meta.kz|access-date=8 лістапада 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200124010945/http://meta.kz/317348-novaja-doroga-izbavit-voditelejj-ot-probok-i.html |archive-date=24 студзеня 2020 |url-status=dead }}</ref>). У цэнтры герба намалявана крылатая істота з арлінай галавой ([[Грыфоны|грыфон]])<ref>{{cite web|url=http://aktobe.gov.kz/ru/node/6111|title=Ответ акимата города|date=28.03.2013|publisher=Официальный сайт Акимата Актюбинской области|access-date=2015-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150706170649/http://aktobe.gov.kz/ru/node/6111|archive-date=2015-07-06}}</ref>. == Фізіка-геаграфічная характарыстыка == === Геаграфічнае становішча === [[Файл:Aktobe (Kazakhstan), satellite image 2017-09-07.jpg|thumb|350px|Касмічны здымак Актабэ і яго наваколля, атрыманы 7 верасня 2017 года са спадарожніка [[Еўрапейскае касмічнае агенцтва|ЕКА]] [[Sentinel-2]]]] [[Геаграфічныя каардынаты]] горада — {{coord|50|18|00|N|57|10|00|E|type:city(400000)_region:KZ|display=inline|yandex=1}}<ref>{{кніга|загаловак=Reference World Atlas|спасылка=https://books.google.kz/books?id=ESXyAAAAQBAJ|выдавецтва=Penguin|год=2013|pages=214|allpages=408|isbn=9781465421180}}</ref>. Горад размешчаны ў паўночнай частцы [[Акцюбінская вобласць|Акцюбінскай вобласці]], па абодвух берагах{{efn|У наш час у межах горада знаходзяцца абодва берагі Ілека, хоць спрадвечна горад быў заснаваны на левым беразе.}} левага прытоку [[Урал (рака)|Урала]] — ракі [[Ілек (прыток Урала)|Ілек]], у тым месцы, дзе ў яе западае рака [[Каргалы (прыток Ілека)|Каргалы]]<ref>{{кніга|загаловак=Казахская ССР|спасылка=https://books.google.kz/books?id=EYg7AAAAMAAJ|адказны=О. Р. Назаревский|выдавецтва=Государственное издательство географической литературы|год=1957|старонкі=659|старонак=733}}</ref>; у цэнтральнай частцы Падуральскага [[плато]], што ўяўлялае сабой раўніну вышынёй 250—400 м{{sfn|Топонимика Казахстана|2010|с=79}}. Характэрнай рысай Падуральскага плато з’яўляецца то, што пад глебамі залягае [[Мелавы перыяд|мелавы]] мінеральны субстрат (у зніжэннях перакрыты [[палеаген]]авымі глінамі), што прыводзіць да таго, што ў месцах, у якіх у выніку эрозіі быў разбураны глебавы пласт, агаляюцца белоцветные мелавыя адклады<ref>{{кніга|аўтар=Почвенный институт имени В. В. Докучаева|загаловак=Почвенно-географическое районирование СССР в связи с сельскохозяйственным использованием земель|выдавецтва=Изд-во Академии наук СССР|год=1962}}</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Мікалай Дзмітрыевіч Кузняцоў]] (1911—1995) — вучоны і канструктар авіяцыйных [[Рэактыўны рухавік|рэактыўных рухавікоў]], двойчы [[Герой Сацыялістычнай Працы]]. * [[Станіслаў Фёдаравіч Самбук]] (нар. 1948) — беларускі [[архітэктар]]. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin|2}} * {{кніга|загаловак=История Казахской ССР с древнейших времён до наших дней в пяти томах|адказны=А. Н. Нусупбеков (гл. ред.) и др.|месца=Алма-Ата|выдавецтва=Наука|год=1977|том=1|старонак=579|ref=История Казахской ССР}} * {{кніга|загаловак=Топонимика Казахстана. Энциклопедический справочник|месца=Алма-Ата|выдавецтва=Аруна Ltd.|год=2010|старонак=816|isbn=9965-26-330-2|ref=Топонимика Казахстана}} * {{кніга|частка=[http://www.madenimura.kz/ru/culture-legacy/books/book/kazahstan-nacionalnaa-enciklopedia-1-tom?category=all&page=158 Актобе|загаловак=Казахстан. Национальная энциклопедия|месца=Алматы|выдавецтва=«Қазақ энциклопедиясы»|год=2004|isbn=9965-9389-9-7|ref=Казахстан. Национальная энциклопедия}} * {{кніга|аўтар=А. А. Кауфман|загаловак=Переселенцы-арендаторы Тургайской области (2-я часть)|спасылка=http://myaktobe.kz/wp-content/uploads/2013/09/%D0%9A%D0%B0%D1%83%D1%84%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%90.%D0%90.-%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%86%D1%8B-%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B-%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.-%D1%87.2-%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B5.-1897-%D0%B3%D0%BE%D0%B4.pdf|месца=СПб|выдавецтва=Типография В. Безобразова и Комп.|год=1897|ref=Переселенцы-арендаторы Тургайской области|archive-date=4 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304210608/http://myaktobe.kz/wp-content/uploads/2013/09/%D0%9A%D0%B0%D1%83%D1%84%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%90.%D0%90.-%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%86%D1%8B-%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B-%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8.-%D1%87.2-%D0%9E%D1%82%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B5.-1897-%D0%B3%D0%BE%D0%B4.pdf}} * {{кніга|аўтар=И. Еловскій|загаловак=Голодный поход Оренбургской арміи|спасылка=http://myaktobe.kz/wp-content/uploads/2013/09/%D0%95%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%98.-%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BF%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%B4-%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%B8-1921.pdf|месца=Пекин|выдавецтва=Типография Успенского монастыря при Русской Духовной миссии|год=1921|ref=Голодный поход Оренбургской арміи|archive-date=10 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160310144525/http://myaktobe.kz/wp-content/uploads/2013/09/%D0%95%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%98.-%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BF%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%B4-%D0%9E%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9-%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%B8-1921.pdf}} * {{кніга|загаловак= Известные имена| адказны = Сост. Е. Ж. Курманбеков| месца= Актобе|выдавецтва = ОАО «Полиграфия»| год= 1999| старонак= 270|isbn= 5-7667-9244-1| тыраж= 2000|ref= Известные имена}} * {{кніга|аўтар=[[:en:Paul Brummell|Paul Brummell]]|загаловак=Kazakhstan: The Bradt Travel Guide|выдавецтва=Bradt Travel Guides|спасылка=https://books.google.kz/books?id=-2ZAp-TgaSMC|год=2008|allpages=408|isbn=9781841622347|ref=Paul Brummell}} * {{артыкул|аўтар=Мурзатаева М.|загаловак=Сравнительная характеристика климата Уральска и Актобе|спасылка=http://library.wksu.kz/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=5066&Itemid=2&lang=ru|выдавецтва=ЗКГУ им. М. Утемисова|год=2014|ref=Мурзатаева М.|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223213741/https://library.wksu.kz/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=5066&Itemid=2&lang=ru|archive-date=23 лютага 2017}} * {{кніга|загаловак=Актюбинская область. Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|месца=Астана|год=2011|том=1|ref=Итоги Национальной переписи. — Т. 1}} * {{кніга|загаловак=Актюбинская область. Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|спасылка=http://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032653|месца=Астана|год=2011|том=2|ref=Итоги Национальной переписи. — Т. 2|archive-url=https://web.archive.org/web/20141219031734/http://www.stat.gov.kz/getImg?id=WC16200032653|archive-date=19 снежня 2014}} * {{кніга|загаловак=Актюбинская область. Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|месца=Астана|год=2011|том=3|ref=Итоги Национальной переписи. — Т. 3}} * {{кніга|аўтар=Н. И. Журин|загаловак=Сверяя шаг по Ильичу (коренные преобразования в экономике и культуре Актюбинской области за годы Советской власти)|спасылка=https://books.google.kz/books?id=mVo8AAAAMAAJ|выдавецтва=Казахстан|год=1969|старонак=206|ref=Н. И. Журин}} * {{кніга|аўтар=Институт географии (Академия наук СССР)|загаловак=Казахская ССР: экономико-географическая характеристика|спасылка=https://books.google.kz/books?id=hSMzAAAAIAAJ|адказны=Ред.: О. Р. Назаревский|выдавецтва=Государственное выдавецтва географической литературы|год=1957|старонак=733|ref=Казахская ССР: экономико-географическая характеристика}} * {{кніга|аўтар=Б. С. Каррыев, М. Б. Айдарханов, Е. К. Балафанов|загаловак=Всемирное Интервидение: Основы информационной культуры|спасылка=http://www.unesco.kz/publications/ci/2006/ifap/world-intervision-rus.pdf|месца=Алма-Ата|выдавецтва=SIBIS|год=2006|старонак=403|isbn=9789965952821|ref=Всемирное Интервидение|archive-date=7 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307200720/http://www.unesco.kz/publications/ci/2006/ifap/world-intervision-rus.pdf}} * {{кніга|аўтар=Bradley Mayhew, Greg Bloom, Paul Clammer, Michael Kohn|загаловак=Central Asia|спасылка=https://books.google.kz/books?id=B9m-hrsrtfYC|выдавецтва=Lonely Planet|год=2010|allpages=564|isbn=9781741791488|ref=Central Asia}} * {{кніга|загаловак=Древнетюркский словарь|месца=Ленинград|выдавецтва=Наука|год=1969|ref=Древнетюркский словарь}} * {{кніга|аўтар=Айпеисова С. А.|загаловак=Конспект флоры Актюбинского флористического округа|месца=Актобе|год=2012|старонак=175|isbn=9965-631-71-9|ref=Айпеисова С. А.}} * {{кніга|аўтар=Афанасьев А. В.|загаловак=Зоогеография Казахстана: на основе распространения млекопитающих|спасылка=https://books.google.kz/books?id=C2goAQAAIAAJ|выдавецтва=выдавецтва Академии наук Казахской ССР|год=1960|старонак=258|ref=Афанасьев А. В.}} {{refend}} == Дадатковая літаратура == * {{кніга|загаловак=Ақтөбе: Энциклопедия|адказны=глав. ред. Тажибаев М. К.|месца=Актобе|выдавецтва=Отандастар-Полиграфия|год=2001|старонак=748|isbn=5-628-02634-4}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Актюбинск}} * {{cite web|url=http://myaktobe.kz|title=История Актюбинской области|description=Хроника региона в документах, исследованиях, фотографиях. Ушедшее время во всех подробностях|access-date=2015-04-25}} {{Акцюбінская вобласць}} [[Катэгорыя:Гарады Акцюбінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Актабэ| ]] pr7hffsircwe7nk9o8oe4npc4skhvoo 0 567564 5146327 5130992 2026-05-25T05:52:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146327 wikitext text/x-wiki {{Вікіфікацыя}} {{Музыкант | Імя = Алег Молчан | Выява = | Поўнае імя = Алег Уладзіміравіч Молчан | Гады = | Нацыянальнасць = | Краіна = [[СССР]] → [[Беларусь]] | Прафесіі = | Інструменты = раяль, электра піяніна, сінтэзатар і інш. клавішныя | Жанры = джаз, эстрада, поп, фолк-поп, інструментальная, акадэмічная, харавая музыка }} '''Алег Уладзіміравіч Молчан''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі кампазітар, піяніст, прадзюсар, грамадскі дзеяч. == Біяграфія == Нарадзіўся 11 красавіка 1965 года ў [[Мінск]]у ў сям’і прафесійнага музыкі. У 1983 годзе скончыў [[Рэспубліканская гімназія-каледж пры Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі|сярэднюю спецыяльную музычную школу пры Беларускай дзяржаўнай кансерваторыі]] (ССМШ) па класе харавога дырыжыравання. У школе спяваў у хоры хлопчыкаў пад кіраўніцтвам Ігара Жураўленкі, у складе якога выступаў на розных прэстыжных пляцоўках: [[Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь|Вялікі тэатр оперы і балета Беларусі]], Домскі сабор, [[Эрмітаж]], харавыя фестывалі ў [[Тарту]]<ref name="cult">[https://naviny.by/rubrics/culture/2015/04/10/ic_articles_117_188651 Минск молодости нашей. Олег Молчан и Ирина Видова — один город на двоих]</ref>. У восем гадоў дэбютаваў як кампазітар — напісаў і сыграў невялікую п’еску. Кумірамі школьніка былі кампазітары [[Яўген Глебаў]], [[Райманд Паўлс]], [[Куінсі Джонс]], піяніст [[Оскар Пітэрсан]], група [[Queen]]. Пасля заканчэння ССМШ супрацоўнічаў з рознымі музычнымі калектывамі і граў сольныя праграмы. У 1983 годзе працаваў у рэстаране «Юбілейны» ў Мінску спачатку ў канцэртнай праграме ў якасці піяніста, потым — у ансамблі<ref name="cult"/>. У 1985—1987 гадах праходзіў тэрміновую ваенную службу ў ансамблі песні і танца Белпалка (цяпер — [[Узорна-паказальны аркестр унутраных войскаў МУС Беларусі]]). У складзе гэтага калектыву ўдзельнічаў у канцэртах у [[Зона адчужэння Чарнобыльскай АЭС|30-кіламетровай зоне Чарнобыльскай АЭС]]. У войску напісаны харавы цыкл на вершы Янкі Купалы «Я нясу вам дар» (выканаўца — [[Акадэмічны хор Белтэлерадыёкампаніі]]<ref>{{Cite web |url=https://philharmonic.by/ru/concert/akademicheskiy-hor-nacionalnoy-gosudarstvennoy-teleradiokompanii-respubliki-belarus |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archive-date=18 ліпеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718144832/https://philharmonic.by/ru/concert/akademicheskiy-hor-nacionalnoy-gosudarstvennoy-teleradiokompanii-respubliki-belarus |url-status=dead }}</ref>, дырыжор А. Саўрыцкі; Дзяржаўная акадэмічная капэла імя Р. Шырмы п/к Л. Яфімавай; Мінскі камерны хор п/к Н. Міхайлавай).<ref>{{Cite web |url=http://www.choirbgam.by/wp-content/uploads/2011/01/%D0%90.%D0%9C%D0%BE%D1%83%D1%87%D0%B0%D0%BD-%D0%94%D0%B7%D0%B2%D0%B5-%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%96.pdf |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140719232133/http://www.choirbgam.by/wp-content/uploads/2011/01/%D0%90.%D0%9C%D0%BE%D1%83%D1%87%D0%B0%D0%BD-%D0%94%D0%B7%D0%B2%D0%B5-%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%96.pdf |archivedate=19 ліпеня 2014 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.choirbgam.by/wp-content/uploads/2011/01/O_Molchan_U_zyalyonym_sadochku.pdf |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180718144849/http://www.choirbgam.by/wp-content/uploads/2011/01/O_Molchan_U_zyalyonym_sadochku.pdf |archivedate=18 ліпеня 2018 |url-status=dead }}</ref>. Пасля дэмабілізацыі працаваў у Белдзяржфілармоніі кіраўніком вакальна-інструментальнага ансамбля «Асарці», паралельна займаўся аранжыроўкамі твораў і кампазітарскай дзейнасцю. У гэты перыяд у выдавецтве «Мастацтва» выйшлі яго першыя нотныя творы — «Рэгтайм», «Накцюрн» і «Чыпаліна». З 1987 года актыўна супрацоўнічаў як аўтар і аранжыроўшчык з вядучымі калектывамі і артыстамі. У прыватнасці, для аркестра пад кіраўніцтвам [[Міхаіл Фінберг|Міхаіла Фінберга]] сумесна з паэтэсай Валянцінай Аколавай стварыў песенны цыкл «На рацэ Прыманцы». З 1989 года па запрашэнні [[народны артыст СССР|народнага артыста СССР]] [[Уладзімір Мулявін|Уладзіміра Мулявіна]] працаваў ў ансамблі «[[Песняры]]» ў якасці піяніста, аранжыроўшчыка і кампазітара, а ў 1997 годзе прызначаны на пасаду музычнага кіраўніка калектыву (раней такой пасады ў штаце ансамбля не існавала)<ref name="cult"/>. У 1991 годзе паступіў у [[Беларуская дзяржаўная кансерваторыя|Беларускую дзяржаўную кансерваторыю]] на спецыяльнасць «Кампазіцыя» ў клас прафесара [[Андрэй Мдзівані|Андрэя Мдзівані]]. Памёр 26 кастрычніка 2019 года ў Жэневе<ref>https://naviny.by/article/20191026/1572120953-oleg-molchan-muzykant-i-chelovek</ref>. Пахаваны ў Мінску на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках]]. == Творчая дзейнасць == Дэбютам Алега Молчана ў «Песнярах» стала праграма «Ave sole, альбо Слова Скарыны»<ref>https://youtube.com/watch?v=oRB86t0cusE</ref>, напісаная ў суаўтарстве з паэтам-песеннікам Аляксандрам Лягчылавым. Менавіта яе знакаміты ансамбль не проста ўзяў у рэпертуар, а выканаў на канцэрце да свайго 20-гадовага юбілею. Гэтая праграма была адзначана і на рэспубліканскім конкурсе кампазітараў да 500-годдзя Францыска Скарыны: Алег Молчан быў уганараваны званнем лаўрэата ў намінацыі «Буйная форма». Алег Молчан унёс вялікі ўклад у стварэнне рэпертуару<ref>http://rusradio.by/index.php?option=com_content&task=view&id=340 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180718144825/http://rusradio.by/index.php?option=com_content&task=view&id=340 |date=18 ліпеня 2018 }}</ref> ВІА «Песняры» — гэта і яго аўтарскія<ref>https://naviny.by/rubrics/culture/2010/01/29/ic_media_video_117_3854 </ref> песні, і аранжыроўкі твораў Уладзіміра Мулявіна. Адзін з самых значных творчых праектаў «песняроўскага» перыяду Алега Молчана — праграма «Вянок». Працуючы над гэтай праграмай, Алегу Молчану давялося рабіць выбар: навучанне ў кансерваторыі або «Песняры». Як прызнаўся сам кампазітар, тады не было нават часу пахадайнічаць пра акадэмічны адпачынак, і з кансерваторыяй прыйшлося развітацца. У 1994 годзе «Песняры» шырока адзначылі 25-годдзе калектыву. Да юбілейнай праграмы «Голас душы» Алег Молчан рабіў аранжыроўкі, таксама прагучалі і яго аўтарскія творы: «Обманите меня»<ref>https://youtube.com/watch?v=jIa---pPzwU </ref>., «Кума»<ref>https://youtube.com/watch?v=CBqIg8gg5Qw </ref>, «Хрыстос уваскрос», «Малітва», новая версія<ref>https://youtube.com/watch?v=rwiDWd1StHs </ref> «Купалінкі» a cappella. У 1996 годзе Алег Молчан сумесна з Уладзімірам Мулявіным працуе над стварэннем праграмы «Казацкая вольнасць», у якую ўвайшлі яго песенныя кампазіцыі на вершы Уладзіміра Някляева («Гуляй, казак»<ref>https://youtube.com/watch?v=pdrvzL4ACnM</ref>, «Ой, вы други»<ref>https://youtube.com/watch?v=sGKDC9XvcRM</ref> і апрацоўкі народных песень («Распрягайте, хлопцы, коней»). Алег Молчан прымаў удзел у запісе юбілейнага дыску «Песняроў» (1994)<ref>http://vma-pesnyary.com/discograph/cd.php</ref> на студыі Polygram (Галандыя) у якасці піяніста, кампазітара і аранжыроўшчыка. Многія песні, напісаныя Алегам Молчанам у «Песнярах», ужо належаць да сучаснай песеннай класікі. Маладыя артысты ўключаюць іх у свой рэпертуар і перамагаюць з імі на прэстыжных музычных конкурсах. Вяршыняй творчасці Алега Молчана ў «Песнярах» лічыцца песня на вершы Янкі Купалы «Малітва»<ref>https://youtube.com/watch?v=s_MFnZXICTQ</ref>, якую ўзяў у свой рэпертуар Уладзімір Мулявін. Фактычна з першага выканання публіка ўспрыняла яе як духоўны гімн Беларусі. Пасля смерці першага выканаўцы кампазітар стварыў некалькі версій «Малітвы». Твор неаднаразова гучаў у канцэртах да Дня незалежнасці Рэспублікі Беларусь (выканаўцы: Аляксандр Ціхановіч, Ядзвіга Паплаўская, Ірына Відава, вакальны гурт «Чысты голас», Алёна Ланская); падчас урачыстай цырымоніі «Малітва за Беларусь»<ref>https://youtube.com/watch?v=6tV_Efvw4nk</ref> з удзелам прэзідэнта і кіраўнікоў усіх канфесій у Храме-помніку Усіх Святых; на аўтарскіх канцэртах Алега Молчана ў Палацы Рэспублікі і на Нацыянальным фестывалі<ref>https://youtube.com/watch?v=sZ3VmdtPHGM</ref> беларускай песні і паэзіі ў Маладзечне. Алег Молчан напісаў харавую партытуру «Малітвы» для архіерэйскага хору Мінскага Свята-Духава кафедральнага сабора<ref>https://www.youtube.com/watch?v=4k2UpguabU0</ref> (рэгент Віталь Сабалеўскі), прэм’ернае выкананне якой адбылося на ХХVII Маскоўскім Велікодным фестывалі ў 2018 годзе. У 2000 годзе Алег Молчан звольніўся з «Песняроў» і стварыў студыю гуказапісу пры Беларускім саюзе кампазітараў. Вядомая прымаўка «Таленавіты чалавек таленавіты ва ўсім» ў поўнай меры адносіцца да Алега Молчана. У 2001 годзе ён быў запрошаны ў Дзяржаўны камітэт па справах моладзі на пасаду начальніка ўпраўлення па працы з творчай моладдзю ў РУП «Ювентус». Тут ён бліскуча спраўляўся з пастаўленымі задачамі і на высокім узроўні праводзіў шматлікія творчыя мерапрыемствы, у тым ліку фэстываль «За Саюз» у якасці мастацкага кіраўніка. З 1994 года Алег Молчан цесна супрацоўнічаў у якасці кампазітара і музычнага прадзюсара са спявачкай Ірынай Відавай<ref>http://www.irinavidova.com/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180718174353/http://www.irinavidova.com/ |date=18 ліпеня 2018 }}</ref>. Гэты тандэм раскрыў яшчэ адну яркую грань таленту кампазітара: яго «модныя» песні сталі сапраўднымі хітамі і знаходзяцца ў гарачай ратацыі вядучых радыёстанцый. У 2006 годзе Ірына Відава з песняй «Думала» стала лаўрэатам радыёпрэміі «Залатое вуха»<ref>{{Cite web |url=https://news.tut.by/culture/65849.html |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archive-date=21 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190721151038/https://news.tut.by/culture/65849.html |url-status=dead }}</ref>, а ў 2011 годзе з песняй «У апошні раз» атрымала прыз глядацкіх сімпатый Нацыянальнай музычнай прэміі ў галіне эстрады<ref>https://www.sb.by/articles/natsionalnoy-muzykalnoy-premii-v-nominatsii-priz-zritelskikh-simpatiy-udostoena-irina-vidova.html </ref>. Абедзве песні напісаў Алег Молчан на словы Ірыны Відавай. Брэнд «Песняры», створаны Уладзімірам Мулявіным, настолькі магутны, што па вялікім рахунку нікому з музыкаў гэтага калектыву не ўдалося зрабіць кар’еру па-за межамі ансамбля. Нікому, акрамя Алега Молчана. Яго таленту і бязмежных здольнасцяў хапае для таго, каб ісці наперад, а не ехаць у карэце мінулага, няхай і самай лепшай. Новыя песні Алега Молчана гучаць зусім не «па-песняроўску», але, як і калісьці, становяцца хітамі ў дзень прэм’еры. Так было з кампазіцыямі «Родныя песні»<ref>https://youtube.com/watch?v=d7mG_4JmFC8 </ref>, «Дзве таполі»<ref>https://youtube.com/watch?v=tE9XraO11fQ </ref>, «Песня мая»<ref>https://youtube.com/watch?v=TmVd6T9ji2Q </ref> на вершы Янкі Купалы, «Карабель маёй краіны»<ref>https://youtube.com/watch?v=iqDkrI5K2e4</ref> на вершы Алеся Ліпая. «Будуць новыя песні на вершы нашых класікаў і сучаснікаў, — казаў Алег Молчан у адным з інтэрв’ю. — Не бачу сябе ў адрыве ад беларускай песні, беларускай культуры, таму што я сам — беларус»<ref>https://naviny.by/article/20180113/1515844419-oleg-molchan-ne-vizhu-sebya-v-otryve-ot-belorusskoy-pesni </ref>. Алег Молчан складаў музыку для тэатра<ref>{{Cite web |url=https://www.rustheatre.by/repert/spektakl/47-show.html |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archive-date=18 ліпеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718144938/https://www.rustheatre.by/repert/spektakl/47-show.html |url-status=dead }}</ref>, паспяхова працуе ў сегменце камерцыйнай музыкі<ref>http://director.by/home/sobytiya-delovoj-zhizni/5617-osobennosti-natsionalnogo-shou-biznesa </ref>: піша застаўкі для радыё і тэлебачання<ref>http://www.irinavidova.com/reklamnaia_muzika {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180718144736/http://www.irinavidova.com/reklamnaia_muzika |date=18 ліпеня 2018 }}</ref> («Рускае радыё», «[[Радыус-FM]]»), у тым ліку замежнага; музычную рэкламу («5 элемент», «Белшына»<ref>{{Cite web |url=http://excellent.by/wemake/video/Belchina |title=Архіўная копія |access-date=27 ліпеня 2018 |archive-date=18 ліпеня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718145016/http://excellent.by/wemake/video/Belchina |url-status=dead }}</ref>, «Вem Bohnbau»); гімны карпарацый («Белтэлекам»)<ref>https://beltelecom.by/gimn-rup-beltelekom {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180725012743/http://beltelecom.by/gimn-rup-beltelekom |date=25 ліпеня 2018 }}</ref>). Алег Молчан — актыўна працуючы кампазітар, і што важна, яго песні запатрабаваныя ў выканаўцаў. Менавіта таму ён адзін з нямногіх беларускіх кампазітараў, у творчым багажы якога чатыры аўтарскія канцэрты з удзелам папулярных артыстаў эстрады: 2008 год — «Родныя песнi»<ref>https://naviny.by/rubrics/culture/2008/05/29/ic_articles_117_157305 </ref> ў Белдзяржфілармоніі; 2010 год — да 25-годдзя<ref>https://naviny.by/rubrics/culture/2010/10/18/ic_news_117_356867 </ref> творчай дзейнасці «Алег Молчан збірае сяброў»<ref> https://www.sb.by/articles/est-muzyka-dlya-nog-a-est-dlya-dushi.html </ref> ў Палацы Рэспублікі; 2015 год — юбілейны аўтарскі канцэрт «Песня мая» на фестывалі беларускай песні і паэзіі ў Маладзечна<ref>http://www.ctv.by/oleg-molchan-kompozitor-muzykalnyy-prodyuser-ne-mozhet-byt-lyogkoy-sudby-u-tvorcheskogo-cheloveka {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180718174459/http://www.ctv.by/oleg-molchan-kompozitor-muzykalnyy-prodyuser-ne-mozhet-byt-lyogkoy-sudby-u-tvorcheskogo-cheloveka |date=18 ліпеня 2018 }}</ref>; 2016 год — «Малітва» ў Белдзяржфілармоніі<ref>http://www.belta.by/culture/view/oleg-molchan-prezentuet-programmu-molitva-na-stihi-janki-kupaly-185151-2016/ </ref>. == Найбольш папулярныя творы == === Песні === {| class="wikitable" |- ! Назва песні на мове арыгіналу !! Аўтар тэкстаў !! Выканаўцы |- | «Малітва» || Янка Купала || ВІА «Песняры», саліст Уладзімір Мулявін; Леанід Барткевіч, Анатоль Кашапараў, Вадзім Касенка, Аляксандр Ціхановіч і Ядвіга Паплаўская, Ірына Відава, вакальны гурт «Чысты голас»; Архірэйскі хор Свята-Духава кафедральнага сабора |- | «Милая женщина» || Уладзімір Някляеў || ВІА «Песняры», саліст Уладзімір Мулявін |- | «Обманите меня» || Максіміліян Валошын || ВІА «Песняры», саліст Уладзімір Мулявін; Аляксандр Ціхановіч і Ядвіга Паплаўская; Ірына Відава |- | «Кума» || Народная || ВІА «Песняры», саліст Уладзімір Мулявін; Якаў Навуменка; Анатоль Кашапараў |- | «Христос воскрес» || Дзмітрый Меражкоўскі || ВІА «Песняры», саліст Уладзімір Мулявін |- | «Маргарыта» || Аляксандр Лягчылаў || ВІА «Песняры», саліст Валерый Дайнэка; група «Спадчына», саліст Андрэй Усанаў |- | «Стася» || Язэп Пушча || ВІА «Песняры», саліст Валерый Дайнэка; [[Беларускі дзяржаўны ансамбль «Песняры»|БДА «Песняры»]] |- | «Юность» («Когда мы были юны») || Юрый Рыбчынскі || ВІА «Песняры», саліст Ігар Пеня; Леанід Барткевіч, Вадзім Касенка, Анатоль Кашапараў |- | «Чужая» («Светит полная луна») || Аляксандр Лягчылаў || ВІА «Песняры», саліст Ігар Пеня; Мікалай Скорыкаў |- | «Гуляй, казак!» || Уладзімір Някляеў || ВІА «Песняры», саліст Ігар Пеня; Якаў Навуменка; гурт «Бацька атаман» |- | «Рождественская колыбельная» || Невядомы польскі аўтар XIX стагоддзя || ВІА «Песняры», Дзяржаўны камерны хор Белаурсі |- | «Любовь сказала да» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Liebe Love L’amour» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Думала» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Парус» («Влюбленные глаза») || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Максидрайв» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Лунные танцы» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «С Рождеством и Новым годом» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Самба листопад» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Тают чувства» || Ірына Відава || Ірына Відава |- | «Талисман» || Ірына Відава || Ядвіга Паплаўская і Аляксандр Ціхановіч; Ірына Відава і Алег Молчан |- | «Заветная» || Ірына Відава || Мікалай Скорыкаў |- | «Август» || Леанід Прончак || Мікалай Скорыкаў |- | «Ты мяне любiш» || Максім Танк || БДА «Песняры» |- | «Гаснут звезды» || Ірына Відава || група «By City» |- | «Шумiць шумненька гаёк» || Янка Купала || група «By City» |- | «Песня мая» || Янка Купала || вакальны гурт «Чысты голас» |- | «Родныя песнi» || Янка Купала || вакальны гурт «Чистый голос» |- | «Красавица влюбится» || Ірына Відава || вакальны гурт «Чысты голас» |- | «Карабель маей краіны» || Алесь Ліпай || Ірына Відава |- | «Раманс да N» || Янка Купала || Леанід Барткевіч |- | «Кружева сирени» || Аляксандр Лягчылаў || Якаў Навуменка |- | «Белая церковь» || Аляксандр Лягчылаў || Алег Сямёнаў |- | «Все для тебя» || Ірына Відава || Вадзім Касенка |- | «Кветка» || Янка Купала || Вадзім Касенка |- | «Дзве таполi» || Янка Купала || Ірына Відава, Акім Тышко |} === Аранжыроўкі i aпрацоўкі === «Лявоніха» два варыянты (У.Мулявін, апрацоўка А.Молчан, М.Багдановіч)<br /> Праграма «Вянок» цалкам (У.Мулявін, М.Багдановіч)<br /> «Паляна» (І.Лучанок, А.Барский)<br /> «Чырвоная ружа» (У. Мулявін, сл. нар.)<br /> «Касіў Васiль сена» (нар. песня)<br /> «Дорогой длинною» (Б.Фамін, К.Падрэўскі)<br /> Праграма «Голас душы» (муз. У Мулявін і А.Молчан)<br /> «Каля млына» (У.Мулявін, сл. нар.)<br /> «Золотая осень» (Я.Глебаў, А.Лягчылаў) і інш., а таксама ўсе ўласныя аўтарскія творы. «Ой, сад-вiнаград» (нар.песня)<br /> «Ты ж мяне падманула» (нар. песня)<br /> «Распрягайце, хлопцы, коней» (нар. песня)<br /> «Купалінка» вариант a capella (муз. В. Теравский, сл. народныя)<br /> «Бывайце здаровы» (муз. И. Любана, сл. А. Русака) і інш. === Музыка для тэатра === Спектакль «Ніначка», пастаноўка Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя М. Горкага === Харавая творчасць === Цыкл «Я нясу вам дар» (сл. Я.Купалы) == Дыскаграфія == * 1994 г. «Pesnyary 25 years», Wisseloord Studios, The Netherlands (11. «Кума», 14. «Обманите меня»)<br /> * 1999 г. «Все очень хорошо» Ірына Відава, альбом, «Пан-рэкордз» (1-9)<br /> * 1999 г. «Красное танго. Песни на стихи А. Легчилова», «Тон — рэкордз» («Найди себя»)<br /> * 2001 г. «Мешок с хитами 6»: русский хит", зборнік, «Свет відэа» (18. «Улетай, душа»)<br /> * 2001 г. «Песняры 2001», «Каўчэг», «Уральскі электронны завод» (17. «Малітва»)<br /> * 2003 г. «Хит Мейкер 4» зборнік, Biz enterprises, «Маналіт» (12. «Мы не чужие»)<br /> * 2003 г. «Хит Мейкер» зборнік, (рэліз 29.7.2003), Biz enterprises, «Маналіт» (13. «Поцелуи»)<br /> * 2003 г. «Молодость моя…» альбом ансамбля «Песняры», «Саюз» (17. «Малітва»)<br /> * 2004 г. «Любовь+ Хит FM» зборнік, Biz enterprises, «Маналіт» (15. «Любовь сказала да»)<br /> * 2004 г. «35 и 5» «Беларускія песняры», фірма грамзапісу «Нікіцін» (3. «Рождественская колыбельная», 5. «Стася», 9. «У высокім небе», 12. «Селезень», 14. «Маргарыта»)<br /> * 2004 г. «Белорусский альбом» Валерый Дайнэка, ТАА «БП» (7. «Маргарыта», 13. «Стася», 15. «Маргарыта-2», 16. «У высокім небе»)<br /> * 2005 г. «Песня года Беларуси, ч.2», зборнік, «Праспект» (2. «Не нужны слова»)<br /> * 2005 г. «Минск-Москва» Валерый Дайнэка, ТАА «БП» (12. У высокім небе") <br /> * 2005 г. «Когда мы были юны» Игар Пеня, ТАА «БП», (1. «Юность» («Когда мы были юны»), 6. «Чужая», 15. «Гуляй, казак»)<br /> * 2006 г. «Любовь сказала Да» Ірына Відава, альбом, Vigma (1-12)<br /> * 2006 г. Зборнік «Мое сердце — твое…» MSH Records, Расія (3. «Не нужны слова», 11. «Любовь сказала Да»)<br /> * 2006 г. «Лучшее, ч. 2» «Беларускія песняры» «Праспект» («Маргарыта»)<br /> * 2006 г. «Лучшее, ч.3» «Беларускія песняры» «Праспект» (7. «Рождественская колыбельная»)<br /> * 2006 г. «Голос души ч.1» Уладзімір Мулявін, Vigma (1. «Христос воскрес», 7. «Кума», 11. «Малітва»)<br /> * 2009 г. «IV» Ірына Відава, альбом, «Грыол» Vigma" (1-10)<br /> * 2010 г. «Песняры. Песни Олега Молчана», альбом, Vigma (1-17)<br /> * 2011 г. «Национальная музыкальная премия» («В последний раз»), Vigma<br /> * 2013 г. «Любовь сказала Да» Ірына Відава, альбом CD Baby (США)<br /> * 2013 г. «IV» Ірына Відава, альбом, CD Baby (США)<br /> * 2013 г. «В последний раз» Ірына Відава, сінгл, CD Baby (США)<br /> * 2013 г. Liebe Love L’amour, Ірына Відава, сінгл , CD Baby (США)<br /> * 2014 г. «Падая в небо» Ірына Відава, сінгл, CD Baby (США) == Грамадская дзейнасць == Алег Молчан вёў актыўную грамадскую дзейнасць у галіне абароны аўтарскага права і быў абраны старшынёй аўтарскага савета пры Нацыянальным цэнтры інтэлектульнай уласнасці<ref>https://naviny.by/rubrics/culture/2015/12/27/ic_articles_117_190576</ref>. У 2018 годзе Алег Молчан быў абраны прэзідэнтам Еўразійскай канфедэрацыі таварыстваў праваўладальнікаў<ref>[http://zviazda.by/be/news/20180707/1530955466-aleg-molchan-uznachaliu-kanfederacyyu-pravauladalnikau-eaes Алег Молчан узначаліў канфедэрацыю праваўладальнікаў ЕАЭС]</ref>. == Памяць == [[26 кастрычніка]] [[2020]] года, праз год пасля смерці кампазітара, па ініцыятыве ўдавы [[Ірына Станіславаўна Відава|Ірыны Відавай]] на [[дом па Ракаўскай вуліцы, 20 (Мінск)|будынку па Ракаўскай вуліцы, 20]] у [[Мінск]]у, дзе Алег Моўчан нарадзіўся і правёў першыя гады жыцця, была адкрытая мемарыяльная дошка (скульптары [[Вольга Нячай (скульптар)|Вольга Нячай]] і [[Сяргей Аганаў]])<ref>[https://www.belta.by/culture/view/memorialnuju-dosku-kompozitoru-olegu-molchanu-otkryli-v-minske-412687-2020/ Мемориальную доску композитору Олегу Молчану открыли в Минске]</ref> == Цікавыя факты == * Алег Молчан не любіў ездзіць на гастролі. Акрамя ўдзелу ў канцэртах, ён пісаў новую музыку, рабіў аранжыроўкі, праводзіў рэпетыцыі з калектывам, таму большую частку сваёй дзейнасці перанёс у студыю. * Да 25-годдзя незалежнасці краіны кампазітарам Алегам Молчанам па замове Міністэрства культуры была створана песня «Беларусь» <ref>https://youtube.com/watch?v=9ZRcx1qzmQA</ref> на словы Ірыны Відавай, якую выканалі вакальны гурт «Чысты голас», музычная капэла «Санорус», спявачка Ірына Відава і салістка Нацыянальнага акадэмічнага Вялікага тэатра оперы і балету Аксана Волкава. Прэм’ернае выкананне песні адбылося 1 ліпеня 2015 года на ўрачыстым сходзе ў Палацы Рэспублікі, на закрыцці канцэрта майстроў мастацтваў, прысвечанага Дню незалежнасці. * Упершыню за паўвекавую гісторыю міжнароднага фестывалю «Красная гвоздика» ў Маскве звання лаўрэата ўдастоілі спявачку Ірыну Відаву за выкананне песні на беларускай мове «Карабель маёй краіны»<ref>https://youtube.com/watch?v=vs-0glZYfkY</ref> — музыка Алега Молчана, словы Алеся Ліпая. * 17 красавіка 2015 года Алег Молчан поспяхова абараніў свае аўтарскія правы ў Вярхоўным Судзе Рэспублікі Беларусь па справе аб незаконнай перапрацоўцы музычнага твору «Малітва»<ref>https://naviny.by/rubrics/culture/2015/05/05/ic_articles_117_188821 </ref> <ref>https://www.sb.by/articles/rozhdenie-pesni.html?amp=1</ref><ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/ru/news/20190725/1564051685-malitva-molchana-kupaly-pesnya-no-1 |title=Архіўная копія |access-date=6 жніўня 2019 |archive-date=5 жніўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190805144203/http://zviazda.by/ru/news/20190725/1564051685-malitva-molchana-kupaly-pesnya-no-1 |url-status=dead }}</ref><ref>https://amp.kp.by/daily/27002.5/4063936/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190805144151/https://amp.kp.by/daily/27002.5/4063936/ |date=5 жніўня 2019 }}</ref><ref>https://naviny.by/article/20190712/1562929093-za-rodny-narod-belarusi-duhovnomu-gimnu-malitva-25-let</ref><ref>https://www.sb.by/articles/uvazhayte-avtora-gospoda-khoroshie.html</ref>. * Альбомы і сінглы Алега Молчана і Ірыны Відавай прадстаўлены на ўсіх вядучых лічбавых пляцоўках<ref>https://itunes.apple.com/ru/artist/ирина-видова/563959589 </ref> ITunes, AOL, Rhapsody, Amazon, Napster, MusicNet, BuyMusic, Beatport) кампаніяй CD Baby<ref>https://store.cdbaby.com/Artist/IrinaVidova {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180718144954/https://store.cdbaby.com/Artist/IrinaVidova |date=18 ліпеня 2018 }}</ref> (ЗША). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Молчан Алег Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Музыканты Беларусі]] [[Катэгорыя:Песняры]] ebxzwd3pp0sgw74rml51osuheih4nvh 0 572675 5146202 3214244 2026-05-24T21:02:58Z Emilia Noah 155537 5146202 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом}}'''«Ассорти́»''' — першы альбом беларускага гурта [[J:морс]]. Выдадзены ў снежні [[2000]] года на [[Bulba Records]]. На той час лідарства ў гурце (стварэнне кампазіцый і вакальныя партыі) дзялілі міжсобку [[Уладзімір Пугач]] і [[Арцём Ледаўскі]]. ==== Трэк-ліст ==== # Поезд # The Gaishnique # Не я # Rain # Ода вечной любви # Калистрат # Октябрь # Фикус # Он родился в пивной # Вот солнце кроет горизонт_mix ==== Аўтары кампазіцый ==== 1,3,5,7,9 — музыка і словы У. Пугача; 2,4,6 — музыка У. Пугача, словы А. Ледаўскога; 8, 10 — музыка і словы А. Ледаўскога. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Альбомы 2000 года]] [[Катэгорыя:Альбомы J:морс]] 9g2ab865cnencr21uoawyffgnxu7trc 0 577577 5146244 4649449 2026-05-25T00:22:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146244 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Акалоўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Лагойскі раён]] |Уключае = 28 населеных пунктаў |Сталіца = [[Акалова]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = Грэдзюшка Аляксандр Эдуардавіч |Назва главы2 = старшыня |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1051 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = http://www.logoysk.gov.by/rukovodstvo/selskie-ispolnitelnye-komitety/item/132-okolovskij-selskij-ispolnitelnyj-komitet.html |Заўвагі = }} '''Акало́ўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — вёска [[Акалова]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Плешчаніцкі раён|Плешчаніцкага раёна]] [[Барысаўская акруга|Барысаўскай акругі]] [[БССР]]. 24 верасня 1926 года рэарганізаваны ў '''Акалоўскі нацыянальны польскі сельсавет'''. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Мінская акруга|Мінскай акругі]]. Пасля скасавання акруговага падзелу 26 ліпеня 1930 года ў Плешчаніцкім раёне БССР. 26 мая 1935 года рэарганізаваны ў беларускі сельсавет. З 20 лютага 1938 года ў складзе Мінскай вобласці. З 25 снежня 1962 года ў складзе Лагойскага раёна. 30 студзеня 1976 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Прусевіцкі сельсавет|Прусевіцкага сельсавета]] (15 вёсак: [[Востраў (Лагойскі раён)|Востраў]], [[Глебаўшчына]], [[Губа (Лагойскі раён)|Губа]], [[Далькавічы]], [[Забалоцце (Лагойскі раён)|Забалоцце]], [[Капатніца]], [[Крутая Гара (Лагойскі раён)|Крутая Гара]], [[Падчарніца]], [[Першамайская (Лагойскі раён)|Першамайская]], [[Прусевічы]], [[Раўнядзь]], [[Рубеж (Лагойскі раён)|Рубеж]], [[Станавішча]], [[Тарасіно]] і [[Чарніца (Лагойскі раён)|Чарніца]])<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 30 студзеня 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 8 (1490).</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1206 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=26 снежня 2023 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 95,1 % — [[беларусы]], 3,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1051 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=26 снежня 2023 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. Сельгаспрадпрыемствы: * ААТ «Жасцінае» {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. * {{Літаратура/ЭГБ|4}} С. 327, 328 * {{Літаратура/ЭГБ|5}} С. 512 {{Акалоўскі сельсавет}} {{Лагойскі раён}} [[Катэгорыя:Акалоўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Плешчаніцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя польскія сельсаветы БССР]] dwa82kfppsnq38njjz88h9r8643nzyz 0 577639 5146178 4961829 2026-05-24T19:38:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146178 wikitext text/x-wiki [[Бельгія]] з’яўляецца федэральнай (па іншых звестках — федэратыўнай) дзяржавай, і адначасова складаецца з трох '''моўных супольнасцей''', трох '''рэгіёнаў''', чатырох '''моўных  зон''' і дзесяці '''правінцый.''' Розным тыпам адміністрацыйнага падзелу дэлегаваны розныя паўнамоцтвы, гэта значыць кіраванне тэрыторыяй здзяйсняецца на розным узроўні з боку кожнага тыпу. Правінцыі (і сталічны рэгіён) у сваю чаргу падзяляюцца на [[Камуна (Бельгія)|камуны]], якіх у суме налічваецца 589. == Моўныя супольнасці == [[Файл:BelgieGemeenschappenkaart.png|справа|міні|270x270пкс|Моўныя супольнасці Бельгіі:<br />Фламандская супольнасць (жоўтым)<br />Французская супольнасць (чырвоным)<br />Двухмоўная сталіца Брусель (жоўта-чырвоная палоска)<br />Нямецкамоўная супольнасць (блакітным)]] Бельгія падзяляецца на тры моўныя супольнасці: * [[Фламандская супольнасць|Фламандская]]; * [[Французская супольнасць Бельгіі|Французская]]; * [[Нямецкамоўная супольнасць Бельгіі|Нямецкамоўная]]. {| style="vertical-align: top; margin-bottom: 33px;" class="" | style="background:#dddddd;" |'''Моўныя супольнасці<br /><br />''' | style="background:#eeeeee;" |'''[[Фламандская супольнасць]]''' | style="background:#eeeeee;" |'''[[Французская супольнасць Бельгіі|Французская супольнасць]]''' | style="background:#eeeeee;" |'''[[Нямецкамоўная супольнасць Бельгіі|Нямецкамоўная  супольнасць]]''' |- | style="background:#dddddd;" |'''[[Нідэрландская мова|Нідэрландская]] назва<br /><br />''' | style="background:#eeeeee;" |'''''Vlaamse Gemeenschap''''' | style="background:#eeeeee;" |''Franse Gemeenschap'' | style="background:#eeeeee;" |''Duitstalige Gemeenschap'' |- | style="background:#dddddd;" |'''[[Французская мова|Французская]] назва<br /><br />''' | style="background:#eeeeee;" |''Communauté flamande'' | style="background:#eeeeee;" |'''''Communauté française''''' | style="background:#eeeeee;" |''Communauté germanophone'' |- | style="background:#dddddd;" |'''[[Нямецкая мова|Нямецкая]] назва<br /><br />''' | style="background:#eeeeee;" |''Flämische Gemeinschaft'' | style="background:#eeeeee;" |''Französische Gemeinschaft'' | style="background:#eeeeee;" |'''''Deutschsprachige Gemeinschaft''''' |- | style="background:#dddddd;" |'''Размяшчэнне''' |[[Файл:Vlaamse Gemeenschap in Belgium.svg|200x200пкс]] |[[Файл:Franse_GemeenschapLocatie.png|200x200пкс]] |[[Файл:Duitstalige_GemeenschapLocatie.png|200x200пкс]] |- | style="background:#dddddd;" |'''Сцяг''' |[[Файл:Flag_of_Flanders.svg|150x150пкс]] |[[Файл:Flag_of_Wallonia.svg|150x150пкс]] |[[Файл:Flag_of_the_German_Community_in_Belgium.svg|border|150x150пкс]] |- | style="background:#dddddd;" |'''Сталіца''' |[[Брусель]] |[[Брусель]] |[[Эйпен]] |- | style="background:#dddddd;" |'''Вэб-сайт''' |[http://www.flanders.be www.flanders.be] |[http://www.cfwb.be/gb/presentation/communaute/pg001.html www.cfwb.be] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120306201559/http://www2.cfwb.be/gb/presentation/communaute/pg001.html |date=6 сакавіка 2012 }} |[http://www.dglive.be/DesktopDefault.aspx www.dglive.be] |} == Рэгіёны == {| style="vertical-align: top; margin-bottom: 10px;" class="" | style="background:#dddddd;" |'''Рэгіён''' | style="background:#eeeeee;" |'''[[Фламандскі рэгіён]]''' | style="background:#eeeeee;" |'''[[Валонія|Валонскі рэгіён]]''' | style="background:#eeeeee;" |'''[[Брусельскі сталічны рэгіён]]''' |- | style="background:#dddddd;" |'''[[Французская мова|Французская]] назва<br /><br />''' | style="background:#eeeeee;" |''Région flamande'' | style="background:#eeeeee;" |'''''Région wallonne''''' | style="background:#eeeeee;" |'''''Région de Bruxelles-Capitale''''' |- | style="background:#dddddd;" |'''[[Нямецкая мова|Нямецкая]] назва<br /><br />''' | style="background:#eeeeee;" |''Flämische Region'' | style="background:#eeeeee;" |'''''Wallonische Region''''' | style="background:#eeeeee;" |''Region Brüssel-Hauptstad)'' |- | style="background:#dddddd;" |'''Размяшчэнне''' |[[Файл:Flemish Region in Belgium.svg|200x200пкс]] |[[Файл:Walloon Region in Belgium.svg|200x200пкс]] |[[Файл:BelgiumBrussels.png|200x200пкс]] |- | style="background:#dddddd;" |'''Сцяг''' |[[Файл:Flag_of_Flanders.svg|150x150пкс]] |[[Файл:Flag_of_Wallonia.svg|150x150пкс]] |[[Файл:Flag_Belgium_brussels.svg|150x150пкс]] |- | style="background:#dddddd;" |'''Сталіца''' |[[Брусель]] |[[Намюр]] |[[Брусель]] |- | style="background:#dddddd;" |'''Код [[ISO]]''' |VLG |WAL |BRU |- | style="background:#dddddd;" |'''Плошча''' |13 522 км² (44.29 % Бельгіі) |16 844 км² (55.18 % Бельгіі) |161 км² (0.53 % Бельгіі) |- | style="background:#dddddd;" |'''Правінцыі''' |[[Антверпен (правінцыя)|Антверпен]]<br />[[Лімбург (правінцыя, Бельгія)|Лімбург]]<br />[[Фламандскі Брабант]]<br />[[Усходняя Фландрыя]]<br />[[Заходняя Фландрыя]] |[[Эно (правінцыя)|Эно]]<br />[[Валонскі Брабант]]<br />[[Намюр (правінцыя)|Намюр]]<br />[[Льеж (правінцыя)|Льеж]]<br />[[Люксембург (правінцыя)|Люксембург]] |няма |- | style="background:#dddddd;" |'''[[Камуна (Бельгія)|Камуны]]''' |308 |262 |19 |- | style="background:#dddddd;" |'''Насельніцтва''' (на <small>[[2006]] год</small>) |6 078 600 (58 % Бельгіі)<ref name="statbel1">[http://statbel.fgov.be/figures/d21_nl.asp#3 Structuur van de bevolking – België / Brussels Hoofdstedelijk Gewest / Vlaams Gewest / Waals Gewest (2000-2006)] {{ref-nl}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20020802225317/http://statbel.fgov.be/figures/d21_nl.asp#3 |date=2 жніўня 2002 }}</ref> |3 413 978 (32 % Бельгіі) |1 018 804 (10 % Бельгіі) |- | style="background:#dddddd;" |'''[[Шчыльнасць насельніцтва]]''' |442/км² |199/км² |6,238/км² |- | style="background:#dddddd;" |'''Вэб-сайт''' |[http://www.flanders.be www.flanders.be] |[https://web.archive.org/web/20060820235908/http://www.wallonie.be/en/home.shtml www.wallonie.be] |[https://web.archive.org/web/20060705033536/http://www.brussels.irisnet.be/en/citoyens/home.shtml www.brussels.irisnet.be] |} == Правінцыі == {| class="wikitable sortable" style="margin-bottom: 10px;" ! class="unsortable" |Карта ! class="unsortable" |Сцяг ! class="unsortable" |Герб !Правінцыя !Абрэвіятура !Адм. цэнтр !Насельніцтва, чал. (01.01.2010)<br /><br /> !Плошча, км²<br /><br /> !Шчыльнасць, чал.<br /><br />/км² |- | style="text-align:center;" colspan="9" |'''Брусельскі сталічны рэгіён''' |- | align="center" |[[Файл:Brussels-Capital_Region_in_Belgium.svg|80x80пкс]] | align="center" |[[Файл:Flag_Belgium_brussels.svg|60x60пкс]] | align="center" |[[Файл:Belgium_brussels_iris.svg|60x60пкс]] |'''[[Брусельскі сталічны рэгіён]]''' |BRU |[[Брусель]] |1 101 872 |161 |6843,93 |- | style="text-align:center;" colspan="9" |'''Фламандскі рэгіён''' |- | align="center" |[[Файл:Province_of_Antwerp_(Belgium)_location.svg|80x80пкс]] | align="center" |[[Файл:Flag_of_Antwerp.svg|border|60x60пкс]] | align="center" |[[Файл:Wapen_van_de_provincie_Antwerpen.svg|60x60пкс]] |'''[[Антверпен (правінцыя)|Антверпен]]''' |VAN |[[Антверпен]] |1 845 362 |2 867 |643,57 |- | align="center" |[[Файл:Province_of_Limburg_(Belgium)_location.svg|80x80пкс]] | align="center" |[[Файл:Flag_of_Limburg_(Belgium).svg|border|60x60пкс]] | align="center" |[[Файл:Wapen_van_Limburg_(België).svg|60x60пкс]] |'''[[Лімбург (правінцыя, Бельгія)|Лімбург]]''' |VLI |[[Хаселт]] |838 505 |2 422 |346,20 |- | align="center" |[[Файл:Province_of_East_Flanders_(Belgium)_location.svg|80x80пкс]] | align="center" |[[Файл:Vlag van Oost-Vlaanderen.svg|border|60x60пкс]] | align="center" |[[Файл:Wapen_van_Oost-Vlaanderen.svg|60x60пкс]] |'''[[Усходняя Фландрыя]]''' |VOV |[[Гент]] |1 432 326 |2 982 |480,32 |- | align="center" |[[Файл:Province_of_Flemish_Brabant_(Belgium)_location.svg|80x80пкс]] | align="center" |[[Файл:Flag of Flemish Brabant.svg|border|60x60пкс]] | align="center" |[[Файл:Wapen_van_Vlaams-Brabant.svg|60x60пкс]] |'''[[Фламандскі Брабант]]''' |VBR |[[Лёвен]] |1 076 924 |2 106 |511,36 |- | align="center" |[[Файл:Province_of_West_Flanders_(Belgium)_location.svg|80x80пкс]] | align="center" |[[Файл:Flag_of_West_Flanders.svg|border|60x60пкс]] | align="center" |[[Файл:Wapen_van_West-Vlaanderen.svg|60x60пкс]] |'''[[Заходняя Фландрыя]]''' |VWV |[[Бругэ]] |1 159 366 |3 144 |368,76 |- | style="text-align:center;" colspan="9" |'''Валонскі рэгіён''' |- | align="center" |[[Файл:Province_of_Walloon_Brabant_(Belgium)_location.svg|80x80пкс]] | align="center" |[[Файл:Drapeau_Province_BE_Brabant_Wallon.svg|border|60x60пкс]] | align="center" |[[Файл:Wapen_van_Waals-Brabant.svg|60x60пкс]] |'''[[Валонскі Брабант]]''' |WBR |Ваўр |379 515 |1 091 |347,86 |- | align="center" |[[Файл:Province_of_Hainaut_(Belgium)_location.svg|80x80пкс]] | align="center" |[[Файл:Flag_of_Hainaut.svg|border|60x60пкс]] | align="center" |[[Файл:Héraldique_Province_BE_Hainaut_crown.svg|60x60пкс]] |'''[[Эно (правінцыя)|Эно]]''' |WHT |[[Монс]] |1 309 880 |3 786 |345,98 |- | align="center" |[[Файл:Province_of_Liege_(Belgium)_location.svg|80x80пкс]] | align="center" |[[Файл:Flag_of_the_Province_of_Liège.svg|border|60x60пкс]] | align="center" |[[Файл:Blason_liege_prov_crown.svg|60x60пкс]] |'''[[Льеж (правінцыя)|Льеж]]''' |WLG |[[Льеж]] |1 067 685 |3 862 |276,46 |- | align="center" |[[Файл:Province_of_Luxembourg_(Belgium)_location.svg|80x80пкс]] | align="center" |[[Файл:Flag of the Province of Luxembourg (Belgium).svg|border|60x60пкс]] | align="center" |[[Файл:Coat_of_arms_of_the_Province_of_Luxembourg.svg|60x60пкс]] |'''[[Люксембург (правінцыя)|Люксембург]]''' |WLX |[[Арлон]] |269 023 |4 440 |60,59 |- | align="center" |[[Файл:Province_of_Namur_(Belgium)_location.svg|80x80пкс]] | align="center" |[[Файл:Flag_province_namur.svg|border|60x60пкс]] | align="center" |[[Файл:Blason_namur_prov_crown.svg|60x60пкс]] |'''[[Намюр (правінцыя)|Намюр]]''' |WNA |[[Намюр]] |472 281 |3 666 |128,83 |- style="background-color:#cccccc;" | | | |Усяго | | |10 952 739 |30 527 |358,79 |} {{зноскі}} {{Адміністрацыйны падзел Бельгіі}} {{Бельгія ў тэмах}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Бельгіі| ]] 0sk30jmpbrxndz75onk3nwk74nbt671 0 577642 5146262 4649450 2026-05-25T02:18:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146262 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Акцябрскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = сельсавет |Гімн = |Уваходзіць у = [[Лагойскі раён]] |Уключае = 29 населеных пунктаў |Сталіца = [[Акцябр (Лагойскі раён)|Акцябр]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = Ільінчык Уладзімір Іосіфавіч |Назва главы2 = старшыня |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1466 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 213,33 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = http://www.logoysk.gov.by/rukovodstvo/selskie-ispolnitelnye-komitety/item/127-oktyabrskij-selskij-ispolnitelnyj-komitet.html |Заўвагі = }} {{Іншыя значэнні|Акцябрскі сельсавет}} '''Акця́брскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 г. вёска) [[Акцябр (Лагойскі раён)|Акцябр]]. Размешчаны ў цэнтры раёна. Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Хатаевіцкі сельсавет''' у складзе [[Плешчаніцкі раён|Плешчаніцкага раёна]] [[Барысаўская акруга|Барысаўскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Хатаевічы]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Мінская акруга|Мінскай акругі]]. Пасля скасавання акруговага падзелу 26 ліпеня 1930 года ў Плешчаніцкім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Мінскай вобласці. У 1929 годзе вёска Хатаевічы перайменавана ў Акцябр, сельсавет перайменаваны ў Акцябрскі. З 25 снежня 1962 года ў складзе Лагойскага раёна. 28 мая 2013 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Зарэчанскі сельсавет|Зарэчанскага сельсавета]] (15 населеных пунктаў: вёскі [[Гаравец (Акцябрскі сельсавет)|Гаравец]], [[Глыбачаны]], [[Дунаі]], [[Замошша (Акцябрскі сельсавет)|Замошша]], [[Зарэчча (Лагойскі раён)|Зарэчча]], [[Канюхі (Лагойскі раён)|Канюхі]], [[Кацялі]], [[Ляда (Акцябрскі сельсавет)|Ляда]], [[Палосы (Лагойскі раён)|Палосы]], [[Пасадзец]], [[Пушча (Акцябрскі сельсавет)|Пушча]], [[Рэпішча (Лагойскі раён)|Рэпішча]], [[Селішча (Акцябрскі сельсавет)|Селішча]], [[Скарады (Лагойскі раён)|Скарады]] і [[Франуліна]])<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1|date=31 сакавіка 2016}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (14 населеных пунктаў) — 952 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=26 снежня 2023 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 93,2 % — [[беларусы]], 5,7 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,7 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (29 населеных пунктаў) — 1466 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=26 снежня 2023 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. Сельгаспрадпрыемствы: * КСГУП «Спадарожнік-агра». {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. * {{Літаратура/ЭГБ|4}} С. 327, 328 * {{Літаратура/ЭГБ|5}} С. 512 * {{archives.gov.by|105171}} {{Акцябрскі сельсавет (Лагойскі раён)}} {{Лагойскі раён}} [[Катэгорыя:Акцябрскі сельсавет (Лагойскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Плешчаніцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] 9te2t4a6qk19e5uupxm0k8yt3stkqu0 0 577667 5146263 4700881 2026-05-25T02:18:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146263 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Акцябрскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Акцябрскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Салігорскі раён]] |Уключае = 28 населеных пунктаў |Сталіца = [[Акцябр (Салігорскі раён)|Акцябр]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1277 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Акця́брскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Салігорскі раён|Салігорскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр сельсавета — аграгарадок (да 2010 г. вёска) [[Акцябр (Салігорскі раён)|Акцябр]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Старыцкі (Старчыцкі)''' сельсавет у складзе [[Чырвонаслабодскі раён|Чырвонаслабодскага раёна]] [[Слуцкая акруга|Слуцкай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска Старыца (з 1927 г. Старчыцы). З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Чырвонаслабодскім раёне БССР. З 1935 года ў Чырвонаслабодскім раёне Слуцкай акругі. Пасля ўвядзення абласнога дзялення 20 лютага 1938 года ў Чырвонаслабодскім раёне Мінскай вобласці. 27 лютага 1938 года перайменаваны ў Акцябрскі, а цэнтр сельсавета — у вёску Акцябр. З 20 верасня 1944 года па 8 студзеня 1954 года ў складзе [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Замагільскі сельсавет|Замагільскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347с.</ref>. Пасля скасавання Чырвонаслабодскага раёна 8 жніўня 1959 года ў складзе [[Старобінскі раён|Старобінскага раёна]], з 25 снежня 1962 года — у складзе [[Любанскі раён|Любанскага раёна]], з 6 студзеня 1965 года — у Салігорскім раёне. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1807 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=24 сакавіка 2024 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 96,3 % — [[беларусы]], 2,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,5 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1277 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=24 сакавіка 2024 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Акцябрскі сельсавет (Салігорскі раён)}} {{Салігорскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Чырвонаслабодскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Старобінскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Любанскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Акцябрскі сельсавет (Салігорскі раён)| ]] rzs1kzvuhhb4a6dfa1byawr5drec2ex 0 578258 5146123 4805429 2026-05-24T15:44:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146123 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Агарэвіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Ганцавіцкі раён]] |Уключае = 10 населеных пунктаў |Сталіца = [[Агарэвічы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2233 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Агарэ́віцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[аграгарадок]] (да 2008 года — вёска) [[Агарэвічы]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў Ганцавіцкім раёне [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]]. З 8 студзеня 1954 года — у Брэсцкай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучаны тэрыторыі скасаваных [[Круговіцкі сельсавет|Круговіцкага]] і [[Кукаўскі сельсавет|Кукаўскага]] сельсаветаў<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 25 снежня 1962 па 30 ліпеня 1966 года ў складзе [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкага раёна]]. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Агарэвіцкага сельсавета было 10 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|18}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 3061 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 95,8 % — [[беларусы]], 1,6 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,4 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 0,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 2233 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=18 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Агарэвіцкі сельсавет}} {{Ганцавіцкі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Агарэвіцкі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Ганцавіцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Агарэвіцкі сельсавет у [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкім раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Ляхавіцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Агарэвіцкі сельсавет у [[Ляхавіцкі раён|Ляхавіцкім раёне]] (1962—1966)}} |спіс3 = {{Ганцавіцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Агарэвіцкі сельсавет у [[Ганцавіцкі раён|Ганцавіцкім раёне]] (з 1966)}} }} [[Катэгорыя:Агарэвіцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Ляхавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] gpdti7gha8osg7o8whe0vm9225h8cy4 0 579929 5146242 3253115 2026-05-25T00:08:50Z Xqbot 3088 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Беларускае слова (газета беларускай дыяспары)]] 5146242 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Беларускае слова (газета беларускай дыяспары)]] b5qto8hzwz848fkmejmlg1cgfo4uiof 0 581042 5146122 4802251 2026-05-24T15:43:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146122 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Агародніцкі сельсавет}} {{не блытаць|Агародніцкі сельсавет (Камянецкі раён, 1940—1964)}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Агародніцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Камянецкі раён]] |Уключае = 15 населеных пунктаў |Сталіца = [[Агароднікі (Агародніцкі сельсавет)|Агароднікі]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1156 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часовойпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Агаро́дніцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок [[Агароднікі (Агародніцкі сельсавет)|Агароднікі]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Высокаўскі раён|Высокаўскага раёна]] Брэсцкай вобласці [[БССР]]. 26 лютага 1958 года ў склад сельсавета з [[Баршчэўскі сельсавет|Баршчэўскага сельсавета]] перададзена вёска [[Пеначка (Камянецкі раён)|Пеначка]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 лютага 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 3.</ref>. З 17 красавіка 1962 года ў складзе Камянецкага раёна. У 1962—1964 гадах меў назву '''2-гі Агародніцкі сельсавет''' у сувязі з далучэннем да Камянецкага раёна, дзе ўжо існаваў [[Агародніцкі сельсавет (Камянецкі раён, 1940—1964)|Агародніцкі сельсавет]]<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|4-2к}} С. 8</ref>. 4 верасня 1972 года скасаваны вёскі [[Кусічы]] (злілася з вёскай Агароднікі), [[Малыя Камарнікі]] (злілася з вёскай [[Коладна (Камянецкі раён)|Коладна]]) і хутар [[Свіцічы (хутар)|Свіцічы]] (зліўся з вёскай [[Пяскі (Камянецкі раён)|Пяскі]])<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 верасня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 27 (1365).</ref>. 17 верасня 1973 года ў склад горада [[Высокае]] ўключаны хутар Пеначка<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 верасня 1973 г. // Зборнік законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 10 (1420).</ref>. Станам на 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета было 15 населеных пунктаў<ref name="АТД74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|24}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1403 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 80,0 % — [[беларусы]], 11,1 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 6,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,8 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 0,6 % — [[азербайджанцы ў Беларусі|азербайджанцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1156 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=19 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Агародніцкі сельсавет (Камянецкі раён)}} {{Камянецкі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Агародніцкі (у 1962—1964 гадах 2-гі Агародніцкі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Высокаўскі раён|child|загаловак=Агародніцкі сельсавет у [[Высокаўскі раён|Высокаўскім раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Камянецкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Агародніцкі (у 1962—1964 гадах 2-гі Агародніцкі) сельсавет у [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] (з 1962)}} }} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Высокаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Агародніцкі сельсавет (Камянецкі раён)| ]] espgltz807a6brt0o41o29o7sj81kkr 0 581597 5146333 4811527 2026-05-25T06:21:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146333 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Алекшыцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Бераставіцкі раён]] |Уключае = 18 населеных пунктаў |Сталіца = [[Алекшыцы (Бераставіцкі раён)|Алекшыцы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1718 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Але́кшыцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Бераставіцкі раён|Бераставіцкага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 г. вёска) [[Алекшыцы (Бераставіцкі раён)|Алекшыцы]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Крынкаўскі раён|Крынкаўскага раёна]] [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай вобласці]] [[БССР]]. З 20 верасня 1944 года ў Бераставіцкім раёне Гродзенскай вобласці. З 25 снежня 1962 года ў [[Свіслацкі раён|Свіслацкім раёне]]. 23 сакавіка 1964 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Жукевіцкі сельсавет (Бераставіцкі раён)|Жукевіцкага сельсавета]] (2 населеныя пункты: вёскі [[Князевічы]] і [[Краснікі (Бераставіцкі раён)|Краснікі]]), у склад сельсавета з [[Эйсмантаўскі сельсавет|Эйсмантаўскага сельсавета]] перададзены 3 населеныя пункты (вёскі [[Кордзікі]], [[Масаляны]] і [[Траццякі (Бераставіцкі раён)|Траццякі]])<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 23 сакавіка 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 21 (1061).</ref>. З 30 ліпеня 1966 года ў адноўленым Бераставіцкім раёне. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2233 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=29 ліпеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 69,8 % — [[беларусы]], 19,9 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 6,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,5 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 1,0 % — [[армяне ў Беларусі|армяне]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1718 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=29 ліпеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Алекшыцкі сельсавет}} {{Бераставіцкі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Алекшыцкі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Крынкаўскі раён|child|загаловак=Алекшыцкі сельсавет у [[Крынкаўскі раён|Крынкаўскім раёне]] (1940—1944)}} |спіс2 = {{Бераставіцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Алекшыцкі сельсавет у [[Бераставіцкі раён|Бераставіцкім раёне]] (1944—1962)}} |спіс3 = {{Свіслацкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Алекшыцкі сельсавет у [[Свіслацкі раён|Свіслацкім раёне]] (1962—1966)}} |спіс4 = {{Бераставіцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Алекшыцкі сельсавет у [[Бераставіцкі раён|Бераставіцкім раёне]] (з 1966)}} }} [[Катэгорыя:Алекшыцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Свіслацкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] c7xbh77c6p4kjjtdqxhwlb6gezo7lyg 0 593756 5146126 4811313 2026-05-24T15:48:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146126 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Агасціна Нета | арыгінальнае імя = António Agostinho Neto | тытул = [[Прэзідэнт Анголы]] | сцяг = Flag of Angola.svg | перыядпачатак = [[1975]] | перыядканец = [[1979]] | папярэднік = пасада заснавана | пераемнік = [[Жазэ Эдуарду душ Сантуш]] | партыя = [[МПЛА]] }} '''Антоніа Агасціна Нета''' ({{lang-pt|António Agostinho Neto}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Ангола|ангольскі]] дзяржаўны дзеяч, паэт, першы [[Прэзідэнт Анголы|прэзідэнт Народнай Рэспублікі Ангола]] з [[1975]] па [[1979]] год, старшыня [[МПЛА|МПЛА—Партыі працы]] (да [[1977]] года Народны рух за вызваленне Анголы). == Біяграфія == Нарадзіўся [[17 верасня]] [[1922]] года ў пасёлку Кашыкане, правінцыя Бенг, у 60 км ад сталіцы краіны [[Луанда]]. Бацька — Агашцінья Педру Нета, маці — Марыя да Сілва. З [[1929]] па [[1933]] вучыцца ў пачатковай школе Кашыкане. У [[1934]] паступае ў ліцэй Салвадор Карэя (Муту-я-Кевала). Праз чатыры гады, навучаючыся на 3-га курсе, атрымлівае сваю першую прэмію па літаратуры. З [[1942]] года супрацоўнічае з газетай «У Эштудантэ», якая выдаецца метадысцкай царквой. Пазней Нета стаў членам рэдакцыйнай калегіі газеты. У студзені [[1944]] года, пасля двухгадовага вымушанага перапынку, запампоўвае навучанне ў ліцэі на сёмым курсу. Пасля выпускных экзаменаў пачынае працаваць у сістэме аховы здароўя Анголы, з пачатку ў правінцыі Маланжэ, а затым у правінцыі Біэ. У [[1947]] Нета паступае на медыцынскі факультэт універсітэта ў г. Каімбра ([[Партугалія]]). У [[1951]] Агасціна Нета і два яго калегі арыштаваныя за ўдзел у зборах подпісаў у падтрымку «Сусветнай Канферэнцыі Міру» ў [[Стакгольм]]е. Праз год адбыўся другі арышт А. Нета, на гэты раз па палітычных матывах. У [[1953]] годзе прымае ўдзел у IV Міжнародным Фестывалі моладзі і студэнтаў у [[Бухарэст|Бухарэсце]], [[Сацыялістычная Рэспубліка Румынія|Румынія]], і ў III Сусветным Кангрэсе Студэнтаў у [[Варшава|Варшаве]]. З’яўляецца адным з заснавальнікаў Цэнтра Афрыканскіх Даследаванняў. Уступае ў члены Руху саюза дэмакратычнай моладзі. Затым абіраецца прадстаўніком руху ад партугальскіх калоній. У [[1957]] г. рашэннем арганізацыі Міжнародная Амністыя А. Нета названы палітычным зняволеным года. Асуджаны судом горада [[Порту]] да тэрміна, праведзенага ім у турме падчас папярэдняга следства. Пасля вынясення прысуду, выпушчаны на волю. У [[1958]] становіцца ліцэнцыятам медыцыны ў [[Лісабон]]е. У той жа час уступае ў шлюб з Марыяй Эўжэніяй да Сілва. У лістападзе ў Доме студэнта «Каза Дуз Эштудантэш ду імперыю» выступае з прамовай, якая аказала глыбокі ўплыў на далейшыя шляхі развіцця ангольской нацыянальнай літаратуры. Праз год ён вяртаецца ў Анголу. У чэрвені [[1960]] года арыштаваны ў сваім працоўным кабінеце ў Луандзе. Адпраўлены ў Партугалію, а затым пераведзены на астравы Зялёнага Мыса. У [[1961]] годзе А. Нета зноў арыштаваны ў горадзе Прая (астравы Зялёнага Мыса), а затым высланы ў Лісабон. У [[1962]] г. партугальскі рэжым загадаў яму пражываць у г. Лісабоне. Яму дазволена займацца медыцынскай практыкай у бальніцы Санта Марыя. У тым жа годзе яму, разам жонкай і двума дзецьмі, атрымоўваецца эміграваць у [[Марока]]. Апынуўшыся за межамі Партугаліі, Нета здзяйсняе шматлікія паездкі, з мэтай з’яднаць усіх ангольцаў у адзінай арганізацыі, арыентаванай на барацьбу з партугальскім каланіялізмам. У ліпені прыбывае ў Леапольдвіль ([[Рэспубліка Конга (Леапольдвіль)|Конга-Леапольдвіль]]). У снежні, на першай Канферэнцыі МПЛА, абіраецца Старшынёй гэтай арганізацыі. Падчас Міжнароднай канферэнцыі [[1970]] г. салідарнасці з нацыянальна-вызваленчым рухам партугальскіх калоній, якая праходзіла ў [[Рым]]е, Нету ([[МПЛА|MPLA]]), Кабрал (PAIGC) і душ Сантуш (FRELIMO) былі прынятыя [[Тытул Папы Рымскага|Папам]] [[Павел VI (Папа Рымскі)|Паўлам VI]]. У [[1975]] Нета падпісвае Алварскія пагадненні, якія скончылі шматгадовую [[Вайна за незалежнасць Анголы|вайну за незалежнасць]]. [[11 лістапада]] 1975 года ўрачыста абвяшчана аб стварэнні незалежнай дзяржавы [[Ангола]]. Нета абіраецца прэзідэнтам маладой краіны. Падчас прэзідэнцтва ён жыццяўляе паездкі па многіх краінах свету. У шэрагу дзяржаў яму былі прысвоены высокія ганаровыя званні, у прыватнасці, у [[СССР]], [[Польская Народная Рэспубліка|Польшчы]], [[Венгерская Народная Рэспубліка|Венгрыі]], [[Народная Рэспубліка Балгарыя|Балгарыі]] і на [[Куба|Кубе]]. На першым з’ездзе (1977) МПЛА прысвойвае А. Нета званне Нацыянальнага Героя. У [[1978]] годзе А. Нета прымае ў Луандзе Генеральнага сакратара ААН Курта Вальдхайма. Прымае з афіцыйнымі візітамі афрыканскіх партыйных лідараў і кіраўнікоў дзяржаў, таксама кубінскага правадыра [[Фідэль Кастра|Фідэля Кастра]]. [[1979]] г. абвяшчаўся «Годам падрыхтоўкі кадраў». Ён здзяйсняе паездкі па многіх правінцыях краіны, дзе робіць праграмныя заявы. Агасціна Нета памёр у [[Масква|Маскве]], у выніку цяжкай хваробы. == Літаратурная дзейнасць == Вершы пачаў пісаць у [[1947]] годзе. Паэтычныя зборнікі «Вершы» ([[1961]], на партугальскай мове), «З сухімі вачыма» (на італьянскай мове, [[1963]]), на сербскахарвацкай (зборнік «Святая надзея»), зборнікі на рускай і кітайскай мовах, [[1968]]; на партугальскай мове, 1969; насычаны рэвалюцыйнай паэтыкай. У [[СССР]] былі вядомыя яго зборнікі «З сухімі вачыма» ([[1970]]) і «Святая надзея» ([[1981]]). == Памяць == * Дзень нараджэння Нета адзначаецца ў Анголе як свята — Дзень Нацыянальнага Героя. * Нігерыйскі пісьменнік [[Чынуа Ачэбэ]] прысвяціў ангольскаму лідару верш «Агасціна Нета». * Нацыянальны ўніверсітэт Анголы і Цэнтральны шпіталь [[Каба-Вэрдэ]] носяць яго імя. * У СССР і Расіі яго імя насіў цеплаход-ролкер Чарнаморскага флоту ў [[1980]]—[[2003]] гг. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.angolarussia.ru/pt/home/information-about-angola/general-information/419-agostinho-neto.html Біяграфія Агасціна Нета на сайце пасольства Расіі ў Анголе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190330195013/http://www.angolarussia.ru/pt/home/information-about-angola/general-information/419-agostinho-neto.html |date=30 сакавіка 2019 }} * Габриэль Гарсиа Маркес. [http://www.scepsis.ru/library/id_2026.html Операция «Карлота»] * [https://web.archive.org/web/20091218220514/http://angolarussia.ru/library/2005_ANBookBlock.pdf Agostinho Neto Poeta Presidente Агостиньо Нето — поэт и президент] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Нета Агасціна}} [[Катэгорыя:Палітыкі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты Анголы]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Анголы]] [[Катэгорыя:Палітыкі Анголы]] 57ecbfhkcgjm2ewkstwipqot07fto5t 0 598457 5146092 4677576 2026-05-24T13:24:15Z Pabojnia 135280 афармленне 5146092 wikitext text/x-wiki {{Часопіс |назва =Кур’ер |арыгінал назвы = |лагатып = |выява = |шырыня = |подпіс = |спецыялізацыя = |перыядычнасць = |скарачэнне = |мова = [[беларуская]], [[руская]] |адрас рэдакцыі = |галоўны рэдактар = |заснавальнікі = Ігар Гермянчук |выдавец = |краіна = {{беларусь}} [[Беларусь]] |гісторыя = |заснаванне = |апошні выпуск = |аб'ём = |камплектацыя = |тыраж = {{num|}} |ISSN = |eISSN = |доступ = |узнагароды = |вэб-сайт = |вікікрыніцы = |вікісховішча = }} {{значэнні|Кур’ер}} '''«Кур’ер»''' — [[беларусь|беларускі]] грамадска-палітычны [[часопіс]], які выдаваўся з 2000 па 2002 год<ref name=udf>{{cite news |first= |last= |authorlink= |author= Семен Печенко |title= Кого в Беларуси 15 лет назад называли дармоедами|url= https://udf.by/news/main_news/148025-kogo-v-belarusi-15-let-nazad-nazyvali-darmoedami.html|format= |work= |publisher= UDF.BY|location= |id= |pages= |page= |date= 10 лістапада 2016 |accessdate=2019-05-03 |language= ru|quote= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161113064308/https://udf.by/news/main_news/148025-kogo-v-belarusi-15-let-nazad-nazyvali-darmoedami.html |archivedate=13 лістапада 2016 }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://ay.by/lot/zhurnal-kur-er-belarus-nomera1-2-3-za-2000-god-2-4-5-2001-g-4-2002-g-5013935082.html Журнал «Кур’ер» Беларусь]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі на беларускай мове]] lxgdx6bkyiu9hsza2tx5wh2394nddu2 0 610802 5146233 4640021 2026-05-24T22:52:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146233 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Азінскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Полацкі раён]] |Уключае = 25 населеных пунктаў |Сталіца = [[Азіна]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 880 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = https://polotsk.vitebsk-region.gov.by/ru/vlast/rukovodstvo/menu-selsoveti/azinskij-selsovet |Заўвагі = }} '''А́зінскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Полацкі раён|Полацкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. Цэнтр — вёска [[Азіна]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Бельскі сельсавет''' у складзе Полацкага раёна [[Полацкая акруга|Полацкай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Азіна|Белае]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Полацкім раёне БССР, з 21 чэрвеня 1935 года — Полацкай акругі, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці, з 20 верасня 1944 года — [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Віцебскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Баярскі сельсавет (Полацкі раён)|Баярскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Витебской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 20 мая 1960 года ў склад сельсавета са скасаванага [[Захарніцкі сельсавет|Захарніцкага сельсавета]] перададзены вёскі [[Дохнары]] і [[Рудня (Азінскі сельсавет)|Рудня]], у склад [[Адамоўскі сельсавет (Полацкі раён)|Адамоўскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Бела-Мацейкава]], [[Мацейкава]] і [[Пярхальшчына]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 16 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|55}}</ref>. 14 ліпеня 1975 года вёска Белае перайменавана ў Азіна, сельсавет перайменаваны ў Азінскі. 10 кастрычніка 2013 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Адамоўскі сельсавет (Полацкі раён)|Адамоўскага сельсавета]] (11 населеных пунктаў: аграгарадок [[Мацюшы]], вёскі [[Бела-Мацейкава]], [[Грамошча]], [[Канстанцінава (Полацкі раён)|Канстанцінава]], [[Качарэжына]], [[Кеўлы (Полацкі раён)|Кеўлы]], [[Мацейкава]], [[Новыя Замшаны]], [[Парфенаўцы]], [[Пярхальшчына]] і [[Рабінаўка (Полацкі раён)|Рабінаўка]])<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 10 октября 2013 г. № 292 Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210717094751/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1|date=17 ліпеня 2021}}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (14 населеных пунктаў) — 722 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=10 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 81,0 % — [[беларусы]], 14,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 2,8 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (25 населеных пунктаў) — 880 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=10 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Населеныя пункты == З 2013 года ў склад сельсавета ўваходзяць 25 населеных пунктаў: * [[Азіна]] * [[Арцейкавічы]] * [[Бараўцы (Полацкі раён)|Бараўцы]] * [[Баркі (Полацкі раён)|Баркі]] * [[Бела-Мацейкава]] * [[Грамошча]] * [[Дохнары]] * [[Званае (Азінскі сельсавет)|Званае]] * [[Канстанцінава (Полацкі раён)|Канстанцінава]] * [[Кацельна]] * [[Качарэжына]] * [[Кеўлы (Полацкі раён)|Кеўлы]] * [[Лагуны (Полацкі раён)|Лагуны]] * [[Ларкаўцы]] * [[Лісуны (Полацкі раён)|Лісуны]] * [[Мацейкава]] * [[Мацюшы]] * [[Новыя Замшаны]] * [[Парфенаўцы]] * [[Пярхальшчына]] * [[Рабінаўка (Полацкі раён)|Рабінаўка]] * [[Рудня (Азінскі сельсавет)|Рудня]] * [[Сяльцо Белае]] * [[Уладычына (Полацкі раён)|Уладычына]] * [[Цінаўка (Полацкі раён)|Цінаўка]] Гістарычныя звесткі па населеных пунктах: * 1 студзеня 1947 года — 12<ref>Белорусская ССР: Административно-территориальное деление на 1-е января 1947 г. / Информационно-статистическое отделение Президиума Верховного Совета БССР. — Минск: Госиздат БССР, Редакция политической литературы, 1947. — 300 с. — С. 237.</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Азінскі сельсавет}} {{Полацкі раён}} [[Катэгорыя:Азінскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] lh41663cwgs0bd0eo9gl9sn9zkhqxyc 0 611017 5146151 4640001 2026-05-24T18:15:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146151 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Адамоўскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Адамоўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Полацкі раён]] |Уключае = 28 населеных пунктаў |Сталіца = [[Адамова (Полацкі раён)|Адамова]] |Датаўтварэння = [[16 ліпеня]] [[1954]] |Скасаванне = [[10 кастрычніка]] [[2013]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1114 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Адамо́ўскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Полацкі раён|Полацкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — вёска [[Адамова (Полацкі раён)|Адамова]]. == Гісторыя == Утвораны 16 ліпеня 1954 года ў складзе Полацкага раёна Віцебскай вобласці [[БССР]] шляхам аб’яднання скасаваных [[Замшанскі сельсавет|Замшанскага]] і [[Кушлікаўскі сельсавет|Кушлікаўскага]] сельсаветаў<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Витебской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 20 мая 1960 года ў склад сельсавета з [[Бельскі сельсавет (Полацкі раён)|Бельскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Бела-Мацейкава]], [[Мацейкава]] і [[Пярхальшчына]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Адамоўскага сельсавета 33 населеныя пункты<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|55}}</ref>. 10 кастрычніка 2013 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Азінскі сельсавет|Азінскага]] (11 населеных пунктаў: аграгарадок [[Мацюшы]], вёскі [[Бела-Мацейкава]], [[Грамошча]], [[Канстанцінава (Полацкі раён)|Канстанцінава]], [[Качарэжына]], [[Кеўлы (Полацкі раён)|Кеўлы]], [[Мацейкава]], [[Новыя Замшаны]], [[Парфенаўцы]], [[Пярхальшчына]], [[Рабінаўка (Полацкі раён)|Рабінаўка]]) і [[Баравухскі сельсавет|Баравухскага]] (17 населеных пунктаў: аграгарадок [[Кушлікі]], вёскі [[Адамова (Полацкі раён)|Адамова]], [[Балдышы (Полацкі раён)|Балдышы]], [[Галякова]], [[Заполле (Баравухскі сельсавет)|Заполле]], [[Крумплева]], [[Кулікова (Полацкі раён)|Кулікова]], [[Мётлы (Полацкі раён)|Мётлы]], [[Мікуліна (Полацкі раён)|Мікуліна]], [[Навінне]], [[Падазерцы]], [[Плігаўкі (Баравухскі сельсавет)|Плігаўкі]], [[Райкова]], [[Струбкі]], [[Фёдарава (Полацкі раён)|Фёдарава]], [[Церасполле (Полацкі раён)|Церасполле]] і [[Якубенкі (Полацкі раён)|Якубенкі]]) сельсаветаў<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 10 октября 2013 г. № 292 Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 1114 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=10 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 84,8 % — [[беларусы]], 12,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,2 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>. == Населеныя пункты == На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 28 населеных пунктаў: * [[Адамова (Полацкі раён)|Адамова]] * [[Балдышы (Полацкі раён)|Балдышы]] * [[Бела-Мацейкава]] * [[Галякова]] * [[Грамошча]] * [[Заполле (Баравухскі сельсавет)|Заполле]] * [[Канстанцінава (Полацкі раён)|Канстанцінава]] * [[Качарэжына]] * [[Кеўлы (Полацкі раён)|Кеўлы]] * [[Крумплева]] * [[Кулікова (Полацкі раён)|Кулікова]] * [[Кушлікі]] * [[Мацейкава]] * [[Мацюшы]] * [[Мётлы (Полацкі раён)|Мётлы]] * [[Мікуліна (Полацкі раён)|Мікуліна]] * [[Навінне]] * [[Новыя Замшаны]] * [[Падазерцы]] * [[Парфенаўцы]] * [[Плігаўкі (Баравухскі сельсавет)|Плігаўкі]] * [[Пярхальшчына]] * [[Рабінаўка (Полацкі раён)|Рабінаўка]] * [[Райкова]] * [[Струбкі]] * [[Фёдарава (Полацкі раён)|Фёдарава]] * [[Церасполле (Полацкі раён)|Церасполле]] * [[Якубенкі (Полацкі раён)|Якубенкі]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / С.Д. Гриневич и др. — Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 2: (1944―1980 гг.). — Минск: «Беларусь», 1987. — 283 с. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Полацкі раён|варыянт=гісторыя|загаловак=Адамоўскі сельсавет у [[Полацкі раён|Полацкім раёне]] (1954—2013)}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Полацкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2013 годзе]] s02rf126bbkikusyop5bmuhrxoetrs6 0 615999 5146326 5144482 2026-05-25T05:51:16Z Autumndancer 168015 вікіфікацыя 5146326 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Таёта''' — цэнтральны горад Японіі, знаходзіцца ў [[Айты (прэфектура)|прэфектуры Айты]], на востраве [[Хонсю]], на ўсход ад [[Нагоя|Нагоі]] і на поўнач ад [[Акадзакі]], на беразе ракі. Суседнія прэфектуры: Гіфу і Нагана, а таксама гарады прэфектуры Айты: Акадзакі, Карыя, [[Андзё]], Сето, [[Нісін (горад)|Нісін]], Сінсіра. Плошча горада — 918,47 км², насельніцтва — 419 968 чалавек (1 чэрвеня 2014), шчыльнасць насельніцтва — 457,25 чал./км². == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{reflist}} [[Катэгорыя:Гарады прэфектуры Айты]] [[Катэгорыя:Цэнтральныя гарады Японіі]] 2l0ky8655e7dwvtn64e0ei3l13ujeyw 0 616020 5146247 4701569 2026-05-25T00:57:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146247 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = TPatula03232008-1.JPG |image title = |image descr = |regnum = Расліны |parent = Tagetes |rang = Від |latin = Tagetes patula |author = [[L.]], [[Sp. Pl.]] 2: 887, [[1753]] |syn = * {{bt-latbel|Tagetes corymbosa|aut=[[Роберт Світ|Sweet]]|s=1}} <ref name=plants/> * {{bt-latbel|Tagetes lunulata|aut=[[Ortega]]|s=1}} <ref name=grin>{{cite web |url = http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?36202 |title = Germplasm Resources Information Network - (GRIN) Online Database, National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland. |accessdate = 2007-09-04 |author = USDA, ARS, National Genetic Resources Program |date = |archiveurl = https://www.webcitation.org/65jmeMNwh?url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?36202 |archivedate = 2012-02-26 }}</ref> * {{bt-latbel|Tagetes remotiflora|aut=[[Kunze]]|s=1}} <ref name=plants/> * {{bt-latbel|Tagetes signata|aut=[[Bartl.]]|s=1}} <ref name=plants>{{cite web|url=http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=TAPA|title=PLANTS Database|accessdate=2007-09-04|author=USDA Natural Resources Conservation Service|archiveurl=https://www.webcitation.org/65jmf03Ad?url=http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=TAPA|archivedate=2012-02-26}}</ref> |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Tagetes patula |grin = 36202 }} [[Файл:Tagetes_patula_MHNT.BOT.2007.43.30.jpg|міні|''Аксаміткі адхіленыя ў'' Тулузскім музеі]] '''Аксаміткі адхіленыя''', '''Аксаміткі распасцёртыя'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|128}}</ref> (''Tagetes patula'')&nbsp;— від [[Кветкавыя|кветкавых]] раслін сямейства {{bt-bellat|Астравыя|Asteraceae}}. == Апісанне == [[Аднагадовыя расліны|Аднагадовая]] [[Трава|травяністыя]] расліны. Галінастыя сцёблы ўтвараюць шырокія густыя [[куст]]ы. [[Ліст|Лісце]] пёрыста-рассечанае, лісточкі вузкія, ланцэтныя, вострыя. Кветкавыя кошыкі жоўтыя, бура-аранжавыя. Краявыя [[Кветкі]] ў [[Кошык (суквецце)|кошыках]] язычковыя, сярэднія&nbsp;— трубчастыя. [[Тычынка]] пяць, [[песцік]] з двума лычыкамі і ніжняй завяззю. [[Плод|Плады]]&nbsp;— лінейныя [[Сямянка|сямянкі]]. Ёсць шмат розных сартоў. Вышыня 20-40&nbsp;см. Час цвіцення з чэрвеня па верасень. == Распаўсюджанне == Радзіма расліны — [[Цэнтральная Амерыка]]. Расце ў [[Мексіка|Мексіцы]] і [[Нікарагуа]]. Шырока культывуецца ў [[парк]]х, [[сад]]ах, кветніках, палісадніках як непатрабавальная, багата квітнеючая расліна. == Значэнне і выкарыстанне == Кветкавыя кошыкі ўтрымліваюць [[эфірны алей]] і фарбавальнікі. Водны настой кветкавых кошыкаў ужываюць як мачагонны, патагонны і супрацьгліставы сродак. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|1|Аксамі́ткі, тагетэс||203}} * {{крыніцы/ЭПБ|1|Аксамі́ткі, тагетэс|Карэўка І. А.|60}} * Бархатцы мелкоцветные (Чернобривці розлогі) — Tagetes patula L. // ''Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В.'' Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения: Справочник / Отв. ред. К. М. Сытник. — К.: Наукова думка, 1989. — С. 26. — 304 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-12-000483-0.{{ref-ru}} * {{Крыніцы/ДР СССР|Бархатцы отклоненные — ''T. patula'', L.|268—269}} == Спасылкі == * {{Плантарыум|37273|Бархатцы отклонённые}} * [http://allflower.in.ua/likarski-roslyny/chornobryvci Аксаміткі адхіленыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190924105955/http://allflower.in.ua/likarski-roslyny/chornobryvci |date=24 верасня 2019 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]] [[Катэгорыя:Лекавыя расліны]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя расліны]] [[Катэгорыя:Астравыя]] jvccowshvjylbtmc9jaywees7xtqbef 0 635349 5146104 5024774 2026-05-24T14:08:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146104 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Абідавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = сельсавет |Гімн = |Уваходзіць у = [[Быхаўскі раён]] |Уключае = 18 населеных пунктаў |Сталіца = [[Абідавічы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1376 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = http://bykhov.gov.by/vlast/sel-isp/itemlist/category/362-obid |Заўвагі = }} '''Абі́давіцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Быхаўскі раён|Быхаўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 года вёска) [[Абідавічы]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Журавіцкі раён|Журавіцкага раёна]] [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Журавіцкім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе Быхаўскага раёна, з 12 лютага 1935 года ў складзе [[Доўскі раён|Доўскага раёна]], які 5 красавіка 1935 года быў перайменаваны ў Журавіцкі раён. З 20 лютага 1938 года ў складзе [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Сялец-Халапееўскі сельсавет|Сялец-Халапееўскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 17 снежня 1956 года сельсавет у складзе Быхаўскага раёна Магілёўскай вобласці. 11 красавіка 1960 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Палянінавіцкі сельсавет|Палянінавіцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. У 1977 годзе скасаваны пасёлак [[Ісканская Кашалёўка]]<ref>Рашэнні выканкома Магілёўскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 18 кастрычніка і 22 лістапада 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 3 (1557).</ref>, 16 лютага 1983 года — вёска [[Плоскае (Быхаўскі раён)|Плоскае]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 16 лютага 1983 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 11 (1745).</ref>, 27 чэрвеня 2007 года — вёска [[Доркі]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2008-78/2008-78(048-111).pdf Решение Быховского районного Совета депутатов от 27 июня 2007 г. № 6-2 Об упразднении сельских населенных пунктов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201025132239/https://www.pravo.by/pdf/2008-78/2008-78(048-111).pdf|date=25 кастрычніка 2020}}</ref>, 27 верасня 2013 года — вёскі [[Заброддзе (Абідавіцкі сельсавет)|Заброддзе]], [[Ліпавіца]], [[Малыя Боркі]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0060446 Решение Быховского районного Совета депутатов от 27 сентября 2013 г. № 24-2 Об упразднении сельских населенных пунктов Быховского района]</ref><ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D915m0068644 Решение Быховского районного Совета депутатов от 27 сентября 2013 г. № 24-4 О внесении изменений в решение Быховского районного Совета депутатов от 22 декабря 2012 г. № 21-2]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (21 населены пункт) — 2039 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 95,8 % — [[беларусы]], 2,6 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,5 % — [[армяне ў Беларусі|армяне]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (18 населеных пунктаў) — 1376 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=25 лістапада 2023 |archive-date=4 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204044125/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. == Спасылкі == * {{archives.gov.by|98071}} {{Абідавіцкі сельсавет}} {{Быхаўскі раён}} [[Катэгорыя:Абідавіцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Журавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Доўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] 63aa4ead7nld83jw7ipzrlpvam5bi3t 0 640053 5146097 4978621 2026-05-24T13:33:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146097 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Абрубскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Глыбоцкі раён]] |Уключае = 17 населеных пунктаў |Сталіца = [[Абруб (Абрубскі сельсавет)|Абруб (Абруб-Ластавіцкі)]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Глава = Славецкі Анатоль Міхайлавіч |Назва главы = Старшыня сельсавета |Глава2 = Піскуновіч Маргарыта Яўгеньеўна |Назва главы2 = Кіраўнік справамі |Глава3 = 211824, Віцебская вобласць, Глыбоцкі раён аг. Абруб вул. Школьная, 12<ref>[http://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/special/ru/obrubskij/ Глыбоцкі раённы выканаўчы камітэт]</ref> |Назва главы3 = Юрыдычны адрас сельвыканкама |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1169 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = 15,26 |Месца па шчыльнасці = 4 |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 95,18 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Абрубскі сельсавет (Глыбоцкі раён).svg |Памер карты = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Тэлефонны код = +375 2156 |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = http://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/ru/obrubskij/ |Заўвагі = }} '''Абру́бскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2008 г. вёска) [[Абруб (Абрубскі сельсавет)|Абруб (Абруб-Ластавіцкі)]], размешчаны за 10 км ад райцэнтра г. [[Глыбокае]]. Сельсавет мяжуе з [[Падсвільскі сельсавет|Падсвільскім]], [[Азярэцкі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Азярэцкім]], [[Карабоўскі сельсавет|Карабоўскім]], [[Галубіцкі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Галубіцкім]] сельсаветамі Глыбоцкага раёна, а таксама з [[Докшыцкі раён|Докшыцкім раёнам]]. Плошча Абрубскага сельсавета — 9518 га. У склад сельсавета ўваходзяць 17 населеных пунктаў<ref>[http://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/ru/mestsel/ Сельские Советы депутатов Глыбоцкі раённы выканаўчы камітэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200507012623/http://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/ru/mestsel/ |date=7 мая 2020 }}{{ref-ru|}}</ref>. == Гісторыя == Утвораны [[12 кастрычніка]] [[1940]] года як '''Ластавіцкі сельсавет''' з цэнтрам у в. [[Ластавічы]], у складзе Глыбоцкага раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]]. З [[20 верасня]] [[1944]] года ў складзе [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці]]. Рашэннем райвыканкама ў красавіку [[1948]] года Ластавіцкі сельскі савет быў перайменаваны ў Абрубскі з цэнтрам у вёсцы Абруб. З 8 студзеня [[1954]] года ў складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 31 сакавіка 1958 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Дзеркаўшчынскі сельсавет|Дзеркаўшчынскага сельсавета]] (7 населеных пунктаў: [[Кавалеўшчына (Глыбоцкі раён)|Кавалеўшчына]], [[Маліноўшчына (Глыбоцкі раён)|Маліноўшчына]], [[Навасёлкі (Абрубскі сельсавет)|Навасёлкі]], [[Прыперна]], [[Сарокі (Абрубскі сельсавет)|Сарокі]], [[Ступішча (Глыбоцкі раён)|Ступішча]] і [[Хмяльнова]])<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 сакавіка 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 3.</ref> З 20 студзеня [[1960]] года ў складзе [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]<ref>[http://glubmusej.by/be/80-let-glubokskomu-rajonu/farmiravanne-terytoryi-glybotskaga-rajona Фарміраванне тэрыторыі Глыбоцкага раёна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200811031601/http://glubmusej.by/be/80-let-glubokskomu-rajonu/farmiravanne-terytoryi-glybotskaga-rajona |date=11 жніўня 2020 }} Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 31 населены пункт<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|44}}</ref>. Падчас калектывізацыі ў пасляваенны час і ўзбуйнення калектыўных гаспадарак былі пераселены і зніклі вёскі Дзехцяры (Дзехцяры-Шыпоўскія) (42 двары), Майсеенкі (28 двароў), Русакі (24 двары). 28 сакавіка 2011 года ліквідавана вёска [[Навасёлкі (Абрубскі сельсавет)|Навасёлкі]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2011-45/2011_45_9_40170.pdf Решение Глубокского районного Совета депутатов от 28.03.2011 г. № 55 Об упразднении сельских населенных пунктов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160805120928/http://www.pravo.by/pdf/2011-45/2011_45_9_40170.pdf |date=5 жніўня 2016 }}</ref>. Хутары Дзехцяры і Субатава фактычна не існуюць: адсутнічаюць жыхары і будынкі. == Геаграфія == Адгор’і [[Свянцянскія грады|Свянцянскіх град]] са сярэднеўзвышаным рэльефам займаюць большую частку тэрыторыі Абрубскага сельсавета. На ўсход ад вёскі Кавалі знаходзіцца найвышэйшая кропка Глыбоцкага раёна, праз якую праходзіць Чарнаморска-Балтыйскі водападзел. Гідраграфічную сетку тэрыторыі сельсавета ўтвараюць азёры [[Ластавіцкае]], [[Белае (возера, басейн Аржаніцы)|Белае]], [[Крывое (возера, басейн Дзісны)|Крывое]], [[Чачалёўскае возера|Чачалёўскае]] (Ражон) і ракі [[Аржаніца]], [[Бярозаўка (прыток Дзісны)|Бярозаўка]] і іх прытокі, якія ставяцца да басейна Балтыйскага мора. Зашчэслянскі канал і прытокі рэк [[Чысцянка]] і Манашка нясуць ваду да Чорнага мора. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1382 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=17 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 95,3 % — [[беларусы]], 2,7 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,2 % — [[палякі на Беларусі|палякі]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1169 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=17 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. У 2018 г. у 14 населеных пунктах сельсавета пражывала каля 1347 чалавек, што складала 7,38 % ад сельскага насельніцтва Глыбоцкага раёна<ref name="ДУК">[http://cbs.okglub.by/news/1545-ischeznuvshie-derevni-obrubskogo-selsoveta ИСЧЕЗНУВШИЕ ДЕРЕВНИ ОБРУБСКОГО СЕЛЬСОВЕТА{{ref-ru|}}] ДУК Глыбоцкая централізаваная бібліятэчная сістэма</ref>. {| class="wikitable sortable" |- | ''Дынаміка насельніцтва (год)'' | ''1949'' || ''1959'' || ''1969'' || ''1979'' || ''1989'' || ''1999'' || ''2009'' || ''2018'' |- | Колькасць жыхароў | 4791 || 4342 || 3452 || 2747 || 2131 || 1849 || 1547 || 1343 |} == Гаспадарка == На тэрыторыі Абрубскага сельсавета знаходзіцца: * Сельскагаспадарчае ўнітарнае прадпрыемства «Каралі» * Сельскагаспадарчае ўнітарнае прадпрыемства «За Радзіму» * Гравійна-сартавальны завод, ф-л РУП «Дарбудіндустрыя» (в. [[Бацілоўшчына]])<ref name="ДУК"/> * Цяплічная гаспадарка базіснага гадавальніка Глыбоцкага лясгаса<ref>[http://www.leshoz-glubokoe.ru/index.php?url=lesopolzovanie Глубокский опытный лесхоз] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200428202838/http://www.leshoz-glubokoe.ru/index.php?url=lesopolzovanie |date=28 красавіка 2020 }}{{ref-ru|}}</ref> == Транспарт == Транспартныя зносіны з райцэнтрам ажыццяўляецца па аўтобусных маршрутах: * Глыбокае — Падсвілле * Глыбокае — Запалоўе * Глыбокае — Шуневіча * Глыбокае — Крулеўшчына * Глыбокае — Докшыцы * Глыбокае — Мінск == Славутасці == * [[Свята-Успенская царква (Кавалі)|Свята-Успенская царква]] ([[1748]]) — {{ГККРБ 4|213Г000392}} * Стараверская царква Богаз’яўлення Гасподняга ([[Дрэўлеправаслаўная паморская царква|Дрэўлеправаслаўнай паморскай царквы]]), другой паловы ХІХ ст.<ref>[https://navigator.starove.ru/item/bogoyavlenskij-hram-lastovichi-dpts/ ХРАМ БОГОЯВЛЕНИЯ ГОСПОДНЯ, ЛАСТОВИЧИ (ДПЦ)]{{ref-ru|}}</ref>, в. [[Ластавічы]] * Капліца могілкавая ХІХ ст. у в. [[Сарокі (Абрубскі сельсавет)|Сарокі]] * Помнікі загінулым у Другой сусветнай вайне ([[Абруб (Абрубскі сельсавет)|Абруб]]<ref name="Помнікі землякам">[http://pridvinie.vlib.by/index.php/pomniki/179-pomniki-gistoryi/4167-pomniki-zemlyakam-glybotski-rajon Помнікі землякам. Глыбоцкі раён] «Прыдзвінскі край: гісторыя і сучаснасць»</ref>, [[Бацілоўшчына]]<ref>[http://pridvinie.vlib.by/index.php/pomniki/179-pomniki-gistoryi/4136-pamyatny-znak-voinam-glybotski-rajon-v-batsilo-shchyna Памятны знак воінам. Глыбоцкі раён, в. Бацілоўшчына] «Прыдзвінскі край: гісторыя і сучаснасць»</ref>, [[Прыпернае]]<ref name="Помнікі землякам"/>) * Памятны знак спаленым вёскам Глыбоцкага раёна<ref>[http://pridvinie.vlib.by/index.php/pomniki/179-pomniki-gistoryi/4137-pamyatny-znak-spalenym-vjoskam-glybochchyny-glybotski-rajon-v-la-ryna-ka Памятны знак спаленым вёскам Глыбоччыны. Глыбоцкі раён, в. Лаўрынаўка] «Прыдзвінскі край: гісторыя і сучаснасць»</ref>(ля в. [[Лаўрынаўка]]) * «Кавалеўская гара» — геалагічны помнік прыроды мясцовага значэння, найвышэйшы пункт Глыбоцкага раёна (226,4 м) ля в. Кавалі<ref name="ААПП">[http://pravo.by/upload/docs/op/R918v0087541_1516741200.pdf РЕШЕНИЕ ГЛУБОКСКОГО РАЙОННОГО ИСПОЛНИТЕЛЬНОГО КОМИТЕТА 4 января 2018 г. № 18]{{ref-ru|}}</ref> * «Камень Прыпернянскі» — геалагічны помнік прыроды мясцовага значэння (в. [[Прыпернае]])<ref name="ААПП"/> * Геалагічны [[заказнік]] мясцовага значэння «Малінаўшчынскія ўзвышшы» (ля в. Прыпернае)<ref name="ААПП"/> <gallery mode=packed perrow ="3" heights="140px"> Кавалі. Свята-Успенская царква (03).jpg|Кавалі. Свята-Успенская царква Ластавічы. Стараверская царква.jpg|thumb|Ластавічы. Стараверская царква Богаз'яўлення Гасподняга Кавалі. Геадэзічны знак - найвышэйшы пункт Глыбоцкага раёна (03).jpg|«Кавалеўская гара» Абруб-Ластавіцкі. Помнік землякам.jpg|thumb|Абруб-Ластавіцкі. Помнік землякам Помнік загінулым воінам. Глыбоцкі раён, в. Бацілоўшчына.jpg|thumb|Бацілоўшчына. Помнік загінулым воінам Мемарыял памяці спаленых вёсак Глыбоцкага раёна (Лаўрынаўка).jpg|thumb|Мемарыял памяці спаленых вёсак Глыбоцкага раёна (Лаўрынаўка) </gallery> === Страчаная спадчына === [[Файл:Saroki, Bahasłoŭskaja. Сарокі, Багаслоўская (1900).jpg|міні|справа|Сарокі. Багаслоўская царква (1900 г.)]] * Царква ў в. [[Сарокі (Абрубскі сельсавет)|Сарокі]] {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Абрубскі сельсавет}} {{Глыбоцкі раён}} [[Катэгорыя:Абрубскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] jckzgbows7sznnt5a47kf7q3bmvpnha 0 640712 5146229 4677404 2026-05-24T22:42:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146229 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Азярэцкі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Азярэцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Глыбоцкі раён]] |Уключае = 23 населеныя пункты |Сталіца = [[Азярцы (Глыбоцкі раён)|Азярцы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Глава = Анашкевіч Святлана Вацлаваўна |Назва главы = Старшыня сельсавета |Глава2 = Крывогіна Марына Леанідаўна |Назва главы2 = Кіраўнік справамі |Глава3 = 211806, Віцебская вобласць, Глыбоцкі раён, аг. Азярцы, вул. Савецкая, 33 <ref>[http://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/by/selskizkamiteti/j/ Сельскія выканаўчыя камітэты] Глыбоцкі раённы выканаўчы камітэт</ref> |Назва главы3 = Юрыдычны адрас сельвыканкама |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1770 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 105,9 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Азярэцкі сельсавет (Глыбоцкі раён).svg |Памер карты = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Тэлефонны код = +375 2156 |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = http://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/ru/obrubskij/ |Заўвагі = }} '''Азярэ́цкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2008 года вёска) [[Азярцы (Глыбоцкі раён)|Азярцы]], размешчаны за 11 км ад райцэнтра [[Глыбокае]]. Сельсавет мяжуе з [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскім]], [[Залескі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Залескім]], [[Пліскі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Пліскім]], [[Падсвільскі сельсавет|Падсвільскім]] і [[Абрубскі сельсавет|Абрубскім]] сельсаветамі, тэрыторыяй горада Глыбокае. Плошча Азярэцкага сельсавета — 10 586 га. У склад сельсавета ўваходзяць 23 населеныя пункты<ref>[http://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/ru/mestsel/ Сельские Советы депутатов Глыбоцкі раённы выканаўчы камітэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200507012623/http://glubokoe.vitebsk-region.gov.by/ru/mestsel/ |date=7 мая 2020 }}{{ref-ru|}}</ref>. == Гісторыя == Утвораны [[12 кастрычніка]] [[1940]] года як '''Мамайскі сельсавет''' з цэнтрам у вёсцы [[Мамаі (Глыбоцкі раён)|Мамаі]], у складзе Глыбоцкага раёна [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]]. З 20 верасня [[1944]] года — у складзе [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці]], з 8 студзеня [[1954]] года — у складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 27 сакавіка 1959 года ў склад сельсавета з [[Залескі сельсавет (Глыбоцкі раён)|Залескага сельсавета]] перададзены 13 населеных пунктаў ([[Антаполле (Глыбоцкі раён)|Антаполле]], [[Вугляне]], [[Дзмітраўшчына 1|Дзмітраўшчына Першая]], [[Дзмітраўшчына 2|Дзмітраўшчына Другая]], [[Залессе (Азярэцкі сельсавет)|Залессе]], [[Калеснікі (Глыбоцкі раён)|Калеснікі]], [[Кісарэўшчына 1|Кісарэўшчына Першая]], [[Кісарэўшчына 2|Кісарэўшчына Другая]], [[Кухты (Глыбоцкі раён)|Кухты]], [[Малейкава]], [[Паўлова (Глыбоцкі раён)|Паўлова]], [[Прудавое]] і [[Пыршчына]])<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 сакавіка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 4.</ref>. З 20 студзеня [[1960]] года сельсавет у складзе [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]<ref>[http://glubmusej.by/be/80-let-glubokskomu-rajonu/farmiravanne-terytoryi-glybotskaga-rajona Фарміраванне тэрыторыі Глыбоцкага раёна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200811031601/http://glubmusej.by/be/80-let-glubokskomu-rajonu/farmiravanne-terytoryi-glybotskaga-rajona |date=11 жніўня 2020 }} Глыбоцкі гісторыка-этнаграфічны музей</ref>. 20 мая 1960 года ў склад сельсавета з [[Удзелаўскі сельсавет|Удзелаўскага сельсавета]] перададзена вёска [[Марцыбыліна]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Мамайскага сельсавета 35 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|44}}</ref>. Рашэннем райвыканкама ад [[22 снежня]] [[1981]] года Мамайскі сельскі савет быў перайменаваны ў Азярэцкі з цэнтрам у вёсцы [[Азярцы (Глыбоцкі раён)|Азярцы]]. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2168 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=17 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 97,1 % — [[беларусы]], 1,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,5 % — [[палякі на Беларусі|палякі]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1770 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=17 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Склад == * [[Абруб Беразвецкі]] — вёска * [[Азярцы (Глыбоцкі раён)|Азярцы]] — аграгарадок * [[Арэхаўна (Глыбоцкі раён)|Арэхаўна]] — вёска * [[Бурцы]] — вёска * [[Вугляне]] — вёска * [[Гаркушы]] — вёска * [[Гваздова (Глыбоцкі раён)|Гваздова]] — вёска * [[Гінькі (Азярэцкі сельсавет)|Гінькі]] — вёска * [[Дзмітраўшчына 2]] — вёска * [[Жабінка (Глыбоцкі раён)|Жабінка]] — вёска * [[Залессе (Азярэцкі сельсавет)|Залессе]] — вёска * [[Каміншчына (Азярэцкі сельсавет)|Каміншчына]] — вёска * [[Кісарэўшчына 1]] — вёска * [[Кухты (Глыбоцкі раён)|Кухты]] — вёска * [[Латушкі (Глыбоцкі раён)|Латушкі]] — вёска * [[Мамаі (Глыбоцкі раён)|Мамаі]] — вёска * [[Марцыбыліна]] — аграгарадок * [[Мушкат]] — вёска * [[Пыршчына]] — вёска * [[Пялеўшчына]] — вёска * [[Станулі]] — вёска * [[Хацілаўшчына]] — вёска * [[Шубнікі (Глыбоцкі раён)|Шубнікі]] — вёска == Гаспадарка == На тэрыторыі Азярэцкага сельсавета знаходзяцца: * Камунальнае завадовае сельскагаспадарчае ўнітарнае прадпрыемства «Азярцы» * ААТ Глыбоцкая птушкафабрыка == Транспарт == Транспартныя зносіны з райцэнтрам ажыццяўляюцца па аўтобусных маршрутах: * Глыбокае — Кухты * Глыбокае — Азярцы * Глыбокае — Віцебск == Культура, спорт == * бібліятэка-музей этнаграфіі ў аграгарадку [[Азярцы (Глыбоцкі раён)|Азярцы]]<ref>[http://cbs.okglub.by/12-bibliyatechnaya-sistema/bibliyateki/64-azyaretskaya-b-ka-muzej-etnagrafii-agragaradka-azyartsy Азярэцкая бібліятэка-музей этнаграфіі аграгарадка «Азярцы»] ДУК Глыбоцкая централізаваная бібліятэчная сістэма</ref> * футбольны клуб «Азярцы» == Славутасці == * [[Спаса-Праабражэнская царква (Мамаі)]], канец XVIII стагоддзя ў вёсцы Мамаі, {{ГККРБ 4|213Г000394}} * Сядзібна-паркавы ансамбль Аскеркаў (XIX ст.) у аграгарадка Азярцы * [[Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла (Азярцы)|Касцёл Святых Апосталаў Пятра і Паўла]], 2007 г. (Азярцы) * 7 помнікаў падзеям Вялікай Айчыннай вайны<ref>[http://cbs.okglub.by/elektronnyya-resursy/pomniki-vav/1318-pomniki-vyalikaj-ajchynnaj-vajny-azyaretskaga-selsaveta Помнікі Вялікай Айчыннай вайны Азярэцкага сельсавета] ДУК Глыбоцкая централізаваная бібліятэчная сістэма</ref> * [[Глыбоцкі дэндралагічны сад]] ля вёскі Арэхаўна * Курганны могільнік, за 1,2 км ад вёскі Мамаі на пагорку — {{ГККРБ 4|213В000395}} {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Азярэцкі сельсавет (Глыбоцкі раён)}} {{Глыбоцкі раён}} [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Азярэцкі сельсавет (Глыбоцкі раён)| ]] 56bsj99u6uzu3taz73uwo8dk0vyudbe 0 643491 5146168 3841766 2026-05-24T19:03:34Z Rotondus 11765 абнаўленне звестак, вычытка 5146168 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Фелісьен Кабуга''' ({{lang2|rw|fr|Félicien Kabuga}}; {{ДН|||1935}} — {{Датасмерці|||2026}}) — [[Руанда|руандыйскі]] бізнесмен, адзін з галоўных абвінавачаных у датычнасці да [[Генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]] ў 1994 годзе, ахвярамі якога сталі ад 800 тысяч да аднаго мільёна чалавек. == Біяграфічныя звесткі == Нарадзіўся ў руандыйскім горадзе [[Муніга]]. Нажыў багацце, валодаючы некалькімі чайнымі плантацыямі. З юнацтва быў звязаны э экстремістамі [[хуту]]. У 1994 годзе Кабуга быў кіраўніком «Свабоднага радыё і тэлебачання тысячы пагоркаў», якое распаўсюджвала заклікі да забойстваў [[тутсі]]. Ён узначальваў і Фонд нацыянальнай абароны, які збіраў сродкі на куплю зброі для баявых атрадаў. У ліпені 1994 года паспрабаваў знайсці прытулак у [[Швейцарыя|Швейцарыі]], але быў высланы ў [[ДР Конга|Дэмакратычную Рэспубліку Конга]]. У 1997 годзе яго бачылі ў кенійскай сталіцы [[Найробі]], дзе, як паведамляе RFI, двойчы беспаспяхова спрабавалі затрымаць. Затым ён жыў у Францыі, у ваколіцах [[Парыж]]а з падробнымі дакументамі і знаходзіўся ў міжнародным вышуку больш за 20 гадоў. 16 мая 2020 года затрыманы французскай паліцыяй у выніку спецыяльнай аперацыі. Паколькі праца Міжнароднага трыбунала ў справе Руанды была завершана ў 2015 годзе, справу Кабугі разглядаў Міжнародны рэшткавы механізм крымінальных трыбуналаў<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30617043.html|title=У Францыі арыштаваны Фэлісьен Кабуга — за генацыд у Руандзе|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref>. Суд у 2023 годзе прызнаў, што Кабуга не можа несці крымінальную адказнасць з-за цяжкага стану здароўя і старэчай дэменцыі, працэс быў фактычна спынены. Кабуга памёр у 2026 годзе<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/395520|title=У Гаазе памёр заснавальнік руандыйскага «Радыё тысячы пагоркаў»|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кабуга Фелісьен}} [[Катэгорыя:Постаці Руанды]] [[Катэгорыя:Генацыд у Руандзе]] [[Катэгорыя:Ваенныя злачынцы]] 6sncadumrxxszztbxibymzelslzyh6i 5146186 5146168 2026-05-24T19:57:15Z JerzyKundrat 174 5146186 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Фелісьен Кабуга''' ({{lang2|rw|fr|Félicien Kabuga}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Руанда|руандыйскі]] бізнесмен, адзін з галоўных абвінавачаных у датычнасці да [[Генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]] ў 1994 годзе, ахвярамі якога сталі ад 800 тысяч да аднаго мільёна чалавек. == Біяграфічныя звесткі == Нарадзіўся ў руандыйскім горадзе [[Муніга]]. Нажыў багацце, валодаючы некалькімі чайнымі плантацыямі. З юнацтва быў звязаны э экстремістамі [[хуту]]. У 1994 годзе Кабуга быў кіраўніком «Свабоднага радыё і тэлебачання тысячы пагоркаў», якое распаўсюджвала заклікі да забойстваў [[тутсі]]. Ён узначальваў і Фонд нацыянальнай абароны, які збіраў сродкі на куплю зброі для баявых атрадаў. У ліпені 1994 года паспрабаваў знайсці прытулак у [[Швейцарыя|Швейцарыі]], але быў высланы ў [[ДР Конга|Дэмакратычную Рэспубліку Конга]]. У 1997 годзе яго бачылі ў кенійскай сталіцы [[Найробі]], дзе, як паведамляе RFI, двойчы беспаспяхова спрабавалі затрымаць. Затым ён жыў у Францыі, у ваколіцах [[Парыж]]а з падробнымі дакументамі і знаходзіўся ў міжнародным вышуку больш за 20 гадоў. 16 мая 2020 года затрыманы французскай паліцыяй у выніку спецыяльнай аперацыі. Паколькі праца Міжнароднага трыбунала ў справе Руанды была завершана ў 2015 годзе, справу Кабугі разглядаў Міжнародны рэшткавы механізм крымінальных трыбуналаў<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30617043.html|title=У Францыі арыштаваны Фэлісьен Кабуга — за генацыд у Руандзе|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref>. Суд у 2023 годзе прызнаў, што Кабуга не можа несці крымінальную адказнасць з-за цяжкага стану здароўя і старэчай дэменцыі, працэс быў фактычна спынены. Кабуга памёр у 2026 годзе<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/395520|title=У Гаазе памёр заснавальнік руандыйскага «Радыё тысячы пагоркаў»|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кабуга Фелісьен}} [[Катэгорыя:Постаці Руанды]] [[Катэгорыя:Генацыд у Руандзе]] [[Катэгорыя:Ваенныя злачынцы]] 7us6cd1yy2eez2kqtc5sz5lxyho6q6b 5146189 5146186 2026-05-24T20:03:50Z JerzyKundrat 174 5146189 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Фелісьен Кабуга''' ({{lang2|rw|fr|Félicien Kabuga}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Руанда|руандыйскі]] бізнесмен, адзін з галоўных абвінавачаных у датычнасці да [[Генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]] ў 1994 годзе, ахвярамі якога сталі ад 800 тысяч да аднаго мільёна чалавек. == Біяграфія == Нарадзіўся ў руандыйскім горадзе [[Муніга]]. Нажыў багацце, валодаючы некалькімі чайнымі плантацыямі. З юнацтва быў звязаны э экстремістамі [[хуту]]. У 1994 годзе Кабуга быў кіраўніком «Свабоднага радыё і тэлебачання тысячы пагоркаў», якое распаўсюджвала заклікі да забойстваў [[тутсі]]. Ён узначальваў і Фонд нацыянальнай абароны, які збіраў сродкі на куплю зброі для баявых атрадаў. У ліпені 1994 года паспрабаваў знайсці прытулак у [[Швейцарыя|Швейцарыі]], але быў высланы ў [[ДР Конга|Дэмакратычную Рэспубліку Конга]]. У 1997 годзе яго бачылі ў кенійскай сталіцы [[Найробі]], дзе, як паведамляе RFI, двойчы беспаспяхова спрабавалі затрымаць. Затым ён жыў у Францыі, у ваколіцах [[Парыж]]а з падробнымі дакументамі і знаходзіўся ў міжнародным вышуку больш за 20 гадоў. 16 мая 2020 года затрыманы французскай паліцыяй у выніку спецыяльнай аперацыі. Паколькі праца Міжнароднага трыбунала ў справе Руанды была завершана ў 2015 годзе, справу Кабугі разглядаў Міжнародны рэшткавы механізм крымінальных трыбуналаў<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30617043.html|title=У Францыі арыштаваны Фэлісьен Кабуга — за генацыд у Руандзе|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref>. Суд у 2023 годзе прызнаў, што Кабуга не можа несці крымінальную адказнасць з-за цяжкага стану здароўя і старэчай дэменцыі, працэс быў фактычна спынены. Кабуга памёр у 2026 годзе<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/395520|title=У Гаазе памёр заснавальнік руандыйскага «Радыё тысячы пагоркаў»|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кабуга Фелісьен}} [[Катэгорыя:Постаці Руанды]] [[Катэгорыя:Генацыд у Руандзе]] [[Катэгорыя:Ваенныя злачынцы]] s7h2p2pjdd43ppq7n0nkb3yp1vivu2n 5146190 5146189 2026-05-24T20:04:25Z JerzyKundrat 174 5146190 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Фелісьен Кабуга''' ({{lang2|rw|fr|Félicien Kabuga}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Руанда|руандыйскі]] бізнесмен, ваенны злачынца, адзін з галоўных абвінавачаных у датычнасці да [[Генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]] ў 1994 годзе, ахвярамі якога сталі ад 800 тысяч да аднаго мільёна чалавек. == Біяграфія == Нарадзіўся ў руандыйскім горадзе [[Муніга]]. Нажыў багацце, валодаючы некалькімі чайнымі плантацыямі. З юнацтва быў звязаны э экстремістамі [[хуту]]. У 1994 годзе Кабуга быў кіраўніком «Свабоднага радыё і тэлебачання тысячы пагоркаў», якое распаўсюджвала заклікі да забойстваў [[тутсі]]. Ён узначальваў і Фонд нацыянальнай абароны, які збіраў сродкі на куплю зброі для баявых атрадаў. У ліпені 1994 года паспрабаваў знайсці прытулак у [[Швейцарыя|Швейцарыі]], але быў высланы ў [[ДР Конга|Дэмакратычную Рэспубліку Конга]]. У 1997 годзе яго бачылі ў кенійскай сталіцы [[Найробі]], дзе, як паведамляе RFI, двойчы беспаспяхова спрабавалі затрымаць. Затым ён жыў у Францыі, у ваколіцах [[Парыж]]а з падробнымі дакументамі і знаходзіўся ў міжнародным вышуку больш за 20 гадоў. 16 мая 2020 года затрыманы французскай паліцыяй у выніку спецыяльнай аперацыі. Паколькі праца Міжнароднага трыбунала ў справе Руанды была завершана ў 2015 годзе, справу Кабугі разглядаў Міжнародны рэшткавы механізм крымінальных трыбуналаў<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30617043.html|title=У Францыі арыштаваны Фэлісьен Кабуга — за генацыд у Руандзе|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref>. Суд у 2023 годзе прызнаў, што Кабуга не можа несці крымінальную адказнасць з-за цяжкага стану здароўя і старэчай дэменцыі, працэс быў фактычна спынены. Кабуга памёр у 2026 годзе<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/395520|title=У Гаазе памёр заснавальнік руандыйскага «Радыё тысячы пагоркаў»|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кабуга Фелісьен}} [[Катэгорыя:Постаці Руанды]] [[Катэгорыя:Генацыд у Руандзе]] [[Катэгорыя:Ваенныя злачынцы]] 7ejscey9tflffs3oejerizs93wjiyca 5146191 5146190 2026-05-24T20:07:57Z JerzyKundrat 174 5146191 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Фелісьен Кабуга''' ({{lang2|rw|fr|Félicien Kabuga}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Руанда|руандыйскі]] бізнесмен, ваенны злачынца, адзін з галоўных абвінавачаных у датычнасці да [[Генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]] ў 1994 годзе. == Біяграфія == Нарадзіўся ў руандыйскім горадзе [[Муніга]]. Нажыў багацце, валодаючы некалькімі чайнымі плантацыямі. З юнацтва быў звязаны э экстремістамі [[хуту]]. У 1994 годзе Кабуга быў кіраўніком «Свабоднага радыё і тэлебачання тысячы пагоркаў», якое распаўсюджвала заклікі да забойстваў [[тутсі]]. Ён узначальваў і Фонд нацыянальнай абароны, які збіраў сродкі на куплю зброі для баявых атрадаў. Ахвярамі генацыду сталі ад васьмісот тысяч да мільёна чалавек. У ліпені 1994 года паспрабаваў знайсці прытулак у [[Швейцарыя|Швейцарыі]], але быў высланы ў [[ДР Конга|Дэмакратычную Рэспубліку Конга]]. У 1997 годзе яго бачылі ў кенійскай сталіцы [[Найробі]], дзе, як паведамляе RFI, двойчы беспаспяхова спрабавалі затрымаць. Затым ён жыў у Францыі, у ваколіцах [[Парыж]]а з падробнымі дакументамі і знаходзіўся ў міжнародным вышуку больш за 20 гадоў. 16 мая 2020 года затрыманы французскай паліцыяй у выніку спецыяльнай аперацыі. Паколькі праца Міжнароднага трыбунала ў справе Руанды была завершана ў 2015 годзе, справу Кабугі разглядаў Міжнародны рэшткавы механізм крымінальных трыбуналаў<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30617043.html|title=У Францыі арыштаваны Фэлісьен Кабуга — за генацыд у Руандзе|work=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]}}</ref>. Суд у 2023 годзе прызнаў, што Кабуга не можа несці крымінальную адказнасць з-за цяжкага стану здароўя і старэчай дэменцыі, працэс быў фактычна спынены. Кабуга памёр у 2026 годзе<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/395520|title=У Гаазе памёр заснавальнік руандыйскага «Радыё тысячы пагоркаў»|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кабуга Фелісьен}} [[Катэгорыя:Постаці Руанды]] [[Катэгорыя:Генацыд у Руандзе]] [[Катэгорыя:Ваенныя злачынцы]] 1ffzd8v0s8oqhxnaokta9ddd6rl3c59 0 645414 5146218 4737900 2026-05-24T22:14:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146218 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Азербайджанскі тэхнічны ўніверсітэт |скарачэнне = АТУ |эмблема = [[Файл:Aztu.png|200px|center]] |выява = |арыгінал = Azərbaycan Texniki Universiteti (ATU) |міжназва = Azerbaijan Technical University (ATU) |ранейшыя = Азербайджанскі політэхнічны інстытут (АзПІ)<br/>Azərbaycan Politexnik İnstitutu (AzPİ) |дэвіз = |заснаваны = [[1950]] |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = [[1993]] |тып = Тэхнічны ўніверсітэт |найменне пасады = |піб пасады = |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |рэктар = Вілает Валіеў |студэнты = 6000 |замежныя студэнты = 300 |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = 400 |дактары = |прафесары = 70 |выкладчыкі = 600 |размяшчэнне = {{Сцяг|Азербайджан}} [[Баку]], [[Азербайджан]] |метро = |кампус = Гарадскі |адрас = праспект Гусейна Джавіда, 25.<br/>Індэкс: AZ 1148 |сайт = http://aztu.edu.az/azp/ |узнагароды = |lat_dir = N |lat_deg = 40 |lat_min = 22 |lat_sec = 13 |lon_dir = E |lon_deg = 49 |lon_min = 48 |lon_sec = 55 |CoordScale = |edu_region = |Commons = |Commons-text = }} '''Азербайджанскі тэхнічны ўніверсітэт''' ({{lang-az|Azərbaycan Texniki Universiteti}}) — вышэйшая тэхнічная дзяржаўная ўстанова адукацыі ў [[Азербайджан]]е. Універсітэт дзейнічае з [[1950]] года і ў цяперашні час з’яўляецца адной з вядучых ВНУ краіны. == Гісторыя == 14 лістапада 1920 года савецкі ўрад пастанавіў закрыць {{нп5|Бакінскі палітэхнікум||en|Baku Polytechnicum}} і замяніць яго Бакінскім політэхнічным інстытутам. У новай школе асноўная ўвага надавалася падрыхтоўцы інжынераў у сельскай гаспадарцы, грамадзянскім будаўніцтве, электрамеханіцы, эканоміцы і нафце. У 1923 годзе школа змяніла назву на Азербайджанскі політэхнічны інстытут. У сакавіку 1929 года [[Камуністычная партыя Азербайджана]] пастанавіла падзяліць установу на тры незалежныя школы, якія ахопліваюць сельскую гаспадарку, эканоміку і нафту. Павялічаныя запатрабаванні інжынераў у іншых абласцях па-за межамі нафты прывялі да пашырэння навучальнага плана школы, і ў 1934 годзе яна змяніла назву на Азербайджанскі прамысловы інстытут (АзПІ), паколькі яна была аб’яднаная з грамадзянскім будаўніцтвам. У [[1950]] годзе ўрад заснаваў асобны Азербайджанскі політэхнічны інстытут (АзПІ). У 1970 годзе ў Гянджы быў заснаваны філіял АзПІ. У 1993 годзе АзПІ змяніў статус і стаў Азербайджанскім тэхнічным універсітэтам<ref>{{Cite web|url=http://www.mathnet.ru/php/organisation.phtml?option_lang=rus&orgid=3276|title=Организации: Азербайджанский технический университет, г. Баку, Азербайджан|publisher=www.mathnet.ru|lang=ru|accessdate=2018-05-30}}</ref>. == Факультэты == * Электратэхніка і энергетыка * Транспартны * Тэхналагічныя машыны * Спецыяльнае абсталяванне і тэхналогіі * Радыётэхніка і сувязь * Металургія * Машынабудаўнічы * Інжынерны бізнес і менеджмент * Дэканат па навучанні замежных студэнтаў * Аўтаматыка і камп’ютарная тэхніка<ref>{{Cite web|url=http://students.az/ru/university/faculty_list/uid_28|title=Список факультетов :: Азербайджанский Технический Университет :: STUDENTS.AZ|publisher=Students.az|lang=ru|accessdate=2018-05-30|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180525092910/http://students.az/ru/university/faculty_list/uid_28|archivedate=2018-05-25|url-status=dead}}</ref> {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://aztu.edu.az/azp/ Афіцыйный сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191110051956/http://aztu.edu.az/azp/ |date=10 лістапада 2019 }} {{ref-az}} {{ref-ru}} {{ref-en}} {{Вышэйшыя навучальныя ўстановы Азербайджана}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Універсітэты Баку]] [[Катэгорыя:Вышэйшыя тэхнічныя навучальныя ўстановы Азербайджана]] [[Катэгорыя:1950 год у Азербайджане]] hp51cjl413dxakdhkan2kclsqokeku9 0 654159 5146446 5020706 2026-05-25T11:22:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146446 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Альбрэхтаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Расонскі раён]] |Уключае = 30 населеных пунктаў |Сталіца = [[Расоны]] (не ўваходзяць у склад) |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]],<br>[[16 лютага]] [[1996]] |Скасаванне = [[7 красавіка]] [[1958]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 736 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Альбрэ́хтаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Расонскі раён|Расонскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — гарадскі пасёлак [[Расоны]] (не ўваходзіць у склад). == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Расонскага раёна [[Полацкая акруга|Полацкай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — маёнтак [[Альбрэхтава]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Расонскім раёне БССР, з 21 чэрвеня 1935 года — Полацкай акругі, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці. У 1939 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Расоны. З 20 верасня 1944 года сельсавет у Расонскім раёне [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Віцебскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Альбрэхтава<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Витебской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 16 верасня 1957 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Дзмітраўскі сельсавет (Расонскі раён)|Дзмітраўскага сельсавета]] (4 населеныя пункты: [[Глаты]], [[Двор Чарэпіта]], [[Фаміно (Расонскі раён)|Фаміно]] і [[Чарэпіта]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 верасня 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 9.</ref>. 7 красавіка 1958 года скасаваны, населеныя пункты перададзены ў адміністрацыйнае падпарадкаванне Расонскага пассавета<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 7 красавіка 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 4.</ref>. 16 лютага 1996 года цэнтр [[Бірузоўскі сельсавет|Бірузоўскага сельсавета]] перанесены ў вёску Альбрэхтава, сельсавет перайменаваны ў Альбрэхтаўскі. 23 чэрвеня 2005 года ў склад сельсавета перададзены частка тэрыторыі [[Краснапольскі сельсавет (Расонскі раён)|Краснапольскага сельсавета]] агульнай плошчай 13 819 гектараў (у тым ліку 12 населеных пунктаў: [[Байдзіна 1]], [[Гарадзішча (Расонскі раён)|Гарадзішча]], [[Горы (Расонскі раён)|Горы]], [[Дворышча (Расонскі раён)|Дворышча]], [[Жалезнікі (Расонскі раён)|Жалезнікі]], [[Казлы (Расонскі раён)|Казлы]], [[Красты (Расонскі раён)|Красты]], [[Пакоціна]], [[Прудок (Расонскі раён)|Прудок]], [[Рудня (Альбрэхтаўскі сельсавет)|Рудня]], [[Рум (Расонскі раён)|Рум]] і [[Трыполле]])<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-117/2005-117(003-085).pdf&oldDocPage=76 Решение Витебского областного Совета депутатов от 23 июня 2005 г. № 132 Об изменении границ сельсоветов Россонского и Ушачского районов]</ref>. 29 верасня 2010 года на тэрыторыі сельсавета ўтвораны хутар [[Себяжок]]. Пасля 2010 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Бірузова]], а 26 лістапада 2018 года — у гарадскі пасёлак Расоны<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D918v0092684&p1=1 Решение Россонского районного Совета депутатов от 26 ноября 2018 г. № 35 О переносе административного центра Альбрехтовского сельсовета Россонского района]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1027 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=11 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 88,2 % — [[беларусы]], 10,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 736 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=11 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Населеныя пункты == * 1 студзеня 1947 года — 11<ref>{{Крыніцы/БССР. Адміністрацыйны падзел на 1.1.1947}} С. 238</ref> * 1 студзеня 2006 года — 20 {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|||111}} {{Альбрэхтаўскі сельсавет}} {{Расонскі раён}} [[Катэгорыя:Альбрэхтаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1958 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1996 годзе]] 2lomgx5x5ryjowsgfi5lmc9o2fjtvyi 0 654317 5146254 5117222 2026-05-25T02:00:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146254 wikitext text/x-wiki {{Main|Іракская вайна}} [[File:Iraq 2003 occupation.png|thumb|290px|Зоны адказнасці па стане на верасень 2003 года.]] '''Акупа́цыя Іра́ка''' ({{lang-ar|احتلال العراق}}, {{lang-en|Occupation of Iraq}}) — перыяд пасля [[Уварванне ў Ірак (2003)|ўварвання ЗША у Ірак]], падчас якога амерыканская армія разам з некаторымі саюзнікамі зрынула рэжым [[Садам Хусейн|Садама Хусейна]] і ўсталявала сваю ваенную адміністрацыю, паступова фарміруючы новы ўрад. У заходніх крыніцах прынята вызначаць пачатак гэтага [[1 мая]] [[2003]] года, калі супраціў іракскіх уладаў быў цалкам зламаны, а канчатак ставіць на [[15 снежня]] [[2011]] года, калі большая частка замежных войскаў, акрамя некаторых [[ваенны спецыяліст|ваенных спецыялістаў]], была выведзена. Гэты перыяд у гісторыі Ірака суправаджаўся карэннымі пераўтварэннямі, звяржэннем [[аўтарытарызм|аўтарытарнага рэжыма]], [[дэмакратыя|дэмакратызацыяй]] і [[лібералізацыя]]й краіны, рэальным ажыццяўленнем палітычных правоў грамадзян, нармалізацыяй адносін з шэрагам дзяржаў, з якімі да гэтага меліся напружаныя і часам варожыя адносіны<ref name="elibrary"/>. Таксама завяршыўся прыгнёт асобных этнарэлігійных груп. Усё гэта было спалучана з пачаткам кровапралітнага канфлікту, міжканфесійнай варожасці, ростам актыўнасці [[ісламізм|ісламарадыкальных арганізацый]] і пагаршэннем сацыяльна-эканамічнага становішча<ref name="Вавілаў"/>. == Перадгісторыя == [[File:Saddam Hussein in 1998.png|thumb|left|Садам Хусейн, прэзідэнт Ірака з 1979 па 2003 год.]] У 1980-я паміж амерыканскімі і іракскімі ўладамі меліся добрыя ўзаемаадносіны. Нягледзячы на [[Халодная вайна|Халодную вайну]] і [[сацыялізм|сацыялістычную арыентацыю]] апошніх, Ірак на чале з Садамам Хусейнам і партыяй [[Баас]] карыстаўся падтрымкай не толькі [[СССР|Савецкага Саюза]], але і [[ЗША]]<ref name="Timmerman">{{cite book |url=https://archive.org/details/deathlobbyhowthe00timm |title=The Death Lobby: How the West Armed Iraq |publisher=Houghton Mifflin Company |year=1991 |location=New York |isbn=0-395-59305-0 |url-access=registration }}</ref>. Галоўным чынам гэта было абумоўлена [[ірана-іракская вайна|Ірана-іракскай вайной]], дзе Багдаду супрацьстаяў тэакратычны [[Іран]], чые амбіцыі пагражалі амерыканскім інтарэсам у рэгіёне<ref>[[Аляксандр Мікалаевіч Тарасаў|Тарасов А. Н.]] [https://centrasia.org/newsA.php?st=1118571780 Персидские фэнтези, или «Всемирный еврейско-бехаитский заговор»]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20080719191608/http://3dway.org/node/5176 Аятолла Хомейни против «белой революции». Иран: новые идеи и старые мотивы]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20070301124130/http://2001.novayagazeta.ru/nomer/2001/45n/n45n-s19.shtml Страшный Тегеран: Хомейни глазами разведчика // Новая газета. 2.07.2001]</ref>. Пасля заканчэння вайны Ірак перажываў цяжкі эканамічны крызіс. Каб хоць як палепшыць фінансавы стан краіны, урад Садама Хусейна запатрабаваў ад суседняга [[Кувейт]]а кампенсацыі «страт» у 2,4 млрд. долараў за незаконную здабычу нафты з радовішча Румайла; спісання запазычанасці па пазыках, атрыманых ад Кувейта падчас ірана-іракскай вайны (17 млрд. дол.); саступкі або здачы ў арэнду астравоў Варба і Бубіян. Вядома, патрабаванні былі адхілены<ref>{{Cite web |url=https://w.histrf.ru/articles/article/show/voina_v_piersidskom_zalivie |title=ВОЙНА В ПЕРСИДСКОМ ЗАЛИВЕ |access-date=2 снежня 2020 |archive-date=18 мая 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210518151742/https://w.histrf.ru/articles/article/show/voina_v_piersidskom_zalivie |url-status=dead }}</ref>. Тым часам у самім Іраку вылучылі тэорыю, што Кувейт з’яўляецца штучнай дзяржавай, якая заснавана брытанскімі каланізатарамі на тэрыторыі іракскага ўзбярэжжа<ref name="инфа">[http://history-doc.ru/vojna-v-persidskom-zalive/ Война в Персидском заливе]</ref>. У Багдадзе пачалі падрыхтоўку да ўварвання, мяркуючы, што цяпер, таксама як і ў час вайны з Іранам, ЗША падтрымаюць іх альбо зоймуць нейтральную пазіцыю<ref>Friedman, Alan. Spider's Web: The Secret History of How the White House Illegally Armed Iraq, Bantam Books, 1993.</ref>. Ужо з пачаткам [[Вайна ў Персідскім заліве|вайны ў Персідскім заліве]] амерыканцы занялі бок Кувейта, а неўзабаве сабралі кааліцыю і разграмілі іракскае войска. Пасля гэтых падзей Садам Хусейн яшчэ застаўся пры ўладзе, здушыў паўстанні курдаў на поўначы і шыітаў на поўдні. Сілы кааліцыі працягвалі ажыццяўляць патруляванне Ірака, між тым як іракскі лідар імкнуўся вызваліцца ад кантролю замежных войск. Адначасова [[Савет бяспекі ААН]] прымае рашэнне аб прыбыцці на іракскую тэрыторыю Спецыяльнай камісіі, мэтай якой з’яўлялася ажыццяўленнем нагляду за вытворчасцю зброі масавага паражэння. Нягледзячы на ​​паспяховае выкананне міжнародных патрабаванняў, у [[1998]] годзе ўрад Ірака адмовіўся ад далейшага супрацоўніцтва з ААН і настаяў на рэарганізацыі камісіі. Акрамя гэтага, з боку краін кааліцыі былі створаны спецыяльныя нелётныя зоны для баявой авіяцыі Ірака, з мэтай абароны [[Курды|курдаў]] і [[шыіты|шыiтаў]]<ref>[http://project25195.tilda.ws/ Война в Ираке]</ref>. [[File:Powell anthrax jbc.jpg|thumb|[[Выступленне Коліна Паўэла ў Савеце Бяспекі ААН|Колін Паўэл з прабіркай на пасяджэнні ў ААН]].]] 11 верасня [[2001]] г. адбылася [[Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года|тэрарыстычная атака на Сусветны гандлёвы цэнтр]], у якой загінула больш за 2500 чалавек. Адказнасць за гэты тэракт узяла на сябе арганізацыя «[[Аль-Каіда]]». Амерыканскія ўлады абвінавацілі Садама Хусейна ў дачыненні да атакі, мяркуючы, что ён дапамагае тэрарыстам. Адначасова Багдад быў западозраны ў аднаўленні распрацовак забароненых відаў узбраенняў. Урад ЗША патрабаваў зноў увесці Спецыяльную камісію на тэрыторыю Ірака. Ужо ў [[2002]] годзе, атрымаўшы згоду Садама, у краіну зноў трапляюць інспектары ААН, якія не знайшлі доказаў гэтаму сцвярджэнню<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/363167 Доказательства непреодолимой силы: предъявил Колин Пауэлл в Совете Безопасности ООН] // Газета "Коммерсантъ" №21 от 07.02.2003, стр. 9</ref>. Аднак 5 лютага 2003 года [[Колін Паўэл]], [[Дзяржаўны сакратар ЗША|дзяржсакратар ЗША]], на пасяджэнні Савета Бяспекі ААН выступіў з дакладам аб [[зброя масавага знішчэння|зброі масавага знішчэння]] ў Іраку, што хавалася ад Спецыяльнай камісіі. Ім жа была прадэманстравана прабірка з белым субстратам, які чыноўнік назваў пробамі [[біялагічная зброя|біязброі]]<ref>[http://www.day.kiev.ua/75555/ Пауэлл прислушался к жене /ДЕНЬ/]</ref>. Гадамі праз высветлілася, што ў пасудзіне знаходзіўся звычайны парашок<ref>[https://inosmi.ru/usa/20110217/166595889.html Колин Пауэлл требует ответов по поводу лжи относительно оружия массового уничтожения в Ираке] // ИноСМИ (пераклад артыкула The Guardian), 17 февраля 2011</ref>. Хоць неаднаразова сцвярджалася, што чыноўнік выдаў змесціва прабіркі за ўзор іракскага зброі масавага паражэння (якая так і не была знойдзена пасля ўварвання) з мэтай пераканаць слухачоў у яго існаванні — і ў неабходнасці ваеннай аперацыі ў Іраку. Аднак са стэнаграмы і відэазапісу пасяджэння Савета Бяспекі вынікае, што Паўэл паказваў прабірку як узор аб’ёму чайнай лыжкі: такая колькасць сухога парашка з агентамі сібірскай язвы прывяло да прыпынку працы Кангрэса ў 2001 годзе<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://provereno.media/2020/12/25/obmanyval-li-kolin-paujell-oon-utverzhdaja-chto-u-nego-v-rukah-probirka-s-irakskim-biologicheskim-oruzhiem/|title=Обманывал ли Колин Пауэлл ООН, утверждая, что у него в руках пробирка с иракским биологическим оружием?|author=Даниил Федкевич, Илья Бер|website=Проверено.Медиа|date=2020-12-25|access-date=2022-02-05|archive-date=2022-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220205171804/https://provereno.media/2020/12/25/obmanyval-li-kolin-paujell-oon-utverzhdaja-chto-u-nego-v-rukah-probirka-s-irakskim-biologicheskim-oruzhiem/|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tvrain.ru/teleshow/utro_na_dozhde/probirka-540284/|title=Что было в знаменитой пробирке у Колина Пауэлла? Разбираем исторические фейки с Ильёй Бером|author=TV Rain Inc|website=tvrain.ru|date=2021-10-20|access-date=2022-02-05|archive-date=2022-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303231640/https://tvrain.ru/teleshow/utro_na_dozhde/probirka-540284/|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/nation/transcripts/powelltext_020503.html|title='A Policy of Evasion and Deception'|author='A Policy of Evasion and Deception'|website=Washington Post|date=2003-02-05|access-date=2022-02-05|quote=Second, when Iraq finally admitted having these weapons in 1995, the quantities were vast. Less than a teaspoon of dry anthrax, a little bit about this amount--this is just about the amount of a teaspoon--less than a teaspoon full of dry anthrax in an envelope shutdown the United States Senate in the fall of 2001. This forced several hundred people to undergo emergency medical treatment and killed two postal workers just from an amount just about this quantity that was inside of an envelope. Iraq declared 8,500 liters of anthrax, but UNSCOM estimates that Saddam Hussein could have produced 25,000 liters. If concentrated into this dry form, this amount would be enough to fill tens upon tens upon tens of thousands of teaspoons. And Saddam Hussein has not verifiably accounted for even one teaspoon-full of this deadly material.|archive-date=2018-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215235928/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/nation/transcripts/powelltext_020503.html|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.youtube.com/watch?v=1Z3f_p_7OeE|title=News - Iraq War - Part 2 - Colin Powell Speech to the UN - 5 Feb 2003|access-date=2022-02-05|archive-date=2022-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220205171801/https://www.youtube.com/watch?v=1Z3f_p_7OeE|deadlink=no}}</ref>. Тым не менш ЗША і іх саюзнікі рыхтаваліся да сілавога развіцця падзей. У Кувейце яны збіраюць групоўку войск у больш за 300 тысяч чалавек, якая пазней была падтрымана курдскімі баевікамі<ref name="риа2003"/>. На той момант Багдад лічыўся пагрозай як для саміх ЗША, так і для іх саюзнікаў у рэгіёне. Адначасова Ірак займаў выгаднае геаграфічнае становішча і валодаў значнымі запасамі энергетычных рэсурсаў, а кантроль над дзяржавай адкрываў дадатковыя магчымасці для ліквідацыі не менш небяспечных рэжымаў у суседніх краінах, якія падазраваліся ў супрацоўніцтве з тэрарыстамі, парушэннях [[правы чалавека|правоў чалавека]] і [[антыамерыканізм|антыамерыканскай палітыцы]]<ref name="гео">[http://army.armor.kiev.ua/hist/usa-irak.shtml Геополитические аспекты войны в Ираке]</ref>. Ужо 20 сакавіка кааліцыя ўрываецца ў Ірак, дзе за лічаныя тыдні яна разбівае іракцаў. 1 мая [[Джордж Буш малодшы]], тагачасны прэзідэнт ЗША, абвясціў пра канчатковы разгром урадавай арміі<ref name="риа2003">[https://ria.ru/20130320/927830711.html Хроника военной операции США против Ирака в 2003 году]</ref>. == Прававы статус == {{Гл. таксама|Міжнароднае гуманітарнае права}} Згодна з артыкулам 42 [[Гаагскія канвенцыі і дэкларацыі (1899 і 1907)|Гаагскай канвенцыі]], «тэрыторыя лічыцца акупаванай, калі яна фактычна знаходзіцца пад уладай варожай арміі»<ref>Laws of War: [http://www.yale.edu/lawweb/avalon/lawofwar/hague04.htm Laws and Customs of War on Land] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150525082008/http://www.yale.edu/lawweb/avalon/lawofwar/hague04.htm |date=25 May 2015}} (Hague IV); 18 October 1907. The Avalon Project, Yale Law School</ref>. Могуць узнікнуць сітуацыі, калі былы акупант захавае ваенную прысутнасць у краіне са згоды законнага ўрада ў рамках мер бяспекі (напрыклад, ваенная прысутнасць ЗША ў [[Японія|Японіі]] і [[Германія|Германіі]]). Законнасць такога пагаднення і яго легітымнасць падлягаюць міжнароднаму прызнанню, пасля чаго члены міжнароднай супольнасці аднаўляюць дыпламатычныя і палітычныя адносіны з нацыянальным урадам<ref>[http://www.ihlresearch.org/iraq/feature.php?a=51 Research Initiative Policy Brief]{{dead link|date=October 2010}} (''ed''., concerning the application of international humanitarian law)</ref>. [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1546]] ад [[2004]] года меркавала завяршэнне акупацыі і пераход поўнай адказнасці і паўнамоцтваў да суверэннага і незалежнага часовага ўраду Ірака, калі гэтага запатрабуе ён сам<ref>[http://www.usembassy.it/file2004_06/alia/a4060913.htm Iraq Resolution Endorses Plan for Transition, Elections] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130919134806/http://www.usembassy.it/file2004_06/alia/a4060913.htm |date=19 September 2013}}. U.N. Security Council Resolution 1546, 8 June</ref>. Пасля [[ААН]] і асобныя краіны ўсталявалі дыпламатычныя адносіны з Часовым урадам, які пачаў планаванне выбараў і напісанне новай канстытуцыі. У студзені [[2005]] года пасол ЗША ў Іраку [[Джон Неграпонтэ]] заявіў, што амерыканскі ўрад будзе выконваць гэтую рэзалюцыю<ref>MacAskill, Ewen, Richard Norton-Taylor, and Rory McCarthy, "[https://www.theguardian.com/Iraq/Story/0,2763,1396221,00.html US and UK look for early way out of Iraq]". ''[[The Guardian]]'', 22 January 2005</ref>. 10 мая [[2007]] года 144 іракскіх парламентарыяў падпісалі петыцыю, якая заклікала Злучаныя Штаты ўсталяваць графік вываду свайго кантынгенту<ref>[http://www.foxnews.com/story/0,2933,271210,00.html Iraq Bill Demands U.S. Troop Withdraw] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130514040204/http://www.foxnews.com/story/0%2C2933%2C271210%2C00.html |date=14 May 2013}} Associated Press, [[Fox News]], 10 May 2007</ref>. 3 чэрвеня іракскі парламент прагаласаваў 85 галасамі супраць 59 за тое, каб запатрабаваць ад урада Ірака пракансультавацца з парламентам перад запытам дадатковага падаўжэння [[Мандат ААН|мандата Савета Бяспекі ААН]] на аперацыі кааліцыі ў Іраку<ref>{{cite web|url=http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1180960615762&pagename=JPost/JPArticle/ShowFull |title=Iraqi parliament wants say in extension of US-led forces |agency=Associated Press |work=The Jerusalem Post |date=5 June 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429195224/http://fr.jpost.com/servlet/Satellite?cid=1180960615762&pagename=JPost%2FJPArticle%2FShowFull |archive-date=29 April 2011 |df=dmy-all }}</ref>. Мандат ААН у адпаведнасці з [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1790|Рэзалюцыяй 1790 Савета Бяспекі ААН]] скончыўся 31 снежня [[2008]] года. == Ваенны кантынгент == {{Main|Міжнародныя кааліцыйныя сілы ў Іраку}} [[File:Patrol in Iraq, March 2008.jpg|thumb|Патруль амерыканскіх ваенных у Іраку.]] На этапе ўварвання амерыканскія сілы былі падтрыманы падраздзяленнямі [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], [[Польшча|Польшчы]] і [[Аўстралія|Аўстраліі]], але з цягам часу склад кааліцыі расшырыўся да 49 дзяржаў<ref name="Members">{{cite web |url = https://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2003/03/20030327-10.html |title = Coalition Members |publisher = The White House |date = 2003-03-27 |access-date = 2017-02-28 |description = Члены коалиции |lang = en }}</ref>. У дадатак да падтрымання правапарадку і беспекі асобных аб’ектаў прыцягваліся найміты [[прыватная ваенная кампанія|прыватных ваенных кампаній]]<ref>{{Cite web |url=http://pentagonus.ru/publ/opyt_ispolzovanija_chastnykh_voennykh_kompanij_v_khode_voennykh_konfliktov_v_irake_i_afganistane_2013/104-1-0-2495 |title=Опыт использования частных военных компаний в ходе военных конфликтов в Ираке и Афганистане |access-date=30 жніўня 2020 |archive-date=9 жніўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190809150959/http://pentagonus.ru/publ/opyt_ispolzovanija_chastnykh_voennykh_kompanij_v_khode_voennykh_konfliktov_v_irake_i_afganistane_2013/104-1-0-2495 |url-status=dead }}</ref>. Для зручнасці краіна была падзелена на некалькі зон адказнасці. [[Багдад]], «[[суніцкі трохвугольнік]]», паўночныя раёны Ірака і заходняя правінцыя [[Анбар (мухафаза)|Аль-Анбар]] кантраляваліся амерыканскімі ваеннымі. Населеныя шыітамі раёны на поўдзень ад Багдаду былі зонай шматнацыянальнай дывізіі, якая складалася з падраздзяленняў Польшчы, [[Іспанія|Іспаніі]], [[Італія|Італіі]], [[Украіна|Украіны]] і некалькіх краін [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыкі]]. На крайнім поўдні ў [[Басра|Басры]] дыслакаваўся брытанскі кантынгент. Знаходжанне замежных войск на тэрыторыі Ірака ўпершыню было санкцыянавана Саветам Бяспекі ААН у 2004 годзе (рэзалюцыя 1546) і далей падаўжалася ў адпаведнасці з рэзалюцыямі 1637, 1723 і 1790<ref>[http://www.un.org/children/conflict/_documents/S2011366.pdf Report of the Secretary-General on children and armed conflict in Iraq], p. 5. {{V|30|10|2011}}</ref>. Разам з тым у жніўні 2003 года Савет Бяспекі ААН прыняў рэзалюцыю 1500<ref>{{Cite web |url=http://www.undemocracy.com/S-RES-1500(2003).pdf |title=Текст резолюции 1500 (pdf-файл) |access-date=2008-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131010033733/http://www.undemocracy.com/S-RES-1500(2003).pdf |archive-date=2013-10-10 |url-status=dead }}</ref>, якая абвяшчала стварэнне місіі UNAMI. Са студзеня 2004 года ахову місіі ААН у Багдадзе ажыццяўляла воінскае падраздзяленне з [[Фіджы]]. У 2005—2008 гадах пад сцягам ААН служылі таксама батальён з [[Грузія|Грузіі]] і брыгада з [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвай Карэі]]. У той жа час удзел асобных дзяржаў у аперацыі кааліцыі супярэчыщ іх уласным [[канстытуцыя]]м. Так, згодна з пастановай суда, [[Японскі ваенны кантынгент у Іраку|удзел японскіх войскаў у Іракскім канфлікце]] з’яўляўся парушэннем артыкула 9 Канстытуцыі Японіі<ref>[https://www.japantimes.co.jp/news/2008/04/18/national/high-court-asdf-mission-to-iraq-illegal/#.W7MPVWNoTIU High court: ASDF mission to Iraq illegal] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181002102340/https://www.japantimes.co.jp/news/2008/04/18/national/high-court-asdf-mission-to-iraq-illegal/#.W7MPVWNoTIU |date=2 кастрычніка 2018 }} // "The Japan Times" от 17 апреля 2008</ref>. Аднымі з асноўных мэт саюзнікаў, акрамя дасягнутага звяржэння щрада Садама Хусейна, былі выяўленне зброі масавага паражэння і доказаў супрацоўніцтва былога рэжыму з тэрарыстычнымі арганізацыямі. Так, у 2004 годзе ваеннаслужачыя Польшчы і ЗША знайшлі ў Іраку боепрыпасы з [[Хімічная зброя|хімічнай зброяй]]<ref>{{Cite web |url=http://www.newsru.ru/world/02jul2004/zarin.html |title=В Ираке найдено химическое оружие |access-date=8 снежня 2020 |archive-date=16 мая 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516155039/http://www.newsru.ru/world/02jul2004/zarin.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.opcw.org/news/article/status-of-chemical-demilitarisation-as-at-21-april-2009 Update on chemical demilitarisation]</ref><ref>[http://lenta.ru/news/2006/06/29/chemical/ Найденное в Ираке химическое оружие признано смертельно опасным]</ref>. Аднак, як высветлілася пазней, знойдзеныя снарады ўтрымлівалі толькі рэшткі рэчываў, што знішчаліся пад наглядам прадстаўнікоў ААН яшчэ ў 1990-я гады. 6 кастрычніка 2004 года арганізацыя Iraq Survey Group (яна з’яўлялася пануючай у справе пошукаў ЗМЗ) афіцыйна заявіла, што на момант уварвання замежных сіл у 2003 годзе Ірак не меў ніякіх забароненых сродкаў<ref name="ОМП">[https://m.lenta.ru/articles/2004/10/07/wmd/ США официально признали, что у Саддама не было ОМП]</ref>. Сувязь Садама з тэрарыстамі таксама не была даказана<ref name="гео"/>. Пік для акупацыйных сіл прыйшоўся на 2007 год, калі толькі амерыканскіх вайскоўцаў у Іраку знаходзілася 168 тысяч<ref name="гав"/>. У той жа час адбывалася скарачэнне колькасці ўдзельнікаў. Першай яшчэ ў 2004 годзе кааліцыю пакінула Іспанія. Да 31 снежня 2008 года ў краіне, акрамя амерыканскіх і брытанскіх часцей, заставаліся толькі падраздзяленні Аўстраліі, [[Румынія|Румыніі]], [[Сальвадор]]а і [[Эстонія|Эстоніі]]<ref>[http://www.iimes.ru/rus/stat/2009/05-01-09a.htm В. П. Юрченко «Военно-политическая обстановка в Ираке (декабрь 2008 года)»]</ref>. Да жніўня [[2009]] года Ірак пакінулі ўсе, але брытанцы і амерыканцы працягвалі дзейнічаць, хоць паступова скарачалі свае кантынгенты<ref>[http://www.rian.ru/world/20090407/167425093.html Следующие 1,5 года станут определяющими для миссии США в Ираке&nbsp;— Обама]</ref>. == Мерапрыемствы == === Дзяржаўна-палітычныя працэсы === {{Main|Пурпурная рэвалюцыя}} [[File:Defense.gov News Photo 030724-D-9880W-061.jpg|thumb|Кіраўнік ЧОК Пол Брэмер.]] Для кіравання акупаванай краінай быў створаны [[Часовы орган кааліцыі]] (ЧОК), які стаў адказны за перабудову Ірака, аднаўленне эканомікі, стварэнне новых інстытутаў, прадастаўленне ўсялякіх паслуг насельніцтву і падрыхтоўку да перадачы ўлады іракцам<ref>Руденко Л.Н.[https://www.iran.ru/news/analytics/35029/Vosstanovlenie_i_razvitie_ekonomiki_Iraka_po_materialam_Centra_strategicheskih_i_mezhdunarodnyh_issledovaniy_SShA Восстановление и развитие экономики Ирака (по материалам Центра стратегических и международных исследований США)] // Институт Ближнего Востока.</ref>. Гэты орган узначаліў адстаўны генерал [[Джэй Гарнер]], але хутка ён быў зменены [[Пол Брэмер|Полам Брэмерам]]. Палітыка акупацыйнай адміністрацыі мела на ўвазе дэмакратызацыю, актыўную работу з мясцовым насельніцтвам, змаганне з культам асобы Садама Хусейна і ідэалагічнымі ўяўленнямі, сфармаванымі ў гады яго прэзідэнтсва, улік інтарэсаў этнарэлігійных суполак, а таксама рост уплыву курдскага і шыіцкага насельніцтва за кошт выцяснення [[суніты|суніцкай меншасці]] з іракскай палітычнай арэны<ref>[https://web.archive.org/web/20071006045007/http://newsinfo.ru/news/2005/02/news95374.php?id_r=6 Буш обещает довести до конца «пурпурную революцию в Ираке»]</ref><ref>[https://rg.ru/2004/04/12/irak.html В. Богданов. Решение о шиитском восстании принималось в Лондоне (Российская газета)]</ref><ref>[http://www.iimes.ru/?p=5360 Шиитско-суннитское противостояние в Ираке] // Подцероб А.Б., Институт Ближнего Востока, 11 января, 2007.</ref>. Першым дзеяннем кааліцыі стала ўступленне ў сілу 16 мая загаду №1 «Дэбаасіфікацыя іракскага грамадства»<ref>Order #1: De-Ba'athification of Iraqi Society, The Coalition Provisional Authority. 16.05.2003.</ref>, што значыць увядзенне комплексу мерапрыемстваў, накіраваных на адхіленне ад пасад членаў іракскай Баас, якая аб’яўлялася цяпер па-за законам. У дапамогу быў створаны Камітэта па дэбаасітызацыі, якім кіраваў [[Нуры аль-Малікі]]. У задачы камітэта ўваходзіла чыстка органаў улады і арміі ад былых членаў партыі Баас<ref>[https://www.istmira.com/istoriya-azii-i-afriki/584-irak-v-gody-s-xusejna-konec-diktatury.html Ирак в годы С. Хусейна. Конец диктатуры.]</ref>. Прадстаўнікі суніцкай абшчыны Ірака разглядалі гэтыя чысткі як частку змовы шыітаў, накіраванай на захоп улады. Аднак чысткі закранулі як шыітаў, так і сунітаў<ref name=autogenerated2/><ref>[https://web.archive.org/web/20070621033325/http://www.ieciraq.org/final%20cand/IECI_Decision_Certified_Results_of_CoR_Elections_En.pdf Протокол НИК Ирака от 10 февраля 2006]</ref>. 23 мая Пол Брэмер падпісаў загад №2 «Роспуск арганізацый»<ref>Order #2. Dissolution of Entities, The Coalition Provisional Authority. 23.05.2003.</ref>, згодна з якім аб’яўляліся па-за законам і былі распушчаны міністэрствы абароны і інфармацыі, паліцыя, Служба разведкі, Нацыянальнае бюро бяспекі, Упраўленне нацыянальнай бяспекі, апалчэнне федаінаў, Нацыянальны Алімпійскі камітэт і практычна ўсе грамадскія арганізацыі, у тым ліку дзіцячыя і моладзевыя. Варта дадаць, што яшчэ ў красавіку 2003 года замежнікі прыцягнулі паліцыянтаў да забеспячэння правапарадку на вуліцах Багдада і Басры. Пасля загада №2 замежныя вайскоўцы ажыццяўлялі падрыхтоўку новых сілавых структур. 25 чэрвеня пад кіраўніцтвам амерыканскай кампаніі «Vinnell Corporation» пачалося фарміраванне першых дзевяці пяхотных батальёнаў, а 22 лютага 2004 года ў адпаведнасці з загадам ЧОК №61 створаны Міністэрства абароны Ірака і [[Узброеныя сілы Ірака|Новая іракская армія]]<ref name=autogenerated2>капитан 1 ранга С. Ковтун. Силы национальной обороны Ирака // „Зарубежное военное обозрение“, № 8 (725), август 2007. стр. 15-21</ref>. 13 ліпеня быў створаны кансультатыўны орган пры кааліцыйнай адміністрацыі — [[Часовы кіраўнічы савет Ірака]] (ЧКСІ), які складаўся з 25 членаў, правадыроў плямёнаў і палітыкаў. У этнічным і канфесійным плане савет уключаў у сябе 13 шыітаў, 5 сунітаў, 5 курдаў (таксама сунітаў), аднаго туркемана і аднаго асірыйца. Орган уяўляў сабой шырокі спектр палітычных і рэлігійных рухаў Ірака; тым не менш з часам выявілася безгрунтоўнасць дадзенай структуры і прынятых ёю рашэнняў. Першапачаткова меркавалася, што ЧКСІ стане кансультатыўным органам пры ЧОК, аднак вельмі хутка кіраўнік савета стаў вызначаць парадак дня і актыўна ўключаўся ў працэс прыняцця палітычных рашэнняў<ref>McCarthy J. Op. cit. P. 1.</ref>. Тым не менш Пол Брэмер валодаў правам вета ў дачыненні да рашэнняў, вынесеных ЧКСІ<ref>Ibid. P. 5.</ref>. [[Выява: Iraqi voters in Nasarwasalam.jpg|thumb|left|Іракскі салдат з выбаршчыкамі на правінцыйных выбарах.]] 1 чэрвеня 2004 года ў Багдадзе было абвешчана аб старэнні [[Часовы ўрад Ірака|Часовага ўрада Ірака]] (ЧУІ), які замяніў ЧКСІ. Пазней, 28 чэрвеня, свае паўнамоцтвы ЧУІ перадала часовая кааліцыйная адміністрацыя. Калі яна была ліквідавана, у ЧУІ з’явілася магчымасць адмовіцца ад прысутнасці замежных сіл у краіне, аднак падобнай заявы не прагучала. Нягледзячы на існаванне сфармаванага ўрада, на справе сітуацыю спрабавалі кантраляваць амерыканскія ваенныя структуры і сотні саветнікаў, ад якіх залежалі прыняцце і ход ажыццяўлення палітычных рашэнняў. Пры іх падтрымцы ЧУІ 30 студзеня 2005 года правёў [[Правінцыйныя выбары ў Іраку (2005)|правінцыйныя выбары]]. Адначасова праводзяцца [[Парламенцкія выбары ў Іраку (2005)|выбары ў Нацыянальную асамблею (парламент)]], на якіх перамагае шыіцкі блок «Аб’яднаны іракскі альянс», падтрыманы шыіцкім духоўным лідарам [[Алі Сістані]], атрымаўшы 140 месцаў з 275. Другое месца было ў блока аб’яднаных курдскіх партый на чале з [[Масуд Барзані|Масудам Барзані]] і [[Джалал Талабані|Джалалам Талабані]] з 75 месцамі. Трэцяй найбуйнейшай палітычнай сілай, якая стаяла на свецкіх пазіцыях, стаў «Іракскі спіс» [[Аяд Алаўі|Аяда Алаўі]] з 40 месцамі<ref name="мамедаў">[https://russiancouncil.ru/analytics-and-comments/analytics/irak-po-amerikanski-debaasifikatsiya-irakskogo-obshchestva-2003-2004-gg-/ Ирак по-американски. Дебаасификация иракского общества (2003–2004 гг.)] // Руслан Мамедов, РСМД, 11 апреля 2011</ref>. 3 мая таго ж года ўзнікае [[Пераходны ўрад Ірака]] (ПУІ). 15 кастрычніка ён прадстаўляе новы праект [[Канстытуцыя Ірака|канстытуцыі краіны]], які 25-га быў ухвалены на [[Канстытуцыйны рэферэндум у Іраку (2005)|рэферэндуме]]. 15 снежня пад кіраўніцтвам ПУІ праходзяць [[Выбары ў Савет прадстаўнікоў Ірака (2005)|выбары ў ніжнюю палату парламента Ірака]] — Савет прадстаўнікоў. Ужо 20 мая [[2006]] года ПУІ перадае свае паўнамоцтвы першаму пастаяннаму ўраду на чале з прэм’ер-міністрам Нуры аль-Малікі<ref name="мамедаў"/>. Аднак рэпрэзентатыўнасць выбараў і новых уладаў апынулася пастаўленай пад сумнеў, паколькі галасаванне адбылося ў найцяжэйшых умовах, калі іх байкатавала істотная частка суніцкага насельніцтва краіны, што прывяло да мінімальнага прадстаўніцтва інтарэсаў гэтай групы. Шыіцкія ж палітычныя сілы апынуліся вельмі разнастайнымі, з рознымі палітычнымі інтарэсамі пры сур’ёзным уплыве радыкалаў<ref name="мамедаў"/>. === Барацьба з паўстанцамі === {{Main|Іракскія паўстанцы}} [[File:Iraqi insurgents with guns, 2006.jpg|thumb|Двое іракскіх паўстанцаў.]] Звяржэнне Садама Хусейна, дэмакратычныя перамены, а таксама сам факт прысутнасці замежных сіл падабаліся далёка не ўсім. Прыхільнікі былой улады і ісламарадыкальныя рухі, якія набралі сілу ў краіне як раз пасля ўварвання, арганізавалі ўзброеную партызанскую барацьбу. Ключавой мэтай баевікоў было дабіцца сыходу замежнікаў з краіны. Першы выпадак, які класіфікуецца як партызанская акцыя, адбыўся яшчэ 28 красавіка 2003 года (у дзень нараджэння Садама Хусейна) у горадзе [[Масул]], калі па войсках ЗША быў адкрыты кулямётны агонь. Бой працягваўся 45 хвілін і стаў найбуйнейшым інцыдэнтам з моманту ўстанаўлення кантролю сіл кааліцыі над горадам<ref>[http://www.newsru.com/world/28apr2003/mosulus.html В Мосуле неизвестные обстреляли американцев из пулеметов] // NEWSRU.COM от 28 апреля 2003</ref>. Пасля гэтага паступова ўзрастаў рух супраціву, прадстаўлены рознымі групоўкамі. Апазіцыйныя сілы супрацьстаялі акупантам і новаму ўраду Ірака, праводзячы напады на воінскія калоны, базы, патрулі, блокпасты і іншыя аб’екты, часам прыцягваючы да ўдзелу снайпераў і мінамётчыкаў<ref name="lenta"/>. У пачатку канфлікту інсургенты здзяйснялі адзінкавыя рэйды на невялікія аб’екты, але ўжо ў 2004 г. перайшлі на напады на добра абароненыя базы і калоны. Пры гэтым, калі раней, падарваўшы міну на дарозе пад вайсковым грузавіком, паўстанцы, трохі пастраляўшы, стараліся як мага хутчэй разбегчыся, то з часам пасля выбуху бомбы яны засяроджвалі агонь з гранатамётаў і аўтаматычнай зброі на салдатах, якія ахоўвалі калону, а потым пераносялі яго на іншыя машыны<ref name="lenta">[https://m.lenta.ru/articles/2004/09/18/iraq/ Четвертый этап новейшей истории Ирака] // Lenta.ru, 18 сентября 2004</ref>. Для нападаў на базы партызаны ўтойліва размяшчалі міны на мясцовасці ў яе раёне, пасля чаго абстрэльвалі лагер з мінамётаў і гранатамётаў. Ваенныя выбягалі, каб заняць пазіцыі, але траплялі на міннае поле. Страты падчас такіх рэйдаў з боку абаранялых іншы раз бывалі даволі адчувальнымі. Часам для нападаў выкарыстоўваўся і замінаваны аўтамабіль<ref name="lenta"/>. Таксама прыцягваліся [[снайпер]]ы<ref name="Багдад"/>. Акрамя гэтага, яны здзяйснялі тэрарыстычныя акты, у тым ліку падрывы аўтамабіляў, захоп закладнікаў і атакі на мячэці<ref name="Багдад">[http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=724752 С. Строкань. Багдад взорвался с шести сторон (Коммерсантъ)]</ref>. Многія тэракты праводзіліся суніцкімі і шыіцкімі экстрэмісцкімі арганізацыямі і былі накіраваны супраць мірнага насельніцтва ці рэлігійных святынь «варожай» галіны [[іслам]]у. Як паказваюць інфармацыйныя паведамленні, ахвярамі буйных тэрактаў амаль ніколі не былі вайскоўцы кааліцыйных войск. Але пры гэтым, іракскія паўстанцы падвяргалі падобным нападам мясцовыя сілавыя структуры<ref>{{cite news|url=http://www.post-gazette.com/pg/05153/514358.stm |title=Suicide attacks soaring in Iraq |publisher=Post-gazette.com |date=June 2, 2005 |access-date=January 31, 2009 | first=Carol J. | last=Williams}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20070427144813/http://terrorism.9f.com/eng.iraq.attacks.htm List of some attacks 2003-2005]</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/shared/spl/hi/in_depth/baghdad_navigator/ Baghdad: Mapping the violence (BBC)]</ref><ref>[http://www.iraqbodycount.org/ Project Iraq Body Count]</ref>. Часам паўстанцы захоплівалі цэлыя гарады і раёны, усталёўваючы там сваю ўладу<ref>{{Cite web |title=Первый штурм Фаллуджи - операция "Неусыпная решимость" (апрель 2004) |url=http://www.modernarmy.ru/article/412/perviy-shturm-fallugi |access-date=30 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117234535/http://www.modernarmy.ru/article/412/perviy-shturm-fallugi |archive-date=17 студзеня 2021 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/09/10/AR2006091001204.html Thomas Ricks. Situation Called Dire in West Iraq (Washington Post)]</ref><ref>[https://www.nytimes.com/2006/06/27/world/middleeast/27ramadi.html?_r=1&oref=login&pagewanted=all U.S. and Iraq Take Ramadi a Neighborhood at a Time] - New York Times</ref>. Міжнародная кааліцыя і яе саюзнікі адказвалі контрпартызанскімі аперацыямі, самай першай з якіх стала [[аперацыя «Удар па паўвостраве»]] летам 2003 па знішчэнні атрадаў на поўначы ад Багдада<ref>[https://web.archive.org/web/20040908172312/http://lenta.ru/iraq/2003/06/12/strike/_Printed.htm Войска США нанесли «Удар по полуострову» в районе Багдада (Lenta.ru)]</ref>. Падчас такіх рэйдаў баевікі звычайна знаходзіліся ў населенных пунктах, дзе была арганізавана моцная абарона. У такіх выпадках замежныя войскі атачалі горад ці вёску, а потым, пасля работы авіяцыі і артылерыі, праводзілі зачыстку пяхотай пры падтрымцы тэхнікі<ref>[http://www.russianamerica.com/common/arc/story.php?id_cat=4&id=112850 Ночная бомбардировка Фаллуджи была самообороной морских пехотинцев]</ref><ref>{{cite web|url=http://www.military.com/NewContent/0,13190,NI_0105_Fallujah-P1,00.html|title=Who Won the Battle of Fallujah?|access-date=23 September 2010|archive-url=https://www.webcitation.org/6FHQgYJh2?url=http://www.military.com/NewContent/0,13190,NI_0105_Fallujah-P1,00.html|archive-date=2013-03-21}}</ref><ref>[http://newsru.com/arch/world/18nov2004/afkeel.html Данные повстанцев: в Эль-Фаллудже американцы потеряли 400 человек, есть перебежчики из армии США]</ref><ref name=DefenseLINK_20050510>Miles, 10 May 2005</ref>. Падчас контрпартызанскіх рэйдаў атакам таксама падвяргаліся мірныя жыхары, якія падазраваліся ў супрацоўніцтве з баевікамі, што суправаджалася масавымі расстрэламі<ref>[https://web.archive.org/web/20071120021340/http://www.unitedforpeace.org/article.php?id=3283 Поимённый список иракцев, убитых в Хадите]</ref><ref>[http://www.spiegel.de/politik/ausland/0,1518,300701,00.html US-Hubschrauber greifen Hochzeitsfeier an — Dutzende Tote] // Spiegel, 19.05.2004 ([https://web.archive.org/web/20041019040138/http://www.inosmi.ru/text/translation/209729.html перевод inosmi.ru])</ref>. === Эканамічны аспект === {{Main|Эканоміка Ірака}} [[Файл:VVP Iraka.jpg|thumb|left|ВУП Ірака ў намінальным выражэнні з 1960 па 2010 год.]] У 1990-я эканоміка краіны была аслаблена ваеннымі канфліктамі і санкцыямі, аднак рэжыму Садама Хусейна ўдавалася падтрымліваць адносны дабрабыт грамадзян за кошт сацыяльных праграм і падтрымкі для насельніцтва, агульнадаступнасцю адукацыі, жылля, харчавання і медыцыны. Пераважна ўрад забяспечваў гэта за кошт гандлю нафтай<ref>[https://ria.ru/20061229/58110775.html Ирак при Саддаме Хусейне: взгляд в прошлое] // РИА Новости, 29 декабря 2006</ref>. Пасля звяржэння Садама меркавалася правесці эканамічныя рэформы. Пол Брэмер лічыў, што эканоміку дзяржавы, пацярпелай ад пачатку замежнага ўварвання і падзей 90-х, можа стымуляваць свабодны рынак. Ён называў усе існыя прадпрыемствы стратнымі, паколькі яны былі завязаны на партыйнае адміністраванне, і бачыў выхад у [[прыватызацыя|прыватызацыі]] дзяржуласнасці. Аднак спачатку быў прыняты загад №17, які прадугледжваў юрыдычны імунітэт для замежных падрадчыкаў. Затым дэкрэты №37 і №49, якія вызвалялі замежных інвестараў і падрадчыкаў ад любых падатковых абавязацельстваў<ref>Siddiqui F. (2013) “The Coalition Provisional Authority and Iraq”, Osgoode Hall Review and Policy In Action 4: 8.</ref>. Самым галоўным стаў дэкрэт №39 «Аб замежных фундатарах», дзе былі прадстаўлены распрацаваны раней стымулы для прыцягнення інвестараў у іракскую эканоміку<ref>Order #39. Foreign Investment, The Coalition Provisional Authority. 19.09.2003</ref>. Сама прыватызацыя пачылася толькі 9 кастрычніка 2003 года<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/418403 Дорогой мира и капитализма] // Михаил Зыгарь, газета "Коммерсантъ" №185 от 10.10.2003, стр. 9</ref>. У выніку яна праходзіла пры ўмовах, калі дырэктары найбуйнейшых прадпрыемстваў былі выгнаны і апынуліся па-за законам, таксама як і найбольш заможныя людзі, якія маглі б удзельнічаць у куплі прадпрыемстваў. Замест гэтага прыходзілі выведзены з-пад юрысдыкцыі Ірака замежныя кампаніі, якія выкуплялі прадпрыемствы (згодна з прынятым дэкрэтам, яны мелі магчымасць валодаць прадпрыемствам у краіне на 100%)<ref>Siddiqui, F. Op. cit. P. 17.</ref>. Сітуацыя працягвала пагаршажацца з-за далейшага гвалту, неэфектыўнага кіравання і недахопу нафты, выкліканай састарэлай тэхналогіяй. З сярэдзіны 2009 гады прыбыткі ад экспарту нафты вярнуліся да ўзроўню, які назіраўся да амерыканскай аперацыі, а даходы ўрада аднавіліся разам з сусветнымі коштамі на нафту. У 2011 годзе Багдад павялічыў экспарт нафты вышэй узроўню ў 1 900 000 барэляў (300 000 кубаметраў) у дзень у выніку новых кантрактаў з міжнароднымі нафтавымі кампаніямі, але не дасягнуў запланавых 2 400 000 барэляў (380 000 кубаметраў) у дзень. Тагачасныя кантракты Ірака з буйнымі нафтавымі кампаніямі патэнцыйна маглі значна павялічыць даходы ад нафты, але Іраку трэба было мадэрнізаваць сваю нафтаперапрацоўчую, трубаправодную і экспартную інфраструктуру, каб гэтыя здзелкі маглі больш добра рэалізаваць свой патэнцыял<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Iraq|title=Iraq - Economy|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2020-01-17}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.indexmundi.com/energy.aspx?country=iq&product=oil&graph=production|title=Iraq Crude Oil Production by Year|access-date=3 March 2015}}</ref>. Ужо ў канцы 2000-х паляпшэнне ўмоў бяспекі і пачатковая хваля замежных інвестыцый дапамагалі стымуляваць эканамічную актыўнасць, асабліва ў сектарах энергетыкі, будаўніцтва і рознічнага гандлю. Інфляцыя паслядоўна зніжалася з 2006 года, паколькі ваенна-палітычная сітуацыя палепшылася<ref>{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/FP.CPI.TOTL.ZG/countries/IQ?display=default|title=Inflation, consumer prices (annual %)|access-date=3 March 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=https://blogs.law.harvard.edu/mesh/2009/04/measuring-iraq/|title=» Measuring Iraq Middle East Strategy at Harvard|access-date=3 March 2015}}</ref>. === Суд над былой уладай === {{Main|Трыбунал над Садамам Хусейнам}} Пасля ўварвання і пачатку акупацыі супраць экс-прэзідэнта Садама Хусейна і шэрагу яго набліжаных былі заведзены крымінальныя справы па факце ўчынення шэрагу злачынстваў<ref name="РИА1">[https://ria.ru/20061107/55429471.html Суд над Саддамом Хусейном. Справка] // РИА Новости, 7 ноября 2006</ref>. У ліпені 2004 г. Садам быў перададзены часоваму ўраду краіны, застаючыся пры гэтым пад аховай амерыканскіх вайскоўцаў. Трыбунал прыступіў да збору і аналізу доказаў яго шматлікіх злачынстваў. Так, на працягу лета 2005 г. было распаўсюджана чатыры афіцыйныя відэазапісы з допытамі абвінавачаных па справе Садама Хусейна. 19 чэрвеня быў паказаны допыт стрыечнага брата экс-прэзідэнта [[Алі Хасан аль-Маджыд|Алі Хасана аль-Маджыда]] па мянушцы «Хімічны Алі», які ўдзельнічаў у [[1988]] годзе ў атручванні жыхароў курдскай вёскі баявымі газамі. 15 чэрвеня з’явілася відэасправаздача аб допыце трох іншых паплечнікаў Садама — ягонага былога сакратара, былога віцэ-прэзідэнта і былога міністра ўнутраных спраў Ірака. Яшчэ раней быў апублікаваны запіс допыту самога экс-прэзідэнта. Акрамя таго, атрымалі распаўсюджванне кадры відэаздымак без гуку допытаў двух адзінакроўных братоў былога дыктатара — Барзана Ібрагіма Хасана Тыкрыці і Уотбана Ібрагіма Хасана, якія былі прэзідэнцкімі саветінікамі і падазраваліся ў датычнасці да забойстваў курдаў<ref>Трикоз Е. Н. [https://istorja.ru/articles.html/iraq/trikoz-e-n-sudebnyiy-protsess-nad-saddamom-huseynom-v-irakskom-spetsialnom-tribunale-r332/ Судебный процесс над Саддамом Хусейном в Иракском Специальном Трибунале] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201116210458/https://istorja.ru/articles.html/iraq/trikoz-e-n-sudebnyiy-protsess-nad-saddamom-huseynom-v-irakskom-spetsialnom-tribunale-r332/ |date=16 лістапада 2020 }} // Право и политика. - 2006. - № 10. - C. 66-72.</ref>. Першапачаткова асноўнымі абвінавачваннямі павінны былі быць супрацоўніцтва з тэрарыстычнымі арганізацыямі і распрацоўка зброі масавага знішчэння<ref name="lenta1"/>. Аднак, як высветлілася пазней, на момант уварвання замежных сіл у 2003 годзе Ірак не меў ніякіх забароненых сродкаў і не супрацоўнічаў з баевікамі<ref name="ОМП"/>. Першае пасяджэнне асаблівага трыбунала адбылося ў ліпені 2004. Ужо на ім суддзя агучыў сем абвінавачванняў (папярэдніх) супраць былога іракскага лідара: наўмыснае забойства грамадзянскіх асоб пры дапамозе хімічнай зброі ў мясцовасці Халабжа на поўначы Ірака; наўмыснае забойства грамадзянскіх асоб без суда; наўмыснае вынішчэнне курдскага клана Барзані ў [[1983]] годзе; наўмыснае забойства святароў; наўмыснае забойства грамадзянскіх асоб падчас аперацый супраць курдаў на поўначы Ірака; наўмыснае забойства грамадзянскіх асоб на поўдні Ірака ў 1991 годзе; [[Уварванне Ірака ў Кувейт|уварванне ў Кувейт]]<ref name="РИА1"/>. Першы судовы працэс з удзелам Садама пачаўся перад спецыяльным трыбуналам Ірака 19 кастрычніка 2005 года. На гэтым працэсе былы лідар краіны і сем іншых абвінавачаных былі асуджаны за злачынствы супраць чалавечнасці ў дачыненні да падзей, якія мелі месца пасля няўдалай спробы замаху ў Дуджэйле ў [[1982]] годзе членамі ісламскай «[[Дава (партыя)|Давы]]»<ref name="lenta1">[https://m.lenta.ru/articles/2005/07/18/saddam/ Саддаму предъявили первое обвинение] // Lenta.ru, 18 июля 2005</ref>. Другое і асобнае судовае разбіральніцтва пачалося 21 жніўня 2006 года, падчас якога былі асуджаны Садам і шэсць іншых абвінавачаных у генацыдзе падчас ваеннай кампаніі «[[Анфаль]]» супраць курдаў у Паўночным Іраку. 5 лістапада 2006 года ён быў прысуджаны да смяротнага пакарання праз павешанне. 26 снежня апеляцыя была адхілена, а смяротны прысуд пакінуты ў сіле. Ніякіх далейшых апеляцый прынята не было, і падсудны быў пакараны смерцю праз 30 дзён. Дата і месца пакарання трымаліся ў сакрэце да прывядзення прысуду ў выкананне. Садам Хусейн быў пакараны смерцю праз павешанне 30 снежня таго ж года. Пасля яго смерці ўсе іншыя абвінавачванні былі зняты. == Пераход кантролю да іракцаў == {{Main|Вывад амерыканскіх войск з Ірака (2007—2011)}} === Перадумовы === Яшчэ ў 2003—2004 гадах ішла гаворка пра тое, што можна пайсці [[Вайна ў В’етнаме|па шляху В’етнама]] (гл. [[В’етнамізацыя]]), калі барацьба з партызанскім рухам будзе ажыццяўляецца пераважна мясцовымі ўзброенымі падраздзяленнямі, у той час як амерыканцы займаюцца падрыхтоўкай вайскоўцаў і матэрыяльна-фінансавай падтрымкай<ref>[https://www.ng.ru/world/2003-07-03/6_iraq.html ВЬЕТНАМИЗАЦИЯ ИРАКА НАЧАЛАС] // Независимая газета, 3 июля 2003</ref><ref>[https://iz.ru/news/288915 В Ираке началась настоящая война] // Известия, 8 апреля 2004 года</ref>. Фарміраванне іракскага ўрада яшчэ не азначала вяртанне краіне суверэнітэту. Амерыканцы не вырашаліся перадаваць ініцыятыву ў рукі новым уладам, паколькі адразу пасля выбараў і пачатку фарміравання кабінета міністраў і парламента Ірак захліснуў [[Сектанцкі гвалт у Іраку (2006—2009)|міжканфесійны канфлікт паміж шыітамі і сунітамі]]. Аднак актыўная хваля рэлігійнага супрацьстаяння неўзабаве пачала зніжацца<ref>{{Cite web|date=2008-02-07|title=Iraq’s Civil War, the Sadrists and the Surge|url=https://www.crisisgroup.org/middle-east-north-africa/gulf-and-arabian-peninsula/iraq/iraq-s-civil-war-sadrists-and-surge|access-date=2020-07-19|website=Crisis Group|language=en}}</ref>. У той жа час, пачынаючы з [[2008]] года, скарачалася актыўнасць баевікоў супраць замежных фармаванняў і мясцовага насельніцтва<ref>{{Cite web |url=http://www.defenselink.mil/news/casualty.pdf |title=Официальная статистика Министерства обороны США от 31 марта 2014 (pdf-файл) |access-date=2 снежня 2020 |archive-date=6 ліпеня 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090706234900/http://www.defenselink.mil/news/casualty.pdf |url-status=dead }}</ref>. Так, па даных іракскай паліцыі, да сярэдзіны красавіка 2008 года за два месяцы, у Багдадзе загінулі 1586 мірных жыхароў у параўнанні з 2871 загінулымі за аналагічны двухмесячны перыяд у снежні—лютым мінулага года<ref name="runews">{{Cite web |url=http://www.runews.com.ua/news/1897/ |title=Спецоперация в Багдаде привела к сокращению жертв среди мирного населения (RUnews.com.ua) |access-date=2008-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070520045535/http://www.runews.com.ua/news/1897/ |archive-date=2007-05-20 |url-status=dead }}</ref>. Таксама на 80% знізілася колькасць выкраданняў, а забойстваў — на 90%<ref>[http://worldnews.org.ua/news46585.html В Багдаде снизилось число жертв насилия среди мирного населения]</ref>. [[File:Iraqi soldiers patrol grounds in Mahmudiayh, Iraq.jpg|thumb|Іракскія вайскоўцы патрулююць раён блізу Махмудзіі, у 17 [[міля]]х на поўдзень ад Багдаду. Люты 2007 года.]] Шмат у чым такія вынікі сталі магчымыя дзякуючы стратэгіі «Новы шлях наперад» (''The New Way Forward''), больш вядомай як «Вялікая хваля» (''Surge''<ref>Слово surge также может переводиться как «подъем», «рост», «всплеск». См. [https://lenta.ru/news/2008/01/01/words/ Составлен список самых избитых клише в американских СМИ (Lenta.ru)]</ref>). Пра пераход да яе 10 лютага 2007 года заявіў асабіста прэзідэнт Джордж Буш. У сваім выступе перад нацыяй ён прызнаў, што раней дапусціў памылкі ў іракскім пытанні, а таксама адзначыў, што асноўнымі прычынамі папярэдніх правалаў сталі недахоп войскаў і недастатковая свабода дзеянняў амерыканскага камандавання. Новая стратэгія прадугледжвала адпраўку ў Ірак дадатковых сіл у 21,5 тыс. вайскоўцаў і ўзмацненне мер па ахове мяжы. Да гэтага часу ў Ірак перыядычна накіроўваліся дадатковыя войскі, як правіла, на час нацыянальных выбараў або ў сувязі з чарговым абвастрэннем сітуацыі. Розніца заключалася ў тым, што ўзмацненне кантынгенту павінна было працягнуцца на досыць доўгі тэрмін. Акрамя таго, калі раней амерыканскія войскі пакідалі вычышчаны ад баевікоў раёны, то план «вялікай хвалі» прадугледжваў, што яны будуць заставацца ў іх для працяглага падтрымання бяспекі<ref>{{Cite web |url=http://uatoday.net/rus/news/zakordonom/214742 |title=Буш рассказал о новой стратегии США в Ираке (UAToday.net) |access-date=2008-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080227154534/http://www.uatoday.net/rus/news/zakordonom/214742 |archive-date=2008-02-27 |url-status=dead }}</ref>. Паступова амерыканцы ўсё больш давяралі мясцовым сілавікам, перадаючы ім у распараджэнне рэгіён за рэгіёнам. Часам нават іракскія войскі былі нашмат дзеяздольнымі, чым кааліцыйныя. Так, напрыклад, восенню 2007 года брытанскія войскі практычна цалкам пакінулі Басру ў распараджэнне атрадаў з групоўкі «[[Армія Махдзі]]». Пад іх кантролем заставаўся толькі аэрапорт і прылеглыя раёны<ref name='BBC'>{{ citation |url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2010/09_september/29/iraq.shtml |title=Senior US military say British suffered "defeat" in Basra and left people of the city to be "terrorised" |date=29 September 2010 |publisher=BBC Press Office}}</ref>. У канцы сакавіка 2008-га іракская армія правяла [[Бітва за Басру (2008)|аперацыю «Атака рыцараў»]], выбіўшы баевікоў з горада<ref>Rayburn and Sobchak, Vol II., 2019, 368.</ref>. === Прававая падрыхтоўка === [[File:Bush visits Iraq, meets Maliki DVIDS136581.jpg|left|thumb|Джордж Буш і Нуры аль-Малікі на падпісанні дагавора «Аб статусе Узброеных сіл».]] 27 красавіка 2007 года [[Кангрэс ЗША]] прыняў законапраект аб дадатковых выдатках для Ірака, які ўсталёўваў крайні тэрмін вываду войск, але прэзідэнт Буш наклаў вета на гэты законапраект, спаслаўшыся на сваю заклапочанасць з нагоды ўстанаўлення крайняга тэрміну вываду амерыканскіх сіл<ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2007/POLITICS/04/26/congress.iraq/index.html|title=Senate passes Iraq withdrawal bill; veto threat looms|date=26 April 2007|publisher=CNN|access-date=7 May 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226050642/http://www.cnn.com/2007/POLITICS/04/26/congress.iraq/index.html|archive-date=26 December 2017|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.cnn.com/2007/POLITICS/05/01/congress.iraq/index.html|title=Bush vetoes war-funding bill with withdrawal timetable|date=2 May 2007|publisher=CNN|access-date=7 May 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20171023012045/http://www.cnn.com/2007/POLITICS/05/01/congress.iraq/index.html|archive-date=23 October 2017|url-status=live|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.foxnews.com/story/2007/05/01/bush-vetoes-iraq-war-spending-bill/|title=Bush Vetoes Iraq War Spending Bill|date=1 May 2007|publisher=Fox News|access-date=18 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150406034024/http://www.foxnews.com/story/2007/05/01/bush-vetoes-iraq-war-spending-bill/|archive-date=6 April 2015|url-status=live|df=dmy-all}}</ref>. 9 мая Джым Макговэрн прадставіў [[Палата прадстаўнікоў ЗША|Палаце прадстаўнікоў]] свой план па забяспечэнню перадыслакацыі (вывада) арміі Злучаных Штатаў з Ірака. Аднак і гэты законапраект праваліўся з 255 галасамі супраць 171<ref>{{cite web |url=http://thomas.loc.gov/cgi-bin/bdquery/z?d110:h.r.02237: |title=H.R. 2237 |publisher=Thomas.loc.gov |access-date=2012-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081111221636/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/bdquery/z?d110:h.r.02237: |archive-date=11 лістапада 2008 |url-status=dead }}</ref>. Ужо 12 ліпеня Палата прадстаўнікоў прагаласавала 223 супраць 201 галасоў за перадыслакацыю амерыканскіх узброеных сіл. Рэзалюцыя патрабавала, каб большая частка войскаў была выведзена з Ірака да 1 красавіка 2008<ref>{{Cite web|url=http://wcbstv.com/topstories/topstories_story_193181553.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070713052043/http://wcbstv.com/topstories/topstories_story_193181553.html|url-status=dead|title=wcbstv.com – House Passes Troop Withdrawal Bill|archive-date=13 July 2007}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.cnn.com/2007/POLITICS/07/12/iraq.vote/index.html |title=House passes bill to bring troops home in '08 – |publisher=CNN |access-date=2012-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070713040518/http://www.cnn.com/2007/POLITICS/07/12/iraq.vote/index.html |archive-date=13 July 2007 |url-status=live }}</ref>. 18 ліпеня таго ж года, пасля дэбатаў, якія доўжыліся ўсю ноч, сенат заблакаваў прыняцце законапраекта, які ўсталёўваў бы графік вываду войскаў, прагаласаваўшы 52 супраць 47 галасоў. Вывад павінен быў пачацца на працягу 120 дзён і запатрабаваў бы, каб усе сілы (за выключэннем нявызначанага ліку, што можна было б пакінуць для выканання вельмі вузкага кола задач) пакінулі краіну да 30 красавіка наступнага года<ref>{{cite news |last=Flaherty |first=Anne |title=Senate Troop Withdrawal Bill Scuttled |work=Time |date=18 July 2007 |url=http://www.time.com/time/politics/article/0,8599,1644621,00.html |access-date=18 July 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090705094257/http://www.time.com/time/politics/article/0,8599,1644621,00.html |archive-date=5 July 2009 }}</ref>. 14 снежня 2008 года амерыканскі і іракскі ўрады падпісалі пагадненне «Аб статусе Узброеных сіл». Яно уключала канкрэтную дату — 30 чэрвеня 2009 года, да якой амерыканскія войскі павінны былі сысці з іракскіх гарадоў, і поўную дату сыходу з іракскай тэрыторыі да 31 снежня 2011 года. 14 снежня 2008 года тагачасны прэзідэнт Джордж Буш падпісаў пагадненне аб бяспецы з Іракам. Падчас сваёй чацвёртай і апошняй паездкі ў Ірак амерыканскі лідар выступіў на тэлевізійнай прэс-канферэнцыі з прэм’ер-міністрам Ірака Нуры аль-Малікі, каб адсвяткаваць гэтае пагадненне, і вітаў поспехі ў галіне бяспекі ў Іраку, заявіўшы, што ўсяго два гады таму «такое пагадненне здавалася немагчымым»<ref>{{cite news|url=http://www.foxnews.com/politics/2008/12/14/iraqi-journalist-hurls-shoes-bush-detained/|title=Iraqi Journalist Hurls Shoes at Bush, Is Detained|date=14 December 2008|publisher=Fox News|access-date=18 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140715224655/http://www.foxnews.com/politics/2008/12/14/iraqi-journalist-hurls-shoes-bush-detained/|archive-date=15 July 2014|url-status=live}}</ref>. [[File:USMC-090227-M-7752D-012.jpg|thumb|Барак Абама падчас аб’яўлення новых тэрмінаў сыходу з Ірака на базе Кэмп-Лежэн.]] 27 лютага 2009 года на базе марской пяхоты Кэмп-Лежэн у [[Паўночная Караліна|Паўночнай Караліне]] новы прэзідэнт [[Барак Абама]] абвясціў аб пераглядзе першапачатковай даты вываду войск з Ірака. Неабходна было падоўжыць першапачатковую дату — 30 чэрвеня 2009 года — яшчэ на 10 месяцаў, да 31 жніўня [[2010]] года. Абама пацвердзіў прыхільнасць першапачатковай даце поўнага вываду войскаў — 31 снежня 2011 года, усталяванай пагадненнем паміж адміністрацыяй Буша і іракскім урадам<ref>{{cite news|work=White House Transcript|date=27 February 2009|title=Transcript of Obama's Speech at Camp Lejeune, N.C.|url=http://www.whitehouse.gov/the_press_office/Remarks-of-President-Barack-Obama-Responsibly-Ending-the-War-in-Iraq|access-date=2 снежня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20140609183218/http://www.whitehouse.gov/the_press_office/Remarks-of-President-Barack-Obama-Responsibly-Ending-the-War-in-Iraq/|archive-date=9 чэрвеня 2014|url-status=dead}}</ref>. === Вывад амерыканскага кантынгенту === 13 верасня 2007 года прэзідэнт Буш абвясціў, што 168 000 амерыканскіх вайскоўцаў, якія знаходзіліся ў той час у Іраку, будуць скарочаны на 5700 чалавек да [[Каляды|Каляд]] і што дадатковыя войскі будуць выведзены, у выніку чаго агульная колькасць амерыканскіх войскаў скароціцца з 20 да 15 баявых брыгад да ліпеня 2008 года. Але да канца года колькасць амерыканскіх войскаў у Іраку скарацілася толькі да 146 000 чалавек<ref name="гав">"US Ground Forces End Strength", ''Global Security.org http://www.globalsecurity.org/military/ops/iraq_orbat_es.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141209193425/http://www.globalsecurity.org/military/ops/iraq_orbat_es.htm |date=9 December 2014 }}; "President Bush's Speech On Iraq, September 17, 2007, https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=14406922 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180814121710/https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=14406922 |date=14 August 2018 }}, accessed 9 Dec 2014</ref>. Да кастрычніка пад кантролем міжнародных сіл у Іраку заставаліся 5 з 18 правінцый (мухафаз)<ref>[http://www.iimes.ru/rus/stat/2008/05-11-08.htm В. П. Юрченко. Военно-политическая обстановка в Ираке (октябрь 2008 года)] {{V|12|5|2009}}</ref>, у астатніх жа забеспячэннем бяспекі займаліся іракскія армія і паліцыя. 19 жніўня 2010 года 4-я брыгада «Страйкер» 2-й пяхотнай дывізіі стала апошняй амерыканскай баявой брыгадай, выведзенай з Ірака. У той жа час у сваёй прамове 31 жніўня 2010 года Абама заявіў, што ''«амерыканская ваенная місія ў Іраку скончылася. Аперацыя «Іракская свабода» таксама скончылася, і цяпер іракскі народ нясе галоўную адказнасць за бяспеку сваёй краіны»''<ref>{{cite news | url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/08/18/AR2010081805644.html | work=The Washington Post | title=Operation Iraqi Freedom ends as last combat soldiers leave Baghdad | first=Ernesto | last=Londoño | date=19 August 2010 | access-date=18 September 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170726003620/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/08/18/AR2010081805644.html | archive-date=26 July 2017 | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2010/09/01/world/01obama-text.html|title=President Obama’s Address on Iraq|date=31 August 2010|via=NYTimes.com}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nbcnews.com/id/38944049 |title=Obama's full speech: 'Operation Iraqi Freedom is over' |publisher=NBC News |date=31 August 2010 |access-date=23 October 2010 }}</ref>. На той момант каля 50 000 амерыканскіх вайскоўцаў заставаліся ў краіне ў якасці кансультантаў у рамках аперацыі «Новы світанак», якая працягвалася да канца 2011 года. Амерыканскія вайскоўцы працягвалі навучаць і кансультаваць іракскія войскі<ref name="last">{{cite web |url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2010/08/201081818840122963.html |title=Last US combat brigade leaves Iraq |author=Al Jazeera and agencies |date=19 August 2010 |publisher=Al Jazeera and agencies |access-date=19 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100819033610/http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2010/08/201081818840122963.html |archive-date=19 August 2010}}</ref>. Хутка, з крахам дыскусій аб падаўжэнні знаходжання амерыканскіх сіл, Абама абвясціў аб поўным вывадзе воінскіх часцей з Ірака, як і планавалася раней<ref name="MacAskill">{{cite news|last=MacAskill|title=Iraq rejects US request to maintain bases after troop withdrawal|url=https://www.theguardian.com/world/2011/oct/21/iraq-rejects-us-plea-bases|access-date=28 April 2012|newspaper=The Guardian|date=21 October 2011|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20130910210202/http://www.theguardian.com/world/2011/oct/21/iraq-rejects-us-plea-bases|archive-date=10 September 2013}}</ref>. 15 снежня 2011 года ў Багдадзе адбылася ўрачыстая цырымонія, якая паклала фармальны канец амерыканскай місіі<ref>{{cite news|url=http://www.politico.com/news/stories/1211/70480.html|title=Leon Panetta marks end of Iraq war|date=15 December 2011|publisher=POLITICO.com|first=Tim|last=Mak|access-date=15 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120108235909/http://www.politico.com/news/stories/1211/70480.html|archive-date=8 January 2012}}</ref>. Апошнія 500 салдат пакінулі Ірак раніцай 18 снежня. На той момант на тэрыторыі Ірака заставаліся супрацоўнікі прыватных ваенных і ахоўных кампаній, а таксама невядомы лік амерыканскіх і іншых замежных інструктараў. Па стане на сакавік 2013 году, агульная колькасць прыватнікаў, без уліку спецыялістаў ўзброеных сіл краін кааліцыі, складала 5500 чалавек<ref>Anna Fifield. [http://www.ft.com/intl/cms/s/0/7f435f04-8c05-11e2-b001-00144feabdc0.html Contractors reap $138bn from Iraq war] // «The Financial Times» от 18 марта 2013</ref>. == Стаўленне і ацэнкі == Дзеянні ЗША і іх саюзнікаў у Іраку з’яўляюцца прадметам спрэчак і супярэчнасцяў. З аднаго боку, звяржэнне дзеючага ўрада і наступная акупацыя паспрыялі рэальнаму ажыццяўленню палітычных правоў насельніцтва, дэмакратызацыі і лібералізацыі краіны, паляпшэнню адносін з дзяржавамі Захаду, іх блізкаўсходнімі саюзнікамі і Іранам, з якімі раней у Ірака меліся складаныя і часам варожыя адносіны. Акупантамі замест 25-гадовага аўтарытарнаму рэжыму быў сфармаваны новы дэмакратычны, што абраны пры шчырай палітычнай канкурэнцыі на выбарах з альтэрнатыўнай асновай<ref name="elibrary">Эльдар Касаев. [https://elibrary.com.ua/m/articles/view/%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F-%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B0 Демократизация Ирака] // Политический класс, № 5, Май 2009, C. 67-79</ref>. У гэты час шыіты і курды перасталі падвяргацца дыскрымінацыі, якая мела месца пры суніцкім урадзе Садама Хусейна. Прадстаўнікі гэтых суполак пры і пасля акупацыі змаглі павялічыць свой уплыў на палітыку краіны, заняўшы большую частку месц у дзяржаўным апараце, у тым ліку і прэзідэнцкую пасаду<ref>[https://news.tut.by/world/404125.html Участники конфликта в Ираке: кто они?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210119132355/https://news.tut.by/world/404125.html |date=19 студзеня 2021 }} // TUT.BY, 22 июня 2014</ref>. З іншага боку, пасля пачатку падзей рэгіён стаў значна больш нестабільным, асабліва абвастрылася праблема [[тэрарызм]]у<ref name="almadapaper.net">{{Cite web|url=https://almadapaper.net//view.php?cat=213085|title=تنسيقيّات البصرة تُعلًّق التظاهرات وتطالب بملاحقة مندسّين من ولاية الجنوب|website=almadapaper.net|access-date=2 October 2019}}</ref>. Пагоршылася сацыяльна-эканамічнае становішча грамадзян, бо ваенныя дзеянні негатыўна паўплывалі на ўсе дасягненні былога рэжыму ў гэтай галіне. У той жа час [[карупцыя]], якая была значнай праблемай яшчэ пры звергнутай уладзе, толькі больш разраслася<ref>{{cite web |author = Кухалейшвили, Георгий |url = https://112.ua/statji/eho-arabskoy-vesny-podvodnye-kamni-protestov-v-irake-510102.html |title = Эхо арабской весны: Подводные камни протестов в Ираке |publisher = 112.ua |date = 2019-10-06 |access-date = 2019-12-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20191007132307/https://112.ua/statji/eho-arabskoy-vesny-podvodnye-kamni-protestov-v-irake-510102.html |archive-date = 7 кастрычніка 2019 |url-status = dead }}</ref>. Таксама амерыканскае ўварванне крытыкуюць за сфальсіфікаваныя абвінавачванні ўрада Садама Хусейна ў наяўнасці хімзброі і супрацоўніцтве з Аль-Каідай<ref name="ОМП"/>. У дадатак, сама аперацыя, на момант уварвання, не была ўхвалена ў ААН і выклікала незадаволенасць у міжнароднай супольнасці<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3661640.stm |title=Excerpts: Annan interview |date=2004-09-16|publisher=BBC |access-date=2015-12-27}}</ref>. Вайну ў Іраку шырока падтрымалі [[неакансерватызм|неакансерватыўныя]] колы. На іх думку, стварэнне сапраўдна дэмакратычнай іракскай дзяржавы здольна было выклікаць «ланцуговую рэакцыю» і мадэрнізаваць увесь блізкаўсходні рэгіён, якім жорстка і неэфектыўна кіравалі дыктатары, племянныя правадыры ці рэлігійныя лідары. Вынікам гэтага магла стаць ліквідацыя ачагоў міжнароднага тэрарызму і шэрагу прычын, што яго выклікалі. Збольшага гэта адбілася ў падзеях [[Арабская вясна|Арабскай вясны]]<ref>[https://www.golosameriki.com/a/iraq-war-ended-2011-12-15-135696738/249300.html Война в Ираке стала историей] // Алекс Григорьев, Голос Америки, 15 декабря 2011</ref>. У 2003 годзе ў рэдакцыйным артыкуле нямецкай газеты Financial Times Deutschland казалася, што амерыканская акупацыя, а дакладней падзенне ўрада Садама, была станоўча ўспрынята іракскім грамадствам, лічачы гэтыя падзеі як вызваленне ад шматгадовай дыктатуры. Непасрэдна выданне пісала пра ''«радасныя масы людзей на вуліцах Багдаду»'', якія сведчаць аб тым, што ''«іракцы вітаюць вызваленне і, такім чынам, абвяргаюць пярэчанні праціўнікаў вайны. Тым самым, ваенная аперацыя супраць Ірака, якую рэзка крытыкавалі па ўсім свеце, набывае заднім лікам некаторую долю легітымнасці»''<ref>[https://inosmi.ru/world/20030410/177731.html#comments Свержение Саддама] // ИноСМИ, 10 октября 2003</ref>. У 2010 годзе ў артыкуле газеты Al Khaleej ([[ААЭ]]) было паказана на некампетэнтнасць новага ўрада Ірака, сфармаванага кааліцыяй, і ўзрост міжканфесійнай варожасці. Выданне пісала, што сілы, якія прыйшлі на змену Садаму, таксама шчыльна трымалісь за ўладу, прыкрываючыся дэмакратычнымі лозунгамі. Газета, згадваючы кровапраліцце ў краіне, абвастрала ўвагу на ''«галасы, якія казалі, што неабходна адкласці вывад акупацыйных войск на нявызначаны тэрмін»'', дадаўшы, што ''«гэта і ёсць тлумачэнне таго, што адбываецца»''<ref>[https://inosmi.ru/asia/20100709/161181199.html Американская демократия в Ираке] // ИноСМИ, 9 июля 2010</ref>. Ужо пасля завяршэння вайны былы прадстаўнік ЗША пры ААН [[Джон Болтан]] падкрэсліў<ref>[https://www.golosameriki.com/a/iraq-us-results-2012-01-19-137718123/250151.html Чего добились американцы в Ираке?] // Голос Америки, 19 января 2012</ref>:{{цытата|Галоўнае, чаго мы [амерыканцы] дамагліся, – гэта звяржэнне Садама Хусейна і яго рэжыму, які прадстаўляў пагрозу для міру і бяспекі ў рэгіёне, ды і ў глабальным маштабе. І што б там ні было з гэтай зброяй масавага знішчэння, гэты рэжым уяўляў небяспеку.}} У 2018 годзе старшы навуковы супрацоўнік Цэнтра партнёрства цывілізацый [[МДІМА]], доктар гістарычных навук, прафесар Аляксандр Вавілаў адзначыў у інтэрв’ю [[RT]], што менавіта ваеннае ўварванне пацягнула за сабой рост магутнасці міжнародных тэрарыстычных арганізацый, у тым ліку ўзнікненне групоўкі «[[Ісламская дзяржава Ірака і Леванта]]» (ІДІЛ), што ўяўляла сабой глабальную пагрозу ў 2014—2017 гадах, захапіўшы значную частку Сірыі, Ірака і асобныя раёны іншых краін. Ён заявіў<ref name="Вавілаў">[https://russian.rt.com/science/article/535709-irak-ssha-agressiya-cru «Агрессия против суверенного государства»: как США «спасали» мир от иракского оружия массового поражения] // Святослав Князев, RT, 12 июля 2018</ref>: {{цытата|Амерыканцы дзейнічалі як слон у пасуднай краме. Яны разбурылі стройную сістэму кіравання, створаную Садамам з улікам напрацовак яго папярэднікаў. Партыя Баас пранізвала сабой усё грамадства. У ёй знаходзіліся ўсе чыноўнікі і бюджэтнікі, пачынаючы з сельскіх настаўнікаў. У выніку Баас разагналі, армію, створаную Садамам Хусейнам, таксама. Куды было дзявацца ўсім гэтым людзям? Яны пайшлі ваяваць. Так паўстала Ісламская дзяржава.}} Паводле праведзенага ў лютым—сакавіку 2007 года апытання насельніцтва Ірака, арганізаванага ABC News, 51% насельніцтва краіны (супраць 17% у пачатку 2004 г.) падтрымлівалі атакі паўстанцаў на войскі ЗША<ref name="runews"/>. У маі таго ж года 55% амерыканцаў, паводле апытання Quinnipiac University Poll, лічылі вайну ў Іраку памылкай, а 51% зарэгістраваных выбаршчыкаў выказаліся за вывад ваеннага кантынгенту<ref>{{cite web|url=http://www.pollingreport.com/iraq.htm|title=Quinnipiac University Poll|access-date=17 June 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20161205075857/http://www.pollingreport.com/iraq.htm|archive-date=5 December 2016|url-status=live}}</ref>. Аднак у лютым 2008 года 48% рэспандэнтаў лічылі, што ваенная аперацыя ў Іраку праходзіць добра/вельмі добра, і столькі ж лічылі, што яна ідзе дрэнна<ref>[http://pewresearch.org/pubs/750/obama-lead-problems Obama Has the Lead, but Potential Problems Too] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090509191900/http://pewresearch.org/pubs/750/obama-lead-problems |date=9 мая 2009 }} {{V|12|5|2009}}</ref>. == Заўвагі == {{Reflist}} == Літаратура == * Кузнецов Д. В. Иракский кризис. Очерк событий. Документы и материалы: Учебное пособие. — Благовещенск: Изд-во БГПУ, 2006. — 259 с. * Кузнецов Д. В. Проблемы Ближнего Востока и общественное мнение. В 2-х частях. Часть II. Иракский кризис. — Благовещенск, Изд-во БГПУ, 2009. — 444 с. Переиздание: Кузнецов Д. В. Проблемы Ближнего Востока в зеркале мирового общественного мнения. Книга 2. Иракский кризис и общественное мнение. — LAP LAMBERT Academic Publishing, 2010. — 476 с. * Уткин А. И. Правда об Ираке или Битва в Месопотамии. — М.: ОЛМА-пресс, 2007. — 496 с. * {{cite book |last=Gordon|first=Michael R.|title=Cobra II: The Inside Story of the Invasion and Occupation of Iraq|year=2006|publisher=Pantheon|isbn=978-1557782328|url=https://archive.org/details/cobraiiinsidesto00gord|url-access=registration|quote=michael gordon cobra II.}} * {{cite book |title=Counterinsurgency in Iraq (2003–2006)|url=https://archive.org/details/counterinsurgenc0000pirn|year=2008|publisher=Rand Corporation|location=Santa Monica, CA|isbn=978-0-8330-4297-2|author=Bruce R. Pirnie|author2=Edward O'Connell}} * Siracusa, Joseph M., and Laurens J. Visser, "George W. Bush, Diplomacy, and Going to War with Iraq, 2001-2003." ''The Journal of Diplomatic Research/Diplomasi Araştırmaları Dergisi'' (2019) 1#1: 1-29 [https://www.diplomasiarastirmalari.org.tr/wp-content/uploads/2019/12/JDR-Vol1-No1-December-2019.pdf#page=9 online] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230404175958/https://www.diplomasiarastirmalari.org.tr/wp-content/uploads/2019/12/JDR-Vol1-No1-December-2019.pdf#page=9 |date=4 красавіка 2023 }} == Спасылкі == * [http://www.wemeantwell.com Information on the US efforts to rebuild Iraq, with focus on the PRT program] * [http://wpsu.org/backfromiraq Back from Iraq: The Veterans' Stories Project] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140113121833/http://wpsu.org/backfromiraq/ |date=13 студзеня 2014 }} * [https://web.archive.org/web/20070927191126/http://www.cooperativeresearch.org/timeline.jsp?timeline=us_occupation_of_iraq_tmln Searchable timeline of Iraq occupation] * [http://usliberals.about.com/od/homelandsecurit1/a/AmerPalace.htm About.com's An American Palace in Iraq and Four Permanent US Bases] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303165545/http://usliberals.about.com/od/homelandsecurit1/a/AmerPalace.htm |date=3 сакавіка 2016 }} * [http://www.iraqanalysis.org/ www.iraqanalysis.org] – Information source listings and analysis on post-invasion Iraq * [http://www.iraqbodycount.org/ Iraq Body Count] – Independent database listing civilians killed in the Iraq war and occupation {{Вонкавыя спасылкі}} {{Іракская вайна}} [[Катэгорыя:Вайна ў Іраку]] [[Катэгорыя:Акупацыя]] [[Катэгорыя:Знешняя палітыка ЗША]] [[Катэгорыя:Гісторыя Ірака]] [[Катэгорыя:Палітыка Ірака]] [[Катэгорыя:Акупацыя Ірака]] sqmaw5uj0frx78iisxtq0ixrtvjbwcs 0 656049 5146246 5006075 2026-05-25T00:54:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146246 wikitext text/x-wiki {{Турма | Назва = Акрэсціна | Выява = [[Выява:Prison cell Akrestsina, Minsk .jpg|240px]] | Месцазнаходжанне = | Каардынаты = | Бягучы статус = | Рэжым бяспекі = | Колькасць месцаў = | Адкрыццё = | Зачыненне = | Знаходзіцца ў ведамстве = [[ГУУС Мінгарвыканкама]] | Начальнік = }} '''«Акрэ́сціна»''' ({{lang-ru|Окрестина}}) — комплекс месцаў зняволення ў [[Мінск]]у, размешчаны па [[1-ы завулак Акрэсціна (Мінск)|1-м завулку Акрэсціна]] (адсюль назва), на рагу [[вуліца Кулібіна (Мінск)|вуліцы Кулібіна]] і [[завулак Талаша (Мінск)|завулка Талаша]]. Комплекс складаецца з прыёмніка-размеркавальніка для непаўналетніх (дом № 38), [[ізалятар часовага ўтрымання|ізалятара часовага ўтрымання]] (№ 36А) і цэнтра ізаляцыі правапарушальнікаў (№ 36) [[ГУУС Мінгарвыканкама]]<ref name="tut19"/>. Часта выкарыстоўваецца рэжымам [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] для катаванняў праціўнікаў рэжыму. «Акрэсціна» стала хадзячай назвай, «патрапіць на Акрэсціна» азначае быць затрыманым, або проста патрапіць у турму<ref name="tut19">{{cite web|author = Снежана Инанец|date = 2020-08-19|url = https://news.tut.by/society/697087|title = Не Окрестино. В честь кого на самом деле назван переулок, где находится печально известный изолятор|access-date = 2020-09-19|language = ru|archive-date = 21 красавіка 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210421200944/https://news.tut.by/society/697087|url-status = dead}}</ref>. З 2020 года стала сімвалам [[катаванні|катаванняў]] [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|мірных грамадзян, нязгодных з фальсіфікацыямі на выбарах]]<ref name="nashaniva.by">[https://nashaniva.by/?c=ar&i=257426 Арцыбіскуп Кандрусевіч памаліўся ля ізалятараў на Акрэсціна]</ref><ref>{{cite web |url=https://web.de/magazine/politik/ex-inhaftierte-belarus-folter-sterben-34999830 |title=Ex-Inhaftierte berichten von Folterungen durch Polizisten in Belarus |date=2020-08-19 |language=de|publisher={{нп3|Web.de|Web.de|de|Web.de}}|access-date=2020-08-23}}</ref><ref>{{cite web |first=Bernhard|last=Riedmann |url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/belarus-schmerz-und-schwanensee-bilder-aus-minsk-a-51076b1c-620a-41e0-baba-12a850986bb2 |title=Schmerz und Schwanensee: Fotograf Andrei Liankevich dokumentiert die Lage in Belarus |publisher=[[Der Spiegel]] |date=2020-08-23 |language=de |access-date=2020-08-23}}</ref>. == Падзеі 2020—2021 гадоў == {{асноўны|Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)}} [[Файл:Збіты Стас Дзядоў.jpg|міні|злева|Збіты на Акрэсціна пратэстовец, затрыманы 11 жніўня 2020]] У дзень выбараў 9 жніўня 2020 года, адразу пасля галасавання, па ўсёй тэрыторыі Беларусі пачаліся масавыя пратэсты. Прычынай стала падазрэнне ў фальсіфікацыі вынікаў выбараў на карысць дзеючага прэзідэнта [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. Наступныя два дні адбываліся сутыкненні пратэстуючых з сілавікамі, у адказ на гэта<ref name="покушения">{{cite web|datepublished=2020-08-13 |url=https://lenta.ru/news/2020/08/13/mvd_bel/ |title=Глава МВД Белоруссии заявил о покушениях на силовиков|quote=По сути, это покушение на убийство. Представьте, какая ответная реакция у товарищей этих военнослужащих!}}</ref> ўладамі была праведзена [[Карная акцыя на ўласнай тэрыторыі|карная аперацыя]]<ref>[https://www.svoboda.org/a/30779904.html Беларусь: граждане против узурпатора]</ref> па спыненні пратэстаў<ref>[https://echo.msk.ru/blog/leonid_gozman/2689981-echo/ Беларусь — предварительные итоги]</ref><ref>[https://novayagazeta.ru/articles/2020/08/13/86655-sdavayte-ordena Нечего с ним цацкаться! Будущее Беларуси и постсоветского пространства зависит от сопротивления карательной акции Лукашенко. Что скажут «мастера культуры»?]</ref><ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4450548 «Всё идёт к тому, чтобы локализовать акции» Председатель Белорусской ассоциации журналистов — об обстановке в Минске]</ref>. Акрэсціна стала адным з галоўных месцаў, куды звозілі затрыманых у Мінску пратэстоўцаў. Выпушчаныя затрыманыя сведчылі пра здзекі і катаванні людзей пасля затрыманняў<ref name="svoboda.org">{{Cite web|language=ru|url=https://www.svoboda.org/a/30785107.html|title=Пытки в изоляторе и забастовки заводов|access-date=2020-08-15}}</ref><ref name="svoboda.org"/><ref>{{Cite web|language=ru|url=https://nv.ua/world/countries/zaderzhannye-v-hode-protestov-v-belarusi-rasskazali-ob-izdevatelstvah-v-sizo-foto-video-50106206.html|title=«Избивали по гениталиям, стоя на ногах». Что рассказывают освобождённые из белорусских СИЗО о пытках и зверствах силовиков|publisher={{нп3|НВ|НВ|uk|НВ}}|access-date=2020-08-15}}</ref><ref>{{Cite web|language=ru|url=https://telegraf.by/obshhestvo/izbivali-zastavlyali-krichat-ya-ljublju-omon-vyshedshie-iz-okrestino-rasskazali-o-pytkah/|title=Избивали, заставляли кричать «Я люблю ОМОН» - вышедшие из Окрестино рассказали о пытках|publisher=[[Telegraf.by]]|date=2020-08-14|access-date=2020-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200917052307/https://telegraf.by/obshhestvo/izbivali-zastavlyali-krichat-ya-ljublju-omon-vyshedshie-iz-okrestino-rasskazali-o-pytkah/|archive-date=17 верасня 2020|url-status=dead}}</ref>. Вядомы выпадак, калі пасля збіцця ў ізалятары на Акрэсціна 33-гадоваму Аляксею Жуку ўрачы зрабілі шэраг аперацый на назе, наклаўшы 30 швоў. Паводле іх слоў, прамаруджанне з медыцынскай дапамогай усяго на адзін дзень прывяло б да ампутацыі нагі<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Fhh0sOb8JQ4 Пасьля зьбіцьця на Акрэсьціна мужчыну ледзь не ампутавалі нагу | После избиения мог лишиться ноги] // [[Радыё Свабода]]. 28 августа 2020.</ref>. 13 жніўня ў СМІ з’явіліся сведчанні пра жорсткае абыходжанне з затрыманымі ў Цэнтры ізаляцыі правапарушальнікаў у Мінску на завулку Акрэсціна: у камеры, разлічаныя на чацвярых, змяшчалі па 20-30 чалавек; людзей прымушалі агаворваць сябе; неабходная медыцынская дапамога не аказвалася; затрыманым доўгі час не давалі ваду і ежу, іх беспадстаўна збівалі дубінкамі<ref>[https://news.tut.by/society/696444.html «Там творится какой-то ад». Истории людей, которые побывали в изоляторе на Окрестина после выборов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200814062503/https://news.tut.by/society/696444.html |date=14 жніўня 2020 }}</ref>. Таксама з’явіўся аўдыёзапіс, на якім чутныя стогны і крыкі людзей меркавана з-за сцен ізалятара на Акрэсціна<ref>[https://news.tut.by/society/696524.html «Ощущение, что это Средневековье». Ночью возле Окрестина записали аудио — крики и стоны от избиений] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210207130544/https://news.tut.by/society/696524.html |date=7 лютага 2021 }}</ref>. У гэты ж дзень праваабаронцы звярнуліся да кіраўніка [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]] [[Юрый Караеў|Юрыя Караева]] з патрабаваннем спыніць нялюдскае абыходжанне з затрыманымі<ref>[https://news.tut.by/economics/696527.html Правозащитники обратились к главе МВД с требованием прекратить бесчеловечное обращение с задержанными] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210121160033/https://news.tut.by/economics/696527.html |date=21 студзеня 2021 }}</ref>. У ноч з 13 на 14 жніўня 2020 года сваякі людзей, якіх утрымлівалі на Акрэсціна, зафіксавалі гукі няспыннага збіцця, якія добра было чуваць на вуліцы. На запісах таксама можна было пачуць галасы людзей, якія крычаць ад болю і просяць літасці. Адзін вызвалены зняволены паведаміў, што тых, хто прасіў сілавікоў [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] не збіваць, збівалі яшчэ больш жорстка<ref name="Amnesty24">{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/01/belarus-impunity-for-perpetrators-of-torture-reinforces-need-for-international-justice/|title=Belarus: Impunity for perpetrators of torture reinforces need for international justice|publisher=[[Amnesty International]]|date=2021-01-27|access-date=2021-02-24|language=en}}</ref>. Адна з былых зняволеных Акрэсціна паведаміла [[Amnesty International]], што, пасля таго як ёй удалося зарэгістраваць сваю скаргу і яе траўмы агледзеў афіцыйны судова-медыцынскі эксперт, яна пачула ад следчага, што ён усё роўна не будзе пачынаць афіцыйнае расследаванне без «''загаду зверху''»<ref name="Amnesty24" />. 14 жніўня многіх людзей, затрыманых у папярэднія дні пратэстаў, выпусцілі. Некаторых вывезлі на машынах хуткай дапамогі, дзясяткі чалавек паказвалі раны і траўмы ад збіцця<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=tikikCIuPrk «Положили мне в штаны гранату»: что делают с задержанными в Беларуси] // {{нп3|BBC Расія|BBC Расія|uk|BBC Росія}}. 14 августа 2020.</ref>. 17 жніўня, паводле інфармацыі [[Генеральная пракуратура Беларусі|Генпракуратуры]], больш за 600 грамадзян заявілі пра збіццё і катаванні ў месцах зняволення<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=3_W_glgJ6KQ Сьведчаньне ахвяры катаваньняў | Свидетельства жертвы пыток в Беларуси] // Радыё Свабода. 17 августа 2020.</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=RWqlk6xdqgI Крики из изолятора в Минске: как пытают белорусов. И отказываются это признать] // [[Новая газета]]. 14 августа 2020.</ref>. У той жа дзень каля 500 медыцынскіх работнікаў і іх прыхільнікаў сабраліся перад уваходам у [[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь|Міністэрства аховы здароўя]] з патрабаваннем забяспечыць доступ урачоў на Акрэсціна і ізалятара на вуліцы Валадарскага ў Мінску для агляду пацыентаў і вырашэння пытання аб шпіталізацыі<ref>[https://news.tut.by/society/696980.html Медики у здания Минздрава требуют пустить их в ЦИП и ИВС. Министр сообщил, сколько погибло и пострадало] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201108095141/https://news.tut.by/society/696980.html |date=8 лістапада 2020 }}</ref>. 19 жніўня архібіскуп-мітрапаліт Мінска-Магілёўскі [[Тадэвуш Кандрусевіч]] памаліўся пад сценамі ізалятараў, якія сталі сімвалам катаванняў мірных грамадзян, нязгодных з фальсіфікацыямі на выбарах<ref name="nashaniva.by" />. [[Выява:2020 Belarusian protests — Minsk, 21 August p0023.jpg|300px|thumb|right|Мінск, 21 жніўня. Агульнагарадскі ланцуг супраць гвалту ад [[Курапаты|Курапатаў]] да ЦІП на Акрэсціна]] 21 жніўня а 18 гадзіне ў Мінску пачалася масавая мірная акцыя «Ланцуг пакаяння»<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=yW08eNqqAqs Беларусь: «цепь покаяния» от Окрестина до Куропат] // [[Euronews]]. 22 августа 2020.</ref>. Яе ўдзельнікі, якія заклікалі да спынення гвалту, выстраіліся ўздоўж дарог у жывыя ланцужкі — ад месца пахаванняў ахвяр масавых рэпрэсій канца 1930-х гадоў ва ўрочышчы [[Курапаты]], што на паўночнай ускраіне горада, да месца жорсткага збіцця і катаванняў затрыманых у ЦІП на завулку Акрэсціна<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=gFPxotiNEoo «Пытались изнасиловать дубинкой»: врачи и пациенты о действиях силовиков в Беларуси] // [[BBC News]] — Русская служба. 19 августа 2020.</ref>, размешчанага на паўднёвым захадзе горада<ref>{{Cite web |url=https://people.onliner.by/2020/08/21/v-gorode-vystraivayutsya-cepochki-solidarnosti |title=Вечер пятницы: в городе выстраиваются цепочки солидарности, в центре прошел государственный митинг |access-date=3 лютага 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210421200453/https://people.onliner.by/2020/08/21/v-gorode-vystraivayutsya-cepochki-solidarnosti |archive-date=21 красавіка 2021 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://newizv.ru/news/world/21-08-2020/v-minske-proshla-massovaya-aktsiya-tsep-pokayaniya В Минске прошла массовая акция Цепь покаяния] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210421200452/https://newizv.ru/news/world/21-08-2020/v-minske-proshla-massovaya-aktsiya-tsep-pokayaniya |date=21 красавіка 2021 }} // [[Новые Известия]]. 21.08.2020.</ref>. 22 жніўня на [[Плошча Перамогі (Мінск)|плошчы Перамогі]] адбылася акцыя «Мая камера», арганізаваная сваякамі і сябрамі тых, хто стаў вязнямі ЦІП на Акрэсціна. Удзельнікі намалявалі на асфальце контуры камеры, разлічанай на шасцярых чалавек, і ўсталі туды разам з мэтай паказаць, як гэта было<ref>{{cite web |url= https://news.tut.by/society/697706.html |title= «Камера» на площади Победы, Александр Лукашенко в Гродно и марш против насилия. Фоторепортаж за день |date= 23-08-2020 |publisher= [[TUT.BY]] |archive-url= https://web.archive.org/web/20200823021116/https://news.tut.by/society/697706.html |archive-date= 23 жніўня 2020 |access-date= 23.08.2020 |url-status= dead }}</ref>. 14 верасня тэлеканал «[[СТБ]]» паказаў рэпартаж прапагандыста рэжыму Лукашэнкі [[Рыгор Юр’евіч Азаронак|Рыгора Азаронка]] пра нібыта камфортныя ўмовы ўтрымання ў ізалятары на Акрэсціна, у рэпартажы начальнік ізалятара адмаўляў прымяненне гвалту ў дачыненні да затрыманых<ref>{{Cite web|language=ru|url=https://people.onliner.by/2020/09/14/zdes-nikogo-ne-bili-rukovodstvo-cip-na-okrestina-prinyalo-zhurnalistov-stv-s-ekskursiej|title=«Здесь никого не били». Руководство ЦИП на Окрестина приняло журналистов СТВ с экскурсией|first=Александр|last=Владыко|publisher=[[Onliner.by]]|date=2020-09-14|access-date=2021-04-21|archive-date=27 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211027075755/https://people.onliner.by/2020/09/14/zdes-nikogo-ne-bili-rukovodstvo-cip-na-okrestina-prinyalo-zhurnalistov-stv-s-ekskursiej|url-status=dead}}</ref>. Тэлесюжэт выклікаў шматлікую крытыку ў СМІ<ref>[https://reform.by/163694-nachalnik-cip-na-okrestina-izoljator-zapolnen-na-90-100 Начальник ЦИП на Окрестина: изолятор заполнен на 90-100 %] — [[reform.by]], 14 верасня 2020 г.</ref><ref>[https://mediaiq.by/article/reportazh-stv-iz-okrestina-pochemu-zriteli-ostavili-tak-mnogo-gnevnyh-kommentariev Репортаж СТВ из Окрестина. Почему зрители оставили так много гневных комментариев?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210421204916/https://mediaiq.by/article/reportazh-stv-iz-okrestina-pochemu-zriteli-ostavili-tak-mnogo-gnevnyh-kommentariev |date=21 красавіка 2021 }} — [[Media IQ]], 17 верасня 2020 г.</ref>. 11 кастрычніка 2020 года ў інтэрнэце было абнародавана відэа, у якім вязняў Акрэсціна праводзяць праз шэрагі [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|міліцыі]] і сіл бяспекі і бесперапынна збіваюць<ref name="boell">{{cite web|url=https://www.boell.de/de/2020/10/29/das-verpruegelte-minsk|title=Das verprügelte Minsk|publisher={{нп3|Фонд імя Генрыха Бёля|Фонд імя Генрыха Бёля|uk|Фонд Гайнріха Белля}}|date=2020-10-29|access-date=2021-02-07|language=de}}</ref>. У красавіку 2021 года вязні Акрэсціна паведамілі пра рэгулярнае катаванне, калі падлогу камер залівалі [[хлор]]ам і перакрывалі падачу кіслароду ў камеры<ref name="заливают" />. Напрыклад, кіраўнік [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|АГП]] [[Мікалай Георгіевіч Казлоў|Мікалай Казлоў]] быў дастаўлены ў бальніцу праз атручванне хлорам у цэнтры ізаляцыі<ref name="заливают" />. Таксама атрымалі агалоску сведчанні, як у аднамесных камерах утрымлівалася па восем чалавек<ref name="заливают">{{Cite web|date=2021-04-06|title=На Окрестина камеры заливают хлоркой, в Жодино избивают, в Могилеве будят среди ночи. В каких условиях содержатся арестанты?|url=http://spring96.org/ru/news/102802|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421223205/http://spring96.org/ru/news/102802|archive-date=2021-04-21|access-date=2021-04-21|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|language=ru}}</ref>. Іншыя сведчанні пацвярджаюць вышэйназваныя катаванні хлоркай і перанаселенасцю камер, напрыклад, у камеры на чатыры ложкі было 18 чалавек і людзі спалі на падлозе, але многія стаялі, бо месца ўсім не хапала, а таксама, што на вязняў ішоў псіхалагічны і фізічны ціск, калі білі за адмову падтакнуць людзям у балаклавах, якія паведамлялі зняволеным, што ў іх «''цяпер правоў няма''»<ref name="m03">{{Cite web|date=2021-05-03|title=«Ну што, бл…і польскія! Цяпер у гэтых сценах у вас правоў няма»|url=https://novychas.by/hramadstva/nu-szto-bl-i-polskija-cjaper-u-hetyh-scenah-u-v|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503162022/https://novychas.by/hramadstva/nu-szto-bl-i-polskija-cjaper-u-hetyh-scenah-u-v|archive-date=2021-05-03|access-date=2021-05-03|work=[[Белсат]]|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|language=be}}</ref>. Акрамя таго, стала вядома пра выдачу пад запіс прасцінаў, якія перад уваходам у камеру адбіраліся<ref name="m03" />. Спаць вязням было амаль нельга: пастаянна ўключанае святло, абуджэнні кожныя 1,5-2 гадзіны, калі хтосьці ўдзень спаў на падлозе (не было ні матрацаў, ні падушак) і вартаўнікі гэта бачылі, то тыя адчынялі камеру і вылівалі тазік хлоркі<ref name="m03" />. Чалавеку з эпілепсіяй на ягоныя скаргі лекарка сказала, што «''ў [[Змагары (палітычнае клішэ)|змагароў]] усё добра''», а ў шпіталізацыі з-за прыпадкаў было адмоўлена<ref name="m03" />. Перадач ад сваякоў адміністрацыя аддавала вязням толькі малую частку, у той час як у непалітычных былі і матрацы, і перадачы<ref name="m03" />. Таксама ёсць сведчанні пра спробы вярбоўкі з боку аператыўнікаў, пагрозы пасадзіць за інтэрв’ю СМІ, узлом акаўнтаў сацыяльных сетак вязняў падчас іх зняволення<ref name="m03" />. У чэрвені 2021 года атрымаў агалоску выпадак, калі жанчыне, якая адбывала арышт на Акрэсціна ў студзені — лютым 2021 года, выдалілі {{нп3|Яечнік|яечнік|uk|Яєчник}}<ref name="paslya" />. Прычынай стала пераахалоджванне праз тое, што, паводле яе слоў, у камеры, як на вуліцы, стаяў мароз і спаць прыходзілася на ледзяной падлозе<ref name="paslya">{{Cite web|date=2021-06-02|title=Пасля пераахалоджвання на Акрэсціна дзяўчыне выдалілі яечнік|url=https://euroradio.pl/paslya-peraahalodzhvannya-na-akrescina-dzyauchyne-vydalili-yaechnik|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210604070307/https://euroradio.pl/paslya-peraahalodzhvannya-na-akrescina-dzyauchyne-vydalili-yaechnik|archive-date=2021-06-04|access-date=2021-06-04|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=be}}</ref>. Паводле сведчанняў сядзеўшых у чэрвені 2021 года, вязні ў перапоўненых камерах вымушаныя былі спаць на падлозе, прычым увесь час гарэла святло, а іх будзілі па некалькі разоў за ноч і ладзілі ператрусы<ref name="навуковец" />. На прагулкі зняволеных не вадзілі, пагражалі зачыніць фортку<ref name="навуковец" />. Перадачы аддавалі толькі на вахце па сканчэнні тэрміну зняволення і ў няпоўным выглядзе<ref name="навуковец">{{Cite journal|last=Серадзюк|first=Дзіана|date=2021-06-11|title=Пакуль навуковец Анатоль Літвіновіч сядзеў на «сутках», яму выбілі шыбу ў кватэры|journal=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|language=be|issue=22 (730)|pages=2}}</ref>. Станам на чэрвень 2021 года аніводнай крымінальнай справы па факце катаванняў на Акрэсціна заведзена не было. Паводле адваката Андрэя Мачалава, сярод кліентаў якога былі пацярпелыя, якія хацелі завядзення крымінальных спраў па факце катаванняў на Акрэсціна, усе факты катаванняў у сваю вытворчасць прыняў цэнтральны апарат [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчага камітэта]], які праводзіў праверку, але, калі тагачасны яго кіраўнік [[Іван Данілавіч Наскевіч|Іван Наскевіч]] паставіў пытанне пра гэта на нарадзе сілавікоў, адразу быў звольнены<ref>{{Cite web|date=2021-06-25|title=«Не адмаўляў увогуле нікому, пабачыўшы 10 жніўня жудасную карціну ў Бальніцы хуткай дапамогі»|url=https://belaruspartisan.by/bel/belnaviny/?ELEMENT_ID=538605|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210630065612/https://belaruspartisan.by/bel/belnaviny/?ELEMENT_ID=538605|archive-date=2021-06-30|access-date=2021-06-30|publisher=[[Белорусский партизан]]|language=be|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]}}</ref>. У лістападзе 2021 года [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] прызнаў у інтэрв’ю [[BBC]], што на Акрэсціна збівалі людзей<ref>[https://belsat.eu/news/20-11-2021-lukashenka-pryznau-shto-na-akrestsina-zbivali-lyudzej/ Лукашэнка прызнаў, што на Акрэсціна збівалі людзей]</ref>. 17 сакавіка 2022 года [[Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па правах чалавека|Вярхоўны камісар ААН па правах чалавека]] [[Мішэль Бачэлет]] пацвердзіла, што ў адносінах да затрыманых удзельнікаў [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў супраць фальсіфікацыі прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] прымяняўся сэксуальны гвалт, у дачыненні мужчын і жанчын<ref>{{cite web|url = https://www.ohchr.org/en/statements-and-speeches/2022/03/interactive-dialogue-high-commissioners-report-belarus|title = Interactive dialogue on the High Commissioner's report on Belarus|date = 17-3-2022|publisher = ohchr.org|language = en}}</ref>. == Санкцыі ЕС, ЗША, іншых краін == Кіраўнікі і супрацоўнікі комплексу месца зняволенняў станавіліся суб’ектам забароны на паездкі і замарожвання актываў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзам]] як частка [[Чорны спіс Еўрасаюза|Чорнага спісу Еўрасаюза]]<ref>{{Cite web|last=МГ/АА|title=Евросоюз утвердил новый пакет санкций против представителей Беларуси. Кто в списке?|url=https://belsat.eu/ru/news/21-06-2021-evrosoyuz-utverdil-personalnye-sanktsii-protiv-predstavitelej-belarusi/|date=2021-06-21|archive-url=https://archive.today/20210627064633/https://belsat.eu/ru/news/21-06-2021-evrosoyuz-utverdil-personalnye-sanktsii-protiv-predstavitelej-belarusi/|archive-date=27 чэрвеня 2021|access-date=2021-06-27|publisher=[[Белсат]]|language=ru|url-status=live}}</ref>. Згодна з рашэннем [[Савет Еўрапейскага саюза|Савета Еўрапейскага саюза]] ад 2 кастрычніка 2020 года Іван Сакалоўскі, дырэктар цэнтра ізаляцыі Акрэсціна, быў уключаны ў спіс за ''«бесчалавечнае і прыніжаючае годнасць абыходжанне, у тым ліку з прымяненнем катаванняў, у дачыненні да грамадзян, затрыманых у ізалятары»''<ref>{{Cite web|title=EUR-Lex - 02012D0642-20210227 - EN - EUR-Lex|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A02012D0642-20210227|access-date=2021-06-26|publisher=[[EUR-Lex]]|language=en}}</ref>. Яго ж уключылі ў свае санкцыйныя спісы [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|date=2021-06-25|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury}}</ref>, [[Канада]]<ref>{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|date=2015-10-19|publisher={{нп3|Міністэрства міжнародных спраў Канады|Міністэрства міжнародных спраў Канады|en|Global Affairs Canada}}|access-date=2021-06-29|language=en}}</ref>, [[Швейцарыя]]<ref>{{Cite web|last=Shields|first=Michael|coauthors=Liffey, Kevin|date=2021-07-07|editor-last=Liffey|editor-first=Kevin|title=Swiss widen sanctions list against Belarus|url=https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707215407/https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher=[[Reuters]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-07-07|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}</ref>. 20 лістапада да кастрычніцкага пакета санкцый [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] далучыліся [[Албанія]], [[Ісландыя]], [[Ліхтэнштэйн]], [[Нарвегія]], [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]] і [[Украіна]]<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain third countries concerning restrictive measures against Belarus |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2020/11/20/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-third-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/ |publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2020-11-20|access-date=2021-09-13|language=en}}</ref>. Згодна з рашэннем [[Савет Еўрапейскага саюза|Савета Еўрапейскага саюза]] ад 21 чэрвеня 2021 года ў ліст былі дададзены чарговыя службовыя асобы: Яўген Урублеўскі, старшы сяржант міліцыі, які паводле сведкаў і паведамленняў СМІ асабіста прымаў удзел у жорсткіх пабоях затрыманых мірных жыхароў, за ''«бесчалавечнае і прыніжаючае годнасць абыходжанне, уключаючы катаванні, у дачыненні да грамадзян, якія ўтрымліваюцца ў Цэнтры ізаляцыі правапарушальнікаў»'', Яўген Шапецька, дырэктар цэнтра ізаляцыі, за ''«жудасныя ўмовы ў цэнтры ізаляцыі і бесчалавечнае і прыніжаючае годнасць абыходжанне з грамадзянамі, якія ўдзельнічалі ў мірных акцыях пратэсту і былі затрыманыя»'', Ігар Кенюх, кіраўнік Ізалятара часовага ўтрымання, за ''«жудасныя ўмовы і за бесчалавечнае і зневажальнае годнасць абыходжанне,'' ''уключаючы збіццё і катаванні»'' ''і «ціск на медыцынскі персанал з мэтай выдалення лекараў»'', Глеб Дрыль і Уладзімір Лапыр, намеснікі кіраўніка Ізалятара часовага ўтрымання, за ''«жудасныя ўмовы і бесчалавечнае і зневажальнае годнасць абыходжанне, уключаючы збіццё і катаванні»'' ў дачыненні да затрыманых грамадзян<ref name="EU21062021">[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32021R0997&from=EN COUNCIL IMPLEMENTING REGULATION (EU) 2021/997] — [[EUR-Lex]], 21.06.2021</ref>. 6 ліпеня да чэрвеньскага пакета санкцый [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] далучыліся Албанія, Ісландыя, Ліхтэнштэйн, Нарвегія, Паўночная Македонія, Чарнагорыя<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the European Union on the alignment of certain third countries with the Council Decision (CFSP) 2021/1002 concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2021/07/06/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-in-view-of-the-situation-in-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2021-07-06|access-date=2021-09-10|language=en}}</ref>. 9 жніўня гэтыя ж службовыя асобы патрапілі пад санкцыі [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>{{Cite web|date=2021-08-09|title=Treasury Holds the Belarusian Regime to Account on Anniversary of Fraudulent Election|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809161340/https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|archive-date=2021-08-09|access-date=2021-08-10|publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-08-09|title=США расширили санкции в отношении официального Минска. Полный список|url=https://news.zerkalo.io/economics/1392.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809213314/https://news.zerkalo.io/economics/1392.html|archive-date=2021-08-09|access-date=2021-08-10|publisher=[[Zerkalo.io]]|language=ru}}</ref>. 21 чэрвеня 2021 года цэнтры ўтрымання на Акрэсціна былі дададзены да [[Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб|спісу спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], за, паводле відавочцаў, фізічны гвалт, у тым ліку катаванні і бесчалавечныя ўмовы падчас затрымання, — парушэнні [[Правы чалавека|правоў чалавека]], звязаныя з [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычнымі рэпрэсіямі]]<ref>{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0237 |title=Treasury and International Partners Condemn Ongoing Human Rights Abuses and Erosion of Democracy in Belarus|publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|date=2021-06-21|access-date=2021-08-18|language=en}}</ref><ref>[https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/ OFAC Sanctions List Search], [[Міністэрства фінансаў ЗША]]</ref>. {{зноскі|3}} == Спасылкі == * [https://okrestina.info Справаздача Міжнароднага камітэта па расследаванні катаванняў у Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220331012811/https://okrestina.info/ |date=31 сакавіка 2022 }} {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} [[Катэгорыя:Турмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Мінска]] [[Катэгорыя:Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] lp46gifpn1umvsa7kh7vba9wru7vndr 0 658017 5146291 5007963 2026-05-25T04:11:26Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Вядомыя носьбіты */ 5146291 wikitext text/x-wiki '''Аўчы́ннікаў''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Віктар Васільевіч Аўчыннікаў]] (нар. 1952) — беларускі ўрач і палітык. * [[Вячаслаў Аляксандравіч Аўчыннікаў]] (1936—2019) — савецкі і расійскі кампазітар. Народны артыст РСФСР (1986). * [[Іван Рыгоравіч Аўчыннікаў]] (1893—1974) — беларускі пісьменнік, нашанівец. * [[Ігар Аўчыннікаў]] (1895 — ?) — беларускі эмігрант, дыпламат, выканаўца абавязкаў генеральнага консула БНР у Канстанцінопалі. * [[Мікалай Аляксеевіч Аўчыннікаў]] — беларускі мастак. * [[Мікалай Віктаравіч Аўчыннікаў]] (нар. 1952) — беларускі жывапісец. * [[Эльмар Віктаравіч Аўчыннікаў]] (1929—2018) — беларускі вучоны ў галіне тэхналогіі будаўнічай вытворчасці. {{спіс цёзак2}} h23l5qpfeoyhabr97nns5tzb2cwfla1 100 658977 5146130 5145535 2026-05-24T15:51:16Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5146130 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Майскія зоркі|2026-05-24T09:32:59Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Ваенны фільм|2026-05-22T16:15:10Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Вясна надзеі|2026-05-22T14:17:31Z|Archway Islands}} {{Новы артыкул|Уільям Ханна|2026-05-22T14:09:35Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Ідыёт у Парыжы|2026-05-22T09:48:45Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пётр Паўлавіч Філіпаў|2026-05-22T08:19:49Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Кларк Грэг|2026-05-21T10:03:46Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Майкл Уінслау|2026-05-20T13:57:12Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Уладзімір Кірылавіч Малчанаў|2026-05-20T12:25:14Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пётр Сяргеевіч Вельямінаў|2026-05-20T05:20:23Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Пол Уолтэр Хаўзер|2026-05-19T14:16:37Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Кейт Колінз|2026-05-19T11:09:17Z|Feeleman}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> ha0vt5we7hgfdag3ofgev6uby7pe2ru 0 660517 5146283 5009987 2026-05-25T03:57:59Z StarDeg 16311 /* Фільмаграфія */ 5146283 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Румянцава}} {{цёзкі2|Чарнавол}} {{Кінематаграфіст}} '''Любоў Рыгораўна Румя́нцава''' (у дзявоцтве '''Чарнавол'''; {{ВД-Прэамбула}}) — беларуская [[актрыса]]. [[Заслужаны артыст Беларускай ССР]] (1978). == Біяграфія == Нарадзілася 18 красавіка 1943 года ў [[Пяцігорск]]у [[Стаўрапольскі край|Стаўрапольскага краю]] [[РСФСР]]. Скончыла ў 1964 годзе [[Маскоўскі дзяржаўны інстытут тэатральнага мастацтва імя А. Луначарскага]]. З 1964 года працавала ў [[Маскоўскі драматычны тэатр на Малой Броннай|Маскоўскім драматычным тэатры на Малой Броннай]]. З 1966 года — на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]» (з 1981 года — у [[Тэатр-студыя кінаакцёра|Тэатры-студыі кінаакцёра]]). Памерла 18 лістапада 2020 года ў [[Мінск]]у<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20201118/1605707700-pamerla-aktorka-lyubou-rumyancava |title=Памерла акторка Любоў Румянцава |access-date=22 верасня 2022 |archive-date=22 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922060948/https://zviazda.by/be/news/20201118/1605707700-pamerla-aktorka-lyubou-rumyancava |url-status=dead }}</ref>. == Творчасць == Выканаўца лірыка-драматычных і драматычных роляў. Ёй уласцівы выразная пластыка, экспрэсіўнасць, уменне выявіць духоўную сутнасць персанажа. Сярод тэатральных роляў: Наташа («[[Сам-насам з усімі]]» [[А. Гельман]]а), Жанчына («{{нп5|Чалавечы голас (п’еса)|Чалавечы голас|ru|Человеческий голос (пьеса)}}» [[Ж. Както]]), Красавіна, Домна Панцялеўна («{{нп5|Жаніцьба Бальзамінава (п'еса)|Жаніцьба Бальзамінава|ru|Женитьба Бальзаминова (пьеса)}}», «{{нп5|Таленты і паклоннікі||ru|Таланты и поклонники}}» [[Аляксандр Мікалаевіч Астроўскі|А. Астроўскага]]), Гертруда («[[Гамлет]]» [[У. Шэкспір]]а), Філумена («{{нп5|Філумена Мартурана||ru|Филумена Мартурано}}» [[Э. Дэ Філіпа]]) і інш. Здымаецца ў кіно з 1959 года. Яе галоўная роля ў фільме «[[Альпійская балада (фільм)|Альпійская балада]]», знятым у 1965 годзе на кінастудыі «Беларусьфільм», прынесла актрысе ўсесаюзную і сусветную вядомасць, любоў і прызнанне гледачоў. === Фільмаграфія === {{У фільме верх|ру}} {{У фільме|1959|[[Калыханка (фільм)|Калыханка]]|Аўрыка, дачка архівіста (галоўная роля)|5=ру}} {{У фільме|1965|[[Альпійская балада (фільм)|Альпійская балада]]|Джулія Навелі, былая вязніца канцлагера|5=ру}} {{У фільме|1967|[[Жыціе і ўзнясенне Юрася Братчыка]]|Марына Крывіц, блудніца, тайна змененая ў апостала [[Апостал Іаан|Іаана]]|5=ру}} {{У фільме|1968|[[Прыгодны да нестраявой]]|Лена Каралёва, старшына разведроты|5=ру}} {{У фільме|1970|[[Руіны страляюць…]]|пакаёўка гаўляйтара Кубе|5=ру}} {{У фільме|1971|[[Дарога на Рубецаль (фільм)|Дарога на Рубецаль]]|Людміла Чарнова («Чарныш»), партызанка (галоўная роля)|5=ру}} {{У фільме|1971|[[Бацька (фільм, 1972)|Бацька]]|Ніна, складная|5=ру}} {{У фільме|1971|[[Аннычка]]|Ганна Кмець (Аннычка), гуцулка, дачка пана Кмеця (галоўная роля)|5=ру}} {{У фільме|1971|[[Міравы хлопец]]|Дэлія Уэйд, перакладчык Логінава|5=ру}} {{У фільме|1971|[[Учора, сёння і заўжды (фільм, 1971)|Учора, сёння і заўжды]]||5=ру}} {{У фільме|1973|[[Быць чалавекам (фільм, 1973)|Быць чалавекам]]||5=ру}} {{У фільме|1971|[[Ясь і Яніна]]|Ганна, жонка заатэхніка Адама|5=ру}} {{У фільме|1974|[[Вялікі ўтаймавальнік]]||5=ру}} {{У фільме|1975|[[Надзейны чалавек (фільм)|Надзейны чалавек]]||5=ру}} {{У фільме|1976|[[Я — Вадалаз 2]]|Ганна Сайко|5=ру}} {{У фільме|1976|[[Марынка, Янка і таямніцы каралеўскага замка]]|прынцэса Віктуся і прынцэса Катуся|5=ру}} {{У фільме|1976|[[Нядзельная ноч]]|урач|5=ру}} {{У фільме|1977|[[Вянок санетаў (фільм)|Вянок санетаў]]|выканаўца ролі ў спектаклі «Тры сястры»|5=ру}} {{У фільме|1977|[[У профіль і анфас|У профіль і анфас (навела «Берагі»)]]|Мар'я|5=ру}} {{У фільме|1978|[[Расклад на паслязаўтра]]|маці дзесяцікласніка фізіка-матэматычнай школы Віктара Кавалева|5=ру}} {{У фільме|1979|[[Дзіўныя прыгоды Дзяніса Караблёва]]|Сланова, маці Мішы|5=ру}} {{У фільме|1980|[[Вялікая — малая вайна]]|Соф'я Аляксееўна|5=ру}} {{У фільме|1982|[[З кошкі ўсё і пачалося...]]|Уладзіміраўна, школьны настаўнік|5=ру}} {{У фільме|1983|[[Раптоўны выкід (фільм)|Раптоўны выкід]]|Люба|5=ру}} {{У фільме|1983|[[Наш бронецягнік]]|эпізод|5=ру}} {{У фільме|1985|[[Сяброў не выбіраюць]]|Варвара Міхайлаўна|5=ру}} {{У фільме|1989|[[Пад прыступкамі]]|Луіза Пракопаўна|5=ру}} {{У фільме|1991|[[Справа Сухаво-Кабыліна (фільм)|Справа Сухаво-Кабыліна]]|эпізод|5=ру}} {{У фільме|1992|[[Мы едзем у Амерыку]]|мама|5=ру}} {{У фільме|1992|[[На цябе спадзяюся]]|цёця-мама|5=ру}} {{У фільме|1992|[[Без доказаў (фільм, 1992)|Без доказаў]]||5=ру}} {{У фільме|1996|[[З пекла ў пекла]]|эпізод|5=ру}} {{У фільме|1996|[[Птушкі без гнёздаў]]|пані Крычэўская, жонка прэзідэнта|5=ру}} {{У фільме|1997|[[Мытар (фільм)|Мытар]]|эпізод|5=ру}} {{У фільме|1998|[[Кантракт са смерцю]]|жонка прафесара Ігнатоўскага|5=ру}} {{У серыяле|1998||[[Зала чакання (тэлесерыял)|Зала чакання]]|Таццяна Цярэнцьеўна|(пуста)|ру}} {{У фільме|1999|[[Рэйнджар з атамнай зоны]]|эпізод|5=ру}} {{У фільме|1999|[[Прыхільнік (фільм, 1999)|Прыхільнік]]|адвакат|5=ру}} {{У фільме|2002|[[Закон (фільм, 2002)|Закон]]|дырэктар музея|5=ру}} {{У серыяле|2002||[[Каменская (тэлесерыял)|Каменская 2]]|маці Уланава|(пуста)|ру}} {{У фільме|2003|[[Вакзал (фільм, 2003)|Вакзал]]|правадніца|5=ру}} {{У фільме|2003|[[Акупацыя. Містэрыі]]|Барбара|5=ру}} {{У фільме|2005|[[Пакліканне (фільм)|Пакліканне]]|памочнік рэжысёра|5=ру}} {{У фільме|2005|[[Нядзеля ў жаночай лазні]]|Зоя Іванаўна|5=ру}} {{У фільме|2005|[[Дунечка]]|актрыса тэатра|5=ру}} {{У серыяле|2005||[[Тры талеры (тэлесерыял)|Тры талеры]]|Арына Леанідаўна|(пуста)|ру}} {{У фільме|2008|[[Насланнё (фільм, 2008)|Насланнё]]|цёця Шура, канс'ержка|5=ру}} {{У серыяле|2009||[[Вольф Месінг: які бачыў скрозь час]]|Раіса Андрэеўна|(пуста)|ру}} {{У серыяле|2009||[[Жураў (тэлесерыял)|Жураў]]|Соф'я Міхайлаўна, маці Наталлі Феафанавай|(пуста)|ру}} {{У фільме|2009|[[Крах фаварыта]]|Лілія Іванаўна|5=ру}} {{У серыяле|2009||[[Тэрарыстка Іванова]]|Марыя Антонаўна|(пуста)|ру}} {{У фільме|2010|[[Вока за вока (фільм, 2010)|Вока за вока]]|эпізод|5=ру}} {{У фільме|2010|[[Варажба пры свечках]]|сакратар Рамадзіна|5=ру}} {{У фільме|2012|[[Выпрабаванне вернасцю (фільм)|Выпрабаванне вернасцю ]]|Люба|5=ру}} {{У фільме|2012|[[Прымета на шчасце]]|цёця Надзя|5=ру}} {{У серыяле|2013||[[Следчы Протасаў]]|Алена Андрэеўна Янсен|(пуста)|ру}} {{У фільме ніз|ру}} == Агучванне == * {{Год у гісторыі кіно|1987}} — [[Ладдзя роспачы (мультфільм)|Ладдзя роспачы]] == Узнагароды == * Дыплом «За лепшае выкананне жаночай ролі» ў фільме «Альпійская балада» на фестывалі «Прыбалтыйская вясна» (1966); * [[Медаль «За працоўную доблесць»]] Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР (29.07.1971); * Нагрудны знак «Выдатнік культурнага шэфства над Узброенымі Сіламі СССР» за шматгадовую актыўную дапамогу камандзірам і паліторганам у камуністычным выхаванні савецкіх воінаў ад ЦК прафсаюза працаўнікоў культуры (20.02.1978); * Стыпендыят Спецыяльнага фонду Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь па падтрымцы творчай інтэлігенцыі (пасля 40) (1995); * «За лепшую жаночую ролю» ў спектаклі «Таленты і прыхільнікі» (Домна Панцялееўна) — «Маладзечанская сакавіца-1997»; * «Лепшая жаночая роля» ў спектаклі «[[Філумена Мартурана]]» на VI Міжнародным кінафестывалі краін садружнасці незалежных дзяржаў і Балтыі «[[Лістапад-1999]]»; * Ганаровы знак [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]] «[[За значны асабісты ўнёсак у развіццё беларускай культуры]]» (2000 г.); * Медаль «[[За выдатныя заслугі ў Беларускім кінематографе]]» Беларускага саюза кінематаграфістаў (2000); * [[Юбілейны знак «Федэрацыя прафсаюзаў Беларусі: 100 гадоў прафсаюзнага руху»]] (2004). * [[Ордэн Францыска Скарыны]] — за высокі прафесіяналізм, шматгадовую плённую працу ў сферы культуры (2008) ==Зноскі== {{Reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Румянцава Любоў Рыгораўна|[[В. А. Мядзведзева|Мядзведзева В. А.]]}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Румянцава Любоў Рыгораўна}} [[Катэгорыя:Кінаактрысы Беларусі]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Актрысы тэатра Беларусі]] 9p48pp8o1oo9hxngc1qyn15fqi4jnfm 0 663984 5146213 4719745 2026-05-24T21:50:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146213 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Азарыцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Калінкавіцкі раён]] |Уключае = 18 населеных пунктаў |Сталіца = [[Азарычы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]],<br />[[12 лістапада]] [[2013]] |Скасаванне = [[17 лістапада]] [[1959]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2190 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Аза́рыцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Цэнтр — гарадскі пасёлак [[Азарычы]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Азарыцкі раён|Азарыцкага раёна]] [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска Азарычы. 24 верасня 1926 года перайменаваны ў '''Азарыцкі нацыянальны яўрэйскі сельсавет'''. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Азарыцкім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў [[Мазырскі раён|Мазырскім раёне]] БССР. У 1935 годзе рэарганізаваны ў беларускі сельсавет. З 12 лютага 1935 года ў складзе [[Даманавіцкі раён|Даманавіцкага раёна]], з 21 чэрвеня 1935 года — Мазырскай акругі. 15 ліпеня 1935 года Азарычы атрымалі статус мястэчка. З 20 лютага 1938 года сельсавет у складзе [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]]. 27 верасня 1938 года статус Азарыч паніжаны да вёскі. З 8 студзеня 1954 года сельсавет у складзе Гомельскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Халмянскі сельсавет|Халмянскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 17 лістапада 1959 года Азарычы набылі статус гарадскога пасёлка, Азарыцкі сельсавет скасаваны, населеныя пункты перададзены ў адміністрацыйнае падпарадкаванне Азарыцкага пассавета. З 20 студзеня 1960 года пассавет у складе Калінкавіцкага раёна. 21 кастрычніка 1968 года да пассавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Хаміцкі сельсавет (Калінкавіцкі раён)|Хаміцкага сельсавета]] (5 населеных пунктаў: [[Замашчаны]], [[Кавалькі (Калінкавіцкі раён)|Кавалькі]], [[Ніканава]], [[Хамічы (Азарыцкі сельсавет)|Хамічы]] і [[Чырвоная Слабодка]])<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 21 кастрычніка 1968 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1969, № 1 (1231).</ref>. 12 лістапада 2013 года Азарыцкі пассавет рэарганізаваны ў сельсавет, да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Крукавіцкі сельсавет|Крукавіцкага сельсавета]] (7 населеных пунктаў: аграгарадок [[Крукавічы]], вёскі [[Беразнякі (Калінкавіцкі раён)|Беразнякі]], [[Віша (Калінкавіцкі раён)|Віша]], [[Вуглы (Калінкавіцкі раён)|Вуглы]], [[Гара (Калінкавіцкі раён)|Гара]], [[Сышчыцы]], [[Чыстая Лужа (Калінкавіцкі раён)|Чыстая Лужа]])<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913g0061463&p1=1 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 12 ноября 2013 г. № 282 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Калинковичского района Гомельской области]</ref>. Насельніцтва паводле перапісу 2009 года (10 населеных пунктаў, без Азарыч) — 712 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 93,8 % — [[беларусы]], 3,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 2,1 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (18 населеных пунктаў) — 2190 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=28 красавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Азарыцкі сельсавет}} {{Калінкавіцкі раён}} [[Катэгорыя:Азарыцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Азарыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Даманавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Мазырскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1959 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 2013 годзе]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя яўрэйскія сельсаветы БССР]] jpojmxrpa6zf0iilrpaecgnzdp04srd 0 664762 5146137 3932463 2026-05-24T16:35:14Z DenisBorum 139498 5146137 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Нго Дзінь З’ем''' ({{Lang-vi|Ngô Đình Diệm}}, {{ДН|3|1|1901}}, [[:ru:Хюэ (город провинциального подчинения)|Хюэ]] — {{ДС|2|11|1963}}, [[Хашымін|Сайгон]]) — в’етнамскі дзяржаўны дзеяч. Першы прэзідэнт [[Паўднёвы В’етнам|Рэспублікі В’етнам]] (1955–1963 гг.)<ref name="БРЭ">[https://old.bigenc.ru/world_history/text/2650591 Нго Динь Зьем]{{ref-ru}}</ref>. == Біяграфія == Паходзіць з арыстакратычнай сям’і, якая прыняла [[каталіцтва]] – вучыўся ў французскай каталіцкай школе. У 1921 годзе скончыў школу дзяржаўнага кіравання ў [[Ханой|Ханоі]]. Знаходзіўся на дзяржаўнай службе, у тым ліку – паслядоўна кіраваў некалькімі раёнамі, з 1930 года – губернатар адной з правінцый. У 1933 годзе быў прызначаны міністрам па справах грамадзянскіх чыноўнікаў пры імператары Дао Бае, але праз тры месяцы падаў у адстаўку. У пачатку 1950-х гадоў неаднаразова рабіў паездкі за мяжу, у тым ліку і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], дзе наладзіў кантакты з палітычнай элітай Злучаных Штатаў. 16 чэрвеня 1954 года, пад націскам ЗША, Бао Дай прызначыў Нго Дзінь З’ема прэм’ер-міністрам [[Дзяржава В’етнам|Дзяржавы В’етнам]] і даручыў яму сфарміраваць урад. У кастрычніку 1955 года Бао Дай быў адхілены ад улады – Паўднёвы В’етнам быў абвешчаны рэспублікай, а Нго Дзінь З’ем заняў пасаду прэзідэнта краіны<ref name="БРЭ" /><ref>[https://topwar.ru/84943-yuzhnyy-vetnam-kak-poyavilsya-razvivalsya-i-ruhnul-saygonskiy-rezhim.html Южный Вьетнам. Как появился, развивался и рухнул сайгонский режим]{{ref-ru}}</ref>. === Прэзідэнцтва === У перыяд яго прэзідэнцтва з Паўднёвага В’етнама былі поўнасцю выведзены французкія войскі, разгромлена злачынная групоўка Бінь Сюен, праведзена антыопіумная кампанія. Аднак няўдалая аграрная рэформа, рэарганізацыя арміі і іншыя мерапрыемствы не былі прыняты насельніцтвам і не атрымалі падтрымкі з боку ЗША. Яго палітыка, накіраваная на ўмацаванне пазіцый [[Рымска-Каталіцкая царква|Рымска-каталіцкай царквы]], што супярэчыла інтарэсам іншых рэлігій, прывяла ў 1963 годзе да т.з. «будыйскага крызісу». 1 лістапада 1963 года Нго Дзінь З’ем быў адхілены ад улады праз ваенны пераварот і на наступны дзень у застрэлены мяцежнікамі<ref name="БРЭ" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Ngo Dinh Diem}} * [https://web.archive.org/web/20070402224644/http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/VNngo.htm Биография Нго Динь Зьема на сайте Spartacus Educational]{{Ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пакараныя смерцю прэзідэнты]] [[Катэгорыя:Постаці В’етнамскай вайны]] [[Катэгорыя:Кавалеры Вышэйшага ордэна Хрызантэмы]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Кароны Малайзіі]] [[Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа ордэна Паўднёвага Крыжа]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Легіён пашаны» (камандоры)]] [[Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа ордэна Нідэрландскага льва]] [[Катэгорыя:Кавалер Вялікага крыжа ордэна Святога Олафа]] [[Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа ордэна Грамадзянскіх заслуг (Іспанія)]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Серафімаў]] [[Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа Нацыянальнага ордэна (Паўднёвы В’етнам)]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты Рэспублікі В’етнам]] 7pudumigbvkk0kiux7ezv2mu67tfzyw 5146138 5146137 2026-05-24T16:40:45Z DenisBorum 139498 /* Прэзідэнцтва */ 5146138 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Нго Дзінь З’ем''' ({{Lang-vi|Ngô Đình Diệm}}, {{ДН|3|1|1901}}, [[:ru:Хюэ (город провинциального подчинения)|Хюэ]] — {{ДС|2|11|1963}}, [[Хашымін|Сайгон]]) — в’етнамскі дзяржаўны дзеяч. Першы прэзідэнт [[Паўднёвы В’етнам|Рэспублікі В’етнам]] (1955–1963 гг.)<ref name="БРЭ">[https://old.bigenc.ru/world_history/text/2650591 Нго Динь Зьем]{{ref-ru}}</ref>. == Біяграфія == Паходзіць з арыстакратычнай сям’і, якая прыняла [[каталіцтва]] – вучыўся ў французскай каталіцкай школе. У 1921 годзе скончыў школу дзяржаўнага кіравання ў [[Ханой|Ханоі]]. Знаходзіўся на дзяржаўнай службе, у тым ліку – паслядоўна кіраваў некалькімі раёнамі, з 1930 года – губернатар адной з правінцый. У 1933 годзе быў прызначаны міністрам па справах грамадзянскіх чыноўнікаў пры імператары Дао Бае, але праз тры месяцы падаў у адстаўку. У пачатку 1950-х гадоў неаднаразова рабіў паездкі за мяжу, у тым ліку і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], дзе наладзіў кантакты з палітычнай элітай Злучаных Штатаў. 16 чэрвеня 1954 года, пад націскам ЗША, Бао Дай прызначыў Нго Дзінь З’ема прэм’ер-міністрам [[Дзяржава В’етнам|Дзяржавы В’етнам]] і даручыў яму сфарміраваць урад. У кастрычніку 1955 года Бао Дай быў адхілены ад улады – Паўднёвы В’етнам быў абвешчаны рэспублікай, а Нго Дзінь З’ем заняў пасаду прэзідэнта краіны<ref name="БРЭ" /><ref>[https://topwar.ru/84943-yuzhnyy-vetnam-kak-poyavilsya-razvivalsya-i-ruhnul-saygonskiy-rezhim.html Южный Вьетнам. Как появился, развивался и рухнул сайгонский режим]{{ref-ru}}</ref>. === Прэзідэнцтва === У перыяд яго прэзідэнцтва з Паўднёвага В’етнама былі поўнасцю выведзены французкія войскі, разгромлена злачынная групоўка Бінь Сюен, праведзена антыопіумная кампанія. Аднак, няўдалая аграрная рэформа, рэарганізацыя арміі і іншыя мерапрыемствы не былі прыняты насельніцтвам і не атрымалі падтрымкі з боку ЗША. Яго палітыка, накіраваная на ўмацаванне пазіцый [[Рымска-Каталіцкая царква|Рымска-каталіцкай царквы]], што супярэчыла інтарэсам іншых рэлігій, прывяла ў 1963 годзе да т.з. «будыйскага крызісу». 1 лістапада 1963 года Нго Дзінь З’ем быў адхілены ад улады праз ваенны пераварот і на наступны дзень застрэлены мяцежнікамі<ref name="БРЭ" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Ngo Dinh Diem}} * [https://web.archive.org/web/20070402224644/http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/VNngo.htm Биография Нго Динь Зьема на сайте Spartacus Educational]{{Ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пакараныя смерцю прэзідэнты]] [[Катэгорыя:Постаці В’етнамскай вайны]] [[Катэгорыя:Кавалеры Вышэйшага ордэна Хрызантэмы]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Кароны Малайзіі]] [[Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа ордэна Паўднёвага Крыжа]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Легіён пашаны» (камандоры)]] [[Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа ордэна Нідэрландскага льва]] [[Катэгорыя:Кавалер Вялікага крыжа ордэна Святога Олафа]] [[Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа ордэна Грамадзянскіх заслуг (Іспанія)]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Серафімаў]] [[Катэгорыя:Кавалеры Вялікага крыжа Нацыянальнага ордэна (Паўднёвы В’етнам)]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты Рэспублікі В’етнам]] 6tmcw2al8sux0jh015c40fodr9zjkr5 0 667950 5146215 4847392 2026-05-24T21:56:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146215 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Аздзелінскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Гомельскі раён]] |Уключае = 13 населеных пунктаў |Сталіца = [[Аздзеліна]] |Датаўтварэння = [[8 снежня]] [[1926]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1046 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = http://gomelisp.gov.by/village-councils/1072-azdelinskii-selskii-ispolnitelnyi-komitet-html/ |Заўвагі = }} '''Аздзе́лінскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Гомельскі раён|Гомельскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[аграгарадок]] (да 2011 года вёска) [[Аздзеліна]]. Пасля [[Узбуйненне БССР#Другое ўзбуйненне БССР|другога ўзбуйнення БССР]] з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе [[Уваравіцкі раён|Уваравіцкага раёна]] [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Аздзелін]]. 30 снежня 1927 года сельсавет узбуйнены, у яго склад увайшла тэрыторыя скасаванага [[Рагоўскі сельсавет (Уваравіцкі раён)|Рагоўскага сельсавета]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ва Уваравіцкім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. З 17 красавіка 1962 года ў складзе Гомельскага раёна. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Аздзелінскага сельсавета 16 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|79}}</ref>. 2 чэрвеня 1976 года скасаваны пасёлак [[Курыцкі]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 2 чэрвеня 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 23 (1505).</ref>, 7 чэрвеня 1979 года — пасёлак [[Чырвоная Гара (Гомельскі раён)|Чырвоная Гара]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 7 чэрвеня 1979 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1979, № 27 (1617).</ref>. 5 сакавіка 1981 года цэнтр сельсавета перайменаваны ў Аздзеліна. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1161 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 92,5 % — [[беларусы]], 5,0 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1046 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=20 красавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Аздзелінскі сельсавет}} {{Гомельскі раён}} [[Катэгорыя:Аздзелінскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Уваравіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1926 годзе]] 6z8fyt703bfb9947kc55qxufrvjt51r 0 672115 5146070 5137623 2026-05-24T12:13:15Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Крыніцы */ 5146070 wikitext text/x-wiki {{мастак}} {{цёзкі2|Калінін}} '''Міхаіл Сымонавіч (Міхась) Калінін''' ({{ДН|27|09|1905}}, г. [[Люцын]], [[Віцебская губерня]] — {{ДС|14|02|1975}}) — беларускі [[мастак]], [[педагог]], [[грамадскі дзеяч|грамадскі]] і [[Культура|культурны]] дзеяч. == Біяграфія == Нарадзіўся {{ДН|27|09|1905}} года ў г. [[Люцын]]е [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] (цяпер [[Лудза]], [[Латвія]])<ref name=":0">{{крыніцы/Крывіцкія руны|2}}</ref> як пазашлюбны сын Яўгеніі Паньковай, сялянкі вёскі Нова-Пашына Рунданскай воласці. Праз тры месяцы пасля нараджэння дзіцяці, 8 студзеня 1906 года, Яўгенія выйшла замуж за Сымона Мікіціча Калініна, селяніна вёскі Чэнчава Міхайлаўскай воласці, які ўсынавіў Міхася<ref>LVVA. 232.5.48, л. 251 адв.; Тамсама. 232.5.142, л. 29 адв.</ref>. Сваяк (стрыечны брат?) [[Мікола Панькоў|Міколы Панькова]]. Вучыўся ў 1922—1925 гадах у [[Люцынская беларуская гімназія|Люцынскай беларускай гімназіі]], а пасля яе закрыцця — у [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]], якую скончыў у 1926 г. У гэтых навучальных установах па-сапраўднаму раскрыўся яго мастацкі талент. Уваходзіў у склад рэдкалегіі вучнёўскага часопіса «Ластаўка» (1923—1924), а потым быў мастаком-ілюстратарам «Школьнай працы» (1926)<ref name=":0" />. У 1926 годзе стаў студэнтам [[Латвійская акадэмія мастацтваў|Латвійскай акадэміі мастацтваў]], але з-за адсутнасці матэрыяльных сродкаў правучыўся ў гэтай навучальнай установе толькі два гады. Працаваў мастаком-дэкаратарам, памочнікам рэжысёра, акцёрам у [[Беларускі народны тэатр (Рыга)|Беларускім народным тэатры]], у 1931—1934 гадах настаўнікам [[Рыжская беларуская асноўная школа|Рыжскай беларускай асноўнай школы]]. У 1931 г. скончыў [[Беларускія настаўніцкія курсы (Рыга)|Беларускія настаўніцкія курсы ў Рызе]]. З’яўляўся актывістам беларускага культурна-асветніцкага руху, займаўся прапагандай культурнай спадчыны беларускага народа, уваходзіў у склад таварыства «[[Бацькаўшчына (таварыства)|Бацькаўшчына]]», [[Таварыства беларускага тэатра]], [[Таварыства беларускіх вучыцялёў]], [[Таварыства па культурных сувязях з народамі Усходу]], заснаванага латышскім паэтам [[Ян Райніс|Янам Райнісам]]<ref name=":0" />. == Творчасць == Творчая спадчына Міхася Калініна — малюнкі, акварэлі, карціны алеем, сярод якіх найбольш дасканалыя краявіды роднага прыдзвінскага краю, партрэт [[Уладзімір Пігулеўскі|Уладзіміра Пігулеўскага]] (захоўваюцца ў Рызе ў дачкі Святланы, у прыватных зборах Беларусі і Латвіі). У 1944—1945 гг. напісаў «Дзённік салдата», які ўяўляе сабой разгорнутае мастацкае палатно штодзённага жыцця савецкіх штабістаў. Напісаны сакавіта, вобразна, з добрым веданнем рэалій ваеннага быту. Адчуваецца самацэнзура, страх, на ягоных старонках зусім не згадваюцца сябры па беларускай культурнай працы, і ўвогуле, амаль цалкам замоўчваецца міжваенны перыяд<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Крывіцкія руны|2}} {{DEFAULTSORT:Калінін Міхась}} {{Бібліяінфармацыя}} tmhz9c9hkynevyoyj2joe0sehegrmvy 5146071 5146070 2026-05-24T12:19:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146071 wikitext text/x-wiki {{мастак}} {{цёзкі2|Калінін}} '''Міхаіл Сымонавіч (Міхась) Калінін''' ({{ДН|27|09|1905}}, г. [[Люцын]], [[Віцебская губерня]] — беларускі [[мастак]], [[педагог]], культурны і [[грамадскі дзеяч]] дыяспары ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === Нарадзіўся 27 верасня 1905 года ў горадзе Люцын [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] (цяпер [[Лудза]], [[Латвія]])<ref name=":0">{{крыніцы/Крывіцкія руны|2}}</ref> як пазашлюбны сын Яўгеніі Паньковай, сялянкі вёскі Нова-Пашына Рунданскай воласці. Праз тры месяцы пасля яго нараджэння, 8 студзеня 1906 года, Яўгенія выйшла замуж за Сымона Мікіціча Калініна, селяніна вёскі Чэнчава Міхайлаўскай воласці, які ўсынавіў Міхася<ref>[[Латвійскі дзяржаўны гістарычны архіў|LVVA]]. 232.5.48, л. 251 адв.; Тамсама. 232.5.142, л. 29 адв.</ref>. З'яўляўся сваяком (імаверна, стрыечным братам) беларускага дзеяча [[Мікола Панькоў|Міколы Панькова]]. У 1922—1925 гадах вучыўся ў [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|Люцынскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]], а пасля яе закрыцця быў пераведзены ў [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскую дзяржаўную беларускую гімназію]], якую паспяхова скончыў у 1926 годзе разам з будучым мастаком [[Пётра Мірановіч|Пятром Мірановічам]] і дзеячам [[Пятро Журкоўскі|Пятром Журкоўскім]]{{sfn|Грыбоўскі|2023|с=41}}. У гімназіях па-сапраўднаму раскрыўся яго мастацкі талент: ён уваходзіў у склад рэдкалегіі вучнёўскага часопіса «Ластаўка» (1923—1924), а потым быў мастаком-ілюстратарам выдання «Школьная праца» (1926)<ref name=":0" />. У 1926 годзе Міхась Калінін, нягледзячы на высокія патрабаванні да ведання латышскай мовы і фінансавыя цяжкасці, разам са сваімі аднакласнікамі Пятром Мірановічам і Лявонам Тамашыцкім стаў студэнтам [[Латвійская акадэмія мастацтваў|Латвійскай акадэміі мастацтваў]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=139}}. Аднак з-за адсутнасці матэрыяльных сродкаў ён змог правучыцца там толькі два гады. Стыпендыяльны фонд Беларускага аддзела неаднаразова выдзяляў яму грашовую дапамогу (напрыклад, 200 латаў), якую ён павінен быў паступова вяртаць, але гэтага аказалася недастаткова для працягу навучання{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=141—142}}. Каб атрымаць прафесію, у 1931 годзе ён скончыў [[Беларускія настаўніцкія курсы ў Рызе|Беларускія настаўніцкія курсы ў Рызе]] і ў 1931—1934 гадах працаваў настаўнікам [[1-я Рыжская беларуская пачатковая школа|1-й Рыжскай беларускай асноўнай школы]] на [[Маскоўскі фарштат|Маскоўскім Фарштаце]]<ref name=":0" />. === Грамадская і тэатральная дзейнасць === Міхась Калінін з’яўляўся адным з найбольш актыўных удзельнікаў беларускага культурна-асветніцкага і моладзевага руху ў Латвіі. 25 красавіка 1928 года ён стаў сузаснавальнікам і сябрам першай управы [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] (ТБМЛ){{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=118}}. У 1932 годзе ўвайшоў у спартыўную секцыю ТБМЛ, дзе стаў адным з арганізатараў дзвюх футбольных каманд{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=126}}. Уваходзіў таксама ў склад таварыстваў «[[Бацькаўшчына (Латвія)|Бацькаўшчына]]», «[[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі|Таварыства беларускіх вучыцялёў]]» і Таварыства па культурных сувязях з народамі Усходу, заснаванага [[Яніс Райніс|Янісам Райнісам]]<ref name=":0" />. Асабліва значным быў яго ўклад у тэатральнае жыццё. З'яўляўся актыўным сябрам [[Таварыства беларускага тэатра ў Латвіі]] (ТБТЛ). Калінін працаваў мастаком-дэкаратарам, памочнікам рэжысёра і акцёрам у [[Рыжскі беларускі народны тэатр|Рыжскім беларускім народным тэатры]]{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=14}}. Удзельнічаў у шматлікіх пастаноўках, у тым ліку ў спектаклі паводле п'есы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Паўлінка (п’еса)|Паўлінка]]» (1931){{sfn|Панізнік|2017|с=45}}. Ствараў уласнымі рукамі дэкарацыі да спектакляў яшчэ з часоў навучання ў Дзвінскай гімназіі{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=11}}. У пачатку 1930-х гадоў ён неаднаразова атрымліваў вымовы ад кіраўніцтва тэатра (у прыватнасці ад рэжысёра [[Язэп Камаржынскі|Язэпа Камаржынскага]]) за нерэгулярнае наведванне рэпетыцый{{sfn|Грыбоўскі (тэатр)|2023|с=17}}. == Творчасць == Творчая спадчына Міхася Калініна ўключае шматлікія малюнкі, акварэлі і карціны алеем. Сярод іх найбольш дасканалымі лічацца краявіды роднага прыдзвінскага краю і партрэт грамадскага дзеяча [[Уладзімір Пігулеўскі|Уладзіміра Пігулеўскага]]. Ягоныя працы захоўваюцца ў Рызе ў дачкі Святланы, а таксама ў прыватных зборах на тэрыторыі Беларусі і Латвіі<ref name=":0" />. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], у 1944—1945 гадах, напісаў «Дзённік салдата». Гэты твор уяўляе сабой разгорнутае мастацкае палатно, якое сакавіта і вобразна апісвае штодзённае жыццё савецкіх штабістаў. Аднак з-за страху перад рэпрэсіямі і самацэнзуры на старонках дзённіка Калінін амаль цалкам замоўчваў свой міжваенны перыяд і не згадваў сяброў па беларускай культурнай працы ў Латвіі<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/Крывіцкія руны|2|ref=Крывіцкія руны 2}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Пятро Журкоўскі – дзеяч беларускага руху ў міжваеннай Латвіі |выданне= Латыши и белорусы: вместе сквозь века |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 12 |старонкі= 38—52 |спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/pyatro-zhurko-ski-dzeyach-belaruskaga-ruhu-mizhvaennay-latvii |ref=Грыбоўскі}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі тэатр у міжваеннай Латвіі|выданне=Acta Albaruthenica|тып=часопіс|год=2023|выпуск=23|старонкі=7—30|issn=1898-8091|doi=10.31338/2720-698Xaa.23.1|спасылка=https://www.academia.edu/113173985/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%82%D1%8D%D0%B0%D1%82%D1%80_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі (тэатр)}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі|выданне=[[Запісы БІНіМ]]|тып=зборнік|год=2023|нумар=43|старонкі=116—145|спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96|ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} {{DEFAULTSORT:Калінін Міхась}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мастакі Латвіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Латвійскай акадэміі мастацтваў]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]] [[Катэгорыя:Настаўнікі Латвіі]] [[Катэгорыя:Тэатральныя дзеячы Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусветнай вайны]] b0mjyllrxxsbf67l5xps70woda9kjet 0 672342 5146359 4631408 2026-05-25T07:37:39Z M.L.Bot 261 5146359 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Александровіч}} {{тэатральны дзеяч}} '''Кастусь Александровіч''', поўнае імя '''Канстанцін Адамавіч Александровіч''' ({{ВДП}}) — беларускі грамадскі дзеяч, настаўнік, [[тэатральны рэжысёр]] і [[акцёр]]. == Біяграфія == [[Файл:Дзвінская ініцыятыўная група па падрыхтоўцы Беларускіх вечароў у 1922.jpg|міні|злева|Дзвінская ініцыятыўная група па падрыхтоўцы Беларускіх вечароў у 1922. Злева направа: [[Пётра Мірановіч]], Кастусь Александровіч, [[Язэп Камаржынскі]], [[Алесь Махноўскі]]]] Нарадзіўся 12 снежня 1890 года ў Дынабургу ў сям’і мяшчан Адама і Нарберты (народжанай Крыжаноўскай) Александровічаў. Ахрышчаны 26 снежня 1890 года ў прыходскім Дынабургскім рымска-каталіцкім касцёле ксяндзом-вікарыем Матусевічам са здзяйсненнем усіх сакрамантаў. Хроснымі былі Норберт Крыжаноўскі і Эмілія Шлапін.<ref name="zapisy"/> Удзельнічаў у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] з самага яе пачатку, быў сувязістам. [[Паўднёва-Заходні фронт (Першая сусветная вайна)|Ваяваў на Дунаі]], быў паранены. Скончыў школу ваенных тэлефаністаў, служыў у штабе 40-й пяхотнай дывізіі ў [[Бабруйск]]у. Узнагароджаны за ўдзел у баявых дзеяннях, у тым ліку [[Георгіеўскі крыж|Георгіеўскім крыжам]] IV ступені. Брат Ясь быў лётчыкам у Першую сусветную вайну. Пасля вяртання з фронту, ва ўзросце 32 гадоў паступіў на [[Беларускія настаўніцкія курсы (Дзвінск)|Беларускія настаўніцкія курсы]] ў родным Дзвінску. На курсах Кастусь пазнаёміўся з Луцыяй Габране, якая стала потым яго жонкай. Усё жыццё яны разам працавалі ў беларускіх школах. На курсах быў арганізованы тэатральны гурток, таму Кастусь захапіўся тэатрам. Працаваў дырэктарам пачатковай беларускай школы на [[Стараверская вуліца (Дзвінск)|вуліцы Стараверскай]] ў Дзвінску, быў рэжысёрам беларускага тэатра. Потым працаваў у школе па адрасу вул. Каўнас, 98. Быў членам гістарычнага таварыства, [[Саюз беларускіх вучыцялёў Латвіі|Саюза беларускіх вучыцялёў Латвіі]]<ref name="belorus">Вадзім Сінякоў. [http://belorus.lv/wp-content/uploads/2016/10/sinjakov.pdf «Кастусь Александровіч — настаўнік і тэатральны дзеяч»]{{Недаступная спасылка}}. Даўгаўпілс, культурна-асветніцкае таварыства «Уздым»</ref>. [[Файл:Вяселле Л. Габране і К. Александровіча. 01.08.1928.jpg|thumb|:Вяселле Л. Габране і К. Александровіча. 1928]] [[Файл:Тыпы п'есы Конскі партрэт. К. Александровіч злева, у цэнтры Л. Габран.jpg|міні|злева|Тыпы п’есы «[[Конскі партрэт]]». К. Александровіч злева, у цэнтры Л. Габран]] Памёр у 1939 годзе<ref name="belorus"/>. Пахаваны на каталіцкіх могілках ў [[Даўгаўпілс]]е<ref>[https://www.bkc.daugavpils.lv/be/11-newsru/374-na-rada-nitsu-belarusy-navedvayuts-mogilki-i-paminayuts-prodka На Радаўніцу беларусы наведваюць могілкі і памінаюць продкаў. 28 красавіка 2020]</ref>. Засталася ўдава з трыма дзяцьмі<ref name="belorus"/>. == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="zapisy">{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1053600925788684/ |title=Метрическая запись о рождении 12 декабря и крещении 26 декабря 1890 Кастуся Александровича в Динабурге |author=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Баринов И.]] |date=2023-11-25 |website=Запісы беларусаведа |accessdate=2026-05-26 |lang=ru}}</ref> }} == Літаратура == * ''Kunicka K.'' A Pole Who Contributed to Belarusian Education and Cultural Life in Latvia: The Peculiar Case of Konstanty Aleksandrowicz // In the shadow of others: Belarusian-Latvian relations from the past to nowadays. Ed. M. Jankowiak, K. Kascian. Praha 2022. P. 377—386. == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/439980170484099/ |title=<nowiki>[Письмо И. Ермаченко А. Цвикевичу из Константинополя в Берлин] |author=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Баринов И.]] |date=2021-11-05 |website=Запісы беларусаведа |accessdate=24 мая 2026 |lang=ru}} * Вадзім Сінякоў. [http://belorus.lv/wp-content/uploads/2016/10/sinjakov.pdf «Кастусь Александровіч — настаўнік і тэатральны дзеяч»]{{Недаступная спасылка}}. Даўгаўпілс, культурна-асветніцкае таварыства «Уздым» {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Александровіч Кастусь}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Акцёры тэатра Латвіі]] [[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры Латвіі]] lmiarwdrlsoubx01dbxck9yfqq19da5 5146368 5146359 2026-05-25T07:56:32Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ афармленне 5146368 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Александровіч}} {{тэатральны дзеяч}} '''Кастусь Александровіч''', поўнае імя '''Канстанцін Адамавіч Александровіч''' ({{ВДП}}) — беларускі грамадскі дзеяч, настаўнік, [[тэатральны рэжысёр]] і [[акцёр]]. == Біяграфія == [[Файл:Дзвінская ініцыятыўная група па падрыхтоўцы Беларускіх вечароў у 1922.jpg|міні|злева|Дзвінская ініцыятыўная група па падрыхтоўцы Беларускіх вечароў у 1922. Злева направа: [[Пётра Мірановіч]], Кастусь Александровіч, [[Язэп Камаржынскі]], [[Алесь Махноўскі]]]] Нарадзіўся 12 снежня 1890 года ў Дынабургу ў сям’і мяшчан Адама і Нарберты (народжанай Крыжаноўскай) Александровічаў. Ахрышчаны 26 снежня 1890 года ў прыходскім Дынабургскім рымска-каталіцкім касцёле ксяндзом-вікарыем Матусевічам са здзяйсненнем усіх сакрамэнтаў. Хроснымі былі Норберт Крыжаноўскі і Эмілія Шлапін.{{sfn|Баринов|2021|р=}} Удзельнічаў у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] з самага пачатку, быў сувязістам. [[Паўднёва-Заходні фронт (Першая сусветная вайна)|Ваяваў на Дунаі]], быў паранены. Скончыў школу ваенных тэлефаністаў, служыў у штабе 40-й пяхотнай дывізіі ў [[Бабруйск]]у. Узнагароджаны за ўдзел у баявых дзеяннях, у тым ліку [[Георгіеўскі крыж|Георгіеўскім крыжам]] IV ступені. Брат Ясь быў лётчыкам у Першую сусветную вайну. Пасля вяртання з фронту, ва ўзросце 32 гадоў паступіў на [[Беларускія настаўніцкія курсы (Дзвінск)|Беларускія настаўніцкія курсы]] ў родным Дзвінску. На курсах Кастусь пазнаёміўся з Луцыяй Габране, з якой потым ажаніўся. Усё жыццё яны разам працавалі ў беларускіх школах. На курсах быў арганізованы тэатральны гурток, Кастусь захапіўся тэатрам. Працаваў дырэктарам пачатковай беларускай школы на [[Стараверская вуліца (Дзвінск)|вуліцы Стараверскай]] ў Дзвінску, быў рэжысёрам беларускага тэатра. Потым працаваў у школе па адрасу вул. Каўнас, 98. Быў членам гістарычнага таварыства, [[Саюз беларускіх вучыцялёў Латвіі|Саюза беларускіх вучыцялёў Латвіі]]<ref name="belorus">Вадзім Сінякоў. [http://belorus.lv/wp-content/uploads/2016/10/sinjakov.pdf «Кастусь Александровіч — настаўнік і тэатральны дзеяч»]{{Недаступная спасылка}}. Даўгаўпілс, культурна-асветніцкае таварыства «Уздым»</ref>. [[Файл:Вяселле Л. Габране і К. Александровіча. 01.08.1928.jpg|thumb|Вясельнае фота Канстанціна Александровіча і Луцыі Габране. 1928]] [[Файл:Тыпы п'есы Конскі партрэт. К. Александровіч злева, у цэнтры Л. Габран.jpg|міні|злева|Тыпы п’есы «[[Конскі партрэт]]». Александровіч злева, у цэнтры Габране]] Памёр у 1939 годзе ва ўзросце 49 гадоў<ref name="belorus"/>. Пахаваны на каталіцкіх могілках у [[Даўгаўпілс]]е<ref>[https://www.bkc.daugavpils.lv/be/11-newsru/374-na-rada-nitsu-belarusy-navedvayuts-mogilki-i-paminayuts-prodka На Радаўніцу беларусы наведваюць могілкі і памінаюць продкаў. 28 красавіка 2020]</ref>. Засталася ўдава з трыма дзяцьмі<ref name="belorus"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Kunicka K.'' A Pole Who Contributed to Belarusian Education and Cultural Life in Latvia: The Peculiar Case of Konstanty Aleksandrowicz // In the shadow of others: Belarusian-Latvian relations from the past to nowadays. Ed. M. Jankowiak, K. Kascian. Praha 2022. P. 377—386. == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{cite web|ref=Баринов |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1053600925788684/ |title=Метрическая запись о рождении 12 декабря и крещении 26 декабря 1890 Кастуся Александровича в Динабурге |author=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Баринов И.]] |date=2023-11-25 |website=Запісы беларусаведа |accessdate=2026-05-26|year=2023|lang=ru}} * Вадзім Сінякоў. [http://belorus.lv/wp-content/uploads/2016/10/sinjakov.pdf «Кастусь Александровіч — настаўнік і тэатральны дзеяч»]{{Недаступная спасылка}}. Даўгаўпілс, культурна-асветніцкае таварыства «Уздым» {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Александровіч Кастусь}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Акцёры тэатра Латвіі]] [[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры Латвіі]] n8a11o4w4ffb3lzutsfm29lvaa2fpgn 5146370 5146368 2026-05-25T07:57:07Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5146370 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Александровіч}} {{тэатральны дзеяч}} '''Кастусь Александровіч''', поўнае імя '''Канстанцін Адамавіч Александровіч''' ({{ВДП}}) — беларускі грамадскі дзеяч, настаўнік, [[тэатральны рэжысёр]] і [[акцёр]]. == Біяграфія == [[Файл:Дзвінская ініцыятыўная група па падрыхтоўцы Беларускіх вечароў у 1922.jpg|міні|злева|Дзвінская ініцыятыўная група па падрыхтоўцы Беларускіх вечароў у 1922. Злева направа: [[Пётра Мірановіч]], Кастусь Александровіч, [[Язэп Камаржынскі]], [[Алесь Махноўскі]]]] Нарадзіўся 12 снежня 1890 года ў Дынабургу ў сям’і мяшчан Адама і Нарберты (народжанай Крыжаноўскай) Александровічаў. Ахрышчаны 26 снежня 1890 года ў прыходскім Дынабургскім рымска-каталіцкім касцёле ксяндзом-вікарыем Матусевічам са здзяйсненнем усіх сакрамэнтаў. Хроснымі былі Норберт Крыжаноўскі і Эмілія Шлапін.{{sfn|Баринов|2023|р=}} Удзельнічаў у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] з самага пачатку, быў сувязістам. [[Паўднёва-Заходні фронт (Першая сусветная вайна)|Ваяваў на Дунаі]], быў паранены. Скончыў школу ваенных тэлефаністаў, служыў у штабе 40-й пяхотнай дывізіі ў [[Бабруйск]]у. Узнагароджаны за ўдзел у баявых дзеяннях, у тым ліку [[Георгіеўскі крыж|Георгіеўскім крыжам]] IV ступені. Брат Ясь быў лётчыкам у Першую сусветную вайну. Пасля вяртання з фронту, ва ўзросце 32 гадоў паступіў на [[Беларускія настаўніцкія курсы (Дзвінск)|Беларускія настаўніцкія курсы]] ў родным Дзвінску. На курсах Кастусь пазнаёміўся з Луцыяй Габране, з якой потым ажаніўся. Усё жыццё яны разам працавалі ў беларускіх школах. На курсах быў арганізованы тэатральны гурток, Кастусь захапіўся тэатрам. Працаваў дырэктарам пачатковай беларускай школы на [[Стараверская вуліца (Дзвінск)|вуліцы Стараверскай]] ў Дзвінску, быў рэжысёрам беларускага тэатра. Потым працаваў у школе па адрасу вул. Каўнас, 98. Быў членам гістарычнага таварыства, [[Саюз беларускіх вучыцялёў Латвіі|Саюза беларускіх вучыцялёў Латвіі]]<ref name="belorus">Вадзім Сінякоў. [http://belorus.lv/wp-content/uploads/2016/10/sinjakov.pdf «Кастусь Александровіч — настаўнік і тэатральны дзеяч»]{{Недаступная спасылка}}. Даўгаўпілс, культурна-асветніцкае таварыства «Уздым»</ref>. [[Файл:Вяселле Л. Габране і К. Александровіча. 01.08.1928.jpg|thumb|Вясельнае фота Канстанціна Александровіча і Луцыі Габране. 1928]] [[Файл:Тыпы п'есы Конскі партрэт. К. Александровіч злева, у цэнтры Л. Габран.jpg|міні|злева|Тыпы п’есы «[[Конскі партрэт]]». Александровіч злева, у цэнтры Габране]] Памёр у 1939 годзе ва ўзросце 49 гадоў<ref name="belorus"/>. Пахаваны на каталіцкіх могілках у [[Даўгаўпілс]]е<ref>[https://www.bkc.daugavpils.lv/be/11-newsru/374-na-rada-nitsu-belarusy-navedvayuts-mogilki-i-paminayuts-prodka На Радаўніцу беларусы наведваюць могілкі і памінаюць продкаў. 28 красавіка 2020]</ref>. Засталася ўдава з трыма дзяцьмі<ref name="belorus"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Kunicka K.'' A Pole Who Contributed to Belarusian Education and Cultural Life in Latvia: The Peculiar Case of Konstanty Aleksandrowicz // In the shadow of others: Belarusian-Latvian relations from the past to nowadays. Ed. M. Jankowiak, K. Kascian. Praha 2022. P. 377—386. == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{cite web|ref=Баринов |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1053600925788684/ |title=Метрическая запись о рождении 12 декабря и крещении 26 декабря 1890 Кастуся Александровича в Динабурге |author=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Баринов И.]] |date=2023-11-25 |website=Запісы беларусаведа |accessdate=2026-05-26|year=2023|lang=ru}} * Вадзім Сінякоў. [http://belorus.lv/wp-content/uploads/2016/10/sinjakov.pdf «Кастусь Александровіч — настаўнік і тэатральны дзеяч»]{{Недаступная спасылка}}. Даўгаўпілс, культурна-асветніцкае таварыства «Уздым» {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Александровіч Кастусь}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Акцёры тэатра Латвіі]] [[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры Латвіі]] ezcs1wvrfgapp50bbwiseedj7vwsw81 5146372 5146370 2026-05-25T08:00:26Z M.L.Bot 261 /* Спасылкі */ 5146372 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Александровіч}} {{тэатральны дзеяч}} '''Кастусь Александровіч''', поўнае імя '''Канстанцін Адамавіч Александровіч''' ({{ВДП}}) — беларускі грамадскі дзеяч, настаўнік, [[тэатральны рэжысёр]] і [[акцёр]]. == Біяграфія == [[Файл:Дзвінская ініцыятыўная група па падрыхтоўцы Беларускіх вечароў у 1922.jpg|міні|злева|Дзвінская ініцыятыўная група па падрыхтоўцы Беларускіх вечароў у 1922. Злева направа: [[Пётра Мірановіч]], Кастусь Александровіч, [[Язэп Камаржынскі]], [[Алесь Махноўскі]]]] Нарадзіўся 12 снежня 1890 года ў Дынабургу ў сям’і мяшчан Адама і Нарберты (народжанай Крыжаноўскай) Александровічаў. Ахрышчаны 26 снежня 1890 года ў прыходскім Дынабургскім рымска-каталіцкім касцёле ксяндзом-вікарыем Матусевічам са здзяйсненнем усіх сакрамэнтаў. Хроснымі былі Норберт Крыжаноўскі і Эмілія Шлапін.{{sfn|Баринов|2023|р=}} Удзельнічаў у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] з самага пачатку, быў сувязістам. [[Паўднёва-Заходні фронт (Першая сусветная вайна)|Ваяваў на Дунаі]], быў паранены. Скончыў школу ваенных тэлефаністаў, служыў у штабе 40-й пяхотнай дывізіі ў [[Бабруйск]]у. Узнагароджаны за ўдзел у баявых дзеяннях, у тым ліку [[Георгіеўскі крыж|Георгіеўскім крыжам]] IV ступені. Брат Ясь быў лётчыкам у Першую сусветную вайну. Пасля вяртання з фронту, ва ўзросце 32 гадоў паступіў на [[Беларускія настаўніцкія курсы (Дзвінск)|Беларускія настаўніцкія курсы]] ў родным Дзвінску. На курсах Кастусь пазнаёміўся з Луцыяй Габране, з якой потым ажаніўся. Усё жыццё яны разам працавалі ў беларускіх школах. На курсах быў арганізованы тэатральны гурток, Кастусь захапіўся тэатрам. Працаваў дырэктарам пачатковай беларускай школы на [[Стараверская вуліца (Дзвінск)|вуліцы Стараверскай]] ў Дзвінску, быў рэжысёрам беларускага тэатра. Потым працаваў у школе па адрасу вул. Каўнас, 98. Быў членам гістарычнага таварыства, [[Саюз беларускіх вучыцялёў Латвіі|Саюза беларускіх вучыцялёў Латвіі]]<ref name="belorus">Вадзім Сінякоў. [http://belorus.lv/wp-content/uploads/2016/10/sinjakov.pdf «Кастусь Александровіч — настаўнік і тэатральны дзеяч»]{{Недаступная спасылка}}. Даўгаўпілс, культурна-асветніцкае таварыства «Уздым»</ref>. [[Файл:Вяселле Л. Габране і К. Александровіча. 01.08.1928.jpg|thumb|Вясельнае фота Канстанціна Александровіча і Луцыі Габране. 1928]] [[Файл:Тыпы п'есы Конскі партрэт. К. Александровіч злева, у цэнтры Л. Габран.jpg|міні|злева|Тыпы п’есы «[[Конскі партрэт]]». Александровіч злева, у цэнтры Габране]] Памёр у 1939 годзе ва ўзросце 49 гадоў<ref name="belorus"/>. Пахаваны на каталіцкіх могілках у [[Даўгаўпілс]]е<ref>[https://www.bkc.daugavpils.lv/be/11-newsru/374-na-rada-nitsu-belarusy-navedvayuts-mogilki-i-paminayuts-prodka На Радаўніцу беларусы наведваюць могілкі і памінаюць продкаў. 28 красавіка 2020]</ref>. Засталася ўдава з трыма дзяцьмі<ref name="belorus"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Kunicka K.'' A Pole Who Contributed to Belarusian Education and Cultural Life in Latvia: The Peculiar Case of Konstanty Aleksandrowicz // In the shadow of others: Belarusian-Latvian relations from the past to nowadays. Ed. M. Jankowiak, K. Kascian. Praha 2022. P. 377—386. == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{h|Баринов|2023|{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1053600925788684/ |title=Метрическая запись о рождении 12 декабря и крещении 26 декабря 1890 Кастуся Александровича в Динабурге |author=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Баринов И.]] |date=2023-11-25 |website=Запісы беларусаведа |accessdate=2026-05-26|lang=ru}}}} * ''Вадзім Сінякоў''. [http://belorus.lv/wp-content/uploads/2016/10/sinjakov.pdf «Кастусь Александровіч — настаўнік і тэатральны дзеяч»]{{Недаступная спасылка}}. Даўгаўпілс, культурна-асветніцкае таварыства «Уздым» {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Александровіч Кастусь}} [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Акцёры тэатра Латвіі]] [[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры Латвіі]] noizejkin5mnkzpz5jai85tzdw49zif 0 672406 5146451 4738372 2026-05-25T11:29:19Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, дапаўненне, катэгорыz 5146451 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Янсан}} {{Спартсмен}} '''Хелена Янсан''' ({{lang-sv|Helena Jansson}}; {{ВД-Прэамбула}}) — шведская [[Спартыўнае арыентаванне|арыентыроўшчыца]], прызёр чампіянатаў свету і Еўропы па [[Спартыўнае арыентаванне|спартыўнаму арыентаванню]]. Уладальніца шасці медалёў юніёрскіх чампіянатаў свету ({{lang-en|Junior World Orienteering Championships}}),<ref name=iof_jwoc>{{cite web|url=http://www.orienteering.org/i3/index.php?/iof2006/results/foot_orienteering/junior_world_orienteering_championships|title=Junior World Orienteering Championships|lang=en|publisher=''International Orienteering Federation''|accessdate=24.01.2009|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070817181259/http://www.orienteering.org/i3/index.php?%2Fiof2006%2Fresults%2Ffoot_orienteering%2Fjunior_world_orienteering_championships|archivedate=2007-08-17}}</ref> два з якіх залатыя. У 2008 годзе на чэмпіянаце Еўропы ў Вентспілсе (Латвія) заваявала бронзавы медаль у спрынце і золата ў эстафеце.<ref name=eoc2008>{{cite web|url=http://www.eoc2008.lv/index.php?id=/results_photos/results_photos.php|title=EOC 2008. Results|accessdate=24.01.2009|description=Результаты чемпионата Европы 2008|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080921080518/http://www.eoc2008.lv/index.php?id=%2Fresults_photos%2Fresults_photos.php|archivedate=2008-09-21|url-status=dead}}</ref> У тым жа 2008 годзе на чэмпіянаце свету ў Чэхіі ў спрынце заняла 3-е месца і атрымала бронзавы медаль. На [[Чэмпіянат свету па спартыўнаму арыентаванню 2011|чэмпіянаце свету 2011 у Францыі]] Хелена атрымала медалі ва ўсіх відах праграмы: золата на сярэдняй дыстанцыі, срэбра ў спрынце і бронзавы медаль на доўгай дыстанцыі і ў эстафеце. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Янсан Хелена}} [[Катэгорыя:Жанчыны Швецыі]] [[Катэгорыя:Спартсмены Швецыі]] [[Катэгорыя:Арыентыроўшчыкі Швецыі]] fxpepwaupu0w75tbn3y97mh8m76w5uw 0 672407 5146450 4738287 2026-05-25T11:27:51Z DobryBrat 5701 дапаўненне, арфаграфія, вікіфікацыя, катэгорыя 5146450 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ліндквіст}} {{спартсмен}} '''Ула Ліндквіст''' ({{lang-sv|Ulla Lindkvist}}; {{ВД-Прэамбула}}) — шведская [[Спартыўнае арыентаванне|арыентыроўшчыца]], першая чэмпіёнка свету і Еўропы па [[Спартыўнае арыентаванне|спартыўным арыентаванні]]<ref name="stat">{{cite web|url=http://old.orientering.no/resultater/vmres.asp|title=World Orienteering Championship, senior statistics 1966-2006|accessdate=04.02.2009|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/5whRrXUy2?url=http://old.orientering.no/resultater/vmres.asp|archivedate=2011-02-23|url-status=dead}}</ref>. == Біяграфія == Ула Ліндквіст з’яўляецца самай яскравай зоркай жаночага спартыўнага арыентавання пачатку 1960-х гадоў. У 1961 годзе была створана Міжнародная федэрацыя спартыўнага арыентавання і было вырашана праводзіць чэмпіянаты Еўропы. Першы чэмпіянат Еўропы прайшоў у верасні 1962 года ў Нарвегіі каля мястэчка Лётэн ({{lang-no|Løten}}). Першай чампіёнкай Еўропы сярод жанчын стала Ула Ліндквіст.<ref name="estat">{{cite web|url=http://old.orientering.no/resultater/emres.asp|title=European Orienteering Championship, senior statistics 1962-1964, 2000-2004|accessdate=04.02.2009|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/5whRuZBFM?url=http://old.orientering.no/resultater/emres.asp|archivedate=2011-02-23|url-status=dead}}</ref> Праз два гады, на другім чэмпіянаце Еўропы Ула Ліндквіст заняла трэцяе месца, саступіла толькі прадстаўніцы Швейцарыі [[Томэн, Маргрыт|Маргрыт Томэн]] і сваёй суайчынніцэ [[Ганна-Марыя Вальстэн|Ганне-Марыі Вальстэн]].<ref name="estat"/> У 1965 годзе было вырашана пра змяненне чэмпіяната Еўропы ў чэмпіянат свету. На новым міжнародным турніры Ула зноў станавілася пераможцай — яна двойчы брала золата ў 1966 і ў 1968 гадах, а ў 1970 годзе на чэмпіяце свету ў [[ГДР]] заняла другое месца.<ref name=stat/>. Такім чынам, Ула займала пераможныя месцы на чэмпіянатах Еўропы і свету на працягу амаль 10 год. Ула Ліндквіст восем разоў запар (з 1967 па 1974) перамагала на буйнейшых шведскіх спаборніцтвах па арыентаванні [[О-Рынген]]. Памерла 6 жніўня 2015 года<ref>{{Cite web |url=http://www.orientering.se/grenar/orientering/nyheter/sverigesforstavarldsmastarinnaharlamnatoss/ |title=Sveriges första världsmästarinna har lämnat oss |accessdate=2015-11-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150824142856/http://www.orientering.se/grenar/orientering/nyheter/sverigesforstavarldsmastarinnaharlamnatoss/ |archivedate=2015-08-24 |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ліндквіст Ула}} [[Катэгорыя:Спартсменкі Швецыі]] [[Катэгорыя:Арыентыроўшчыкі Швецыі]] rivkifrnyfb993sbz2cli4xzg6sjpt8 0 672418 5146448 4982639 2026-05-25T11:25:06Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, дапаўненне 5146448 wikitext text/x-wiki {{спартсмен}} '''Тувэ Малін Фрыда Александэрсан''' ({{lang-sv|Tove Malin Frida Alexandersson}}; {{ВД-Прэамбула}})  — [[Швецыя|шведская]] [[Спартыўнае арыентаванне|арыентыроўшчыца]] і [[Скайранінг|скайранер]]. Васьміразовая чэмпіёнка свету ў арыентаванні на лыжах і сяміразовая ў арыентаванні бегам, чатырохразовая чэмпіёнка Еўропы па арыентаванні бегам, шматразовая прызёрка чэмпіянатаў свету і Еўропы па спартыўным арыентаванні на лыжах і па спартыўным арыентаванні бегам. Знаходзіцца на вершыні спартыўных дасягненняў як бегавога<ref name="worldofo">{{cite web|url=http://runners.worldofo.com/tovealexandersson.html|title=Profile:Tove Alexandersson|lang=en|access-date=23.01.2009|publisher=''runners.worldofo.com''}}</ref>, так і лыжнага арыентавання<ref name="Туве Александерссон на Чемпионатах Мира, Европы и других крупных международных соревнованиях">[http://ranking.orienteering.org/PersonView?person=65&ohow=F Athlete details — IOF World Ranking]</ref>. Тувэ Александэрсан стала пераможцай на сярэдняй дыстанцыі Чэмпіяната свету сярод юніёраў па спартыўным арыентаванні ў 2009 годзе ва 16-гадовым узросце, калі мела старэйшых канкурэнтаў<ref>{{cite web |url=http://oldsite.orienteering.org/index.php/iof2006/Results/Foot-Orienteering/Junior-World-Orienteering-Championships/JWOC-2009-ITA |title=JWOC 2009 ITA. Trentino, Italy, 5-12 July 2009 |publisher=International Orienteering Federation |access-date=14 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120323034616/http://oldsite.orienteering.org/index.php/iof2006/Results/Foot-Orienteering/Junior-World-Orienteering-Championships/JWOC-2009-ITA |archive-date=23 March 2012 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://oldsite.orienteering.org/index.php/iof2006/Results/Foot-Orienteering/Junior-World-Orienteering-Championships/JWOC-2010-DEN |title=JWOC 2010 DEN. Aalborg, Denmark, 4-10 July 2010 |publisher=International Orienteering Federation |access-date=14 July 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120323034629/http://oldsite.orienteering.org/index.php/iof2006/Results/Foot-Orienteering/Junior-World-Orienteering-Championships/JWOC-2010-DEN |archive-date=23 March 2012 }}</ref>. Яна таксама заваявала тытул чэмпіёнкі на сярэдняй дыстанцыі ў 2010 і 2012 гадах. Таксама выйграла два залатых медаля ў спрынце і ў эстафеце, два сярэбных і адзін бронзавы на доўгай дыстанцыі. Заваявала залаты медаль у спрынтарскай дыстанцыі на Чэмпіянаце свету па спартыўным арыентаванні на лыжах у Швецыі ў 2011 годзе. У 2015 годзе чарговы раз выйграла чэмпіянат свету<ref>{{cite web |url=http://www.svt.se/sport/tove-alexanderssons-revansch |title=Tove Alexanderssons revansch – guld |publisher=SVT Sport |lang=sv |author=Peter Jonsson |date=11 February 2015 |access-date=12 February 2015}}</ref>. Т. Александэрсан на чэмпіянаце свету ў Краснаярску ([[Расія]]) у 2017 годзе выйграла тры залатых медаля. У 2016 годзе выйграла дзве індывідуальныя дысцыпліны на Чэмпіянаце свету па спартыўным арыентаванні бегам. У 2017 годзе працягвала дамінаваць на Чэмпіянаце свету па спартыўным арыентаванні ў [[Эстонія|Эстоніі]], дзе выйграла ўсе лясные дыстанцыі (сярэдняя, доўгая і эстафета). У 2018 годзе на святовых спаборніцтвах выйграла сярэбныя медалі ў спрынце<ref>{{Cite web|url=https://www.woc2018.lv/resultsWOC/4.08/results/Final/Results%20-%20Women.pdf|title=World Orienteering Championships 2018 Sprint Final Results|access-date=11 сакавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20180804194639/https://woc2018.lv/resultsWOC/4.08/results/Final/Results%20-%20Women.pdf|archive-date=4 жніўня 2018|url-status=dead}}</ref> і эстафеце, залатыя — у змешанай эстафеце<ref>{{Cite web|url=https://www.woc2018.lv/resultsWOC/5.08/results/Results.pdf|title=World Orienteering Championships 2018 Sprint Relay Results|access-date=11 сакавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20180805171723/https://woc2018.lv/resultsWOC/5.08/results/Results.pdf|archive-date=5 жніўня 2018|url-status=dead}}</ref> і доўгай дыстанцыі. Выігрывала Кубак свету па спартыўным арыентаванні чатыры гады запар (2014—2017)<ref>{{cite web|url=http://www.svenskorientering.se/Grenar/Orientering/Nyheter/tovesfjarderakasegerivarldscupen|archive-url=https://web.archive.org/web/20180101105732/http://www.svenskorientering.se/Grenar/Orientering/Nyheter/tovesfjarderakasegerivarldscupen|date=30 September 2017|publisher=Svensk orientering|author=Mårten Lång|title=Toves fjärde raka seger i världscupen |lang=sv |archive-date=2018-01-01 |access-date=2018-01-01|url-status=live}}</ref>. Тувэ выйграла індывідуальныя лясныя дысцыпліны Чэмпіяната Еўропы па спартыўным арыентаванні ў 2016 годзе<ref>[http://runners.worldofo.com/tovealexandersson.html]</ref>. У 2018 годзе заваявала залатыя медалі ў спрынце і на доўгай дыстанцыі, таксама стала сярэбным прызёрам на сярэдняй дыстанцыі<ref>{{Cite web|url=http://www.eoc2018.ch/eoc2018/news/2018/Official-Results.html|title=EOC 2018 Official results|access-date=2018-08-06}}</ref>. В 2017 годзе выйграла 29-кіламетровую гонку Limone Extreme па скайрынгу<ref>{{cite web |url=https://iancorless.org/2017/10/14/limone-extreme-2017-summary-and-images-migu-run-skyrunner-world-series/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180101111033/https://iancorless.org/2017/10/14/limone-extreme-2017-summary-and-images-migu-run-skyrunner-world-series/|date=24 October 2017 |publisher=Ian Corless|title=Limone Extreme 2017 Summary and Images – Migu Run Skyrunner World Series|archive-date=2018-01-01|access-date=2018-01-01|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://tovealexandersson.se/ Асабісты веб-сайт] {{ізаляваны артыкул}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Александэрсан Тувэ}} [[Катэгорыя:Спартсмены Швецыі]] [[Катэгорыя:Арыентыроўшчыкі Швецыі]] 8gpbgqyucv4cv1h4kdco509om84y28n 0 672729 5146356 5145743 2026-05-25T07:31:19Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146356 wikitext text/x-wiki {{Павет Расійскай імперыі |назва=Ілукштанскі павет |герб губерні=Courland Governorate COA.gif |губерня=[[Курляндская губерня]] |герб= |карта=Courland Governorate Illukstsky uezd.svg |цэнтр=[[Ілукстэ|Ілукст]] |утвораны=1819 |плошча= 1952,3 вёрст² |насельніцтва= 66&nbsp;461<ref name="demoscope">{{cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=19 |title=Першы Усеагульны перапіс насельніцтва Расійскай імперыі 1897 года. Курляндская губерня |publisher=Дэмаскоп Weekly |lang=ru |accessdate=25 мая 2026}}</ref> (1897) }} '''Ілу́кштанскі паве́т''' ({{lang-ru|Иллукстский уезд}}, {{lang-lv|Ilūkstes apriņķis}}, {{lang-de|Kreis Illuxt}}) — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка [[Курляндская губерня|Курляндскай губерні]] (1819—1918), затым [[Латвія|Латвійскай Рэспублікі]] (1920—1940) і [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійскай ССР]] (1940—1949). Цэнтр — горад Ілукст (цяпер [[Ілукстэ]]). == Гісторыя == Павет быў створаны ў 1819 годзе ў выніку тэрытарыяльна-адміністрацыйнай рэформы ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]<ref>{{кніга |аўтар=Орановский А. |загаловак=Материалы для географии и статистики России: Курляндская губерния |месца=Пецярбург |год=1862 |спасылка=https://books.google.com/books?id=ERXJAAAAMAAJ&printsec=frontcover&hl=lv#v=onepage&q&f=false}}</ref>. Пасля заканчэння [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і распаду Расійскай імперыі тэрыторыя павета стала прадметам міждзяржаўных спрэчак. У маі 1920 года падчас савецка-літоўскіх мірных перагавораў у [[Масква|Маскве]] перадаць ёй частку Ілукштанскага павета патрабавала [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літва]]. Аднак, паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1920)|мірнага дагавора паміж РСФСР і Латвіяй ад 11 жніўня 1920 года]], Ілукштанскі павет цалкам застаўся за [[Латвія|Латвіяй]] (разам з суседнімі [[Дзвінскі павет|Дзвінскім]], [[Люцынскі павет|Люцынскім]] і часткамі [[Дрысенскі павет|Дрысенскага]] і [[Себежскі павет|Себежскага паветаў]] [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]], дзе агулам пражывала каля 150 тысяч беларусаў). [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Урад Беларускай Народнай Рэспублікі]] паставіўся да гэтага кроку без моцнага супраціўлення, улічваючы больш прыязнае стаўленне латышоў да незалежнасці Беларусі ў параўнанні з іншымі суседнімі краінамі{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. У міжваенны перыяд пасля абвяшчэння незалежнасці Латвіі павет апынуўся ў цэнтры яшчэ адной тэрытарыяльнай спрэчкі, гэтым разам паміж Латвіяй і [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчай]]. Прэтэнзіі польскага боку тычыліся шасці ўсходніх валасцей павета ([[Борнская воласць|Борнскай]], [[Дэменская воласць|Дэменскай]], [[Калкунская воласць|Калкунскай]], [[Саліенская воласць|Саліенскай]], [[Скрудаліенская воласць|Скрудаліенскай]] і [[Сіленская воласць|Сіленскай]]), дзе значную частку насельніцтва складалі [[палякі]] і [[Беларусы ў Латвіі|беларусы]]. У 1919 годзе гэтыя тэрыторыі былі занятыя польскім войскам, аднак летам 1920 года пасля адыходу польскіх частак латвійская армія ўзяла іх пад свой кантроль. У сакавіку 1921 года міжнародная арбітражная камісія канчаткова замацавала гэтыя шэсць валасцей у складзе Латвіі, улічваючы стратэгічныя і эканамічныя інтарэсы латвійскай дзяржавы{{sfn|Jēkabsons|1999|с=226—228}}. Да пачатку 1940 года Ілукштанскі павет займаў плошчу 2242,7 км², уключаў 3 гарады ([[Ілукстэ]], [[Грыва (Даўгаўпілс)|Грыва]], [[Субатэ]]) і 19 валасцей<ref>{{кніга |загаловак=Okupētās Latvijas administratīvi teritoriālais iedalījums |месца=Rīga |выдавецтва=Latvijas Valsts arhīvu ģenerāldirekcija |год=1997 |isbn=9984-9256-0-9}}</ref>. == Насельніцтва == === Перапіс 1897 года === Паводле [[Перапіс насельніцтва Расійскай імперыі (1897)|перапісу 1897 года]] насельніцтва павета складала 66&nbsp;461 чалавек, у тым ліку ў [[Ілукстэ|Ілуксце]] — 3652 чалавекі, у мястэчках [[Грыва (Даўгаўпілс)|Грыва]] — 5100 чалавек, [[Субатэ|Субат]] — 1200 жыхароў<ref name="demoscope" />. Нацыянальны склад паводле перапісу 1897 года<ref>{{cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=661 |title=Першы ўсеагульны перапіс насельніцтва Расійскай Імперыі 1897 г. Размеркаванне насельніцтва па роднай мове. Ілукштанскі павет |publisher=Дэмаскоп Weekly |lang=ru |accessdate=25 мая 2026}}</ref>: * [[латышы]] — 18&nbsp;955 чал. (28,5&nbsp;%), * [[беларусы]] — 11&nbsp;478 чал. (17,3&nbsp;%), * [[палякі]] — 11&nbsp;380 чал. (17,1&nbsp;%), * [[рускія]] — 10&nbsp;121 чал. (15,2&nbsp;%), * [[літоўцы]] — 6996 чал. (10,5&nbsp;%), * [[яўрэі]] — 6351 чал. (9,6&nbsp;%), * [[немцы]] — 1082 чал. (1,6&nbsp;%). === Міжваенны перыяд і маніпуляцыі 1935 года === У 1920-я і 1930-я гады нацыянальны склад насельніцтва павета пачаў імкліва мяняцца, што шмат у чым тлумачылася асіміляцыйнай палітыкай латвійскіх улад, а таксама працэсам фарміравання нацыянальнай свядомасці мясцовых жыхароў (многія з якіх першапачаткова называлі сябе проста «каталікамі» або «[[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшымі]]»){{sfn|Jēkabsons|1999|с=229—230}}. Пасля дзяржаўнага перавароту 1934 года ўрад [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] разгарнуў жорсткую палітыку «[[Латышызацыя|латышызацыі]]». Каб канчаткова абгрунтаваць правы Латвіі на ўсходнія воласці Ілукштанскага павета, падчас [[Перапіс насельніцтва Латвіі 1935 года|ўсеагульнага перапісу насельніцтва 1935 года]] мясцовыя ўлады і перапісчыкі звярнуліся да масавых фальсіфікацый. У анкетах жыхароў першапачатковыя запісы аб беларускай або польскай нацыянальнасці самавольна закрэсліваліся і змяняліся на латышскую, а ў якасці мовы хатняга ўжытку ўпісвалася латышская{{sfn|Mežs, Németh|с=71}}. У выніку такіх маніпуляцый афіцыйная статыстыка паказала рэзкі і нерэалістычны рост долі латышоў (напрыклад, у [[Дэменская воласць|Дэменскай воласці]] з 11&nbsp;% да 27&nbsp;%, у [[Саліенская воласць|Саліенскай]] — з 15&nbsp;% да 31&nbsp;%) і адпаведнае штучнае падзенне колькасці беларусаў і палякаў{{sfn|Jēkabsons|1999|с=232}}. == Адміністрацыйны падзел == У [[1913]] годзе ў павеце было 17 валасцей<ref>{{кніга |загаловак = Волостныя, станичныя, сельскія, гминныя правленія и управленія, а также полицейскіе станы всей Россіи съ обозначеніем мѣста ихъ нахожденія |спасылка = http://www.prlib.ru/Lib/pages/item.aspx?itemid=391 |месца = Кіеў |выдавецтва = Изд-во Т-ва Л. М. Фишъ |год = 1913 }}</ref>: {| cellpadding="10" |- valign="top" | * Бевернская — пры маёнтку Кальтэнбрунен, * [[Борнская воласць|Борнская]] — сяло Каплау, * Вітэнгейм-Сусейская — пры маёнтку Сусей, * Гарсенская — пры маёнтку Гарсен, * [[Двіецкая воласць|Дветэнская]] — пры маёнтку [[Двіетэ|Дветэн]], * [[Дэменская воласць|Дэменская]] — сяло [[Дэмэнэ|Таржок]], * [[Калкунская воласць|Калкунская]] — пры маёнтку [[Калкуны (Даўгаўпілскі край)|Калкуны]], * [[Курцумская воласць|Курцумская]] — сяло Хршчова, * Ласенская — пры маёнтку [[Шэдэрэ|Шэдэрн]], || * [[Продская воласць|Продзенская]] — пры маёнтку Балтэнзэ, * [[Рубенская воласць|Рубіненская]] — пры маёнтку Рубінен, * [[Саліенская воласць|Саланайская]] — сяло Тартак, * [[Свенцкая воласць|Свентэнская]] — пры маёнтку [[Свентэ]]н, * [[Скрудаліенская воласць|Скрудалінская]] — сяло [[Скрудаліена|Скрудаліна]], * Шлосбергская — пры маёнтку Ілукст, * Штэйнензейская — пры маёнтку Штэйнензэ, * Эзернская — сяло Бераўка. |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Аляксандр Валянцінавіч Ціхаміраў|Ціхаміраў А. В.]] |загаловак=Балтыйскі вектар у беларускай палітыцы ў 1916—1920 гг. |выданне=Журнал международного права и международных отношений |год=2001 |нумар=1 |старонкі=16—22 |ref=Ціхаміраў}} * {{артыкул |аўтар= Jēkabsons Ē. |загаловак= Skład narodowościowy mieszkańców 6 gmin powiatu iłłuksztańskiego w XIX-XX wieku jako główny powód sporu terytorialnego między Łotwą a Polską w okresie międzywojennym |выданне= Granice i pogranicza. Historia codzienności i doświadczeń |тып=зборнік |год= 1999 |том= I |месца= Białystok |старонкі= 226—233 |ref=Jēkabsons}} * {{артыкул |аўтар= Mežs I., Németh Á. |загаловак= 1935. gada tautskaites datu pielāgojums rajonu un mūsdienu pagastu iedalījumam |выданне= Latvijas Zinātņu Akadēmijas Vēstis |тып=часопіс |старонкі= 61—84 |ref=Mežs, Németh}} == Спасылкі == * {{ВТ-ЭСБЕ|Иллукст}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паветы Латвіі]] [[Катэгорыя:Паветы Курляндскай губерні]] adjhpyggxfzkmloa8w8gkozr8fk5uc8 5146364 5146356 2026-05-25T07:42:39Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146364 wikitext text/x-wiki {{Павет Расійскай імперыі |назва=Ілукштанскі павет |герб губерні=Courland Governorate COA.gif |губерня=[[Курляндская губерня]] |герб= |карта=Courland Governorate Illukstsky uezd.svg |цэнтр=[[Ілукстэ|Ілукст]] |утвораны=1819 |плошча= 1952,3 вёрст² |насельніцтва= 66&nbsp;461<ref name="demoscope">{{cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_gub_97.php?reg=19 |title=Першы Усеагульны перапіс насельніцтва Расійскай імперыі 1897 года. Курляндская губерня |publisher=Дэмаскоп Weekly |lang=ru |accessdate=25 мая 2026}}</ref> (1897) }} '''Ілу́кштанскі паве́т''' ({{lang-ru|Иллукстский уезд}}, {{lang-lv|Ilūkstes apriņķis}}, {{lang-de|Kreis Illuxt}}) — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка [[Курляндская губерня|Курляндскай губерні]] (1819—1918), затым [[Латвія|Латвійскай Рэспублікі]] (1920—1940) і [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійскай ССР]] (1940—1949). Цэнтр — горад Ілукст (цяпер [[Ілукстэ]]). == Гісторыя == Павет быў створаны ў 1819 годзе ў выніку тэрытарыяльна-адміністрацыйнай рэформы ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]<ref>{{кніга |аўтар=Орановский А. |загаловак=Материалы для географии и статистики России: Курляндская губерния |месца=Пецярбург |год=1862 |спасылка=https://books.google.com/books?id=ERXJAAAAMAAJ&printsec=frontcover&hl=lv#v=onepage&q&f=false}}</ref>. Пасля заканчэння [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і распаду Расійскай імперыі тэрыторыя павета стала прадметам міждзяржаўных спрэчак. У маі 1920 года падчас савецка-літоўскіх мірных перагавораў у [[Масква|Маскве]] перадаць ёй частку Ілукштанскага павета патрабавала [[Літоўская Рэспубліка (1918—1940)|Літва]]. Аднак, паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1920)|мірнага дагавора паміж РСФСР і Латвіяй ад 11 жніўня 1920 года]], Ілукштанскі павет цалкам застаўся за [[Латвія|Латвіяй]] (разам з суседнімі [[Дзвінскі павет|Дзвінскім]], [[Люцынскі павет|Люцынскім]] і часткамі [[Дрысенскі павет|Дрысенскага]] і [[Себежскі павет|Себежскага паветаў]] [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]], дзе агулам пражывала каля 150 тысяч беларусаў). [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Урад Беларускай Народнай Рэспублікі]] паставіўся да гэтага кроку без моцнага супраціўлення, улічваючы больш прыязнае стаўленне латышоў да незалежнасці Беларусі ў параўнанні з іншымі суседнімі краінамі{{sfn|Ціхаміраў|2001|с=16—22}}. У міжваенны перыяд пасля абвяшчэння незалежнасці Латвіі павет апынуўся ў цэнтры яшчэ адной тэрытарыяльнай спрэчкі, гэтым разам паміж Латвіяй і [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчай]]. Прэтэнзіі польскага боку тычыліся шасці ўсходніх валасцей павета ([[Борнская воласць|Борнскай]], [[Дэменская воласць|Дэменскай]], [[Калкунская воласць|Калкунскай]], [[Саліенская воласць|Саліенскай]], [[Скрудаліенская воласць|Скрудаліенскай]] і [[Сіленская воласць|Сіленскай]]), дзе значную частку насельніцтва складалі [[палякі]] і [[Беларусы ў Латвіі|беларусы]]. У 1919 годзе гэтыя тэрыторыі былі занятыя польскім войскам, аднак летам 1920 года пасля адыходу польскіх частак латвійская армія ўзяла іх пад свой кантроль. У сакавіку 1921 года міжнародная арбітражная камісія канчаткова замацавала гэтыя шэсць валасцей у складзе Латвіі, улічваючы стратэгічныя і эканамічныя інтарэсы латвійскай дзяржавы{{sfn|Jēkabsons|1999|с=226—228}}. Да пачатку 1940 года Ілукштанскі павет займаў плошчу 2242,7 км², уключаў 3 гарады ([[Ілукстэ]], [[Грыва (Даўгаўпілс)|Грыва]], [[Субатэ]]) і 19 валасцей<ref>{{кніга |загаловак=Okupētās Latvijas administratīvi teritoriālais iedalījums |месца=Rīga |выдавецтва=Latvijas Valsts arhīvu ģenerāldirekcija |год=1997 |isbn=9984-9256-0-9}}</ref>. == Насельніцтва == === Перапіс 1897 года === Паводле [[Перапіс насельніцтва Расійскай імперыі (1897)|перапісу 1897 года]] насельніцтва павета складала 66&nbsp;461 чалавек, у тым ліку ў [[Ілукстэ|Ілуксце]] — 3652 чалавекі, у мястэчках [[Грыва (Даўгаўпілс)|Грыва]] — 5100 чалавек, [[Субатэ|Субат]] — 1200 жыхароў<ref name="demoscope" />. Нацыянальны склад паводле перапісу 1897 года<ref>{{cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=661 |title=Першы ўсеагульны перапіс насельніцтва Расійскай Імперыі 1897 г. Размеркаванне насельніцтва па роднай мове. Ілукштанскі павет |publisher=Дэмаскоп Weekly |lang=ru |accessdate=25 мая 2026}}</ref>: * [[латышы]] — 18&nbsp;955 чал. (28,5&nbsp;%), * [[беларусы]] — 11&nbsp;478 чал. (17,3&nbsp;%), * [[палякі]] — 11&nbsp;380 чал. (17,1&nbsp;%), * [[рускія]] — 10&nbsp;121 чал. (15,2&nbsp;%), * [[літоўцы]] — 6996 чал. (10,5&nbsp;%), * [[яўрэі]] — 6351 чал. (9,6&nbsp;%), * [[немцы]] — 1082 чал. (1,6&nbsp;%). === Міжваенны перыяд і маніпуляцыі 1935 года === У 1920-я і 1930-я гады нацыянальны склад насельніцтва павета пачаў імкліва мяняцца, што шмат у чым тлумачылася асіміляцыйнай палітыкай латвійскіх улад, а таксама працэсам фарміравання нацыянальнай свядомасці мясцовых жыхароў (многія з якіх першапачаткова называлі сябе проста «каталікамі» або «[[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшымі]]»){{sfn|Jēkabsons|1999|с=229—230}}. Пасля дзяржаўнага перавароту 1934 года ўрад [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] разгарнуў жорсткую палітыку «[[Латышызацыя|латышызацыі]]». Каб канчаткова абгрунтаваць правы Латвіі на ўсходнія воласці Ілукштанскага павета, падчас [[Перапіс насельніцтва Латвіі 1935 года|ўсеагульнага перапісу насельніцтва 1935 года]] мясцовыя ўлады і перапісчыкі звярнуліся да масавых фальсіфікацый. У анкетах жыхароў першапачатковыя запісы аб беларускай або польскай нацыянальнасці самавольна закрэсліваліся і змяняліся на латышскую, а ў якасці мовы хатняга ўжытку ўпісвалася латышская{{sfn|Mežs, Németh|с=71}}. У выніку такіх маніпуляцый афіцыйная статыстыка паказала рэзкі і нерэалістычны рост долі латышоў (напрыклад, у [[Дэменская воласць|Дэменскай воласці]] з 11&nbsp;% да 27&nbsp;%, у [[Саліенская воласць|Саліенскай]] — з 15&nbsp;% да 31&nbsp;%) і адпаведнае штучнае падзенне колькасці беларусаў і палякаў{{sfn|Jēkabsons|1999|с=232}}. == Адміністрацыйны падзел == У [[1913]] годзе ў павеце было 17 валасцей<ref>{{кніга |загаловак = Волостныя, станичныя, сельскія, гминныя правленія и управленія, а также полицейскіе станы всей Россіи съ обозначеніем мѣста ихъ нахожденія |спасылка = http://www.prlib.ru/Lib/pages/item.aspx?itemid=391 |месца = Кіевъ |выдавецтва = Изд-во Т-ва Л. М. Фишъ |год = 1913 }}</ref>: {| cellpadding="10" |- valign="top" | * Бевернская — пры маёнтку Кальтэнбрунен, * [[Борнская воласць|Борнская]] — сяло Каплау, * Вітэнгейм-Сусейская — пры маёнтку Сусей, * Гарсенская — пры маёнтку Гарсен, * [[Двіецкая воласць|Дветэнская]] — пры маёнтку [[Двіетэ|Дветэн]], * [[Дэменская воласць|Дэменская]] — сяло [[Дэмэнэ|Таржок]], * [[Калкунская воласць|Калкунская]] — пры маёнтку [[Калкуны (Даўгаўпілскі край)|Калкуны]], * [[Курцумская воласць|Курцумская]] — сяло Хршчова, * Ласенская — пры маёнтку [[Шэдэрэ|Шэдэрн]], || * [[Продская воласць|Продзенская]] — пры маёнтку Балтэнзэ, * [[Рубенская воласць|Рубіненская]] — пры маёнтку Рубінен, * [[Саліенская воласць|Саланайская]] — сяло Тартак, * [[Свенцкая воласць|Свентэнская]] — пры маёнтку [[Свентэ]]н, * [[Скрудаліенская воласць|Скрудалінская]] — сяло [[Скрудаліена|Скрудаліна]], * Шлосбергская — пры маёнтку Ілукст, * Штэйнензейская — пры маёнтку Штэйнензэ, * Эзернская — сяло Бераўка. |} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Аляксандр Валянцінавіч Ціхаміраў|Ціхаміраў А. В.]] |загаловак=Балтыйскі вектар у беларускай палітыцы ў 1916—1920 гг. |выданне=Журнал международного права и международных отношений |год=2001 |нумар=1 |старонкі=16—22 |ref=Ціхаміраў}} * {{артыкул |аўтар= Jēkabsons Ē. |загаловак= Skład narodowościowy mieszkańców 6 gmin powiatu iłłuksztańskiego w XIX-XX wieku jako główny powód sporu terytorialnego między Łotwą a Polską w okresie międzywojennym |выданне= Granice i pogranicza. Historia codzienności i doświadczeń |тып=зборнік |год= 1999 |том= I |месца= Białystok |старонкі= 226—233 |ref=Jēkabsons}} * {{артыкул |аўтар= Mežs I., Németh Á. |загаловак= 1935. gada tautskaites datu pielāgojums rajonu un mūsdienu pagastu iedalījumam |выданне= Latvijas Zinātņu Akadēmijas Vēstis |тып=часопіс |старонкі= 61—84 |ref=Mežs, Németh}} == Спасылкі == * {{ВТ-ЭСБЕ|Иллукст}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паветы Латвіі]] [[Катэгорыя:Паветы Курляндскай губерні]] gyazjto0ixn3gs079cc1rcllf1eqtpo 0 673368 5146445 3830880 2026-05-25T11:21:22Z DobryBrat 5701 дададзена [[Катэгорыя:Арыентыроўшчыкі Швецыі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5146445 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Хелен Барбру Рыпа''' (швед. Helene Barbro Ripa, нар. {{ДН|22|8|1971}}, [[Спонга]]) — шведская паралімпійская спартсменка, плыўчыха, вясляр на каноэ, арыентыроўшчыца. Чэмпіёнка зімовых Паралімпійскіх гульняў 2014 года па лыжных гонках на дыстанцыі 15 км, сярэбраны прызёр ў змешанай эстафеце 4 × 2,5 км. Удзельнічала таксама ў летніх Паралімпійскіх гульнях 1992 года па плаванні і ў гульнях 2016 года ў веславанні на каноэ. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Арыентыроўшчыкі Швецыі]] sltflm0zvx409eub6gocvngwd4xlbll 5146447 5146445 2026-05-25T11:23:36Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя 5146447 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Хелен Барбру Рыпа''' ({{lang-se|Helene Barbro Ripa; {{ВД-Прэамбула}}) — шведская паралімпійская спартсменка, плыўчыха, вясляр на каноэ, арыентыроўшчыца. Чэмпіёнка зімовых Паралімпійскіх гульняў 2014 года па лыжных гонках на дыстанцыі 15 км, сярэбраны прызёр ў змешанай эстафеце 4 × 2,5 км. Удзельнічала таксама ў летніх Паралімпійскіх гульнях 1992 года па плаванні і ў гульнях 2016 года ў веславанні на каноэ. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Арыентыроўшчыкі Швецыі]] cq52gwjoohfks4ouxoy8y6exveif9ea 5146449 5146447 2026-05-25T11:27:24Z DobryBrat 5701 афармленне 5146449 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Хелен Барбру Рыпа''' ({{lang-sv|Helene Barbro Ripa}}; {{ВД-Прэамбула}}) — шведская паралімпійская спартсменка, плыўчыха, вясляр на каноэ, арыентыроўшчыца. Чэмпіёнка зімовых Паралімпійскіх гульняў 2014 года па лыжных гонках на дыстанцыі 15 км, сярэбраны прызёр ў змешанай эстафеце 4 × 2,5 км. Удзельнічала таксама ў летніх Паралімпійскіх гульнях 1992 года па плаванні і ў гульнях 2016 года ў веславанні на каноэ. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Арыентыроўшчыкі Швецыі]] enar5nxhsd58iqgvj2k4kol18aon8sl 0 673378 5146467 4075253 2026-05-25T11:50:50Z DobryBrat 5701 дапаўненне, вікіфікацыя, катэгорыя 5146467 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ларсен}} {{Асоба}} '''Ліса Ларсен''' ({{lang-sv|Lisa Larsen}}; {{ВД-Прэамбула}}) — шведская лыжніца і арыентыроўшчыца. Прызёрка этапу Кубка свету, шматразовая прызёрка чэмпіянату свету сярод моладзі. Спецыялізуецца ў дыстанцыйных гонках. У Кубку свету Ларсен дэбютавала ў 2009 годзе, у лістападзе 2012 года адзіны раз у кар’еры трапіла ў тройку лепшых на этапе Кубка свету, у эстафеце. Акрамя гэтага на сённяшні момант мае 3 трапленні ў дзясятку лепшых на этапах Кубка свету, 2 у камандных гонках і 1 у асабістых. Лепшым дасягненнем Ларсен у агульным выніковым заліку Кубка свету з’яўляецца 84-е месца ў сезоне 2009-10. За сваю кар’еру ў чэмпіянатах свету і Алімпійскіх гульнях удзелу пакуль не прымала. У перыяд з 2008 па 2010 гады заваёўвала 3 сярэбраныя і 2 бронзавыя медалі на моладзевых чэмпіянатах свету. У 2021 годзе заняла першае месца ў гонцы пераследвання на Чэмпіянаце свету па лыжным арыентаванні<ref>[https://eventor.orienteering.sport/Events/ResultList?eventId=6848&groupBy=EventClass https://eventor.orienteering.sport/Events/ResultList?eventId=6848&groupBy=EventClass Official results for World Ski Orienteering Championships 2021 — Pursuit]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Лыжнікі Швецыі]] [[Катэгорыя:Арыентыроўшчыкі Швецыі]] on3x8sehwxci5snzpms23q2a6iz24dd 0 675582 5146241 3828750 2026-05-25T00:08:45Z Xqbot 3088 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Беларускае слова (Таронта)]] 5146241 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Беларускае слова (Таронта)]] s6g3p1xj75ucl9n0zla4ca45evui3j2 0 682195 5146255 4704887 2026-05-25T02:06:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146255 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Акцяброўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Кармянскі раён]] |Уключае = 5 населеных пунктаў |Сталіца = [[Акцяброва]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = [[1 снежня]] [[2009]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 452 |Год перапісу = 2009 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Акцябро́ўскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Кармянскі раён|Кармянскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — вёска [[Акцяброва]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Бычанскі (Старабычанскі) сельсавет''' у складзе Кармянскага раёна [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Старая Быч|Быч (Старая Быч)]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Кармянскім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. З 25 снежня 1962 года сельсавет у складзе [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёна]]. 30 ліпеня 1964 года вёскі Старая Быч і Новая Быч аб’яднаны ў адну — Акцяброва<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб перайменаванні некаторых населеных пунктаў Беларускай ССР ад 30 ліпеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 23 (1063).</ref>. 28 снежня 1964 года сельсавет перайменаваны ў Акцяброўскі<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 28 снежня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 4 (1084).</ref>. З 6 студзеня 1965 года сельсавет у складзе [[Чачэрскі раён|Чачэрскага раёна]], з 25 сакавіка 1965 года — у складзе Рагачоўскага раёна<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 25 сакавіка 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 18 (1098).</ref>, з 30 ліпеня 1966 года — у складзе адноўленага Кармянскага раёна. 1 снежня 2009 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Ліцвінавіцкі сельсавет|Ліцвінавіцкага сельсавета]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-309/2009-309(003-022).pdf&oldDocPage=3 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 282 Об изменении административно-территориального устройства Кормянского района Гомельской области]</ref>. На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 5 населеных пунктаў: вёскі [[Акцяброва]], [[Косель]], [[Косельскі Прудок]], [[Курганне (Кармянскі раён)|Курганне]] і пасёлак [[Забалацкае]]. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 452 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 99,6 % — [[беларусы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Кармянскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Кармянскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Рагачоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Чачэрскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2009 годзе]] fzbawrvnynypic4hmsxwo1fn4fww2n7 0 683016 5146461 5002104 2026-05-25T11:39:00Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5146461 wikitext text/x-wiki {{Міфалагічны персанаж}} '''Локі''' ({{Lang-non|Loki}}) — сын [[Ётуны|ётуна]] Фарбаўці і Лаўвеі, таксама згадваецца ў якасці бога хітрасці і падману (па некаторых версіях таксама агню) у [[Германа-скандынаўская міфалогія|германа-скандынаўскай міфалогіі]], паходзіць з роду [[Ётуны|ётунаў]], але [[асы]] дазволілі яму жыць з імі ў [[Асгард]]зе за яго незвычайны розум, хітрасць і мудрасць. Локі мае некалькі хэйці, уключаючы Хведрунг (Hveðrungr) («[[Прароцтва вёльвы]]», 55, «Пералік Інглінгаў», 32), Лопт (Loptr) і Ладур (Lóðurr). == Біяграфія == [[Сноры Стурлусан]] апісвае Локі прыгожым, невысокім чалавекам. Пабрацім [[Одзін]]а. Да таго, як волаты пачалі вайну з [[Асы|асамі]], Локі пражыў тры гады ў [[Ётунхейм|Ётунхэйм]]е у волаткі [[Ангрбода|Ангрбоды]]. За гэты час яна нарадзіла яму траіх дзяцей: дачку — напалову чырвоную, напалову сінюю [[Хэль (міфалогія)|Хэль]] (багіня царства мёртвых), гіганцкага змея [[Ёрмунганд]]а і жахлівага ваўка [[Фенрыр|Фэнрыр]]а. Таксама ў яго ёсць двое дзяцей ад [[Сігюн]]: Нары і Валі (у інш.варыянтах: Нары і Нарві, Валі і Царві). Акрамя таго, у «Песні пра Хюндле» гаворыцца, што Локі спарадзіў усіх ведзьмаў, з’еўшы напаўзгарэлае сэрца злой жанчыны і такім чынам зачаўшы іх («Песня пра Хюндле», 41). [[Файл:Louis_Huard_-_The_Punishment_of_Loki.jpg|справа|міні|320x320пкс|«Пакаранне Локі». Ілюстрацыя Луі Уара да The Heroes of Asgard (1900)]] [[Файл:AM_738_4to,_41r,_BW_Loki.jpeg|злева|міні|341x341пкс|Малюнак Локі са старонак старажытнаісландскага манускрыпта Edda Oblongata (1680)]] Рысы Локі характэрныя для трыксцераў: двудушнасць, выкрутлівасць, хітрасць, падступства. Сцвярджэнне, што паняцці аб «добрым» і «дрэнным» для яго проста адсутнічаюць, не зусім дакладна. У песні «Лаянка Локі» ён бязлітасна і не саромеючыся ў выразах выкрывае сем багінь і сем багоў, якія сабраліся на банкет у марскога волата Эгіра. Багоў ён абвінавачвае перш за ўсё ў баязлівасці, а багінь — у няцноце. На тым жа банкеце Локі прызнае ўласную віну ў гібелі бога [[Бальдр]]а. Пасля гэтага Локі паспрабаваў схавацца і ў абліччы ласося схаваўся ў вадаспадзе фіёрда Франангр. Разгневаныя асы злавілі і яго, і двух яго дзяцей, Валі і [[Нарві]]. Валі ператварылі ў ваўка, і ён разадраў брата на часткі. Кішкамі Нарві звязалі Локі і прыкавалі да скалы, да трох камянёў. Скадзі, помсцячы за свайго бацьку, павесіла над яго галавой змяю, яд якой бесперапынна капае на твар Локі. Але верная жонка бога-ётуна Сігюн трымае над ім чару, у якую і збіраецца яд. Калі чаша перапаўняецца, Сігюн ідзе апаражніць яе, а ў гэты час яд капае на твар Локі, і ён б’ецца ў пакутах. Менавіта гэта паводле падання з’яўляецца прычынай [[Землетрасенне|землятрусаў]]. З іншага боку, асы часта звярталіся да паслуг Локі ў тых выпадках, калі трэба было праявіць хітрасць. Локі валодаў здольнасцю змяняць свой выгляд. Так, ён у абліччы выдатнай кабылы зманіў каня па імі Свадыльфары ў ётуна-муляра, які будаваў Асгард, чым пазбавіў асаў ад неабходнасці аддаваць апошняму ў жонкі багіню [[Фрэя|Фрэю]]. Пры гэтым Локі зацяжарыў, пасля чаго выносіў і спарадзіў васьмінога жарабя Слейпніра, на якім пасля ездзіў [[Одзін]]. Дзякуючы Локі [[Асы]] атрымалі такія скарбы, як молат [[Тор (міфалогія)|Тора]] Мьёльнір, дзіду Одзіна Гунгнір, карабель Скідбладнір, кальцо Драупнір і вепрука Гулінбурсці. == Паходжанне == Некаторыя даследчыкі сцвярджаюць, што, будучы часткай трыяды дэміургаў (Одзін, Хенір і Лодур, або Локі), гэты бог першапачаткова быў народжаны ад пакалення багоў, якія існавалі яшчэ да Одзіна, і быў сынам волата Іміра, а яго братамі былі Кары (паветра) і Хлер (вада), сястрой — Ран, страшная багіня мора. Іншыя міфолагі, аднак, лічаць яго сынам волата Фарбаўці, якога асацыявалі з Бергельмірам, адзіным ацалелым пасля патопу, а таксама сынам Лаўвеі (ліставы востраў) або Наль (карабель). У гэтым выпадку адзінае, што звязвае Локі і Одзіна, — гэта клятва ў пабрацімстве, якую давалі адзін аднаму скандынавы. == Сям’я == Акрамя шлюбу з Сігюн, Локі ажаніўся з веліканкай [[Ангрбода|Ангрбодай]], якая жыве ў Жалезным лесе і якая нарадзіла яму трох пачвараў: [[Хэль (міфалогія)|Хэль]] — багіню смерці, змея [[Мідгард|Мідгарда]] [[Ёрмунганд]]а і ваўка Фэнрыра. Сігюн нарадзіла яму двух сыноў, Нарві (Нары) і Валі, прычым апошні быў названы ў гонар бога, які адпомсціў за [[Бальдр]]а. Сігюн заўсёды захоўвала вернасць свайму мужу і не здрадзіла яму нават пасля таго, як яго канчаткова выгналі з Асгарда і зрынулі ў нетры зямлі. Конь Слейпнір таксама з’яўляецца сынам Локі, якога той спарадзіў у вобразе кабылы ад каня Свадыльфары. Таксама Локі памылкова прыпісваюць шлюб з Глут (ззянне), якая была замужам за Логі і нарадзіла таму дзвюх дачок — Эйзу (вуголле) і Энміру (попел). == Этымалогія == Пытанне аб этымалогіі не вырашаны. Самай распаўсюджанай з’яўляецца версія паходжання ад [[Старажытнаісландская мова|старажытнаісландскага]] ''lúka'' — «''зачыняць, замыкаць; заканчваць»'' (магчымае ўказанне на ролю Локі ў [[Рагнарок]]е, як хтанічнага бажаства). Часам імя Локі збліжаюць з [[Балтыйскія мовы|балтыйскім]] абазначэнне [[Мядзведзевыя|мядзведзя]]: {{Lang-lt|Lokys}} і грэцкім пазначэннем [[Воўк|ваўка]] {{Lang-el|Λύκος}}. Таксама існуе версія аб паходжанні імя Локі ад слова «Логі» — «Агонь», што і з’яўляецца асновай версіі пра тое, што Локі — бог агню<ref>{{Кніга|год=1968|выдавецтва=Наука|загаловак=«Эдда» и ранние формы эпоса|аўтар=Е. М. Мелетинский|спасылка=https://books.google.com.ua/books?id=bRsrAAAAMAAJ&q=тарые+мифологи+(Я.+Гримм,+а+затем+Н.+М.+Петерсен,+Т.+Визен,+В.+Рюдберг,+П.+Харманн,+Г.+Вильке,+Э.+Майер)+видели+в+Локи+бога+огня,+небесного+или+вулканического,+аналога+индийского+Агни+(исходя+из+этимологических+соображений,+поскольку+logi+означало+–+огонь,+как+уже+отмечалось,+и+из+роли+Локи+как+спутника+громовника).&dq=тарые+мифологи+(Я.+Гримм,+а+затем+Н.+М.+Петерсен,+Т.+Визен,+В.+Рюдберг,+П.+Харманн,+Г.+Вильке,+Э.+Майер)+видели+в+Локи+бога+огня,+небесного+или+вулканического,+аналога+индийского+Агни+(исходя+из+этимологических+соображений,+поскольку+logi+означало+–+огонь,+как+уже+отмечалось,+и+из+роли+Локи+как+спутника+громовника).&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiNk5S80szaAhWkB5oKHQmSA3IQ6AEIKDAA}}</ref>. [[Жорж Дзюмезіль]], параўноўваючы Локі з героем нартскага эпасу Сырдонам і знаходзячы паміж імі тыпалагічную агульнасць, прыводзіць агляд тлумачэння вобраза скандынаўскага бога:{{Пачатак цытаты}} …Локі — гэта агонь, казалі першыя прыхільнікі натуралістычнага тлумачэння. Локі — вада або вецер, папраўлялі іншыя. Паслядоўнікі Манхардта прыбралі яго ў уніформу «духаў расліннасці». У ім бачылі бога з чорнымі і хтанічнымі рысамі… Адны фалькларысты палічылі магчымым вітаць ў яго асобе свайго роду ўдачлівага старшыну ў войску геніяў, троляў і эльфаў, якія заўсёды кішаць на скандынаўскім гарызонце. Іншыя прызналі ў ім адначасова і «культурнага героя» з міфалагічных апавяданняў некаторых полуцывілізаваных народаў, і ашуканца, які часам яго замяшчае. {{Канец цытаты}}  == Локі ў сучаснай культуры == === Музыка і тэатр === * Локі — персанаж оперы [[Вільгельм Рыхард Вагнер|Рыхарда Вагнера]] «Золата Рэйна» (1869, пад імем «Логе»). * Локі — герой песні «Loki, God Of Fire» з альбома ''Gods of War'' групы Manowar. * Локі — герой песні «Deceiver of the gods» з аднайменнага альбома шведскай вікінг-метал-гурта [[Amon Amarth]]. * У рэпертуары гурта Týr ёсць скарочаная версія скальдскай балады «Lokka Tattur» («Казка Локі»). * Локі прысвечана песня Loki гурта Saltatio Mortis. * Локі прысвечана песня Loki гурта Skálmöld. * Локі прысвечана песня Loki гурта Gealdyr. === Літаратура === * Пад уплывам [[Вільгельм Рыхард Вагнер|Вагнера]] напісаны раман нямецкага пісьменніка і антрапасофа Людвіга Якабоўскага «Локі» (Loki. Roman eines Gottes, 1899), своеасаблівая «прота-фэнтэзі», заснаваная на скандынаўскай міфалогіі. * Верш [[Іван Аляксеевіч Бунін|І. А. Буніна]] «Бальдэр» прысвечаны міфу [[Германа-скандынаўская міфалогія|германа-скандынаўскай міфалогіі]], цэнтральным персанажам якога выступае Локі. * Верш [[Валерый Якаўлевіч Брусаў|В. Я. Брусава]] «Бальдер Локі» быў адрасаваны Андрэю Беламу. * Локі з’яўляецца ў сучасных [[фэнтэзі]], як уласнай персонай «(A. D. 999» Жадрыен Бэл, 1999, «Мой Рагнарок» Макса Фрая, «Дыпламаваны чарадзей» Лаёна Спрэга дэ Кампа і Флетчара Прэта, а таксама ў кнізе Ларса-Хенрыка Ольсена «Эрык, сын чалавека»), так і ў рэінкарнацыях («[[Амерыканскія багі (раман)|Амерыканскія багі]]» [[Ніл Гейман|Ніла Геймана]] і яго ж комікс «Пясочны чалавек»; «Маска Локі», «Каханне — адно ўяўленне» Роджэра Жэлязны). * Локі як скандынаўскі бог з’яўляецца ў кнігах «Мая жонка — ведзьма» Андрэя Беляніна і «Непераможны Олаф» А. Льгова. * У кнігах Джааны Харыс «Руны» ({{Lang-en|Runemarks}}), «Runelight» і «Евангелле ад Локі» (англ.: Gospel of Loki) Локі — бог падману. * У тэтралогіі [[Гары Гарысан]]а («Молат і Крыж», «Крыж і Кароль», «Кароль і Імператар», «Імператар і Молат») Локі — адзін з багоў Асгарда, пракляты Одзінам, але вызвалены дзякуючы чалавеку. * У серыі кніг Рыка Рыярдана «Магнус Чэйз і багі Асгарда» з’яўляецца ў снах Магнуса і спрабуе пачаць [[Рагнарок]]. * У кнізе Дыяны Уін Джонс «Агонь і заклён, ці восем дзён з Люкам», Локі — адзін з цэнтральных персанажаў. === Кінематограф і анімацыйныя фільмы === * У галівудскім фільме «[[Маска (фільм, 1994)|Маска]]» з [[Джым Керы|Джымам Кэры]] маска бога Локі-галоўны завуаляваны антаганіст<ref>https://www.spoilertime.ru/index.php/films/562-maska</ref>. У фільме «Сын Маскі» Локі (у ролі Локі — Алан Камінг) — адзін з галоўных герояў і адмоўны персанаж. [[Файл:Tom_Hiddleston_by_Gage_Skidmore.jpg|міні|300x300пкс|Том Хідлстан ў касцюме Локі з фільма «Помснікі», [[San Diego Comic-Con International|Comic Con]]-2013]] * У коміксах па сусвету Marvel існуе персанаж Локі, заснаваны на міфалагічным, але не ідэнтычны яму (так, па коміксах ён брат Тора, а не Одзіна, і мае чорныя, а не рудыя валасы). Звычайна яму адводзіцца роля злыдня або неадназначнага антыгероя. У экранізацыях коміксаў яго ролю выканаў Тым Хідлстан. * Локі з’яўляецца адным з галоўных персанажаў анімэ «Matantei Loki Ragnarok». * Локі, як скандынаўскі бог, гуляе галоўную ролю ў анімэ «Забавы Багоў». * Таксама Локі з’яўляецца ў фільме «Мара і носьбіт агню»(у ролі Локі — Крыстаф Марыя Хэрбст). * У фільме «Догма» роля Локі-анёла, выгнанага на зямлю, выконвае [[Мэт Дэйман]]. * У серыяле «[[Звышнатуральнае]]» архангел Гаўрыіл, збегшы з нябёсаў, прыкідваўся Богам Локі. У позніх сезонах фігуруе непасрэдна сам бог Локі, у выкананні зноў жа Рычарда Спейта. * У анімэ «Боская брама» Локі з’яўляецца адным з ключавых персанажаў. * У серыяле «Рагнарок» брат галоўнага героя Магне/[[Тор (міфалогія)|Тора]] — Лаўрыц — па нараджэнні з’яўляецца напалову ётуном, і атаясамлівае сябе з Локі. === Кампутарныя гульні === * У 2D-гульні God of Thunder 1993 года Локі з’яўляецца галоўным антаганістам<ref>{{Imdb title|0852652|God of Thunder (Video Game 1993)}}</ref>. * У гульні Rune бог Локі глыбока пад зямлёй скаваны каменнай змяёй. Сюжэт гульні цесна звязаны з Богам Локі. * У гульні Apsulov End of Gods Локі з’яўляецца галоўным антаганістам. * У шматкарыстальніцкай гульні ў жанры MOBA Smite Локі выступае ў якасці аднаго з гульнявых персанажаў. * У JRPG Persona 5 Локі з’яўляецца персонай персанажа Гора Акэці. * У гульні Romance club (Клуб рамантыкі) Локі з’яўляецца адным з галоўных персанажаў гісторыі «Шлях Валькірыі» {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.krugosvet.ru/articles/114/1011448/1011448a1.htm Локі ў энцыклапедыі Кругасвет] * [http://runes.indeep.ru/mythology/loki.html Галіна Бядненка. Локі-трыксцер, пасярэднік, культурны герой, злыдзень і ахвяра]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160314191815/http://runes.indeep.ru/mythology/loki.html |date=14 сакавіка 2016 }} * [http://www.legendami.ru/bod/viking/viking8.htm Міфалогія вікінгаў — кальцо Андвары] == Літаратура == * Міфалагічны слоўнік — Гл. рэд. — {{М.}}: «Савецкая Энцыклапедыя», 1991 — ISBN 5-85270-032-0 * Р. К. Баландзін. Сто вялікіх багоў. — {{М.}}: Веча 2000, 2003 год Вадзім Рудзько. Бог. — Бельцы, 2009. * [http://socioprognoz-ru.1gb.ru/files/File/2014/Dmitriev_Monograph_001_324.pdf Сычоў А. А. міфалагічныя вытокі скандалу / / Дзмітрыеў А. В., Сычоў А. А. Скандал: соцыафіласофскія нарысы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201009025510/http://socioprognoz-ru.1gb.ru/files/File/2014/Dmitriev_Monograph_001_324.pdf |date=9 кастрычніка 2020 }} {{М.}}: Цспім, 2014. 323 C. С. 96-117. * [http://www.librus.ru/childrens-corner/scientifically-cognitive-literature/16375-mify-i-legendy-vikingi.html Жыль Рагаш. Вікінгі міфы і легенды. — Ашетт, Дыялог, 1995, ISBN 5-85980-050-9] {{Асы}} [[Катэгорыя:Багі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Ётуны]] [[Катэгорыя:Германа-скандынаўскія багі]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] smg8hvncyn0mz3puitvn31vf6iry7bc 5146462 5146461 2026-05-25T11:39:52Z Ueschar 151377 вікіфікацыя 5146462 wikitext text/x-wiki {{Міфалагічны персанаж}} '''Локі''' ({{Lang-non|Loki}}) — сын [[Ётуны|ётуна]] [[Фарбаўці]] і [[Лаўвея|Лаўвеі]], таксама згадваецца ў якасці бога хітрасці і падману (па некаторых версіях таксама агню) у [[Германа-скандынаўская міфалогія|германа-скандынаўскай міфалогіі]], паходзіць з роду [[Ётуны|ётунаў]], але [[асы]] дазволілі яму жыць з імі ў [[Асгард]]зе за яго незвычайны розум, хітрасць і мудрасць. Локі мае некалькі хэйці, уключаючы Хведрунг (Hveðrungr) («[[Прароцтва вёльвы]]», 55, «Пералік Інглінгаў», 32), Лопт (Loptr) і Ладур (Lóðurr). == Біяграфія == [[Сноры Стурлусан]] апісвае Локі прыгожым, невысокім чалавекам. Пабрацім [[Одзін]]а. Да таго, як волаты пачалі вайну з [[Асы|асамі]], Локі пражыў тры гады ў [[Ётунхейм|Ётунхэйм]]е у волаткі [[Ангрбода|Ангрбоды]]. За гэты час яна нарадзіла яму траіх дзяцей: дачку — напалову чырвоную, напалову сінюю [[Хэль (міфалогія)|Хэль]] (багіня царства мёртвых), гіганцкага змея [[Ёрмунганд]]а і жахлівага ваўка [[Фенрыр|Фэнрыр]]а. Таксама ў яго ёсць двое дзяцей ад [[Сігюн]]: Нары і Валі (у інш.варыянтах: Нары і Нарві, Валі і Царві). Акрамя таго, у «Песні пра Хюндле» гаворыцца, што Локі спарадзіў усіх ведзьмаў, з’еўшы напаўзгарэлае сэрца злой жанчыны і такім чынам зачаўшы іх («Песня пра Хюндле», 41). [[Файл:Louis_Huard_-_The_Punishment_of_Loki.jpg|справа|міні|320x320пкс|«Пакаранне Локі». Ілюстрацыя Луі Уара да The Heroes of Asgard (1900)]] [[Файл:AM_738_4to,_41r,_BW_Loki.jpeg|злева|міні|341x341пкс|Малюнак Локі са старонак старажытнаісландскага манускрыпта Edda Oblongata (1680)]] Рысы Локі характэрныя для трыксцераў: двудушнасць, выкрутлівасць, хітрасць, падступства. Сцвярджэнне, што паняцці аб «добрым» і «дрэнным» для яго проста адсутнічаюць, не зусім дакладна. У песні «Лаянка Локі» ён бязлітасна і не саромеючыся ў выразах выкрывае сем багінь і сем багоў, якія сабраліся на банкет у марскога волата Эгіра. Багоў ён абвінавачвае перш за ўсё ў баязлівасці, а багінь — у няцноце. На тым жа банкеце Локі прызнае ўласную віну ў гібелі бога [[Бальдр]]а. Пасля гэтага Локі паспрабаваў схавацца і ў абліччы ласося схаваўся ў вадаспадзе фіёрда Франангр. Разгневаныя асы злавілі і яго, і двух яго дзяцей, Валі і [[Нарві]]. Валі ператварылі ў ваўка, і ён разадраў брата на часткі. Кішкамі Нарві звязалі Локі і прыкавалі да скалы, да трох камянёў. Скадзі, помсцячы за свайго бацьку, павесіла над яго галавой змяю, яд якой бесперапынна капае на твар Локі. Але верная жонка бога-ётуна Сігюн трымае над ім чару, у якую і збіраецца яд. Калі чаша перапаўняецца, Сігюн ідзе апаражніць яе, а ў гэты час яд капае на твар Локі, і ён б’ецца ў пакутах. Менавіта гэта паводле падання з’яўляецца прычынай [[Землетрасенне|землятрусаў]]. З іншага боку, асы часта звярталіся да паслуг Локі ў тых выпадках, калі трэба было праявіць хітрасць. Локі валодаў здольнасцю змяняць свой выгляд. Так, ён у абліччы выдатнай кабылы зманіў каня па імі Свадыльфары ў ётуна-муляра, які будаваў Асгард, чым пазбавіў асаў ад неабходнасці аддаваць апошняму ў жонкі багіню [[Фрэя|Фрэю]]. Пры гэтым Локі зацяжарыў, пасля чаго выносіў і спарадзіў васьмінога жарабя Слейпніра, на якім пасля ездзіў [[Одзін]]. Дзякуючы Локі [[Асы]] атрымалі такія скарбы, як молат [[Тор (міфалогія)|Тора]] Мьёльнір, дзіду Одзіна Гунгнір, карабель Скідбладнір, кальцо Драупнір і вепрука Гулінбурсці. == Паходжанне == Некаторыя даследчыкі сцвярджаюць, што, будучы часткай трыяды дэміургаў (Одзін, Хенір і Лодур, або Локі), гэты бог першапачаткова быў народжаны ад пакалення багоў, якія існавалі яшчэ да Одзіна, і быў сынам волата Іміра, а яго братамі былі Кары (паветра) і Хлер (вада), сястрой — Ран, страшная багіня мора. Іншыя міфолагі, аднак, лічаць яго сынам волата Фарбаўці, якога асацыявалі з Бергельмірам, адзіным ацалелым пасля патопу, а таксама сынам Лаўвеі (ліставы востраў) або Наль (карабель). У гэтым выпадку адзінае, што звязвае Локі і Одзіна, — гэта клятва ў пабрацімстве, якую давалі адзін аднаму скандынавы. == Сям’я == Акрамя шлюбу з Сігюн, Локі ажаніўся з веліканкай [[Ангрбода|Ангрбодай]], якая жыве ў Жалезным лесе і якая нарадзіла яму трох пачвараў: [[Хэль (міфалогія)|Хэль]] — багіню смерці, змея [[Мідгард|Мідгарда]] [[Ёрмунганд]]а і ваўка Фэнрыра. Сігюн нарадзіла яму двух сыноў, Нарві (Нары) і Валі, прычым апошні быў названы ў гонар бога, які адпомсціў за [[Бальдр]]а. Сігюн заўсёды захоўвала вернасць свайму мужу і не здрадзіла яму нават пасля таго, як яго канчаткова выгналі з Асгарда і зрынулі ў нетры зямлі. Конь Слейпнір таксама з’яўляецца сынам Локі, якога той спарадзіў у вобразе кабылы ад каня Свадыльфары. Таксама Локі памылкова прыпісваюць шлюб з Глут (ззянне), якая была замужам за Логі і нарадзіла таму дзвюх дачок — Эйзу (вуголле) і Энміру (попел). == Этымалогія == Пытанне аб этымалогіі не вырашаны. Самай распаўсюджанай з’яўляецца версія паходжання ад [[Старажытнаісландская мова|старажытнаісландскага]] ''lúka'' — «''зачыняць, замыкаць; заканчваць»'' (магчымае ўказанне на ролю Локі ў [[Рагнарок]]е, як хтанічнага бажаства). Часам імя Локі збліжаюць з [[Балтыйскія мовы|балтыйскім]] абазначэнне [[Мядзведзевыя|мядзведзя]]: {{Lang-lt|Lokys}} і грэцкім пазначэннем [[Воўк|ваўка]] {{Lang-el|Λύκος}}. Таксама існуе версія аб паходжанні імя Локі ад слова «Логі» — «Агонь», што і з’яўляецца асновай версіі пра тое, што Локі — бог агню<ref>{{Кніга|год=1968|выдавецтва=Наука|загаловак=«Эдда» и ранние формы эпоса|аўтар=Е. М. Мелетинский|спасылка=https://books.google.com.ua/books?id=bRsrAAAAMAAJ&q=тарые+мифологи+(Я.+Гримм,+а+затем+Н.+М.+Петерсен,+Т.+Визен,+В.+Рюдберг,+П.+Харманн,+Г.+Вильке,+Э.+Майер)+видели+в+Локи+бога+огня,+небесного+или+вулканического,+аналога+индийского+Агни+(исходя+из+этимологических+соображений,+поскольку+logi+означало+–+огонь,+как+уже+отмечалось,+и+из+роли+Локи+как+спутника+громовника).&dq=тарые+мифологи+(Я.+Гримм,+а+затем+Н.+М.+Петерсен,+Т.+Визен,+В.+Рюдберг,+П.+Харманн,+Г.+Вильке,+Э.+Майер)+видели+в+Локи+бога+огня,+небесного+или+вулканического,+аналога+индийского+Агни+(исходя+из+этимологических+соображений,+поскольку+logi+означало+–+огонь,+как+уже+отмечалось,+и+из+роли+Локи+как+спутника+громовника).&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiNk5S80szaAhWkB5oKHQmSA3IQ6AEIKDAA}}</ref>. [[Жорж Дзюмезіль]], параўноўваючы Локі з героем нартскага эпасу Сырдонам і знаходзячы паміж імі тыпалагічную агульнасць, прыводзіць агляд тлумачэння вобраза скандынаўскага бога:{{Пачатак цытаты}} …Локі — гэта агонь, казалі першыя прыхільнікі натуралістычнага тлумачэння. Локі — вада або вецер, папраўлялі іншыя. Паслядоўнікі Манхардта прыбралі яго ў уніформу «духаў расліннасці». У ім бачылі бога з чорнымі і хтанічнымі рысамі… Адны фалькларысты палічылі магчымым вітаць ў яго асобе свайго роду ўдачлівага старшыну ў войску геніяў, троляў і эльфаў, якія заўсёды кішаць на скандынаўскім гарызонце. Іншыя прызналі ў ім адначасова і «культурнага героя» з міфалагічных апавяданняў некаторых полуцывілізаваных народаў, і ашуканца, які часам яго замяшчае. {{Канец цытаты}}  == Локі ў сучаснай культуры == === Музыка і тэатр === * Локі — персанаж оперы [[Вільгельм Рыхард Вагнер|Рыхарда Вагнера]] «Золата Рэйна» (1869, пад імем «Логе»). * Локі — герой песні «Loki, God Of Fire» з альбома ''Gods of War'' групы Manowar. * Локі — герой песні «Deceiver of the gods» з аднайменнага альбома шведскай вікінг-метал-гурта [[Amon Amarth]]. * У рэпертуары гурта Týr ёсць скарочаная версія скальдскай балады «Lokka Tattur» («Казка Локі»). * Локі прысвечана песня Loki гурта Saltatio Mortis. * Локі прысвечана песня Loki гурта Skálmöld. * Локі прысвечана песня Loki гурта Gealdyr. === Літаратура === * Пад уплывам [[Вільгельм Рыхард Вагнер|Вагнера]] напісаны раман нямецкага пісьменніка і антрапасофа Людвіга Якабоўскага «Локі» (Loki. Roman eines Gottes, 1899), своеасаблівая «прота-фэнтэзі», заснаваная на скандынаўскай міфалогіі. * Верш [[Іван Аляксеевіч Бунін|І. А. Буніна]] «Бальдэр» прысвечаны міфу [[Германа-скандынаўская міфалогія|германа-скандынаўскай міфалогіі]], цэнтральным персанажам якога выступае Локі. * Верш [[Валерый Якаўлевіч Брусаў|В. Я. Брусава]] «Бальдер Локі» быў адрасаваны Андрэю Беламу. * Локі з’яўляецца ў сучасных [[фэнтэзі]], як уласнай персонай «(A. D. 999» Жадрыен Бэл, 1999, «Мой Рагнарок» Макса Фрая, «Дыпламаваны чарадзей» Лаёна Спрэга дэ Кампа і Флетчара Прэта, а таксама ў кнізе Ларса-Хенрыка Ольсена «Эрык, сын чалавека»), так і ў рэінкарнацыях («[[Амерыканскія багі (раман)|Амерыканскія багі]]» [[Ніл Гейман|Ніла Геймана]] і яго ж комікс «Пясочны чалавек»; «Маска Локі», «Каханне — адно ўяўленне» Роджэра Жэлязны). * Локі як скандынаўскі бог з’яўляецца ў кнігах «Мая жонка — ведзьма» Андрэя Беляніна і «Непераможны Олаф» А. Льгова. * У кнігах Джааны Харыс «Руны» ({{Lang-en|Runemarks}}), «Runelight» і «Евангелле ад Локі» (англ.: Gospel of Loki) Локі — бог падману. * У тэтралогіі [[Гары Гарысан]]а («Молат і Крыж», «Крыж і Кароль», «Кароль і Імператар», «Імператар і Молат») Локі — адзін з багоў Асгарда, пракляты Одзінам, але вызвалены дзякуючы чалавеку. * У серыі кніг Рыка Рыярдана «Магнус Чэйз і багі Асгарда» з’яўляецца ў снах Магнуса і спрабуе пачаць [[Рагнарок]]. * У кнізе Дыяны Уін Джонс «Агонь і заклён, ці восем дзён з Люкам», Локі — адзін з цэнтральных персанажаў. === Кінематограф і анімацыйныя фільмы === * У галівудскім фільме «[[Маска (фільм, 1994)|Маска]]» з [[Джым Керы|Джымам Кэры]] маска бога Локі-галоўны завуаляваны антаганіст<ref>https://www.spoilertime.ru/index.php/films/562-maska</ref>. У фільме «Сын Маскі» Локі (у ролі Локі — Алан Камінг) — адзін з галоўных герояў і адмоўны персанаж. [[Файл:Tom_Hiddleston_by_Gage_Skidmore.jpg|міні|300x300пкс|Том Хідлстан ў касцюме Локі з фільма «Помснікі», [[San Diego Comic-Con International|Comic Con]]-2013]] * У коміксах па сусвету Marvel існуе персанаж Локі, заснаваны на міфалагічным, але не ідэнтычны яму (так, па коміксах ён брат Тора, а не Одзіна, і мае чорныя, а не рудыя валасы). Звычайна яму адводзіцца роля злыдня або неадназначнага антыгероя. У экранізацыях коміксаў яго ролю выканаў Тым Хідлстан. * Локі з’яўляецца адным з галоўных персанажаў анімэ «Matantei Loki Ragnarok». * Локі, як скандынаўскі бог, гуляе галоўную ролю ў анімэ «Забавы Багоў». * Таксама Локі з’яўляецца ў фільме «Мара і носьбіт агню»(у ролі Локі — Крыстаф Марыя Хэрбст). * У фільме «Догма» роля Локі-анёла, выгнанага на зямлю, выконвае [[Мэт Дэйман]]. * У серыяле «[[Звышнатуральнае]]» архангел Гаўрыіл, збегшы з нябёсаў, прыкідваўся Богам Локі. У позніх сезонах фігуруе непасрэдна сам бог Локі, у выкананні зноў жа Рычарда Спейта. * У анімэ «Боская брама» Локі з’яўляецца адным з ключавых персанажаў. * У серыяле «Рагнарок» брат галоўнага героя Магне/[[Тор (міфалогія)|Тора]] — Лаўрыц — па нараджэнні з’яўляецца напалову ётуном, і атаясамлівае сябе з Локі. === Кампутарныя гульні === * У 2D-гульні God of Thunder 1993 года Локі з’яўляецца галоўным антаганістам<ref>{{Imdb title|0852652|God of Thunder (Video Game 1993)}}</ref>. * У гульні Rune бог Локі глыбока пад зямлёй скаваны каменнай змяёй. Сюжэт гульні цесна звязаны з Богам Локі. * У гульні Apsulov End of Gods Локі з’яўляецца галоўным антаганістам. * У шматкарыстальніцкай гульні ў жанры MOBA Smite Локі выступае ў якасці аднаго з гульнявых персанажаў. * У JRPG Persona 5 Локі з’яўляецца персонай персанажа Гора Акэці. * У гульні Romance club (Клуб рамантыкі) Локі з’яўляецца адным з галоўных персанажаў гісторыі «Шлях Валькірыі» {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.krugosvet.ru/articles/114/1011448/1011448a1.htm Локі ў энцыклапедыі Кругасвет] * [http://runes.indeep.ru/mythology/loki.html Галіна Бядненка. Локі-трыксцер, пасярэднік, культурны герой, злыдзень і ахвяра]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160314191815/http://runes.indeep.ru/mythology/loki.html |date=14 сакавіка 2016 }} * [http://www.legendami.ru/bod/viking/viking8.htm Міфалогія вікінгаў — кальцо Андвары] == Літаратура == * Міфалагічны слоўнік — Гл. рэд. — {{М.}}: «Савецкая Энцыклапедыя», 1991 — ISBN 5-85270-032-0 * Р. К. Баландзін. Сто вялікіх багоў. — {{М.}}: Веча 2000, 2003 год Вадзім Рудзько. Бог. — Бельцы, 2009. * [http://socioprognoz-ru.1gb.ru/files/File/2014/Dmitriev_Monograph_001_324.pdf Сычоў А. А. міфалагічныя вытокі скандалу / / Дзмітрыеў А. В., Сычоў А. А. Скандал: соцыафіласофскія нарысы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201009025510/http://socioprognoz-ru.1gb.ru/files/File/2014/Dmitriev_Monograph_001_324.pdf |date=9 кастрычніка 2020 }} {{М.}}: Цспім, 2014. 323 C. С. 96-117. * [http://www.librus.ru/childrens-corner/scientifically-cognitive-literature/16375-mify-i-legendy-vikingi.html Жыль Рагаш. Вікінгі міфы і легенды. — Ашетт, Дыялог, 1995, ISBN 5-85980-050-9] {{Асы}} [[Катэгорыя:Багі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Ётуны]] [[Катэгорыя:Германа-скандынаўскія багі]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 8h17u2nt9ybkkwzbxcftai3l8x07wle 0 683357 5146426 5142524 2026-05-25T10:59:03Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5146426 wikitext text/x-wiki {{Міфалагічны персанаж}} [[Файл:Tyr_and_Fenrir-John_Bauer.jpg|міні|Фэнрыр адгрызае руку Цюру]] '''Фэнрыр''' ({{lang-on|Fenrir, Fenrisúlfr, Hróðvitnir}}) — у [[Германа-скандынаўская міфалогія|германа-скандынаўскай міфалогіі]] велізарны воўк, дзіця [[Локі]] і [[Ётуны|волаткі]] [[Ангрбода|Ангрбоды]]<ref>{{кніга|загаловак=Большой энциклопедический словарь|адказны=Под ред. А. М. Прохорова|месца=СПб.|выдавецтва=Норинт|год=1998|старонак=1456|isbn=5-85270-160-2, ISBN 5-7711-0004-8|тыраж=15000}}</ref>. Вораг багоў Фэнрыр (Жудасны воўк) быў другім з дзяцей Локі. Першапачаткова багі палічылі яго недастаткова небяспечным і дазволілі жыць у [[Асгард]]зе. Воўк вырас сярод [[Асы|асаў]] і стаў настолькі вялікі і жудасны, што карміць яго адважваўся толькі [[Цюр]], бог вайсковай адвагі. Каб засцерагчы сябе, асы вырашылі скаваць Фэнрыра ланцугом, але магутны воўк лёгка рваў самыя моцныя ланцугі (Ледзінг і Дромі). Нарэшце асам хітрасцю ўсё ж удалося скаваць Фэнрыра чароўным ланцугом Глейпнір, якую [[Гном|двэргі]] зрабілі з шуму каціных крокаў, жаночай барады, каранёў гор, мядзведжых жыл (у старажытнасці сухажыллям прыпісвалі ўласцівасці нерваў), рыбінага дыхання і птушынай сліны. Усяго гэтага больш няма ў свеце. Глейпнір была тонкая і мяккая, як шоўк. Але, каб воўк дазволіў надзець на сябе гэты ланцуг, Цюру прыйшлося ўкласці руку яму ў пашчу ў знак адсутнасці злых намераў. Калі Фэнрыр не змог вызваліцца, ён адкусіў руку Цюра. Асы прыкавалі Фэнрыра да скалы глыбока пад зямлёй і ўваткнулі [[меч]] паміж яго сківіцамі. {{Пачатак цытаты}}«Тады асы засунулі яму ў пашчу меч: тронкі ўперліся ў ніжнюю сківіцу, а вастрыё — у паднябенне. Гэта не дае Воўку сашчапіць пашчу. Ён вусцішна вые, і цячэ з ягонай пашчы сліна ракою, што завецца Ван. І будзе ляжаць там Воўк да Рагнароку». {{Канец цытаты}} У дзень [[Рагнарок]]а, згодна з «[[Прароцтва Вёльвы|Прароцтвам Вёльвы»]], Фэнрыр разарве свае кайданы (паводле «[[Старэйшая Эда|Старэйшай Эды]]»). У фінале бітвы Фэнрыр заб’е [[Одзін]]а, а за свайго бацьку адпомсціць Відар — старажытнаскандынаўскі бог помсты і бязмоўя, сын Одзіна і волаткі Грыд. Нягледзячы на гэта прароцтва, асы не забілі Фэнрыра, таму што «так шанавалі багі сваё свяцілішча і свой прытулак, што не хацелі апаганьваць іх крывёю ваўка». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * [https://akademkniga-books.by/catalog/osnovnoy_razdel_tovarov/eda-pesni-pra-bago/ Эда. Песні пра багоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221022211040/https://akademkniga-books.by/catalog/osnovnoy_razdel_tovarov/eda-pesni-pra-bago/ |date=22 кастрычніка 2022 }} / уклад., пер. са старажытнаісл., камент. Яўгена Папакуля. — Мінск : Галіяфы, 2021. * [https://tn.by/product/eda-piesni-pra-hierojau/ Эда. Песні пра герояў]{{Недаступная спасылка}} / уклад., пер. са старажытнаісл., камент. Яўгена Папакуля. — Мінск : Тэхналогія, 2022. * [https://akademkniga-books.by/catalog/osnovnoy_razdel_tovarov/eda-snory-sturlusana/ Эда Сноры Стурлусана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211003140845/http://halijafy.by/krama/eda-snory-sturlusana/ |date=3 кастрычніка 2021 }} / уклад., пер. са старажытнаісл., камент. Яўгена Папакуля. — Мінск : Галіяфы, 2021. * [https://akademkniga-books.by/catalog/osnovnoy_razdel_tovarov/shchelkunchik_i_myshinyy_korol-0-42210300_1703822640/ Эда. Забытыя песні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250324190203/https://akademkniga-books.by/catalog/osnovnoy_razdel_tovarov/shchelkunchik_i_myshinyy_korol-0-42210300_1703822640/ |date=24 сакавіка 2025 }} / уклад., пер. са старажытнаісл., камент. Яўгена Папакуля. — Мінск : Тэхналогія, 2023. {{ВС}} [[Катэгорыя:Германа-скандынаўская міфалогія]] [[Катэгорыя:Артыкулы са сцвярджэннямі без крыніц больш 14 дзён]] 1owz0bxf6wtcj9gnwacm9v1zmhm89z8 0 683446 5146150 4405968 2026-05-24T18:02:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146150 wikitext text/x-wiki {{шляхціч}} {{цёзкі|Адам Скірмунт}} '''Адам Скірмунт''' (каля 1790 — [[9 лістапада]] [[1842]]) — дзяржаўны дзеяч. == Біяграфія == Паходзіў са шляхецкага [[Скірмунты|роду Скірмунтаў]]. Нарадзіўся ў сям’і [[Тамаш Скірмунт|Тамаша Скірмунта]], харунжага пінскага. У 1793 г. у маёнтку Сяляцічы на Піншчыне быў хрышчаны святаром Фамой Рабановічам ва [[Уніяцтва|ўніяцтва]]. А ў 1799 г. манахам [[Францысканцы|францысканцам]] Пятром Твароўскім у пінскім касцёле хрышчаны ў [[каталіцтва]]<ref>{{крыніцы/Раман Скірмунт (1868–1939): жыццяпіс грамадзяніна Краю|с=50}}</ref>. Меў брата [[Аляксандр Тамашавіч Скірмунт|Аляксандра]], маршалка павятовай шляхты. [[Файл:Вяляцічы. Царква Раства Багародзіцы.jpg|міні|злева|Царква Раства Багародзіцы ў Вяляцічах]] Выпускнік [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], «кандыдат філасофіі» (1811). [[Маршалак шляхты Пінскага павета]] ў 1814—1817 і 1835—1838 гадах. У 1820 г. з братам Аляксандрам падзяліў бацькаўскі маёнтак у [[Плотніца (аграгарадок)|Плотніцы]], уладальнік маёнткаў [[Вяляцічы (Пінскі раён)|Вяляцічы]] і інш. Заснавальнік [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Вяляцічы)|Свята-Раства-Багародзіцкай царквы]] ў [[Вяляцічы (Пінскі раён)|Вяляцічах]]. == Сям’я == У шлюбе з Ганнай з [[Орды|Ордаў]]<ref name="znadniemna"/> (пам. 12.05.1891<ref name="znadniemna"/>) меў дзяцей: * Баляслаў (10.09.1818 — 27.02.1857)<ref name="znadniemna"/>, пінскі павятовы маршалак, уладальнік часткі маёнтка ў Плотніцы і Вяляцічах; ж. — Караліна Аляксандраўна Скірмунт (1824—1916). Пахаваны на [[Старыя могілкі (Пінск)|старых могілках]] у Пінску<ref name="znadniemna">{{Cite web |url=http://znadniemna.pl/51481/zabytkowe-cmentarze-w-pinsku-zdjecia-nagrobkow-i-lista-pochowanych/ |title=Zabytkowe cmentarze w Pińsku — zdjęcia nagrobków i lista pochowanych |access-date=24 ліпеня 2021 |archive-date=23 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210923003103/http://znadniemna.pl/51481/zabytkowe-cmentarze-w-pinsku-zdjecia-nagrobkow-i-lista-pochowanych/ |url-status=dead }}</ref>. * Генрых (нар. 1819 — 07.02.1893<ref name="znadniemna"/>), уладальнік часткі маёнтка ў Плотніцы і Вяляцічах. У шлюбе з Вандай са Стравінскіх (каля 1830—1904), дачкой [[Адам Стравінскі|Адама Стравінскага]], суддзі Слонімскага павета<ref>[https://strawinski-family.blogspot.com/2012/?m=0 O rodzinie Strawińskich, Niewierasów i Gejnów wg Małgorzaty]</ref>. 31 студзеня 1844 года Ганна пабралася другім шлюбам з [[Юзаф Кужанецкі|Юзафам Кужанецкім]]. Пахаваная на [[Старыя могілкі (Пінск)|старых могілках]] у [[Пінск]]у<ref name="znadniemna"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Раман Скірмунт (1868–1939): жыццяпіс грамадзяніна Краю}} {{Продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Скірмунт Адам Тамашавіч}} fhgiwgrkc80lsq5pljfgy3bz85ktrdy 0 683785 5146425 3888705 2026-05-25T10:57:48Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5146425 wikitext text/x-wiki {{Міфалагічны персанаж}}  [[Файл:Loki,_by_Mårten_Eskil_Winge_1890.jpg|справа|міні| «Локі і Сігюн» (1863), Мортэн Эскіль Вінге.]] '''Сігюн''' (з [[Старажытнаскандынаўская мова|старажытнаскандынаўскай мовы]] «дзяўчына-пераможца»<ref name="ORCHARD146">Orchard (1997:146).</ref>) — [[бажаство]] з [[Германа-скандынаўская міфалогія|скандынаўскай міфалогіі]]. Яна засведчана ў [[Старэйшая Эда|старэйшай Эдзе]], складзенай у XIII стагоддзі з больш ранніх традыцыйных крыніц, і [[Малодшая Эда|малодшай Эдзе]], напісанай [[Сноры Стурлусан]]ам у XIII стагоддзі. У старэйшай Эдзе мала інфармацыі пра Сігюн, акрамя яе ролі ў аказанні дапамогі яе мужу [[Локі]] падчас яго палону. У малодшай Эдзе таксама дапамагае Локі ў час, калі ён знаходзіцца ў няволі, яна выступае ў розных кенінгах, і яе статус багіні згадваецца двойчы. Сігюн магла з’явіцца на крыжы Гасфорта і была прадметам вялікай колькасці тэорый і культурных спасылак. == Сведчанні == [[Файл:Loki_and_Sigyn_by_Gebhardt.jpg|справа|міні| «Локі і Сігюн» (1892) Карла Франца Эдуарда фон Гебхардта.]] Сігюн засведчана ў наступных працах: === ''Старэйшая Эда'' === У страфе 35 старэйшай Эды паэмы «Прароцтве Вёльвы», Вёльва кажа [[Одзін]]у, што сярод шмат іншых рэчаў, яна бачыць Сігюн, якая сядзіць вельмі няшчасна з яе звязаным мужам, [[Локі]], пад «гаі [[Геатэрмальная крыніца|гарачых крыніц]]».<ref name="LARRINGTON8">Larrington (1998:8).</ref> У другім (і апошнім) раздзеле Сігюн згадваецца ў завяршальным празаічным раздзеле паэмы «Лакасена». Асы кішкамі [[Нарві]] звязалі Локі і прыкавалі да скалы, да трох камянёў. Скадзі, помсцячы за свайго бацьку, павесіла над яго галавой змяю, яд якой бесперапынна капае на твар Локі. Сігюн трымае над ім чару, у якую і збіраецца яд. Калі чаша перапаўняецца, Сігюн ідзе апаражніць яе, а ў гэты час яд капае на твар Локі, і ён б’ецца ў пакутах. Менавіта гэта паводле падання з’яўляецца прычынай [[Землетрасенне|землятрусаў]].<ref name="LARRINGTON95-96">Larrington (1998:95-96).</ref> === ''Малодшая Эда'' === [[Файл:Loki_Bound_by_Collingwood.jpg|міні| «Звязаны Локі (матыў з крыжа Гасфорта)» (1908) У. Г. Колінгвуд.]] Сігюн з’яўляецца ў кнігах «Бачанне Гюльві» і «Мовы паэзіі» ў Эдзе''.'' У «Бачанні Гюльві»'','' Сігюн з’яўляецца ў частцы 31. Там яе прадстаўляюць жонкай Локі, і што ў іх нарадзіўся сын па імі «Нары альбо Нарві».<ref name="BYOCK39">Byock (2006:31).</ref> Сігюн зноў згадваецца ў «Бачанні Гюльві» у частцы 50, дзе падзеі апісваюцца інакш, чым у «Сварцы Локі». Тут багі захапілі Локі і двух яго сыноў, [[Валі (сын Локі)|Валі]], якога апісвалі як сына толькі Локі, і «Нары альбо Нарві», раней апісвалі сына Сігюн і Локі.<ref name="BYOCK70">Byock (2006:70).</ref> Балі пераўтварылі Валі ў ваўка і рзадралі брата Нарві. Затым кішкі Нарві выкарыстоўвалі для прывязкі Локі да трох камянёў, пасля чаго кішкі ператварыліся ў жалеза, і Скадзі размясціла змяю над Локі. Сігюн лягла побач з ім, і працягвала міску, каб злавіць яд, які капае. Аднак, калі міска запаўнялася, яна сыходзіла, каб выліць яд. У выніку зноў апісваюць, што Локі так моцна дрыжаў, што ўся планета пачынала дрыжыць, і гэты працэс пастаянна паўтараўся, пакуль ён не вызваліўся, распачаўшы [[Рагнарок]].<ref name="BYOCK70" /> Сігюн прадстаўлена як багіня, [[Асы|ас]], у малодшай Эдзе кніга «Мова паэзіі», дзе багі ладзяць грандыёзнае свята для сустрэчы Эгіра, <ref name="FAULKES59">Faulkes (1995:59).</ref> і ў кенінгах для Локі: «муж Сігюн», <ref name="FAULKES76">Faulkes (1995:76).</ref> «груз [Локі] у магічных кайданах на руках [Сігюн]»<ref name="FAULKES83">Faulkes (1995:83).</ref> і ва ўрыўку, прыведзеным з «Хаустлёнга» IX стагоддзя, «цяжар рук Сігюн».<ref name="FAULKES87">Faulkes (1995:87)</ref> Канчатковае згадка пра Сігюн у «Мове паэзіі» знаходзіцца ў спісе асаў у далучанай туле, частка 75.<ref name="FAULKES157">Faulkes (1995:157).</ref> == Археалагічныя звесткі == [[Файл:Gosforth_Cross_Loki_and_Sigyn.jpg|міні| Ніжняя частка заходняга боку крыжа Гасфорта.]] Крыж Гасфорта ў сярэдзіне XI стагоддзя, размешчаны ў [[Камбрыя|Камбрыі]], [[Англія]], быў апісаны як выява розных фігур з скандынаўскай міфалогіі. У ніжняй частцы заходняга боку крыжа адлюстравана доўгавалосая жанчына, якая стаіць на каленях і трымае прадмет над іншай знісіленай, звязанай фігурай. Зверху і злева ад іх змяіны вузел. Выява тлумачыцца як Сігюн супакойвае звязанага Локі.<ref name="ORCHARD13">Orchard (1997:13).</ref> == Тэорыі == Хоць імя Сігюн сустракаецца як асабістае імя жанчыны ў старажытнаскандынаўскіх крыніцах (старажытнаскандынаўскае слова ''sigr'' азначае «перамога», а ''vina'' азначае «сяброўка»), і, хоць у ацалелых крыніцах яна ў значнай ступені абмежаваная адной роляй, яна з’яўляецца ў скальдычнай паэме IX стагоддзя «Хаустлёнг» паганскіх часоў, напісаная скальдам Т’ёдольфам з Хвініра. Дзякуючы гэтай ранняй сувязі з Локі, Сігюн была тэарэтызавана як бог, які ўзыходзіць да больш старажытнай формы германскага паганства.<ref name="SIMEK284">Simek (2007:284).</ref> == Сучасны ўплыў == Сцэна Сігюн з Локі была намалявана на шэрагу карцін, у тым ліку «Локі і Сігюн» (1850) Нільс Бломер, «Локі і Сігюн» (1863) Мортэн Эскіль Вінге, «Локі і Сігюн» (1879) Оскар Вергеланд, і ілюстрацыя «Локі і Сігін; Хель з сабакам Гарм» (1883) К. Эрэнберга.<ref name="SIMEK284">Simek (2007:284).</ref> У наш час у гонар Сігюн былі названы розныя аб’екты і месцы, у тым ліку нарвежская салома азімай пшаніцы гатункаў Сігюн I і Сігюн II,<ref name="WHEAT">Belderok (2000:95).</ref> аднайменны перасанаж [[Marvel Comics]] (1978) <ref>{{Cite web|url=http://www.marveldirectory.com/individuals/s/sigyn.htm|title=Sigyn|work=Marvel Directory|publisher=Marvel Character, Inc.}}</ref>, шведскае судна MS Sigyn, якое транспартуе адпрацаванае ядзернае паліва з намёкам на Сігін, якая трымае пад ядам міску, каб той не трапляў на Локі <ref>{{Cite web|url=http://www.sr.se/cgi-bin/uppland/program/artikel.asp?ProgramID=3199&Artikel=2129516|title=Båten som fraktarkärnbränslet|publisher=Sveriges Radio}}</ref> і антарктычны ледавік Сігюн.<ref>{{Cite web|url=http://geonames.usgs.gov/pls/gnispublic/f?p=108:3:7765058062182435821::NO::P3_ANTAR_ID:13823|title=Sigyn Glacier|work=Geographic Names Information System|publisher=U.S. Geological Survey}}</ref> {{Зноскі}} == Літаратура == {{commons category|Sigyn}} {{refbegin}} * Belderok, Bob. Mesdag, J. Mesdag, Hans. Donner, Dingena A. (2000). ''[https://books.google.com/books?id=AEnG899w7-QC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false Bread Making Quality of Wheat: A Century of Breeding in Europe]''. Springer. {{ISBN|0-7923-6383-3}} * Byock, Jesse (Trans.) (2006). ''The Prose Edda''. [[Penguin Classics]]. {{ISBN|0-14-044755-5}} * Faulkes, Anthony (Trans.) (1995). ''Edda''. [[Everyman's Library|Everyman]]. {{ISBN|0-460-87616-3}} * Larrington, Carolyne (Trans.) (1999). ''The Poetic Edda''. [[Oxford World's Classics]]. {{ISBN|0-19-283946-2}} * Orchard, Andy (1997). ''Dictionary of Norse Myth and Legend''. [[Orion Publishing Group|Cassell]]. {{ISBN|0-304-34520-2}} * Simek, Rudolf (2007) translated by Angela Hall. ''Dictionary of Northern Mythology''. [[Boydell & Brewer|D.S. Brewer]]. {{ISBN|0-85991-513-1}} {{refend}}  {{Асы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Германа-скандынаўскія багі]] [[Катэгорыя:Багі паводле алфавіта]] 8tpt98ylkf77t0ubyphpy3y9quj85xc 0 689128 5146264 4854888 2026-05-25T02:24:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146264 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Акіра Ёсіна''' ({{lang-ja|吉野 彰}}; {{ВД-Прэамбула}}) — японскі [[хімік]], супрацоўнік карпарацыі Asahi Kasei і прафесар [[Універсітэт Мейдзё|універсітэта Мейдзё]] ў [[Нагоя|Нагоі]]. Стварыў першую бяспечную, жыццяздольную літый-іонную батарэю<ref name="NYT-20191009" />, якая стала шырока выкарыстоўвацца ў [[Мабільны тэлефон|мабільных тэлефонах]] і [[ноўтбук]]ах. Ёсіна быў узнагароджаны [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміяй па хіміі]] ў 2019 годзе разам з [[Стэнлі Уітынгем]]ам і [[Джон Гудэнаф|Джонам Гудэнафам]]. == Ранняе жыццё і адукацыя == Нарадзіўся ў Суйце, Японія, 30 студзеня 1948 года. Скончыў сярэднюю школу Кітана ў горадзе [[Осака]] ў 1966 годзе. Атрымаў ступень бакалаўра ў 1970 годзе і ступень магістра ў 1972 годзе, адначасова быў як [[Інжынерная справа|інжынерам]] Кіёцкага ўніверсітэта, так і меў ступень доктара інжынерыі ўніверсітэта Осакі ў 2005 годзе<ref>[http://www.asahi-kasei.co.jp/asahi/en/r_and_d/interview/yoshino/pdf/lithium-ion_battery.pdf Profile of Akira Yoshino and Overview of His Invention of the Lithium-ion Battery]</ref>. У гады каледжа Ёсіна наведваў курс, які выкладаў [[Кэн’іці Фукуі]], першы азіят, які стаў [[Спіс лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі па хіміі|лаўрэатам Нобелеўскай прэміі па хіміі]]<ref name="中日20180930">{{Cite web|author=芦原千晶|date=30 September 2018|url=https://www.chunichi.co.jp/article/feature/koukousei/list/CK2018093002000011.html|title=＜あの頃＞ リチウムイオン電池開発の研究者・吉野彰さん|work=[[中日新聞]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191009143825/https://www.chunichi.co.jp/article/feature/koukousei/list/CK2018093002000011.html|archive-date=9 October 2019|accessdate=7 кастрычніка 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191009143825/https://www.chunichi.co.jp/article/feature/koukousei/list/CK2018093002000011.html|archivedate=9 кастрычніка 2019|url-status=dead}}</ref>. == Кар’ера == Усю сваю неакадэмічную кар’еру правёў у карпарацыі Asahi Kasei<ref name="profile1">{{Cite web|title=Profile of Dr. Akira Yoshino|url=https://www.asahi-kasei.co.jp/asahi/en/news/2019/pdf/e191009.pdf}}</ref>. Адразу пасля заканчэння магістратуры ў 1972 годзе пачаў працаваць у Asahi Kasei<ref name="profile22"/>. Пачаў працаваць у лабараторыі Кавасакі ў 1982 годзе, а ў 1992 годзе атрымаў званне менеджара па распрацоўцы прадуктаў для іонных батарэй<ref name="profile2" />. У 1994 годзе ён стаў менеджарам тэхнічнага развіцця вытворцы LIB A&T Battery Corp.<ref name="profile2" />, сумеснай кампаніі Asahi Kasei і Toshiba. Asahi Kasei зрабіў яго стыпендыятам у 2003 годзе, а ў 2005 годзе — генеральным дырэктарам уласнай лабараторыі<ref name="profile2" />. З 2017 года з’яўляецца прафесарам універсітэта Мейдзё, і яго статус у Asahi Kasei змяніўся на ганаровага стыпендыята<ref name="profile2" />. == Даследаванні == [[Файл:Akira_Yoshino_cropped_1_Akira_Yoshino_201910.jpg|злева|міні| Акіра Ёсіна]] У 1981 годзе Ёсіна пачаў даследаванні акумулятарных батарэй з выкарыстаннем поліацэтылену<ref>{{Cite news|title=A conversation with a lithium-ion battery pioneer|url=https://www.greenbiz.com/article/conversation-lithium-ion-battery-pioneer}}</ref>. Поліацэтылен — электраправодны [[Палімеры|палімер,]] адкрыты [[Хідэкі Сіракава]]й, які пазней (у 2000 годзе) будзе ўдастоены [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] за сваё адкрыццё<ref name="profile22"/>. У 1983 годзе Ёсіна выпусціў прататып акумулятарнай батарэі з выкарыстаннем аксіду літыя-кобальту (LiCoO{{Sub|2}}) (адкрыты ў 1979 годзе) у якасці [[катод]]а і поліацэтылена ў якасці [[анод]]а. Гэты прататып, у якім сам матэрыял анода не ўтрымлівае [[Літый|літыя]], а іоны літыя мігруюць з LiCoO{{Sub|2}} у анод падчас зарадкі, быў прамым папярэднікам сучаснай літый-іоннай батарэі (LIB)<ref name="profile2" />. Поліацэтылен меў нізкую рэальную [[шчыльнасць]], што азначала вялікую ёмістасць, патрэбны вялікі аб’ём батарэі, а таксама праблемы з нестабільнасцю, таму Ёсіна перайшоў на вугляродзісты матэрыял у якасці анода і ў 1985 годзе сканструяваў першы прататып LIB і атрымаў асноўны патэнт.<ref name="profile22">{{Cite web|title=Profile of Akira Yoshino, Dr.Eng., and Overview of His Invention of the Lithium-ion Battery|url=https://www.asahi-kasei.co.jp/asahi/en/r_and_d/interview/yoshino/pdf/lithium-ion_battery.pdf}}</ref><ref name="Basic3">{{Cite web|url=http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO1&Sect2=HITOFF&d=PALL&p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsrchnum.htm&r=1&f=G&l=50&s1=4%2C668%2C595.PN.&OS=PN%2F4%2C668%2C595&RS=PN%2F4%2C668%2C595|title=JP 2642206|accessdate=7 кастрычніка 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200322130319/http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO1&Sect2=HITOFF&d=PALL&p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsrchnum.htm&r=1&f=G&l=50&s1=4%2C668%2C595.PN.&OS=PN%2F4%2C668%2C595&RS=PN%2F4%2C668%2C595|archivedate=22 сакавіка 2020|url-status=dead}}, by USPTO PATENT FULL-TEXT AND IMAGE DATABASE</ref> Так з’явіўся цяперашні літый-іонны акумулятар<ref name="profile22"/>. LIB у гэтай канфігурацыі была камерцыялізавана [[Sony]] ў 1991 годзе і A&T Battery ў 1992<ref>{{Cite web|author=Masaki Yoshio|title=Introduction: Development of Lithium-Ion Batteries|url=https://link.springer.com/content/pdf/bfm%3A978-0-387-34445-4%2F1.pdf|date=2009|publisher=Springer}}</ref>. Ёсіна апісаў праблемы і гісторыю працэсу вынаходніцтва ў кнізе ў 2014 годзе<ref>{{Cite book|author=Yoshino|title=Lithium-Ion Batteries: Advances and Applications, chapter 1|date=2014|publisher=Elsevier|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780444595133000017|access-date=9 October 2019}}</ref>. Ёсіна выявіў, што ў якасці аноднага матэрыялу падыходзіць вугляродзісты матэрыял з пэўнай крышталічнай структурай<ref name="Basic2">{{Cite web|url=http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO1&Sect2=HITOFF&d=PALL&p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsrchnum.htm&r=1&f=G&l=50&s1=4%2C668%2C595.PN.&OS=PN%2F4%2C668%2C595&RS=PN%2F4%2C668%2C595|title=JP 2642206|accessdate=7 кастрычніка 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200322130319/http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO1&Sect2=HITOFF&d=PALL&p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsrchnum.htm&r=1&f=G&l=50&s1=4%2C668%2C595.PN.&OS=PN%2F4%2C668%2C595&RS=PN%2F4%2C668%2C595|archivedate=22 сакавіка 2020|url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO1&Sect2=HITOFF&d=PALL&p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsrchnum.htm&r=1&f=G&l=50&s1=4,668,595.PN.&OS=PN/4,668,595&RS=PN/4,668,595 «JP 2642206»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200322130319/http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO1&Sect2=HITOFF&d=PALL&p=1&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsrchnum.htm&r=1&f=G&l=50&s1=4%2C668%2C595.PN.&OS=PN%2F4%2C668%2C595&RS=PN%2F4%2C668%2C595 |date=22 сакавіка 2020 }}.</cite>, by USPTO PATENT FULL-TEXT AND IMAGE DATABASE</ref> і гэта анодны матэрыял, які выкарыстоўваўся ў камерцыйным LIB першага пакалення. Ёсіна распрацаваў зборшчык току з алюмініевай фальгі<ref>{{Cite web|url=http://techon.nikkeibp.co.jp/members/02db/200007/28642/|title=Article of Tech-On|accessdate=7 кастрычніка 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120322030545/http://techon.nikkeibp.co.jp/members/02db/200007/28642/|archivedate=22 сакавіка 2012|url-status=dead}}, JP 2128922, Yoshino; Akira, «Nonaqueous secondary Battery», Application date 28 May 1984, issued 2 May 1997, assigned to Asahi Kasei</ref>, які ўтварыў пласт пасівацыі для забеспячэння высокага напружання батарэі пры нізкіх коштах, а таксама распрацаваў функцыянальную мембрану-сепаратар<ref>{{Cite web|url=http://worldwide.espacenet.com/publicationDetails/biblio?FT=D&date=19970820&DB=EPODOC&locale=en_EP&CC=JP&NR=2642206B2&KC=B2|title=JP 2642206}}, Yoshino; Akira, «Battery», Application date 28 May 1989, issued 2 May 1997, assigned to Asahi Kasei</ref> і выкарыстанне дадатковага тэмпературнага каэфіцыента (ДТК)<ref>{{Cite web|url=http://worldwide.espacenet.com/publicationDetails/biblio?FT=D&date=20000424&DB=EPODOC&locale=en_EP&CC=JP&NR=3035677B2&KC=B2|title=JP 3035677}}, Yoshino; Akira, « Secondary battery equipped with safety element», Application date 13 September 1991, issued 25 February 2000, assigned to Asahi Kasei</ref> для дадатковай бяспекі<ref name="profile2">{{Cite web|title=Profile of Akira Yoshino, Dr.Eng., and Overview of His Invention of the Lithium-ion Battery|url=https://www.asahi-kasei.co.jp/asahi/en/r_and_d/interview/yoshino/pdf/lithium-ion_battery.pdf}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.asahi-kasei.co.jp/asahi/en/r_and_d/interview/yoshino/pdf/lithium-ion_battery.pdf «Profile of Akira Yoshino, Dr.Eng., and Overview of His Invention of the Lithium-ion Battery»] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''Asahi Kasei''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 October</span> 2019</span>.</cite></ref>. Рулонная структура LIB была задумана Ёсіна для забеспячэння вялікай плошчы паверхні электродаў і забеспячэння высокага разраду току, нягледзячы на нізкую праводнасць арганічнага электраліта<ref name="profile2"/>. У 1986 годзе Ёсіна замовіў вытворчасць партыі прататыпаў LIB<ref name="profile2"/>. Зыходзячы з даных выпрабаванняў бяспекі з гэтых прататыпаў, [[Міністэрства транспарту ЗША|Міністэрства транспарту Злучаных Штатаў]] выступіла з лістом, у якім гаворыцца, што батарэі адрозніваюцца ад металічнай літыевай батарэі<ref>Lithium-ion secondary battery (Japanese) 2nd edition, chapter 2 «History of development of lithium-ion secondary battery», P27-33, Nikkan Kogyo Shimbun (1996)</ref>. == Узнагароды == * Прэмія хімічных тэхналогій Японскага хімічнага таварыства (1998)<ref name="profile">{{Cite web|title=Profile of Dr. Akira Yoshino|url=https://www.asahi-kasei.co.jp/asahi/en/news/2019/pdf/e191009.pdf}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.asahi-kasei.co.jp/asahi/en/news/2019/pdf/e191009.pdf «Profile of Dr. Akira Yoshino»] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''Asahi Kasei''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 October</span> 2019</span>.</cite></ref> * Узнагарода Электрахімічнага таварыства (1999)<ref name="profile" /> * Прэміі Іхімуры ў прамысловасці — прэмія за заслугі (2001)<ref name="profile" /> * Пахвала Міністэрства адукацыі, культуры, спорту, навукі і тэхналогій у галіне навукі і тэхнікі — прэмія за навуку і тэхніку, катэгорыя развіцця (2003)<ref name="profile" /> * Медаль з фіялетавай стужкай ад урада Японіі (2004)<ref name="profile" /> * Прэмія Ямадзакі-Тэіты ад Фонду садзейнічання матэрыялазнаўству і тэхналогіям Японіі (2011)<ref name="yamazaki">{{Cite web|url=http://www.mst.or.jp/prize/2011/zairyou_en.html|title=MST 山崎貞一賞 - トップページ|access-date=7 кастрычніка 2021|archive-date=30 сакавіка 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120330111502/http://www.mst.or.jp/prize/2011/zairyou_en.html|url-status=dead}}</ref> * Прэмія C&amp;amp;C ад NEC C&C Foundation (2011)<ref name="C&C">{{Cite web|url=http://www.candc.or.jp/en/2011/group_a.html|title=NEC C&C Foundation}}</ref> * Медаль IEEE за экалагічныя тэхналогіі і тэхналогіі бяспекі (2012)<ref name="IEEE">[https://web.archive.org/web/20100619212548/http://ieee.org/about/awards/bios/envsaf_recipients.html The reason for the award-winning of the IEEE Medal and prize winners], [[John B. Goodenough]] and [[Rachid Yazami]] were awarded jointly.</ref> * Глабальная энергетычная прэмія (2013)<ref>{{Cite web|url=https://www.japantimes.co.jp/news/2013/06/23/national/russia-honors-lithium-ion-scientist/|title=Russia honors lithium-ion scientist|access-date=7 кастрычніка 2021|archive-date=9 кастрычніка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191009145732/https://www.japantimes.co.jp/news/2013/06/23/national/russia-honors-lithium-ion-scientist/|url-status=dead}}</ref> * Прэмія Чарльза Старка Дрэйпера (2014)<ref>{{Cite web|url=https://news.utexas.edu/2014/01/06/goodenough-wins-highest-engineering-honor|title=UT Austin's John B. Goodenough Wins Engineering's Highest Honor for Pioneering Lithium-Ion Battery|accessdate=7 кастрычніка 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160514211211/http://news.utexas.edu/2014/01/06/goodenough-wins-highest-engineering-honor|archivedate=14 мая 2016|url-status=dead}}</ref> * Японская прэмія (2018)<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/brucelee/2018/04/30/10-lessons-on-how-to-innovate-from-this-years-japan-prize-winners/|title=10 Lessons On How To Innovate From This Year's Japan Prize Winners}}</ref> * Еўрапейская прэмія вынаходніка (2019)<ref>{{Cite web|url=https://www.epo.org/learning-events/european-inventor/finalists/2019/yoshino.html|title=Akira Yoshino (JP)}}</ref> * [[Нобелеўская прэмія па хіміі]] (2019)<ref name="NYT-20191009">{{Cite news|title=Nobel Prize in Chemistry Honors Work on Lithium-Ion Batteries - John B. Goodenough, M. Stanley Whittingham and Akira Yoshino were recognized for research that has "laid the foundation of a wireless, fossil fuel-free society."|url=https://www.nytimes.com/2019/10/09/science/nobel-prize-chemistry.html|website=[[The New York Times]]}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSpecia2019">Specia, Megan (9 October 2019). [https://www.nytimes.com/2019/10/09/science/nobel-prize-chemistry.html «Nobel Prize in Chemistry Honors Work on Lithium-Ion Batteries — John B. Goodenough, M. Stanley Whittingham and Akira Yoshino were recognized for research that has „laid the foundation of a wireless, fossil fuel-free society.<span class="cs1-kern-right">“</span>»]. ''[[The New York Times]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">9 October</span> 2019</span>.</cite></ref> * [[Ордэн Культуры|Ордэн культуры]] (2019)<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2019/10/29/tech/shigeru-miyamoto-nintendo-trnd/index.html|title='Mario Bros.' creator Shigeru Miyamoto to be given one of Japan's highest honors}}</ref> {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.chemistryworld.com/careers/the-father-of-lithium-ion-batteries/3009106.article Бацька літый-іонных батарэй (Chemistry World, ліпень 2018)] {{Нобелеўская прэмія па хіміі 2001—2025}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ёсіна Акіра}} [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Культуры]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Японіі]] [[Катэгорыя:Хімікі Японіі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Чарлза Старка Дрэйпера]] 6hmorjgjmp2hkij6cfr4jmybfarhovo 0 690378 5146227 4937848 2026-05-24T22:38:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146227 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Азярыцкаслабадскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Смалявіцкі раён]] |Уключае = 28 населеных пунктаў |Сталіца = [[Слабада (Азярыцкаслабадскі сельсавет)|Слабада]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 6337 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = http://smolevichi.gov.by/ru/rukovodstvo/selskie-ispolnitelnye-komitety/ozeritsko-slobodskoj-selskij-ispolnitelnyj-komitet.html |Заўвагі = }} '''Азярыцкаслабадскі́ сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2008 года вёска) [[Слабада (Азярыцкаслабадскі сельсавет)|Слабада]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Слабадскі сельсавет''' у складзе Смалявіцкага раёна [[Менская акруга|Менскай акругі]] БССР. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Смалявіцкім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Мінскай вобласці. З 25 снежня 1962 года ў складзе [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]. 23 снежня 1963 года перайменаваны ў Азярыцкаслабадскі сельсавет<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб перайменаванні Слабодскага сельскага Савета Мінскага раёна Мінскай вобласці ад 23 снежня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 38 (1038).</ref>. З 6 студзеня 1965 года ў складзе адноўленага Смалявіцкага раёна. 10 лютага 1977 года ў склад сельсавета з [[Прылепскі сельсавет|Прылепскага сельсавета]] перададзены 8 населеных пунктаў (вёскі [[Багута]], [[Батурынка]], [[Грудок]], [[Задомля]], [[Масцішча (Азярыцкаслабадскі сельсавет)|Масцішча]], [[Пастухі]], [[Рудамэйка]] і хутар [[Рэпішча (Смалявіцкі раён)|Рэпішча]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 10 лютага 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 9 (1527).</ref>. 23 сакавіка 1987 года ў склад сельсавета з [[Усяжскі сельсавет|Усяжскага сельсавета]] перададзены 2 населеныя пункты (вёскі [[Дубовікі (Смалявіцкі раён)|Дубовікі]] і [[Малое Залужжа]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 23 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. 28 снежня 2000 года вёска Дубовікі вернута ў склад Усяжскага сельсавета<ref>[http://pravo.kulichki.net/mest2007/bz05/dcm05843.htm Решение Минского областного Совета депутатов от 28 декабря 2000 г. № 61 Об изменении границ Озерицко-Слободского и Усяжского сельсоветов Смолевичского района]</ref>. 16 снежня 2009 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Прылепскі сельсавет|Прылепскага сельсавета]] (9 населеных пунктаў: вёскі [[Аношкі (Смалявіцкі раён)|Аношкі]], [[Вішня (Смалявіцкі раён)|Вішня]], [[Дуброва (Азярыцкаслабадскі сельсавет)|Дуброва]], [[Кудрышчына]], [[Ляды (Азярыцкаслабадскі сельсавет)|Ляды]], [[Прылепская Усяжка]], [[Прылепы (Смалявіцкі раён)|Прылепы]], [[Прыстрамы]] і [[Рудня (Смалявіцкі раён)|Рудня]])<ref>[http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2010-8/2010-8(002-007).pdf&oldDocPage=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 16 декабря 2009 г. № 231 Об изменении административно-территориального устройства Минской области]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (19 населеных пунктаў) — 3500 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=6 студзеня 2024 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 90,0 % — [[беларусы]], 7,4 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,1 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,5 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (28 населеных пунктаў) — 6337 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=6 студзеня 2024 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Азярыцкаслабадскі сельсавет}} {{Смалявіцкі раён}} [[Катэгорыя:Азярыцкаслабадскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] 7r1ki73c4ejzbbvfcdkewgvy57dblyj 0 691076 5146120 4946852 2026-05-24T15:30:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146120 wikitext text/x-wiki У перыяд з 18 па 28 кастрычніка [[2021]] года [[Ваенна-паветраныя сілы Эфіопіі]], падчас «[[Апошняе наступленне (2021)|апошняга наступлення]]» ў [[Тыграйскі канфлікт|Тыграйскім канфлікце]], здзейснілі серыю авіяўдараў па горадзе [[Мэкэле]]. Падчас бамбардзіровак 14 чалавек загінулі<ref name="gianluca">{{Cite web|last=CNN|first=Gianluca Mezzofiore, Bethlehem Feleke, Barbara Arvanitidis and Sharon Braithwaite|title=Three children killed in airstrikes on Ethiopia's Tigray region, UN says|url=https://www.cnn.com/2021/10/19/africa/ethiopia-airstrikes-tigray-children-killed-un-intl/index.html|access-date=20 October 2021|website=CNN}}</ref><ref name="tghat"/> (1 супрацоўнік Mesfin Industrial Engineerin і 3 непаўналетнія жыхары горада, 10 невядомых), яшчэ 29 чалавек атрымалі раненні<ref name="gianluca"/>. Гэтыя бамбардзіроўкі адбыліся, калі ўрадавая армія знаходзілася пад ціскам паўстанцаў у раёне [[Дэсэ]]<ref name="reuters20211020">{{Cite news|last=Reuters|date=20 October 2021|title=Ethiopia conducts two air strikes on Tigray within hours, war escalates|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/africa/capital-ethiopias-tigray-hit-by-air-strike-second-time-this-week-tv-2021-10-20/|access-date=20 October 2021}}</ref>. == Бамбардзіроўкі == [[18 кастрычніка]] ўрадавая авіяцыя нанесла два ўдары па горадзе<ref>{{Cite web|date=18 October 2021|title=Ethiopia conducts air strikes on capital of Tigray region|url=https://www.france24.com/en/africa/20211018-ethiopia-conducts-deadly-air-strikes-on-capital-of-tigray-region|access-date=20 October 2021|website=France 24|language=en}}</ref>. Першая бамбардзіроўка адбылося на ўскраіне горада каля цэментнага завода, дзе загінулі трое непаўналетніх<ref name=":0">{{Cite news|last=Reuters|date=19 October 2021|title=Three children killed in strike on Ethiopia's Mekelle - UN|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/africa/three-children-killed-strike-ethiopias-mekelle-un-2021-10-19/|access-date=20 October 2021}}</ref>. Другі ўдар быў нанесены па цэнтральных раёнах каля гасцініцы «Планета». Гатэль і бліжэйшыя будынкі, у тым ліку прадпрыемства Mesfin Industrial Engineering, атрымалі пашкоджанні. Адзін інжынер загінуў<ref name=":1">{{Cite news|last=Reuters|date=18 October 2021|title=Tigray forces say air strikes hit Ethiopia's Mekelle, government denies|language=en|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/world/africa/mekelle-capital-ethiopias-tigray-hit-by-air-strikes-regional-tv-2021-10-18/|access-date=20 October 2021}}</ref>. Яшчэ дзевяць чалавек атрымалі раненні<ref name=":0" />. Таксама бамбардзіроўкам падвергнуўся мясцовы рынак<ref name=":3"/>. Самалёты наносілі ўдары з вялікай вышыні, бо ў горадзе дзейнічала [[супрацьпаветраная абарона]] паўстанцаў<ref name="afp20211022"/>. [[20 кастрычніка]] Mesfin Industrial Engineering зноў падвергнулася авіяўдару<ref>The New Arab, 20 October: [https://english.alaraby.co.uk/news/ethiopias-tigray-region-capital-hit-again-airstrike Ethiopia's Tigray region capital Mekelle hit by airstrike for second time in week]</ref>. 21 і 22 кастрычніка бамбардзіроўкі працягваліся. Гэтым разам пад удар трапіў галоўны кампус [[Універсітэт Мэкэле|універсітэта Мэкэле]] і [[Мэкэле (аэрапорт)|аэрапорт]]. Падчас бамбёжкі на ўзлётна-пасадачную паласу сядаў самалёт гуманітарнай місіі [[ААН]]. Дыспетчарская вышка аэрапорта змагла своечасова праінфармаваць пілотаў, каб рэйс вярнуўся ў [[Адыс-Абеба|Адыс-Абебу]] без пашкоджанняў. Пасля гэтага ААН адмяніла далейшыя гуманітарныя рэйсы ў Мэкэле<ref name="afp20211022">AFP, 22 October 2021: [UN cancels Tigray flights after Ethiopia government airstrike https://news.yahoo.com/ethiopia-air-strikes-hit-tigray-102335411.html]</ref>. [[28 кастрычніка]] ўлады аднаўляюць авіяналёты. Паводле заявы ўрадавай інфармацыйнай службы, ударам падвергнулася прадпрыемства Mesfin Industrial Engineering, якое абслугоўвала вайсковую тэхніку САТ. Між тым тэлебачанне Тыграя перадало, што бамбардзіроўка прыйшлася па жылым раёне паблізу каледжа. Тэлеканал Tigrai TV прадэманстраваў кадры авіяўдару, на які наносіць [[беспілотны лятальны апарат]]. Паведамлялася пра 10 загінулых, яшчэ 20 паранены<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/12792907?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop&utm_referrer=https://yandex.ru/news/search?text= В результате удара ВВС Эфиопии по целям в столице Тыграя погибли 10 человек]</ref>. == Ідэнтыфікаваныя ахвяры == Ідэнтыфікаваны трое забітых 18-га чысла дзяцей, гэта два браты і іх стрыечны брат: Місгана Лілай Нігусе (12 гадоў), Абель Лілай Нігусэ (14 гадоў), Медхані Хадгу (9 гадоў). Інжынэр Зэмарыям Кідане (32 гады), які працаваў на кампанію Mesfin Industrial Engineering, быў цяжка паранены і памёр ад ран 22-га<ref name="tghat">TGHAT, [https://www.tghat.com/victim-list/ A compilation of the verified list of civilian victims from different sources] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211029122703/https://tghat.com/victim-list/ |date=29 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Наступствы == Першы час бамбардзіроўкі адмаўляліся афіцыйнымі ўладамі<ref name=":1" />, але пазней урад прызнаў, што авіяцыя здзейсніла серыю налётаў на горад<ref name=":2">{{Cite web|title=New army strikes kill civilians in northern Ethiopia, rebels on the move|url=https://uk.news.yahoo.com/army-strikes-kill-civilians-northern-125059602.html|access-date=20 October 2021|website=uk.news.yahoo.com|language=en-GB|archive-date=20 кастрычніка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020004854/https://uk.news.yahoo.com/army-strikes-kill-civilians-northern-125059602.html|url-status=dead}}</ref>. Як паведаміла Ethiopian Press Agency, авіяўдары былі нанесены па сродках масавай інфармацыі і камунікацыйным абсталяванні, якім карысталіся паўстанцамі<ref name=":2" />. Са слоў прадстаўніка [[Народны фронт вызвалення Тыграя|НФВТ]] [[Гетачу Рэда]], мэтай нападаў з’яўляліся мірныя жыхары. Ён адзначыў, што 18 кастрычніка (панядзелак), дзень першай бамбардзіроўкі, з’яўляецца рынкавых днём у Мэкэле, што цягнула за сабой масавае скопішча людзей на кірмашах<ref name=":3">{{Cite news|date=19 October 2021|title=Ethiopia Stages Airstrikes Targeting Rebel Region's Capital|language=en|work=Bloomberg.com|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-10-19/ethiopia-launches-airstrikes-targeting-rebel-region-s-capital|access-date=20 October 2021}}</ref>. == Зноскі == {{Reflist|2}} {{Вайна ў Тыграі}} [[Катэгорыя:Кастрычнік 2021 года]] [[Катэгорыя:2021 год у Эфіопіі]] [[Катэгорыя:Паветраныя бамбардзіроўкі Тыграйскага канфлікту]] 69cqkv0m8ptx36y8qrnlr2hvlseurdd 0 694317 5146265 4854832 2026-05-25T02:26:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146265 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Акіра Судзукі''' ({{lang-ja|鈴木 章}} {{ВД-Прэамбула}}) — [[Японія|японскі]] [[хімік]], які адкрыў [[Рэакцыя Судзукі|рэакцыю Судзукі]]. [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскі лаўрэат па хіміі]] за 2010 год<ref>{{Cite web|datepublished=6 октября 2010|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2010/press.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 2010|accessdate=2010-10-10|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/68p3qabYf?url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2010/press.html|archivedate=2012-07-01}}</ref>. У яго гонар быў названы астэроід {{Не перакладзена 3|(87312) Акірасудзукі||en|87312 Akirasuzuki}}. == Біяграфія == Нарадзіўся 12 верасня 1930 года ў пасёлку Мукава, на востраве [[Хакайда]]. Навучаўся ва Універсітэце Хакайда і пасля яго заканчэння ў 1954 годзе застаўся ў аспірантуры. У 1959 годзе атрымаў ступень доктара філасофіі па хіміі. Пасля атрымання ступені працаваў асістэнт-прафесарам там жа. У 1961 годзе атрымаў пасаду дацэнт-прафесара. З 1963 па 1965 год працаваў пастдокам у [[Герберт Чарлз Браўн|Герберта Браўна]] ва ўніверсітэце Пердзью, пасля чаго вярнуўся ва ўніверсітэт Хакайда на пасаду [[Прафесар|поўнага прафесара]]. У 1994 годзе выйшаў на пенсію ва ўніверсітэце Хакайда, але працягнуў працаваць на пасадзе поўнага прафесара ва Універсітэце навукі Акаямы (1994—1995) і Універсітэце навукі і мастацтваў Курасікі (1995—2002), якія з’яўляюцца прыватнымі японскімі універсітэтамі. Быў віцэ-прэзідэнтам і дырэктарам Японскага хімічнага таварыства. == Навуковыя дасягненні == Пад кіраўніцтвам [[Герберт Чарлз Браўн|Герберта Браўна]] ва Універсітэце Пердзью Акіра Судзукі займаўся праблемамі сінтэзу і выкарыстання борарганічных злучэнняў. Па вяртанні ў Японію ён працягнуў гэтыя заняткі і дасягнуў прыкметных поспехаў, вядомых па ўсім свеце. Яго праца 1979 года па рэакцыях крос-спалучэньня ў сінтэзе борарганічных злучэнняў з выкарыстаннем [[Паладый|паладыявага]] [[Каталізатар|каталізатара]] дала пачатак вялікаму падзелу сучаснай металаарганічнай хіміі. Гэта рэакцыя носіць цяпер імя Судзукі, а за яе адкрыццё навуковец быў у 2010 годзе ўзнагароджаны [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміяй па хіміі]]. Аўтар і сааўтар 341-го навуковага артыкула ў рэцэнзуемых часопісах. == Узнагароды == * 2004 — Прэмія Японскай акадэміі навук * 2009 — Залаты медаль Паўля Карэра * 2010 — Заслужаны дзеяч культуры * 2010 — [[Ордэн Культуры]] * 2010 — [[Нобелеўская прэмія па хіміі]] == Сяброўства ў навуковых таварыствах == * Японскае хімічнае таварыства * Японскае таварыства сінтэтычнай арганічнай хіміі * [[Амерыканскае хімічнае таварыства]] {{Зноскі}} == Літаратура == * ''R. Van Noorden'' [http://www.nature.com/news/2010/101006/full/news.2010.511.html Clever coupling catalysts lauded by chemistry Nobel] // ''Nature.'' — 6.10.2010 * ''А. Борисова.'' [http://trv-science.ru/2010/10/12/nobelevskie-kross-sochetaniya/ Нобелевские кросс-сочетания] // ''Троицкий вариант.'' — № 64, c. 5, 7 (12.10.2010) == Спасылкі == * [http://www.kcsnet.or.kr/main/k_download/download.htm?tbn=k_b_ann_notice&uid=411&fileseq=1 Curriculum Vitae]{{Недаступная спасылка}} {{Нобелеўская прэмія па хіміі 2001—2025}} {{Нобелеўская прэмія 2010}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Судзукі Акіра}} [[Катэгорыя:Члены Японскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Японіі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі па хіміі]] [[Катэгорыя:Хімікі Японіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся на Хакайда]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Культуры]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі паводле алфавіта]] nd9hqpjmbzvuxeg2y1uezkt0ue20xsc 0 697879 5146207 4625283 2026-05-24T21:28:54Z Modallwmbw 165843 5146207 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Русакоўскі (значэнні)}}{{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Русакоўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[БССР]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Віцебскі раён]] |Уключае = |Сталіца = [[Русакі (Віцебскі раён)|Русакі]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = [[22 снежня]] [[1960]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = |Год перапісу = |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавы пояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Заўвагі = }} '''Русако́ўскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Цэнтр — вёска [[Русакі (Віцебскі раён)|Русакі]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Шумнянскі сельсавет''' у складзе Віцебскага раёна [[Віцебская акруга|Віцебскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Шумна]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Віцебскім раёне БССР. 15 лютага 1931 года ўключаны ў гарадскую рысу [[Віцебск]]а. З 27 ліпеня 1937 года ў складзе адноўленага Віцебскага раёна БССР, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці. У 1939 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Паддубляне]]. 16 ліпеня 1954 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Русакі, сельсавет перайменаваны ў Русакоўскі<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Витебской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 22 снежня 1960 года скасаваны, тэрыторыя ўвайшла ў склад новаўтворанага [[Ноўкінскі сельсавет|Ноўкінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 22 снежня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1961, № 4 (924).</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Русакоўскі (да 1954 года Шумнянскі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Віцебскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Шумнянскі сельсавет у [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] (1924—1931)}} |спіс2 = {{Віцебскі гарадскі савет|child|загаловак=Шумнянскі сельсавет у падпарадкаванні [[Віцебск|Віцебскага]] гарадскога савета (1931—1937)}} |спіс3 = {{Віцебскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Русакоўскі (да 1954 года Шумнянскі) сельсавет у [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] (1937—1960)}} }} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Віцебскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1960 годзе]] hvr0fps85plpkk2k0oerpndbc9f0l3i 5146216 5146207 2026-05-24T22:08:48Z Modallwmbw 165843 5146216 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Русакоўскі (значэнні)}}{{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Русакоўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[БССР]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Віцебскі раён]] |Уключае = |Сталіца = [[Русакі (Віцебскі раён)|Русакі]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = [[22 снежня]] [[1960]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = |Год перапісу = |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавы пояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Заўвагі = }} '''Русако́ўскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Цэнтр — вёска [[Русакі (Віцебскі раён)|Русакі]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Шумнянскі сельсавет''' у складзе Віцебскага раёна [[Віцебская акруга|Віцебскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Шумна]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Віцебскім раёне БССР. 15 лютага 1931 года ўключаны ў гарадскую рысу [[Віцебск]]а. З 27 ліпеня 1937 года ў складзе адноўленага Віцебскага раёна БССР, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці. У 1939 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Паддубляне]]. 16 ліпеня 1954 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Русакі, сельсавет перайменаваны ў Русакоўскі<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Витебской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 22 снежня 1960 года скасаваны, тэрыторыя ўвайшла ў склад новаўтворанага [[Ноўкінскі сельсавет|Ноўкінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 22 снежня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1961, № 4 (924).</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Русакоўскі (да 1954 года Шумнянскі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Віцебскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Шумнянскі сельсавет у [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] (1924—1931)}} |спіс2 = {{Віцебскі гарадскі савет|child|загаловак=Шумнянскі сельсавет у падпарадкаванні [[Віцебск|Віцебскага]] гарадскога савета (1931—1937)}} |спіс3 = {{Віцебскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Русакоўскі (да 1954 года Шумнянскі) сельсавет у [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] (1937—1960)}} }} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Віцебскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1960 годзе]] 7xiruthgisqwtahxm299hpiq7t5dinw 5146217 5146216 2026-05-24T22:09:38Z Modallwmbw 165843 5146217 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Русакоўскі (значэнні)}}{{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Русакоўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[БССР]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Віцебскі раён]] |Уключае = |Сталіца = [[Русакі (Віцебскі раён)|Русакі]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = [[22 снежня]] [[1960]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = |Год перапісу = |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавы пояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Заўвагі = }} '''Русако́ўскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Цэнтр — вёска [[Русакі (Віцебскі раён)|Русакі]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Шумнянскі сельсавет''' у складзе Віцебскага раёна [[Віцебская акруга|Віцебскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Шумна]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Віцебскім раёне БССР. 15 лютага 1931 года ўключаны ў гарадскую рысу [[Віцебск]]а. З 27 ліпеня 1937 года ў складзе адноўленага Віцебскага раёна БССР, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці. У 1939 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Паддубляне]]. 16 ліпеня 1954 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Русакі, сельсавет перайменаваны ў Русакоўскі<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Витебской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 22 снежня 1960 года скасаваны, тэрыторыя ўвайшла ў склад новаўтворанага [[Ноўкінскі сельсавет|Ноўкінскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 22 снежня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1961, № 4 (924).</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Віцебскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1960 годзе]]{{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Русакоўскі (да 1954 года Шумнянскі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Віцебскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Шумнянскі сельсавет у [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] (1924—1931)}} |спіс2 = {{Віцебскі гарадскі савет|child|загаловак=Шумнянскі сельсавет у падпарадкаванні [[Віцебск|Віцебскага]] гарадскога савета (1931—1937)}} |спіс3 = {{Віцебскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Русакоўскі (да 1954 года Шумнянскі) сельсавет у [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] (1937—1960)}} }} 10meyxnamzqozgdgudq77of3rsmi76l 0 699579 5146224 4705455 2026-05-24T22:33:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146224 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Азяранскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Азяранскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Рагачоўскі раён]] |Уключае = 11 населеных пунктаў |Сталіца = [[Азяраны (Рагачоўскі раён)|Азяраны]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 736 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Азяра́нскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2011 года вёска) [[Азяраны (Рагачоўскі раён)|Азяраны]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Рагачоўскага раёна [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Рагачоўскім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Крушынаўскі сельсавет|Крушынаўскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 8 ліпеня 1957 года ў склад [[Старасельскі сельсавет (Рагачоўскі раён)|Старасельскага сельсавета]] перададзена вёска [[Слабада (Старасельскі сельсавет)|Слабада-Радамысль]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 красавіка 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 5.</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 992 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 94,0 % — [[беларусы]], 3,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,4 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 736 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=31 сакавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == * [https://rogachev.gomel-region.by/uploads/files/ozeranskij-selskij-ispolnitelnyj-komitet.pdf Інфармацыя пра Азяранскі сельсавет на сайце Рагачоўскага райвыканкама] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220129125958/https://rogachev.gomel-region.by/uploads/files/ozeranskij-selskij-ispolnitelnyj-komitet.pdf |date=29 студзеня 2022 }} {{ref-ru}} {{Азяранскі сельсавет (Рагачоўскі раён)}} {{Рагачоўскі раён}} [[Катэгорыя:Азяранскі сельсавет (Рагачоўскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] 575gq2nj6o7eqvsaw466edmketett33 0 700996 5146260 4747427 2026-05-25T02:17:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146260 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Акцябрскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Жлобінскі раён]] |Уключае = 5 населеных пунктаў |Сталіца = [[Акцябр (Жлобінскі раён)|Акцябр]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1358 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = http://gisp.gov.by/ru/oktyabrskij-selsovet |Заўвагі = }} {{значэнні|Спасылка=Акцябрскі сельсавет}} '''Акця́брскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Жлобінскі раён|Жлобінскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Акцябр (Жлобінскі раён)|Акцябр]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Бухарынскі сельсавет''' у складзе Жлобінскага раёна [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Бухарына]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Жлобінскім раёне БССР. 26 лютага 1937 года вёска Бухарына перайменаваны ў Акцябр, а сельсавет — у Акцябрскі. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Саланоўскі сельсавет|Саланоўскага сельсавета]], цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Саланое (Жлобінскі раён)|Саланое]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 11 лютага 1960 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Мормальскі сельсавет|Мормальскага сельсавета]] ([[Александроў (Жлобінскі раён)|Александроў]], [[Істобкі]], [[Казёл (Жлобінскі раён)|Казёл]], чыгуначная будка і казарма)<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 лютага 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 4.</ref>. 8 снежня 1966 года з часткі сельсавета ўтвораны [[Салонскі сельсавет]] у складзе 9 населеных пунктаў ([[Александроў (Жлобінскі раён)|Александроў]], [[Вялікія Рагі]], [[Істобкі]], [[Казёл (Жлобінскі раён)|Казёл]], [[Лясань]], [[Малыя Рагі]], [[Нівы (Жлобінскі раён)|Нівы]], [[Саланое (Жлобінскі раён)|Саланое]] і [[Салонская Карма]]), у склад сельсавета з адміністрацыйнага падпарадкавання Стрэшынскага пассавета перададзены 2 населеныя пункты ([[Затон (Жлобінскі раён)|Затон]] і [[Праскурні]]), цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Акцябр<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 снежня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1967, № 1 (1159).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Акцябрскага сельсавета 5 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|86}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1277 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 91,5 % — [[беларусы]], 6,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1358 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=28 красавіка 2024 |archive-date=26 лістапада 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232209/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «[[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]]», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Акцябрскі сельсавет (Жлобінскі раён)}} {{Жлобінскі раён}} [[Катэгорыя:Акцябрскі сельсавет (Жлобінскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] lv9vcf311ylqxdtbjuq5rp94z4p40wy 0 701349 5146082 4639193 2026-05-24T12:44:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146082 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Аболецкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Талачынскі раён]] |Уключае = 36 населеных пунктаў |Сталіца = [[Абольцы (Талачынскі раён)|Абольцы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 984 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавы пояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = https://tolochin.vitebsk-region.gov.by/ru/obol/ |Заўвагі = }} '''Або́лецкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Талачынскі раён|Талачынскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2010 года вёска) [[Абольцы (Талачынскі раён)|Абольцы]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Коханаўскі раён|Коханаўскага раёна]] [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Коханаўскім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе Талачынскага раёна БССР, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці. З 9 верасня 1946 года сельсавет у складзе адноўленага Коханаўскага раёна. 16 ліпеня 1954 года ў склад сельсавета з [[Няклюдаўскі сельсавет|Няклюдаўскага сельсавета]] Талачынскага раёна перададзены вёскі [[Мошава]] і [[Гравы]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Витебской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 17 снежня 1956 года сельсавет у складзе Талачынскага раёна. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Аболецкага сельсавета 23 населеныя пункты<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|61}}</ref>. 8 красавіка 2004 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Алёнавіцкі сельсавет|Алёнавіцкага сельсавета]] (19 населеных пунктаў: [[Алёнавічы]], [[Ваўкавічы (Талачынскі раён)|Ваўкавічы]], [[Відзінічы]], [[Вялікае Гальцава]], [[Вялікія Міхінічы]], [[Гарбачэва (Талачынскі раён)|Гарбачэва]], [[Гаршчэўшчына]], [[Грачыхі (Талачынскі раён)|Грачыхі]], [[Засценкі (Талачынскі раён)|Засценкі]], [[Казігорка]], [[Козаўка]], [[Лаўрэнаўка]], [[Лешава (Талачынскі раён)|Лешава]], [[Малыя Міхінічы]], [[Межыёва]], [[Прысмакі]], [[Ржэўка]], [[Станаўка]] і [[Філістава]])<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1|date=5 кастрычніка 2021}}</ref>. У 2000-я гады скасаваны пасёлак [[Лукі (Талачынскі раён)|Лукі]]. 29 снежня 2021 года скасавана вёска [[Пішчакіна]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D922v0113113&p1=1 Решение Толочинского районного Совета депутатов от 29 декабря 2021 г. № 183 Об упразднении сельского населенного пункта Толочинского района Витебской области]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1436 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=9 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 95,1 % — [[беларусы]], 3,4 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 984 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=9 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Аболецкі сельсавет}} {{Талачынскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Аболецкі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Коханаўскі раён|child|загаловак=Аболецкі сельсавет у [[Коханаўскі раён|Коханаўскім раёне]] (1924—1931)}} |спіс2 = {{Талачынскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Аболецкі сельсавет у [[Талачынскі раён|Талачынскім раёне]] (1931—1946)}} |спіс3 = {{Коханаўскі раён|child|загаловак=Аболецкі сельсавет у [[Коханаўскі раён|Коханаўскім раёне]] (1946—1956)}} |спіс4 = {{Талачынскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Аболецкі сельсавет у [[Талачынскі раён|Талачынскім раёне]] (з 1956)}} }} [[Катэгорыя:Аболецкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Коханаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] ptycxgcktmuvml2e4x49la225ftko5z 0 702234 5146468 4075251 2026-05-25T11:51:10Z DobryBrat 5701 дапаўненне, пунктуацыя 5146468 wikitext text/x-wiki '''Ларсен''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Ліса Ларсен]] — шведская лыжніца і арыентыроўшчыца. * [[Томас Бо Ларсен]] — дацкі акцёр. {{неадназначнасць}} apizy26o48k32z274cbvlrso5lr04q2 0 703096 5146345 4851553 2026-05-25T07:03:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146345 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Чэкан}} {{Кінематаграфіст}} '''Алена Васільеўна Чэкан''' ({{lang-uk|Олена Василівна Чекан}}; {{ДН|26|4|1946}}, [[Кіеў]] — {{ДС|21|12|2013}}, [[Кіеў]]) — савецкая і ўкраінская кінаактрыса, сцэнарыст, журналістка. == Біяграфія == Нарадзілася 26 красавіка 1946 года ў [[Кіеў|Кіеве]]. Пасля заканчэння ў 1972 годз [[Тэатральны інстытут імя Барыса Шчукіна|Вышэйшага тэатральнага вучылішча імя Б. В. Шчукіна]] пачала мастацкую дзейнасць у якасці актрысы ў Тэатры на Малой Броннай (Масква), працягнуўшы яе ў Тэатры імя Пушкіна (Масква). Вярнуўшыся ў Кіеў, працягнула мастацкую дзейнасць у Тэатры-студыі акцёра [[Кінастудыя імя А. Даўжэнкі|Кіеўскай студыі ігравога кіно імя А. П. Даўжэнкі]], Тэатры-студыі «Сузор’е» (Кіеў). Здымалася ў 1980-1990-х гадах. Стварыла монаспектаклі паводле вершаў [[Марына Цвятаева|Марыны Цвятаевай]] і [[Леся Украінка|Лесі Украінкі]]. У 2001 годзе сумесна з Юрыем Макаравым напісала сцэнар да 4-серыйнага дакументальнага фільма «Мой Шаўчэнка». Працавала на ўкраінскім тэлебачанні ў якасці аўтара і вядучай тэлепраграмы «Імгненні вечнасці» на «Інтэры», затым творчым рэдактарам праграмы «Дакумент» у тэлерадыёкампаніі «Студыя 1+1». З моманту заснавання ў 2007 годзе штотыднёвага грамадска-палітычнага часопіса «Український Тиждень» працавала там журналістам, памочнікам шэф-рэдактара. Вясной 2012 года ў Алены дыягнаставалі пухліну галаўнога мозгу IV стадыі. Алена Чэкан перанесла тры аперацыі, апошнюю гама-нож зрабілі ў [[Прага|Празе]] ў шпіталі "На Гамолцы! пры падтрымцы супрацоўнікаў пражскай студыі «[[Радыё Свабода]]». Франтмэн рок-гурта [[ДДТ (рок-гурт)|ДДТ]] [[Юрый Шаўчук]] прысвяціў ёй свае сольныя канцэрты падчас тура з праграмай «Інакш» 5 чэрвеня 2013 года ў Кіеве і 19 верасня 2013 года ў Адэсе, просячы публіку дапамагчы Алене сабраць сродкі на хіміятэрапію. Памерла 21 снежня 2013 года пасля працяглай хваробы<ref name="seg">{{Cite web |url=https://politics.segodnya.ua/politics/umerla-zhurnalistka-elena-chekan-484356.html |title=Умерла журналистка и актриса Елена Чекан |access-date=15 сакавіка 2022 |archive-date=12 мая 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210512154630/https://politics.segodnya.ua/politics/umerla-zhurnalistka-elena-chekan-484356.html |url-status=dead }}</ref>. == Фільмаграфія == Па інфармацыі ўкраінскіх СМІ, дэбютавала у кіно ў фільме «[[Салярыс (фільм, 1972)|Салярыс]]» [[Андрэй Таркоўскі|Андрэя Таркоўскага]]<ref name="seg"/> (не пазначана ў тытрах). Здымалася ў асноўным у 1980-1990-х гадах. Іграла ў фільмах: {{кал|2}} * «Нязручны чалавек», * «Сямейны круг», * «Пад свіст куляў», * «Жанчыны жартуюць усур’ёз» (1981, Ліза), * «Гракі», * «Таямніцы святога Юра» (1982), * «Тры гільзы ад англійскага карабіна» (1983), * «У прывідаў у палоне» (1984), * «Мост праз жыццё», * «Прэм’ера ў Сасноўцы», * «Набліжэнне да будучыні» (1986, эпізод), * «Побач з табой», * «Да расследавання прыступіць», * «Цыганка Аза» (1987), * «Блакітная ружа», * «Грэшнік» (1988, эпізод), * «Як мужчыны пра жанчын гаварылі», * «Вязень замка Іф» (1988), * «Штармавое папярэджанне», * «Дарога праз руіны», * «Хачу зрабіць прызнанне», * «Буйная», * «Допінг для анёлаў», * «Ніагара» (1991). {{кал-канец}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чэкан Алена Васільеўна}} [[Катэгорыя:Актрысы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Актрысы СССР]] [[Катэгорыя:Актрысы Украіны]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты Украіны]] [[Катэгорыя:Журналісты Украіны]] f0bk16ktnzjx0kgr3hssh9ltgn0xslh 0 705879 5146336 4765550 2026-05-25T06:42:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146336 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Алена Аляксееўна Шуляк''' ({{Lang-uk|Олена Олексіївна Шуляк}}; нар. [[24 студзеня]] [[1976]], [[Кіеў]]) — украінскі прадпрымальнік, палітык. [[Вярхоўная Рада Украіны|Народны дэпутат Украіны]] IX склікання. Старшыня партыі «[[Слуга народа (партыя)|Слуга народа]]» з 15 лістапада 2021 года. З [[15 лістапада]] [[2019|2019 года]] — прадстаўнік [[Кабінет міністраў Украіны|Кабінета Міністраў]] у Вярхоўнай Радзе Украіны. == Біяграфія == Скончыла з адзнакай [[Нацыянальны транспартны ўніверсітэт|Нацыянальны Транспартны Універсітэт]] (спецыяльнасць «Эканоміка і кіраванне ў будаўніцтве»)<ref>[https://kievvlast.com.ua/base/dose-shulyak-elena-alekseevna Досье: Шуляк Елена Алексеевна | КиївВлада]</ref>, [[:uk:Міжнародний інститут менеджменту|Міжнародны інстытут менеджменту]] (атрымала ступень МВА), [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|КНУ імя Тараса Шаўчэнкі]] (спецыяльнасць «[[Псіхалогія]]»)<ref name="eshlk1">{{Cite web|url=https://www.chesno.org/politician/130621/|title=Шуляк Олена Олексіївна|work={{iw|Чесно||uk|}}|accessdate=7 декабря 2019|lang=uk}}</ref>. Мае сертыфікат аўдытара з 1999 года. З 2000 па 2006 год працавала дырэктарам дэпартамента аўдыту і аналізу фінансава-гаспадарчай дзейнасці ФПГ «[[:en:Midland Group|Midland Group]]» ва Украіне. З 2005 па 2007 год была членам Назіральнага савета [[Закрытае акцыянернае таварыства|ЗАТ]] «Экспрэс-банк». З 2007 па 2014 год займала пасаду [[Генеральны дырэктар|генеральнага дырэктара]] кампаніі «Midland Development Ukraine»<ref name="eshlk2"/>. З 2014 па 2015 год узначальвала Назіральны савет Украінскай будаўнічай супольнасці. У кастрычніку 2017 года стала сузаснавальнікам [[Таварыства з абмежаванай адказнасцю|ТАА]] «Кріейтор». З 1999 па 2000 год і з 2018 года-кіраўнік і ўладальніца аўдытарскай фірмы «Стандарт»<ref name="eshlk2"/>. Віцэ-прэзідэнт па [[Фінансы|фінансах]] украінскага філіяла [[Міжнародная арганізацыя|міжнароднай арганізацыі]] «Young Presidents’ Organization»<ref name="eshlk2">{{Cite web|url=https://ru.slovoidilo.ua/persony/shulyak-elena-alekseevna|title=Шуляк Елена Алексеевна|work={{iw|Слово и Дело||uk|Слово і Діло}}|accessdate=7 декабря 2019}}</ref>. Член праўлення і кіраўнік сектара «будаўніцтва» у [[Грамадская арганізацыя|ГА]] «Офіс эфектыўнага рэгулявання» (BRDO), каардынатар ініцыятывы «Кадравы рэзерв»<ref name="eshlk2"/>. == Палітычная дзейнасць == У 2014 годзе — кандыдат у дэпутаты Кіеўскага гарадскога савета ад партыі «Дэмакратычны альянс», № 5 у спісе<ref name="eshlk1"/>{. У красавіку 2015 года яна была кандыдатам на пасаду кіраўніка Дзяржаўнай фіскальнай службы<ref>{{Cite web|url=https://www.segodnya.ua/politics/minfin-obnarodoval-spisok-kandidatov-na-dolzhnost-novogo-glavy-fiskalnoy-sluzhby-609339.html|title=Минфин обнародовал список кандидатов на должность нового главы Фискальной службы|work=[[Сегодня]]|accessdate=7 декабря 2019|archive-date=7 снежня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207063552/https://www.segodnya.ua/politics/minfin-obnarodoval-spisok-kandidatov-na-dolzhnost-novogo-glavy-fiskalnoy-sluzhby-609339.html|url-status=dead}}</ref>. З’яўляецца членам праўлення грамадска-палітычнага руху «[[:uk:Люди важливі|Людзі важныя]]». Кандыдат у [[Вярхоўная Рада Украіны|народныя дэпутаты]] ад партыі «[[Слуга народа (партыя)|Слуга народа]]» на парламенцкіх выбарах 2019 года, № 13 у спісе<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ua/rus/news/partiya-sluga-naroda-opublikovala-obnovlennyy-1560422864.html|title=Партия "Слуга народа" обновила список кандидатов|work=[[РБК-Украіна|РБК-Украина]]|accessdate=7 декабря 2019}}</ref>. На час выбараў: генеральны дырэктар [[Таварыства з абмежаванай адказнасцю|ТАА]] «Мідланд Дэвелапмент Украіна», беспартыйная. Пражывае ў [[Кіеў|Кіеве]]<ref>{{Cite web|url=https://www.cvk.gov.ua/pls/vnd2019/wp407pt001f01=919pf7201=18501|title=Відомості про кандидата в народні депутати України|work=[[Цэнтральная выбарчая камісія Украіны|ЦИК Украины]]|accessdate=7 декабря 2019}}</ref>. Намеснік старшыні дэпутацкай фракцыі партыі «[[Слуга народа (партыя)|Слуга народа]]»<ref>{{Cite web|url=https://www.depo.ua/rus/politics/razumkov-nazvav-prizvishcha-goliv-fraktsiy-201908291019864|title=Разумков назвал фамилии председателей фракций|work=Depo.ua|accessdate=7 декабря 2019}}</ref>. Намеснік старшыні [[:uk:Комітет Верховної Ради України|Камітэта Вярхоўнай Рады]] па пытаннях арганізацыі дзяржаўнай улады, мясцовага самакіравання, рэгіянальнага развіцця і [[горадабудаўніцтва]]<ref>{{Cite web|url=http://kievvlast.com.ua/news/rada-utverdila-rukovodstvo-i-sostav-komitetov-spisok-chlenov|title=Рада утвердила руководство и состав комитетов (список членов)|work=КиевВласть|accessdate=7 декабря 2019}}</ref>. 15 лістапада 2021 года ўзначаліла партыю «[[Слуга народа (партыя)|Слуга народа]]»<ref>{{Cite web|url=https://www.pravda.com.ua/rus/news/2021/11/15/7314083/|title=Партию "Слуга народа" возглавила нардепка Шуляк|work=pravda.com.ua}}</ref>. == Узнагароды == * [[Ордэн княгіні Вольгі]] III ступені (2021) — ''за значны асабісты ўклад у дзяржаўнае будаўніцтва, умацаванне абароназдольнасці, сацыяльна-эканамічнае, навукова-тэхнічнае, культурна-адукацыйнае развіццё ўкраінскай дзяржавы, шматгадовую добрасумленную працу, важныя працоўныя дасягненні, а таксама ў сувязі з 30-гадовай гадавінай незалежнасці Украіны''<ref>[https://www.president.gov.ua/documents/4062021-39929 Указ Президента України від 23 серпня 2021 року № 406/2021 «Про відзначення державними нагородами України з нагоди Дня Незалежності України»]</ref>. == Асабістае жыццё == Замужам, выхоўвае дачку Дар’ю<ref>{{Cite web|url=https://lb.ua/file/person/4752_shulyak_elena_alekseevna.html|title=Шуляк Елена Алексеевна|work=[[Левы бераг|Левый берег]]|accessdate=8 декабря 2019}}</ref>. Муж — Аляксандр Аляксандравіч Шуляк, заснавальнік і кіраўнік юрыдычнай фірмы «Энжыай Груп». {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{Facebook|el.shuliak|Алена Шуляк}} * {{Cite web|url=https://itd.rada.gov.ua/mps/info/page/21075|title=Шуляк Олена Олексіївна|work=[[Вярхоўная Рада Украіны|Верховна Рада України]]|accessdate=7 грудня 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220301125114/http://itd.rada.gov.ua/mps/info/page/21075|archivedate=1 березня 2022|url-status=dead}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шуляк Алена Аляксееўна}} [[Катэгорыя:Члены партыі «Слуга народа»]] [[Катэгорыя:Жанчыны-палітыкі Украіны]] [[Катэгорыя:Народныя дэпутаты Вярхоўнай Рады Украіны IX склікання]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Кіеўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна княгіні Вольгі III ступені]] [[Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі Украіны]] [[Катэгорыя:Прадпрымальнікі паводле алфавіта]] ajfo8jzun7zc6qoznrnmij0ate6ut7f 0 707130 5146086 4112511 2026-05-24T12:56:36Z ~2026-29972-15 168335 /* Славутасці */ Дададзены інфармацыя і адпаведная спасылка 5146086 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Праезд Чыжэўскіх |тып = праезд |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Ленінскі раён (Мінск)|Ленінскі раён]] |гістарычны раён = |метро = |індэкс = |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap = https://www.openstreetmap.org/way/26188564 |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325755/?ll=27.576654%2C53.849567&z=18.61 |на карце гугл = https://www.google.com/maps/place/Prajezd+%C4%8Cy%C5%BEe%C5%ADskich,+Minsk/@53.85009,27.575072,17z |Commons = |sort = }} '''Праезд Чыжэўскіх''' — [[праезд]] у [[Ленінскі раён (Мінск)|Ленінскім раёне]] [[Мінск]]а, які названы ў гонар маці і дачкі — Марыі Паўлаўны (1899—1943) і Алены Антонаўны (1924—1943) Чыжэўскіх, удзельніц Мінскага патрыятычнага падполля, удзельніц падрыхтоўкі акта адплаты над катам беларускага народа генеральным камісарам Вайсрутэніі, начальнікам паліцыі бяспекі [[Курт фон Готберг|фон Готбергам]]. Знаходзіцца ў паўднёва-ўсходняй частцы горада. Пачынаецца скрыжаваннем з [[Вуліца Чыжэўскіх (Мінск)|вуліцай Чыжэўскіх]], заканчваецца тупіком<ref>[https://geodzen.com/by/minsk/cyzeuskich-dr Проезд Чижевских на geodzen.com] {{ref-ru}}</ref>. == Перасячэнні == Праезд перасякаецца з: * [[Вуліца Чыжэўскіх (Мінск)|вуліцай Чыжэўскіх]], * [[Завулак Чыжэўскіх (Мінск)|завулкам Чыжэўскіх]]. == Славутасці == * [[Лошыцкі сядзібна-паркавы комплекс]] * [[Дрожджава-вінакурны завод у Лошыцкім парку|Былы вінакурны завод]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вуліцы Мінска:Ленінскі}} [[Катэгорыя:Ленінскі раён (Мінск)]] cer89ckaigrgr3g5jx5mograqcqrxb5 0 709693 5146112 4826816 2026-05-24T14:32:09Z DBatura 73587 /* Савецкі перыяд */ 5146112 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |назва = 15-я абрСпП / 15-я адшбр |арыгінал = |выява = |подпіс = |гады =з [[1963]] |краіна = {{Сцягафікацыя|СССР}}→{{Сцягафікацыя|Узбекістан}} |краіны = |падпарадкаванне = [[File:USSR, Flag commander 1964 minister.svg|22px]] [[Міністэрства абароны СССР]]→[[File:Flag of the Ministry of defence of Uzbekistan.jpg|22px]] [[Міністэрства абароны Узбекістана]] |у складзе = [[Файл:Red star.svg|22px]] [[Галоўнае разведвальнае ўпраўленне (СССР)|ГРУ ГШ УС СССР]]→[[File:Uzbekistan Armed Forces (Latin script).svg|22px]] [[Сухапутныя войскі Узбекістана]]→[[Сілы спецыяльных аперацый Узбекістана]] |тып = брыгада спецназа (1963—1996)<br>дэсантна-штурмавая брыгада (з 1996) |уключае_ў_сябе = |роля = |памер = |камандная_структура = |размяшчэнне = |мянушка = |мянушкі = |заступнік = |заступнікі = |дэвіз = |дэвізы = |колеры = |марш = |маршы = |талісман = |талісманы = |рыштунак = |войны = |бітвы = * [[Афганская вайна (1979—1989)]] * [[Чорны студзень|Чорны студзень (1989)]] * [[Карабахскі канфлікт|Карабахскі канфлікт (канец 80-х—пачатак 90-х)]] * Бой за Арал-Пайгамбар (1992) * [[Грамадзянская вайна ў Таджыкістане|Грамадзянская вайна ў Таджыкістане (1992—1994)]]{{efn|Пазначаны гады непасрэднага ўдзелу брыгады ў канфлікце.}} |знакі_адрознення = {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} |цяперашні_камандзір = |вядомыя_камандзіры = }} '''15-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння (15-я абрСпП)''' — фарміраванне [[Галоўнае разведвальнае ўпраўленне (СССР)|ГРУ]] [[Генеральны штаб Узброеных сіл СССР|ГШ]] [[Узброеныя сілы СССР|УС СССР]]. У гады [[Афганская вайна (1979—1989)|Афганскай вайны 1979—1989 гг.]] уваходзіла ў склад [[Абмежаваны кантынгент савецкіх войскаў у Афганістане|АКСВА]]. Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] перайшло ва [[Узброеныя сілы Узбекістана]], дзе з прычыны рэарганізацыі пераўтворана ў '''15-ю асобную дэсантна-штурмавую брыгаду (15-я адшбр)'''. == Гісторыя == === Савецкі перыяд === Сфарміравана 1 студзеня 1963 г. дырэктывай [[Генеральны штаб Узброеных сіл СССР|Генштаба]] №140104 ад [[5 лютага]] [[1962]] г. Дыслакавалася ў г. [[Чырчык (горад)|Чырчык]], [[Узбекская ССР]]. Падпарадкоўвалася штабу [[Туркестанская ваенная акруга|ТуркВА]] (у 1969—1975 гг. — штабу [[Сярэднеазіяцкая ваенная акруга|САВА]])<ref name="Мзареулов"/>. У 1960-я—1970-я гг. брыгада прымала ўдзел у каранцінных мерапрыемствах падчас [[Эпідэмія халеры ва Узбекскай ССР|эпідэмій халеры ў Каракалпакіі]] (1965 г.) і [[Эпідэмія халеры ў СССР (1970)|Астраханскай вобласці]] (1970 г.), [[Натуральная воспа|чорнай воспы]] ў [[Аральск]]у (1971 г.), ліквідацыі наступстваў [[Ташкенцкае землетрасенне|землетрасення ў Ташкенце]] (1966 г.). З 1979 г. падраздзяленні брыгады ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|баявых дзеяннях у Афганістане]], 154-ы асобны атрад СпП удзельнічаў у [[Штурм палаца Аміна|захопе палаца Х. Аміна]]. У сакавіку 1985—жніўні 1988 г. упраўленне брыгады, атрад спецрадыёвязі і службы дыслакаваліся ў г. [[Джалалабад]], [[Дэмакратычная Рэспубліка Афганістан|ДРА]]<ref name="Мзареулов">''Валентин Мзареулов.'' [https://shieldandsword.mozohin.ru/mi/gru4992/specnaz/0015.htm 15-я отдельная бригада СпН] на сайте истории отечественных спецслужб и правоохранительных органов</ref>. У перыяд з мая 1988<ref name="мусиенко">''Александр Мусиенко.'' [https://www.soldatru.ru/read.php?id=533 Разведчик 12: Спецназ вчера, сегодня, завтра. 15-й бригаде спецназа – 45 лет!] // Солдаты России : журнал. — 2008.</ref> па люты 1989 г.<ref name="spec">{{Cite web |url=https://spec-naz.org/dossier/GRU_special_forces/obrspn_gru_gsh_mo/ |title=15 ОБрСпН ГРУ ГШ МО |access-date=1 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221128193805/http://spec-naz.org/dossier/GRU_special_forces/obrspn_gru_gsh_mo/ |archivedate=28 лістапада 2022 |url-status=dead }}</ref> падраздзяленні брыгады былі выведзены з Афганістана. На мяжы 80-х і 90-х фарміраванне ўдзельнічае ў падаўленні хваляванняў у [[Азербайджанская ССР|Азербайджанскай ССР]]. У прыватнасці, брыгада задзейнічана ў ходзе [[Чорны студзень|Бакінскіх падзей]] і ў навядзенні парадку ў зоне [[Карабахскі канфлікт|Карабахскага канфлікту]]. === Статус у пачатку 90-х === Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] былыя рэспублікі пачалі дзяліць паміж сабой яго вайсковую спадчыну. Калі стала вядома, што 15-ю брыгаду перадаюць у вядзенне незалежнага [[Узбекістан]]а, то ў падраздзяленні паўстала абурэнне. Раз’юшаныя афіцэры, сярод якіх значную частку складалі этнічныя [[рускія]], пачалі выказваць самыя радыкальныя прапановы, уключаючы бунт і марш у [[Расія|Расію]] на ўласнай бранятэхніцы<ref name="Норин"/>. Камандаванне брыгады здолела вымавіць права для сваіх падначаленых перавесціся ў [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|расійскую армію]]. Аднак для гэтага яно павінна была аказаць садзейнічанне ў барацьбе з [[ісламізм|ісламістамі]] на тэрыторыі Узбекістана і [[Таджыкістан]]а. Кіраўніцтва 15-й брыгады здолела дамовіцца і з расійскімі, і з узбекскімі ўладамі, і пераканаць палітыкаў у тым, што падраздзяленню неабходная для стабілізацыі абстаноўкі. Фарміраванне атрымала нябачаную для арміі ступень аўтаноміі і фактычна кіравалася ўласным афіцэрскім сходам. Ад вайскоўцаў нават не запатрабавалі прымаць прысягу Узбекістану<ref name="Норин">''Егений Норин.'' [https://life.ru/p/1104106/amp "Узбекский спецназ". Как российские бойцы спасали Таджикистан] // Life : журнал. — 7 апреля 2018.</ref>. === Постсавецкі перыяд === 1 ліпеня 1992 г. 15-я брыгада пераходзіць у склад [[Узброеныя сілы Узбекістана|Узброеных Сіл Узбекістана]]. Ужо ў жніўні падраздзяленне бярэ ўдзел у вызваленні ўзбекскага вострава [[Арал-Пайгамбар]] на рацэ [[Амудар’я]], захопленага [[афганскія маджахеды|афганскімі маджахедамі]]. Аперацыя праводзілася з адначасовай высадкай верталётнага дэсанту і высадкай з катэраў памежнай флатыліі 22-й асобнай брыгады вартавых караблёў<ref>[https://web.archive.org/web/20130718131338/http://www.vrazvedka.ru/main/learning/last-confl/uzbek.shtml Арал-Пайгамбар]</ref>. У далейшым падраздзяленне задзейнічалі ў [[Грамадзянская вайна ў Таджыкістане|грамадзянскай вайне ў Таджыкістане]]<ref>Пра ролю брыгады ў Таджыкістанскім канфлікце гл. [http://war.kruzzz.com/file2560.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150122101206/http://war.kruzzz.com/file2560.html |date=22 студзеня 2015 }}, [http://www.kvoku.org/images/kvoku/pages/musienko/musienko.htm]</ref>. У лютым 1996 г. 15-я брыгада была перафармавана ў ''15-ю асобную дэсантна-штурмавую брыгаду'' (в/ч 64411). Пасля яна ўвайшла ў склад 2-га армейскага корпуса мабільных войскаў [[Міністэрства абароны Узбекістана]]. Пазней падраздзяленне пераведзена ў [[Сілы спецыяльных аперацый Узбекістана]]<ref>[http://sof-mag.ru/spec_arms/uzbeki_vs.html Спецназ вооруженных сил Узбекистана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220306204727/http://sof-mag.ru/spec_arms/uzbeki_vs.html |date=6 сакавіка 2022 }}</ref>. == Склад == У гады Афганскай вайны ў складзе брыгады лічыліся<ref name="Мзареулов"/>: * З мая 1979 г. — 7-ы атрад СпП, затым пераназваны ў 154-ы асобны атрад СпП{{efn|Падраздзяленне з’яўлялася адным з «[[Мусульманскія батальёны|мусульманскіх батальёнаў]]» ГРУ. Падобныя фарміраванні сабіраліся з вайскоўцаў сярэднеазіяцкіх нацыянальнасцяў. У маі 1988 г. 7-ы (154-ы) атрад пакінуў ДРА<ref name="мусиенко"/>.}}; * Са студзеня 1985 г. — [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-ы ааСпП]], перададзены са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й абрСпП]]{{efn|У маі 1988 г. атрад пакінуў ДРА і вернуты назад у 5-ю брыгаду.}}; * З сакавіка 1985 г. — 177-ы ааСпП, выведзены са складу 22-й абрСпП, і 668-ы ааСпП, перададзены ад 9-й абрСпП{{efn|Пакінулі Афганістан самымі апошнімі са складу 15-й брыгады.}}. == Кіраўніцтва == У 1963—1999 гг. брыгаду ўзначальвалі<ref>15 бригада СПЕЦНАЗ: Люди и судьбы. Афганистан глазами очевидцев.. — М.: НПИД «Русская панорама», 2009. — 556 с. — ISBN 978-5-93165-239-9.</ref><ref name="бригада">[https://web.archive.org/web/20150602054733/http://war.afgan.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=117:15-&catid=46:2008-12-07-08-10-02&Itemid=56: 15-я обрСпН ГРУ ГШ]</ref>: * Мікалай Іванавіч Луцаў (1963—1967) * Роберт Паўлавіч Масолаў (1968—1975) * [[Васіль Васільевіч Калеснік]] (1975—1977) * Аляксандр Аляксеевіч Аўчароў (1977—1980) * Анатоль Міхайлавіч Сцякольнікаў (1980—1984) * [[Уладзімір Мацвеевіч Бабушкін]] (1984—1986) * Юрый Цімафеевіч Староў (1986—1990) * [[Уладзімір Васільевіч Квачкоў]] (1990—1994) * Сяргей Кандратавіч Залатароў (1994—1995) * Тулкін Цішаевіч Карабаеў (1995—1997) * Джура Худайбердзіевіч Фазылаў (1997—1999) == Узнагароды == За мужнасць і вайсковую доблесць брыгада і яе падраздзяленні ўзнагароджваліся вымпеламі [[Міністэрства абароны СССР|МА СССР]], ганаровымі сцягамі саюзных рэспублік і ўрада Афганістана<ref name="spec"/>. Так, напрыклад, падраздзяленне атрымала [[Ордэн Чырвонага Сцяга|ордэн Чырвонага Сцяга]]<ref name="мусиенко"/>. За Афганскую вайну больш за 4 тысячы салдат і афіцэраў брыгады ўзнагароджаны ордэнамі і медалямі. Чацвёра байцоў удастоены звання [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]]<ref name="spec"/>: * Мікалай Анатольевіч Кузняцоў (1962—1985), пасмяротна * Уладзімір Анатольевіч Турчын, прысвоена ў 1985 годзе * Юрый Мікалаевіч Міралюбаў, прысвоена ў 1988 годзе. * Васіль Васільевіч Калеснік, прысвоена ў 1988 годзе. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == ;Кнігі * 15 бригада СПЕЦНАЗ: Люди и судьбы. Афганистан глазами очевидцев.. — М.: НПИД «Русская панорама», 2009. — 556 с. — ISBN 978-5-93165-239-9. ;Артыкулы * ''Александр Мусиенко.'' [https://www.soldatru.ru/read.php?id=533 Разведчик 12: Спецназ вчера, сегодня, завтра. 15-й бригаде спецназа – 45 лет!] // Солдаты России : журнал. — 2008. * ''Егений Норин.'' [https://life.ru/p/1104106/amp "Узбекский спецназ". Как российские бойцы спасали Таджикистан] // Life : журнал. — 7 апреля 2018. [[Катэгорыя:Узброеныя сілы СССР]] [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Узбекістана]] th0wruwcqw4xqxwkyocsbjbsgpo1toe 0 709697 5146114 4577375 2026-05-24T14:35:20Z DBatura 73587 /* Асаблівасці */ 5146114 wikitext text/x-wiki [[Файл:Special operations forces of the Russian Federation1.jpg|thumb|Вайскоўцы [[Сілы спецыяльных аперацый Расійскай Федэрацыі|Сіл спецыяльных аперацый]] [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|УС РФ]].]] '''Фарміраванні спецыяльнага прызначэння (фарміраванні СпП, спецпрызн, спецназ)''' — падрыхтаваныя па асаблівай праграме фарміраванні [[сухапутныя войскі|сухапутных войскаў]], [[ваенна-паветраныя сілы|ваенна-паветраных сіл]] і [[ваенна-марскія сілы|ваенна-марскога флоту]], а таксама пагранічных органаў, [[Спецыяльныя служба|спецслужбаў]], [[міліцыя|міліцыі]], [[паліцыя|паліцыі]], [[жандармерыя|жандармерыі]], [[унутраныя войскі|унутраных войскаў]], войскаў [[нацыянальная гвардыя|нацыянальнай гвардыі]], прызначаныя для правядзення [[спецыяльныя аперацыі|спецыяльных аперацый]] з прымяненнем спецыяльнай [[тактыка|тактыкі]] і сродкаў. ==Асаблівасці == * '''Асаблівы статус унутры галіновага ведамства'''. Спецыфіка дзейнасці падраздзяленняў спецыяльнага прызначэння накладвае свой адбітак на падраздзяленні дадзенай катэгорыі ўнутры міністэрства, ведамства, арміі, авіяцыі або флоту, у залежнасці ад ведамаснай прыналежнасці. Дзейнасць кожнага такога падраздзялення СпП замацавана асобным [[Нарматыўны прававы акт|нарматыўна-прававым актам]]. Асаблівыя функцыі патрабуюць больш спецыфічнага ўзбраення, абсталявання, транспарту, што адбіваецца на больш высокім (у прапорцыях да колькасці) фінансаванні, у адрозненне ад іншых падраздзяленняў. Узровень баявой падрыхтоўкі патрабуе наяўнасці ўзмоцненай вучэбнай базы і асобных навучальных цэнтраў. * '''Прафесійны статус'''. Спецпадраздзяленні і часці нярэдка камплектуюцца з удзелам большай колькасці служачых па [[Валанцёр|доўгатэрміновым кантракце]], што тлумачыцца высокім коштам навучання і падрыхтоўкі ваеннаслужачых падраздзяленняў спецназа, а таксама тым, што салдаты, якія ідуць на выкананне аперацыі добраахвотна, пераважней тых, хто ваюе вымушана. * '''Высокі ўзровень маральнай, псіхалагічнай, ідэалагічнай, фізічнай і баявой падрыхтоўкі асабістага складу''. Падраздзяленні спецыяльнага прызначэння, як правіла, выконваюць задачы ў спецыфічных умовах, што патрабуе высокага ўзроўню падрыхтоўкі. Якасць асабістага складу — галоўная адметная прыкмета спецпадраздзяленняў. * '''Наяўнасць спецыяльных сродкаў абароны і нападаў'''. Падраздзяленні СпП маюць узбраенне, абсталяванне і транспарт з вузканакіраванымі характарыстыкамі, больш высокімі, чым у тых, якія маюцца ў іншых фарміраванняў па штаце. Гэта абумоўлена задачамі, ускладзенымі на падраздзяленні спецыяльнага прызначэння. Акрамя таго, падраздзяленні спецыяльнага прызначэння маюць сродкі вузканакіраванага дзеяння (да прыкладу, спецыяльныя сродкі разведкі, спецыяльныя штурмавыя сродкі). Падрыхтоўка асабістага складу падраздзяленняў спецыяльнага прызначэння патрабуе больш высокіх выдаткаў. * '''Здольнасць выконваць задачы аўтаномна ў экстрэмальных умовах'''. З прычыны частай неабходнасці, у адпаведнасці з прызначэннем, дзейнічаць у адрыве ад асноўных сіл, у тым ліку за лініяй фронту і ў глыбокім тыле праціўніка, групы спецыяльнага прызначэння вымушаны пераадольваць значныя адлегласці ад сваёй тэрыторыі да месца выканання задачы самастойна, перасоўваючыся ўдалечыні ад населеных пунктаў і дарог. Як следства, мерапрыемства можа доўжыцца вельмі доўгі час, што мае на ўвазе дастаўку ўсёй экіпіроўкі і рыштунку на сабе, уключаючы [[Ежа|правізію]]. Вялікая аўтаномнасць груп спецыяльнага прызначэння і іх навыкі дзеянні ў экстрэмальных сітуацыях неабходныя ім пры правядзенні дыверсій. З прычыны малалікасці груп спецыяльнага прызначэння, цяжкасці атрымання агнявой падтрымкі і эвакуацыі, неабходнасці дзейнічаць на чужой тэрыторыі, яны абавязаны ўмець змагацца са значна большай эфектыўнасцю, чым вайскоўцы рэгулярных фарміраванняў. == Задачы == У залежнасці ад ведамаснай прыналежнасці, спецпадраздзяленні прызначаны для вырашэння наступных задач: * [[Разведка]], [[дывэрсія|дыверсійная]] дзейнасць. * [[Контрразведка]], супрацьдыверсійная дзейнасць. * [[Контртэрарызм|Антытэрарыстычная дзейнасць]]. ** Пошук, захоп (арышт) або знішчэнне дзеючых тэрарыстаў. ** Вызваленне закладнікаў. * Забеспячэнне [[грамадская бяспека|грамадскай бяспекі]]. ** Падаўленне масавых беспарадкаў. ** Патрульна-паставая служба ў асабліва-небяспечных крымінагенных раёнах. ** Ліквідацыя незаконных узброеных фарміраванняў, арганізаваных злачынных груповак. * Ахова асабліва важных асоб або асабліва важных аб’ектаў. * Ахова [[дзяржаўная мяжа|дзяржаўнай мяжы]]. * Канваяванне асуджаных і асоб, заключаных пад варту. * Любыя экстрэмальна складаныя задачы, адрозныя ад асноўнага прызначэння роду войскаў. ** Вядзенне баявых дзеянняў у гарадскіх умовах, правядзенне [[зачыстка|зачысткі]]. ** Удзел у складзе [[штурмавая група |штурмавых груп]], знішчэнне дотаў і апорных пунктаў праціўніка. == Літаратура == * Баленко С. В. Спецназ везде Спецназ. Полная энциклопедия элитных подразделений. — М.: Яуза, Эксмо, 2012. — 816 с. — (Большая энциклопедия Спецназа). — 4100 экз. — ISBN 978-5-699-54322-9. * Зевелев А. И., Курлат Ф. Л. Герои особого назначения: Спецназ Великой Отечественной.. — М.: Яуза, Эксмо, 2013. — 448 с. — 2500 экз. — ISBN 978-5-699-62097-5. * Казачков Г. Тактика спецназа. — Ростов н/Д.: Феникс, 2006. — 272 с. — 5000 экз. — ISBN 5-222-08444-2. * Колпакиди А. И., Север А. М. Спецназ ГРУ. — М.: Яуза, Эксмо, 2008. — С. 728—730. — 864 с. — 5000 экз. — ISBN 978-5-699-28983-7. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Спецслужбы]] [[Катэгорыя:Узброеныя сілы]] [[Катэгорыя:Паліцыя]] 51pzn3j0u7sm3dzvo8grdlb6idfwwbe 5146115 5146114 2026-05-24T14:37:43Z DBatura 73587 /* Асаблівасці */ 5146115 wikitext text/x-wiki [[Файл:Special operations forces of the Russian Federation1.jpg|thumb|Вайскоўцы [[Сілы спецыяльных аперацый Расійскай Федэрацыі|Сіл спецыяльных аперацый]] [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|УС РФ]].]] '''Фарміраванні спецыяльнага прызначэння (фарміраванні СпП, спецпрызн, спецназ)''' — падрыхтаваныя па асаблівай праграме фарміраванні [[сухапутныя войскі|сухапутных войскаў]], [[ваенна-паветраныя сілы|ваенна-паветраных сіл]] і [[ваенна-марскія сілы|ваенна-марскога флоту]], а таксама пагранічных органаў, [[Спецыяльныя служба|спецслужбаў]], [[міліцыя|міліцыі]], [[паліцыя|паліцыі]], [[жандармерыя|жандармерыі]], [[унутраныя войскі|унутраных войскаў]], войскаў [[нацыянальная гвардыя|нацыянальнай гвардыі]], прызначаныя для правядзення [[спецыяльныя аперацыі|спецыяльных аперацый]] з прымяненнем спецыяльнай [[тактыка|тактыкі]] і сродкаў. ==Асаблівасці == * '''Асаблівы статус унутры галіновага ведамства'''. Спецыфіка дзейнасці падраздзяленняў спецыяльнага прызначэння накладвае свой адбітак на падраздзяленні дадзенай катэгорыі ўнутры міністэрства, ведамства, арміі, авіяцыі або флоту, у залежнасці ад ведамаснай прыналежнасці. Дзейнасць кожнага такога падраздзялення СпП замацавана асобным [[Нарматыўны прававы акт|нарматыўна-прававым актам]]. Асаблівыя функцыі патрабуюць больш спецыфічнага ўзбраення, абсталявання, транспарту, што адбіваецца на больш высокім (у прапорцыях да колькасці) фінансаванні, у адрозненне ад іншых падраздзяленняў. Узровень баявой падрыхтоўкі патрабуе наяўнасці ўзмоцненай вучэбнай базы і асобных навучальных цэнтраў. * '''Прафесійны статус'''. Спецпадраздзяленні і часці нярэдка камплектуюцца з удзелам большай колькасці служачых па [[Валанцёр|доўгатэрміновым кантракце]], што тлумачыцца высокім коштам навучання і падрыхтоўкі ваеннаслужачых падраздзяленняў спецназа, а таксама тым, што салдаты, якія ідуць на выкананне аперацыі добраахвотна, пераважней тых, хто ваюе вымушана. * '''Высокі ўзровень маральнай, псіхалагічнай, ідэалагічнай, фізічнай і баявой падрыхтоўкі асобавага складу'''. Падраздзяленні спецыяльнага прызначэння, як правіла, выконваюць задачы ў спецыфічных умовах, што патрабуе высокага ўзроўню падрыхтоўкі. Якасць асобавага складу — галоўная адметная прыкмета спецпадраздзяленняў. * '''Наяўнасць спецыяльных сродкаў абароны і нападаў'''. Падраздзяленні СпП маюць узбраенне, абсталяванне і транспарт з вузканакіраванымі характарыстыкамі, больш высокімі, чым у тых, якія маюцца ў іншых фарміраванняў па штаце. Гэта абумоўлена задачамі, ускладзенымі на падраздзяленні спецыяльнага прызначэння. Акрамя таго, падраздзяленні спецыяльнага прызначэння маюць сродкі вузканакіраванага дзеяння (да прыкладу, спецыяльныя сродкі разведкі, спецыяльныя штурмавыя сродкі). Падрыхтоўка асабістага складу падраздзяленняў спецыяльнага прызначэння патрабуе больш высокіх выдаткаў. * '''Здольнасць выконваць задачы аўтаномна ў экстрэмальных умовах'''. З прычыны частай неабходнасці, у адпаведнасці з прызначэннем, дзейнічаць у адрыве ад асноўных сіл, у тым ліку за лініяй фронту і ў глыбокім тыле праціўніка, групы спецыяльнага прызначэння вымушаны пераадольваць значныя адлегласці ад сваёй тэрыторыі да месца выканання задачы самастойна, перасоўваючыся ўдалечыні ад населеных пунктаў і дарог. Як следства, мерапрыемства можа доўжыцца вельмі доўгі час, што мае на ўвазе дастаўку ўсёй экіпіроўкі і рыштунку на сабе, уключаючы [[Ежа|правізію]]. Вялікая аўтаномнасць груп спецыяльнага прызначэння і іх навыкі дзеянні ў экстрэмальных сітуацыях неабходныя ім пры правядзенні дыверсій. З прычыны малалікасці груп спецыяльнага прызначэння, цяжкасці атрымання агнявой падтрымкі і эвакуацыі, неабходнасці дзейнічаць на чужой тэрыторыі, яны абавязаны ўмець змагацца са значна большай эфектыўнасцю, чым вайскоўцы рэгулярных фарміраванняў. == Задачы == У залежнасці ад ведамаснай прыналежнасці, спецпадраздзяленні прызначаны для вырашэння наступных задач: * [[Разведка]], [[дывэрсія|дыверсійная]] дзейнасць. * [[Контрразведка]], супрацьдыверсійная дзейнасць. * [[Контртэрарызм|Антытэрарыстычная дзейнасць]]. ** Пошук, захоп (арышт) або знішчэнне дзеючых тэрарыстаў. ** Вызваленне закладнікаў. * Забеспячэнне [[грамадская бяспека|грамадскай бяспекі]]. ** Падаўленне масавых беспарадкаў. ** Патрульна-паставая служба ў асабліва-небяспечных крымінагенных раёнах. ** Ліквідацыя незаконных узброеных фарміраванняў, арганізаваных злачынных груповак. * Ахова асабліва важных асоб або асабліва важных аб’ектаў. * Ахова [[дзяржаўная мяжа|дзяржаўнай мяжы]]. * Канваяванне асуджаных і асоб, заключаных пад варту. * Любыя экстрэмальна складаныя задачы, адрозныя ад асноўнага прызначэння роду войскаў. ** Вядзенне баявых дзеянняў у гарадскіх умовах, правядзенне [[зачыстка|зачысткі]]. ** Удзел у складзе [[штурмавая група |штурмавых груп]], знішчэнне дотаў і апорных пунктаў праціўніка. == Літаратура == * Баленко С. В. Спецназ везде Спецназ. Полная энциклопедия элитных подразделений. — М.: Яуза, Эксмо, 2012. — 816 с. — (Большая энциклопедия Спецназа). — 4100 экз. — ISBN 978-5-699-54322-9. * Зевелев А. И., Курлат Ф. Л. Герои особого назначения: Спецназ Великой Отечественной.. — М.: Яуза, Эксмо, 2013. — 448 с. — 2500 экз. — ISBN 978-5-699-62097-5. * Казачков Г. Тактика спецназа. — Ростов н/Д.: Феникс, 2006. — 272 с. — 5000 экз. — ISBN 5-222-08444-2. * Колпакиди А. И., Север А. М. Спецназ ГРУ. — М.: Яуза, Эксмо, 2008. — С. 728—730. — 864 с. — 5000 экз. — ISBN 978-5-699-28983-7. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Спецслужбы]] [[Катэгорыя:Узброеныя сілы]] [[Катэгорыя:Паліцыя]] 3t3o9cnxucpsmlxehymoy198r7yfq4z 0 710413 5146278 4139127 2026-05-25T03:51:57Z StarDeg 16311 /* Біяграфія */ 5146278 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Міхаіл (Майсей) Навумавіч Калік''' ({{ДН|29|1|1927}}, {{МН|Архангельск||}}, [[РСФСР]] — {{ДС|31|3|2017}}, {{МС|Іерусалім||}}, [[Ізраіль]]) — савецкі і ізраільскі кінарэжысёр. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і акцёра яўрэйскага, а пазней лялечнага тэатра і аднаго з заснавальнікаў архангельскага Тэатра працоўнай моладзі Навума Майсеевіча Каліка. Маці, Лея-Ліба, паходзіла з заможнай кіеўскай сям’і. Вучыўся на факультэце тэатразнаўства ГІТІСа, пакінуў вучобу ў 1949 годзе, паступіўшы ва [[УДІК]] (майстэрня Рыгора Аляксандрава). У 1951 годзе разам з некалькімі іншымі студэнтамі быў арыштаваны паводле абвінавачання ў «яўрэйскім буржуазным нацыяналізме» і «тэрарыстычных намерах», асуджаны на 10 гадоў папраўча-працоўных лагераў па артыкуле 58—17. Прайшоў некалькі турмаў і лагераў, у тым ліку Ляфортава і Азярлаг. У лагеры пазнаёміўся з акцёрам [[Лейбу Левін]]ым. Вызвалены і рэабілітаваны ў 1954 годзе, адноўлены на трэцім курсе інстытута. Працягнуў вучобу і ў 1958 годзе скончыў рэжысёрскі факультэт ужо як выпускнік майстэрні [[Сяргей Юткевіч|Сяргея Юткевіча]]. Рэжысёр-пастаноўшчык фільмаў «[[Калыханка (фільм)|Калыханка]]», «Чалавек ідзе за сонцам», «Да спаткання, хлопчыкі» і іншых. Фільм «Любіць…» быў зняты ў 1968 годзе і выйшаў на экраны невялікім тыражом пасля таго, як быў перамантаваны без ведама і згоды аўтара. Рэжысёр і сцэнарыст Міхаіл Калік звярнуўся ў суд, але суд не адбыўся, а ў дачыненні да самога рэжысёра была ўзбуджаная крымінальная справа, і пры ператрусе была рэквізаваная аўтарская копія фільма. У 1990 годзе ён часткова аднавіў і дапрацаваў фільм, бо аўтарская копія так і не была знойдзена. Зорка Міхаіла Каліка на Алеі акцёрскай славы ў [[Выбарг]]у. У 1971 годзе рэпатрыяваўся ў [[Ізраіль]]. Пахаваны ў Іерусаліме. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Калік Міхаіл Навумавіч}} [[Катэгорыя:Кінарэжысёры СССР]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Вязні ГУЛАГа]] [[Катэгорыя:Імігранты Ізраіля]] t4jms5e66rmzga06yw9s8g4p3xbuwcs 0 711503 5146169 4164635 2026-05-24T19:18:51Z Cicihwahyuni6 132701 5146169 wikitext text/x-wiki {{Кампанія}} {{nihongo|'''«Nintendo»'''|任天堂株式会社|Нінтэнда}} — [[Японія|японская]] кампанія, якая спецыялізуецца на стварэнні [[відэагульня]]ў і [[Гульнявая прыстаўка|гульнявых сістэм]], са штаб-кватэрай у [[Кіёта]]. Кампанія была заснавана ў 1889 годзе рамеснікам {{Не перакладзена 5|Фусадзіра Ямауці|Фусадзіра Ямауці|en|Fusajiro Yamauchi}} пад назвай «Nintendo Karuta» і першапачаткова вырабляла ігральныя карты ручной працы ''«{{Не перакладзена 5|Ханафуда|ханафуда|en|Hanafuda}}»''. У 1960-х гадах «Nintendo» пачала займацца іншымі відамі бізнесу і набыла юрыдычны статус публічнай кампаніі пад цяперашняй назвай, а ў 1977 годзе выпусціла «{{Не перакладзена 5|Color TV-Game|Color TV-Game|en|Color TV-Game}}», сваю першую [[Гульнявая прыстаўка|гульнявую прыстаўку]]. Кампанія атрымала міжнароднае прызнанне пасля выпуску гульні «{{Не перакладзена 5|Donkey Kong|Donkey Kong|en|Donkey Kong (video game)}}» у 1981 годзе, а таксама гульнявой сістэмы «[[Nintendo Entertainment System]]» і гульні «[[Super Mario Bros.]]» у 1985 годзе. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Nintendo}} [[Катэгорыя:Кампаніі, якія маюць лістынг акцый на NASDAQ]] [[Катэгорыя:Кампаніі, якія маюць лістынг акцый на Такійскай біржы]] [[Катэгорыя:Кампаніі, якія маюць лістынг акцый на Франкфурцкай біржы]] [[Катэгорыя:Выдаўцы камп’ютарных гульняў]] [[Катэгорыя:Асацыяцыя забаўляльнага праграмнага забеспячэння (ESA)]] [[Катэгорыя:Вытворцы камп’ютарных гульняў Японіі]] [[Катэгорыя:Nintendo| ]] dobb85hfat5eogbf1r2dm4rhqx2le17 0 712206 5146376 4154581 2026-05-25T08:07:30Z M.L.Bot 261 Мэта перасылкі зменена з [[Канстанцін Казімір Александровіч]] на [[Канстанцін Александровіч]] 5146376 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Канстанцін Александровіч]] 9jklecj9hrxw7bk3le4uprgr5yvwcf2 5146377 5146376 2026-05-25T08:07:45Z M.L.Bot 261 Мэта перасылкі зменена з [[Канстанцін Александровіч]] на [[Александровіч]] 5146377 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Александровіч]] c6vs5iyrxiuty3wjja7oagaz7st2s85 0 715103 5146311 5006520 2026-05-25T05:14:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146311 wikitext text/x-wiki {{Арфаграфія}} {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Алег Мікалаевіч Галтвянскi | арыгінал імя = {{lang-ua|Голтвянський Олег Миколайович}} | выява = Officer_Oleg_Goltvyansky.jpg | апісанне выявы= | шырыня = 250px | пасада = Лідар [[Украінскі нацыянальны саюз|Усеўкраінскага нацыянальнага саюза]] | парадак = | перыядпачатак = [[19 снежня]] [[2009]] | перыядканец = [[12 ліпеня]] [[2012]] | папярэднік = пасада заснавана | пераемнік = [[Віталь Крывашэеў]] | веравызнанне = [[Праваслаўная царква]] ці [[іслам]] | нацыянальнасць = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Украіна}} | партыя = [[Бацькаўшчына (усеўкраінскае аб’яднанне)|Бацькаўшчына]] (2005—2015)<br/> [[Усеўкраінскае аб’яднанне патрыётаў — Кроп]] (2015—2016) | адукацыя = | прафесія = [[юрыст]], [[інжынер]] | бацька = | маці = | жонка = | дзеці = |прыналежнасць = [[Украіна]] |гады службы = 2014—2015, 2016—2020, 2021— |званне = [[Малодшы лейтэнант]] |род войскаў = [[Узброеныя Сілы Украіны]]<br/>[[Сілы спецыяльных аперацый (Украіна)|Сілы спецыяльных аперацый]]→[[Марская пяхота Украіны]] |камандаваў = Батальён «Пячэрск» |частка = |бітвы = [[Вайна на ўсходзе Украіны]]<br/>[[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|Уварванне Расіі ва Украіну]] |узнагароды = | сайт = [http://all-goltvyansky.livejournal.com// all-goltvyansky.livejournal.com] {{ref-ru}} }} '''Алег Мікалаевіч Галтвянскi''' ({{lang-ua|Голтвянський Олег Миколайович}}; нар. {{ДН|8|9|1980}}, [[Харкаў]]) [[Украіна|украінскі]] палітык, пісьменнік, грамадскі і ваенны дзеяч<ref>https://news.obozrevatel.com/kiyany/prosto-hotel-vnimaniya-kievskomu-terroristu-nanyali-advokata.htm</ref><ref>https://www.depo.ua/rus/politics/nervoviy-zriv-chi-tendentsiya-khto-i-yak-vidreaguvav-na-vchinok-veterana-terorista-belka-201909191031563</ref><ref>{{Cite web |url=http://lubotin-rada.gov.ua/news/id/6378 |title=Архіўная копія |access-date=1 жніўня 2022 |archive-date=24 мая 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210524213720/http://lubotin-rada.gov.ua/news/id/6378 |url-status=dead }}</ref>. Лідар [[Украінскі нацыянальны саюз|Усеўкраінскага нацыянальнага саюза]] (2009-2012 г.)<ref name=":0">http://www.naso.pp.ua/history.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220801124502/http://www.naso.pp.ua/history.html |date=1 жніўня 2022 }}</ref>. Дзельнік [[вайна на ўсходзе Украіны|вайны на ўсходзе Украіны]], псеўданім «Кесар Люботынскай»<ref>https://qorachius.substack.com/p/caesaren</ref>. Вядомы сваёй антырасійскай і антысавецкай пазіцыяй<ref>https://web.archive.org/web/20150402160900/http://www.pravda.ru/world/formerussr/ukraine/24-06-2013/1162604-fcb-0/</ref><ref>https://web.archive.org/web/20160829015448/https://rutube.ru/video/04409653cbe8eaf44641a52ef1039cd1/</ref><ref>https://www.057.ua/news/298506/blagodara-kordonu-milicii-cudom-udalos-izbezat-massovogo-poboisa-v-centre-harkova-foto</ref><ref>https://web.archive.org/web/20160304083510/http://www.057.ua/news/415964</ref><ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://reporter.zp.ua/goltvyanskij-oleg-mikolajovich-l-uk.html|title=Голтвянський Олег Миколайович|access-date=2024-01-01|archive-date=1 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240101232935/https://reporter.zp.ua/goltvyanskij-oleg-mikolajovich-l-uk.html|url-status=dead}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 8 верасня 1980 года у Харкаве. Маладосць правёў у горадзе [[Люботын]] за што атрымаў псеўданім «Люботынскай». У 2004 годзе атрымаў дыпломам бакалаўра юрыспрудэнцыі. Удзельнічаў у нацыянальнам руху, арганізоўваў ў Украіне пікеты. Дэпутат [[Палтаўская вобласць|Палтаўскай абласной]] рады з 2005 па 2010 год<ref>https://exo.in.ua/news/1924</ref>. У 2009 годзе стварыў і ўзначаліў арганізацыю «Украінскі нацыянальны саюз»<ref name=":0" />. У сакавіку 2012 ён быў арыштаваны за арганізацыю несанкцыянаванага маршу. У красавіку 2012 года супраць Галтвянскага была ўзбуджаная крымінальная справа<ref>https://web.archive.org/web/20151208230717/http://eajc.org/page661</ref><ref>https://web.archive.org/web/20170302192138/http://www.eajc.org/page564</ref>. У 2013 разам з Віталём Крывашэевым быў адным з заснавальнікаў партыі «Украінскі нацыянальны саюз»<ref>https://web.archive.org/web/20161217184528/http://www.kommersant.ru/doc/2181929</ref>. Адзін з арганізатараў [[Еўрамайдан]]а<ref>https://poltava.to/news/26348/</ref><ref>https://www.05366.com.ua/news/466802/revolucia-idet-na-spad-a-a-edu-v-harkovposmotrim-kak-evromajdan-otrozitsa-na-zizni</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190926200242/https://gordonua.com/news/maidan/za-proshlye-sutki-naydeno-shestero-propavshih-bez-vesti-na-evromaydane-8354.html</ref>, кіраўнік Самаабароны [[Пячэрскі раён (Кіеў)|Пячэрскага раёна]] Кіева з лістапада 2013 года па люты 2014 года<ref>https://web.archive.org/web/20140616085325/http://www.youtube.com/watch?v=gh-Hy0-LnMs</ref>. У красавіку 2014 года добраахвотнікам паехаў ваяваць на [[Данбас]]. У 2014-2015 быў камандзірам добраахвотніцкага батальёна «Пячэрск». У 2015 годзе ён быў абраны дэпутатам Люботынскага гарадскога Савета па спісе [[Усеўкраінскае аб’яднанне патрыётаў — Кроп|Усеўкраінскага аб’яднанне патрыётаў — Кроп]]<ref>https://web.archive.org/web/20160716135827/http://lubotin.kharkov.ua/vibori/vibori_2015/</ref>. Стаў старшынёй Люботынскага гарадскога аддзялення партыі. З таго ж часу узначальвае Цэнтр геапалітычных даследаванняў і сучаснай канфлікталогіі<ref>https://web.archive.org/web/20160817010421/https://youcontrol.com.ua/catalog/company_details/39596988/</ref>. У 2016 годзе прызваны ў армію, служыў ў [[Сілы спецыяльных аперацый (Украіна)|Сілах спецыяльных аперацый]], прымаў удзел у [[Вайна на ўсходзе Украіны|вайне на ўсходзе Украіны]]. Звольнены ў запас у 2020 годзе. У сакавіку 2020 года кандыдат на пазачарговых выбарах у [[Вярхоўная Рада Украіны|Вярхоўную Раду]]<ref>https://web.archive.org/web/20200217223438/https://www.rbc.ua/rus/news/dovybory-179-okruge-tsik-zavershila-registratsiyu-1581959488.html</ref><ref>https://web.archive.org/web/20200326183828/https://gordonua.com/news/politics/kandidat-v-vr-po-179-okrugu-v-harkovskoy-oblasti-goltvyanskiy-snyalsya-s-vyborov-iz-za-koronavirusa-1490949.html</ref><ref>https://www.05745.com.ua/news/2680971/top-3-originalnyh-predvybornyh-programm-po-179-okrugu</ref>. Пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|Уварвання Расіі ва Украіну]] падпісаў кантракт з Узброенымі сіламі Украіны і прымаў удзел у баявых дзеяннях. Служыць камандзірам контрдыверсійнай групы ў Марской пяхоце<ref>https://www.ku.fi/artikkeli/4735493-ukrainalaissotilas-kertoo-nato-aseiden-jo-vaikuttavan-taistelukentalla-ilman-euroopan-aseapua-emme-olisi-selvinneet</ref><ref>https://hojenomundomilitar.com.br/hoje-no-mundo-militar-entrevista-oleg-goltvyansky-diretamente-do-front-ucraniano/?fbclid=IwAR3vnTYNAZlZtuBx1MAefQoYrBJIGI9XuKkuCqh6UfPbCCN8V5nMj_1auQo{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>https://qorachius.substack.com/p/goltwaren</ref>. == Бібліяграфія == * О. Голтвянский, А. Оглобля, А. Сизов. Вентиляция зданий. Проектирование и определения характеристик систем вентиляции жилых домов (uk, en) // Государственный институт «УкрНИИводоканалпроект» Проект, окончательная редакция. — Киев: Минрегион, 2015. * О. Голтвянский, А. Оглобля, А. Сизов. Вентиляция зданий. Расчетные методы определения расходов воздуха на вентиляцию зданий с учетом инфильтрации (uk, en) // Государственный институт «УкрНИИводоканалпроект» Проект, окончательная редакция. — Киев: Минрегион, 2015. * Голтвянський О.М. Східні традиції державотворення // Становлення Нікейської держави / Омельчук В. В.. — Київ: Видавництво ТОВ «Прометей», 2020. — С. 421-426. — 800 с. — ISBN 978-617-7502-44-8. * Голтвянський О.М. Теорія та практика сучасної юриспруденції // Реформа та політичний процес / Бровін О.В.. — Харків, 2020. — Т. I. — С. 36-38. — 328 с. * Голтвянський О., Кобанець Р. Націреальна спецслужба в українському державотворенні // До питання про особливості розвитку сектору безпеки США в умовах нових глобальних викликів. — Київ: Видавництво ТОВ «Прометей», 2021. — С. 280-286. — 376 с. — ISBN 978-617-7502-02-8. * Голтвянський О. Актуальні проблеми, пріоритетні напрямки та стратегії розвитку України // Українська енергетика. Реалії та перспективи / О.С. Волошкіна. — Київ: ІТТА, 2022. — С. 124-126. — 180 с. * Голтвянський О. М. Розвиток науки в умовах воєнного стану // Енергетика України в умовах війни та післявоєнного стану.. — Київ, 2022. — С. 124-126. — 452 с. * Голтвянський О. М. Літні нукові читання // Культура Нікейської імперії.. — Рівне, 2022. — Т. XCI. — С. 136-144. — 542 с. == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://www.facebook.com/Goltvyansky1980 facebook] * [https://twitter.com/goltvyansky twitter] * [https://www.instagram.com/cat_lubotin/ instagram] * [https://books.google.ru/books?id=JMNwBgAAQBAJ&pg=PT101&lpg=PT101&dq=%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B3+%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%82%D0%B2%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9&source=bl&ots=E11BSiOtam&sig=hLrrodBnEmyBT8oTtXolvVl10Jg&hl=ru&sa=X&ei=fTn-VOGVGomiygOVrIHQDg&ved=0CCkQ6AEwAjgK#v=onepage&q=%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B3%20%D0%B3%D0%BE%D0%BB%D1%82%D0%B2%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9&f=false Вся правда об Украине. Кому выгоден раскол страны?] * [https://web.archive.org/web/20160305042541/http://mirpolitiki.net/sobytija/territorii-rossii-zaderzhany-ukrainskie-diversanty-04042014.html На территории России задержаны украинские диверсанты (фото)] * [https://web.archive.org/web/20161003190014/http://naso.org.ua/ Офіційний сайт Українського національного союзу ] {{DEFAULTSORT:Галтвянскі Алег Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Антыкамуністы Украіны]] [[Катэгорыя:Украінскія нацыяналісты]] [[Катэгорыя:Палітыкі Украіны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Еўрамайдана]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны на ўсходзе Украіны]] [[Катэгорыя:Ваенныя Украіны]] [[Катэгорыя:Постаці Харкава]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Харкаве]] [[Катэгорыя:Члены УА «Бацькаўшчына»]] 6r64b66j58s9t0uid2poowni17ts52p 0 718219 5146132 5143621 2026-05-24T15:52:14Z KsaiLak76 168689 5146132 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі | назва = Трансмашхолдынг | тып = [[акцыянернае таварыства]] | дзейнасць = Транспартнае машынабудаванне | заснавана = [[2002]] | размяшчэнне = | матчына кампанія = | сайт = https://tmholding.ru/ | даччыныя кампаніі = - | ключавыя фігуры = Кірыл Ліпа (генеральны дырэктар) }} '''Трансмашхолдынг''' (ТМХ) — расійская машынабудаўнічая кампанія, якая вырабляе [[чыгуначны транспарт|чыгуначны рухомы транспарт]]. Штаб-кватэра - у [[Масква|Маскве]]. «Трансмашхолдынг» супрацоўнічае з метрапалітэнамі Расіі і краін СНД. Геаграфія паставак прадукцыі Трансмашхолдынга ахоплівае амаль 30 краін. У прыватнасці, завод «Метровагонмаш» вырабляе для [[Маскоўскі метрапалітэн|маскоўскага метрапалітэна]] цягнікі сямейства «Масква». На канец 2025 года МВМ займаецца пастаўкай цягнікоў серыі «Масква-2026» (81-775.2/776.2/777.2)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/68fcc0bd9a79477c563b0d85|title=В Мытищах началась сборка новых поездов «Москва-2026»|website=rbc.ru|date=2025-10-25}}</ref>. Для [[Санкт-Пецярбургскі метрапалітэн|Санкт-Пецярбургскага метрапалітэна]] ТМХ пастаўляе ўжо другую мадыфікацыю цягніка: мадэль «Балтыец 2» (81-725.2/726.2/727.2)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://topspb.tv/news/2021/02/19/innovacionnyj-vagon-smart-budet-kursirovat-v-metro-peterburga/|title=Инновационный вагон «Смарт» будет курсировать в метро Петербурга|author=|website=Телеканал «Санкт-Петербург»|date=2021-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220514045008/https://topspb.tv/news/2021/02/19/innovacionnyj-vagon-smart-budet-kursirovat-v-metro-peterburga/|archive-date=2022-05-14|access-date=2022-08-25|url-status=live}}</ref>. Таксама здзяйсняюцца пастаўкі ў [[Мінскі метрапалітэн]], куды ТМХ адпраўляе цягнікі пад назвай «[[Мінск-2024]]» (81-765.7/766.7)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/metro-rastet-vmeste-s-gorodom.html|title=Успешное сотрудничество Минского метрополитена с предприятием «Метровагонмаш»|first=Алла|last=Мартинкевич|website=СБ. Беларусь сегодня|date=2024-12-21|access-date=2026-04-30}}</ref>. Яшчэ адзін праект «Трансмашхолдынга» – гэта электрацягнік «[[:ru:Иволга_(электропоезд)|Івалга]]» (ЭГ2Тв / ЭГЭ2Тв), прызначаны для ўнутрыгарадскіх і прыгарадных пасажырскіх перавозак. Электрацягнікі выпускаюць на Цвярскім вагонабудаўнічым заводзе. Яны былі распрацаваны спецыяльна для Маскоўскіх цэнтральных дыяметраў. На сённяшні дзень выпушчана ўжо 4 пакаленні электрацягнікоў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/ekonomika/17459117|title=ЦППК запустила первую "Иволгу 3.0" на МЦД-2|website=TACC|date=2023-04-05|access-date=2025-12-24}}</ref>. == Даччыныя кампаніі == Станам на красавік 2024 года, у склад холдынга ўваходзяць<ref>{{Cite web|url=https://techzd.ru/news/analytics/istoriya_predpriyatiy_tmkh_s_chego_nachinalos_zheleznodorozhnoe_mashinostroenie/|title=История предприятий ТМХ: с чего начиналось железнодорожное машиностроение|archive-url=https://web.archive.org/web/20240406000401/https://techzd.ru/news/analytics/istoriya_predpriyatiy_tmkh_s_chego_nachinalos_zheleznodorozhnoe_mashinostroenie/|archive-date=2024-04-06|access-date=2024-04-06|url-status=live}}</ref>: === Навуковыя, даследчыя і гандлёвыя арганізацыі === * ТАА «ТМХ Інжынірынг» * ТАА «Інжынірынгавы цэнтр рухавікабудавання ТМХ» * ТАА «ТМХ-Энергетычныя рашэнні» * ААТ «ТМХ-Лакаматывы» * ТАА «ТМХ ПРО» (Прамысловыя рашэнні) * ТАА «ТМХ-ПТР» (Пасажырскі транспарт) * ТАА «ТМХ Інтэлектуальныя сістэмы» * ТАА «Цэнтр Перспектыўных Тэхналогій ТМХ» * «ТМХ Гарадскі транспарт» * Усерасійскі навукова-даследчы і праектна-канструктарскі інстытут электравагонабудавання (ВЭлНДІ) * ААТ НО «Цвярскі інстытут вагонабудавання» * «ТРТранс» (Тэхналогіі чыгуначнага транспарту) === Вытворчыя прадпрыемствы === * [[Бранскі машынабудаўнічы завод]] * [[Дзяміхаўскі машынабудаўнічы завод]] * [[Каломенскі завод]] * Луганскі цеплавозабудаўнічы завод * Навачаркаскі электраваганабудаўнічы завод * «Метровагонмаш» * «Пензадзельмаш» (ТАА «Пензенскія дызельныя рухавікі») * Цвярскі вагонабудаўнічы завод * «Цэнтрасвармаш» * Завод аўтаномных крыніц току (завод АКТ) * ТАА «Метровагонмаш-Сэрвіс» * ААТ «Желдорреммаш» * ТАА «ЛокаТэх» (Лакаматыўныя тэхналогіі) * ААТ «Гандлёвы дом ТМХ» * ТАА «АВП Тэхналогія» * ТАА «ТМХ-Электратэх» == Міжнародныя ўзнагароды кампаніі == * «Магістраль Awards 2025» пераможца ў катэгорыях «Надзейны міжнародны партнёр» і «Народны выбар»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://anhor.uz/world/transmashholding/|title=Трансмашхолдинг стал победителем Евразийской премии в области транспорта и логистики «Магистраль Awards» 2025|last=|website=Anhor.uz|date=2025-12-24|access-date=2025-12-26}}</ref> * A'Design Award 2024 за цягнік метро «Масква 2024» * Good Design 2022 за лакаматыў ТЭМ23<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.railtarget.eu/freight/tmh-wins-good-design-award-for-the-second-year-in-a-row-what-does-the-winning-locomotive-look-like-take-a-look-at-the-photos-in-the-article-1548.html|title=TMH Wins Good Design Award for the Second Year in A Row. What does the winning locomotive look like? Take a look at the photos in the article. {{!}} RAILTARGET|website=www.railtarget.eu|access-date=2025-02-08}}</ref> * IF Design Award 2022 за інтэр'ер начнога пасажырскага цягніка<ref>{{Cite web|language=en|url=https://ifdesign.com/en/winner-ranking/project/tmh-brand-dna-concept/308281|title=iF Design - TMH BRAND DNA CONCEPT|website=ifdesign.com|access-date=2025-02-08}}</ref> * IF Design Award 2021 за канцэпцыю ДНК брэнда<ref>{{Cite web|language=en|url=https://ifdesign.com/en/winner-ranking/project/tmh-brand-dna-concept/308281|title=iF Design - TMH BRAND DNA CONCEPT|website=ifdesign.com|access-date=2025-02-08}}</ref> * Red Dot: Best of the Best 2021 за цягнік метро «Масква-2020»<ref>{{Cite web|url=https://tmholding.ru/media/events/8710.html|title=Поезд метро ТМХ «Москва-2020» получил премию Red Dot: Best of the Best за лучший дизайн в своей категории|website=tmholding.ru|access-date=2025-02-08}}</ref> * IRJ Innovations Showcase 2020 за сістэму клімат-кантролю з абеззаражваннем паветра і паніжаным узроўнем шуму<ref>{{Cite web|language=ru-ru|url=https://zdmira.com/news/razrabotka-transmashkholdinga-pobedila-v-konkurse-irj-2020-innovations-showcase|title=Разработка «Трансмашхолдинга» победила в конкурсе IRJ 2020 Innovations Showcase|website=zdmira.com|date=2020-11-19|access-date=2025-02-08}}</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == *[https://web.archive.org/web/20080309215754/http://www.skandaly.ru/news/news4375.html Нябачны «Трансмашхолдынг»] {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Машынабудаўнічыя кампаніі Расіі]] 7qwi6pr3pyf1nl4qjsb1t4fsv8b1kgl 5146147 5146132 2026-05-24T17:40:58Z M.L.Bot 261 5146147 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі | назва = Трансмашхолдынг | тып = [[акцыянернае таварыства]] | дзейнасць = Транспартнае машынабудаванне | заснавана = [[2002]] | размяшчэнне = | матчына кампанія = | сайт = https://tmholding.ru/ | даччыныя кампаніі = - | ключавыя фігуры = Кірыл Ліпа (генеральны дырэктар) }} '''Трансмашхолдынг''' (ТМХ) — расійская машынабудаўнічая кампанія, якая вырабляе [[чыгуначны транспарт|чыгуначны рухомы транспарт]]. Штаб-кватэра - у [[Масква|Маскве]]. «Трансмашхолдынг» супрацоўнічае з метрапалітэнамі Расіі і краін СНД. Геаграфія паставак прадукцыі Трансмашхолдынга ахоплівае амаль 30 краін. У прыватнасці, завод «Метровагонмаш» вырабляе для [[Маскоўскі метрапалітэн|маскоўскага метрапалітэна]] цягнікі сямейства «Масква». На канец 2025 года МВМ займаецца пастаўкай цягнікоў серыі «Масква-2026» (81-775.2/776.2/777.2)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/68fcc0bd9a79477c563b0d85|title=В Мытищах началась сборка новых поездов «Москва-2026»|website=rbc.ru|date=2025-10-25}}</ref>. Для [[Санкт-Пецярбургскі метрапалітэн|Санкт-Пецярбургскага метрапалітэна]] ТМХ пастаўляе ўжо другую мадыфікацыю цягніка: мадэль «Балтыец 2» (81-725.2/726.2/727.2)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://topspb.tv/news/2021/02/19/innovacionnyj-vagon-smart-budet-kursirovat-v-metro-peterburga/|title=Инновационный вагон «Смарт» будет курсировать в метро Петербурга|author=|website=Телеканал «Санкт-Петербург»|date=2021-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220514045008/https://topspb.tv/news/2021/02/19/innovacionnyj-vagon-smart-budet-kursirovat-v-metro-peterburga/|archive-date=2022-05-14|access-date=2022-08-25|url-status=live}}</ref>. Таксама здзяйсняюцца пастаўкі ў [[Мінскі метрапалітэн]], куды ТМХ адпраўляе цягнікі пад назвай «[[Мінск-2024]]» (81-765.7/766.7)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/metro-rastet-vmeste-s-gorodom.html|title=Успешное сотрудничество Минского метрополитена с предприятием «Метровагонмаш»|first=Алла|last=Мартинкевич|website=СБ. Беларусь сегодня|date=2024-12-21|access-date=2026-04-30}}</ref>. Яшчэ адзін праект «Трансмашхолдынга» – гэта электрацягнік «{{Не перакладзена 5|Івалга (электрацягнік)|Івалга|ru|Иволга (электропоезд)}}» (ЭГ2Тв / ЭГЭ2Тв), прызначаны для ўнутрыгарадскіх і прыгарадных пасажырскіх перавозак. Электрацягнікі выпускаюць на Цвярскім вагонабудаўнічым заводзе. Яны былі распрацаваны спецыяльна для Маскоўскіх цэнтральных дыяметраў. На красавік 2023 года выпушчана ўжо 4 пакаленні электрацягнікоў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://tass.ru/ekonomika/17459117|title=ЦППК запустила первую "Иволгу 3.0" на МЦД-2|website=TACC|date=2023-04-05|access-date=2025-12-24}}</ref>. == Даччыныя кампаніі == Станам на красавік 2024 года, у склад холдынга ўваходзяць<ref>{{Cite web|url=https://techzd.ru/news/analytics/istoriya_predpriyatiy_tmkh_s_chego_nachinalos_zheleznodorozhnoe_mashinostroenie/|title=История предприятий ТМХ: с чего начиналось железнодорожное машиностроение|archive-url=https://web.archive.org/web/20240406000401/https://techzd.ru/news/analytics/istoriya_predpriyatiy_tmkh_s_chego_nachinalos_zheleznodorozhnoe_mashinostroenie/|archive-date=2024-04-06|access-date=2024-04-06|url-status=live}}</ref>: === Навуковыя, даследчыя і гандлёвыя арганізацыі === * ТАА «ТМХ Інжынірынг» * ТАА «Інжынірынгавы цэнтр рухавікабудавання ТМХ» * ТАА «ТМХ-Энергетычныя рашэнні» * ААТ «ТМХ-Лакаматывы» * ТАА «ТМХ ПРО» (Прамысловыя рашэнні) * ТАА «ТМХ-ПТР» (Пасажырскі транспарт) * ТАА «ТМХ Інтэлектуальныя сістэмы» * ТАА «Цэнтр Перспектыўных Тэхналогій ТМХ» * «ТМХ Гарадскі транспарт» * Усерасійскі навукова-даследчы і праектна-канструктарскі інстытут электравагонабудавання (ВЭлНДІ) * ААТ НО «Цвярскі інстытут вагонабудавання» * «ТРТранс» (Тэхналогіі чыгуначнага транспарту) === Вытворчыя прадпрыемствы === * [[Бранскі машынабудаўнічы завод]] * [[Дзяміхаўскі машынабудаўнічы завод]] * [[Каломенскі завод]] * Луганскі цеплавозабудаўнічы завод * Навачаркаскі электраваганабудаўнічы завод * «Метровагонмаш» * «Пензадзельмаш» (ТАА «Пензенскія дызельныя рухавікі») * Цвярскі вагонабудаўнічы завод * «Цэнтрасвармаш» * Завод аўтаномных крыніц току (завод АКТ) * ТАА «Метровагонмаш-Сэрвіс» * ААТ «Желдорреммаш» * ТАА «ЛокаТэх» (Лакаматыўныя тэхналогіі) * ААТ «Гандлёвы дом ТМХ» * ТАА «АВП Тэхналогія» * ТАА «ТМХ-Электратэх» == Міжнародныя ўзнагароды кампаніі == * «Магістраль Awards 2025» пераможца ў катэгорыях «Надзейны міжнародны партнёр» і «Народны выбар»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://anhor.uz/world/transmashholding/|title=Трансмашхолдинг стал победителем Евразийской премии в области транспорта и логистики «Магистраль Awards» 2025|last=|website=Anhor.uz|date=2025-12-24|access-date=2025-12-26}}</ref> * A'Design Award 2024 за цягнік метро «Масква 2024» * Good Design 2022 за лакаматыў ТЭМ23<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.railtarget.eu/freight/tmh-wins-good-design-award-for-the-second-year-in-a-row-what-does-the-winning-locomotive-look-like-take-a-look-at-the-photos-in-the-article-1548.html|title=TMH Wins Good Design Award for the Second Year in A Row. What does the winning locomotive look like? Take a look at the photos in the article. {{!}} RAILTARGET|website=www.railtarget.eu|access-date=2025-02-08}}</ref> * IF Design Award 2022 за інтэр'ер начнога пасажырскага цягніка<ref>{{Cite web|language=en|url=https://ifdesign.com/en/winner-ranking/project/tmh-brand-dna-concept/308281|title=iF Design - TMH BRAND DNA CONCEPT|website=ifdesign.com|access-date=2025-02-08}}</ref> * IF Design Award 2021 за канцэпцыю ДНК брэнда<ref>{{Cite web|language=en|url=https://ifdesign.com/en/winner-ranking/project/tmh-brand-dna-concept/308281|title=iF Design - TMH BRAND DNA CONCEPT|website=ifdesign.com|access-date=2025-02-08}}</ref> * Red Dot: Best of the Best 2021 за цягнік метро «Масква-2020»<ref>{{Cite web|url=https://tmholding.ru/media/events/8710.html|title=Поезд метро ТМХ «Москва-2020» получил премию Red Dot: Best of the Best за лучший дизайн в своей категории|website=tmholding.ru|access-date=2025-02-08}}</ref> * IRJ Innovations Showcase 2020 за сістэму клімат-кантролю з абеззаражваннем паветра і паніжаным узроўнем шуму<ref>{{Cite web|language=ru-ru|url=https://zdmira.com/news/razrabotka-transmashkholdinga-pobedila-v-konkurse-irj-2020-innovations-showcase|title=Разработка «Трансмашхолдинга» победила в конкурсе IRJ 2020 Innovations Showcase|website=zdmira.com|date=2020-11-19|access-date=2025-02-08}}</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == *[https://web.archive.org/web/20080309215754/http://www.skandaly.ru/news/news4375.html Нябачны «Трансмашхолдынг»] {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Машынабудаўнічыя кампаніі Расіі]] 900r7yklwh9cf0enhtodc5lb54o7t3o 0 719748 5146424 4207796 2026-05-25T10:54:49Z Ueschar 151377 дапаўненне 5146424 wikitext text/x-wiki {{Міфалагічны персанаж |Выява = AM_738_4to,_40v,_BW_Hoenir.jpeg |Подпіс = Хёнір на ілюстрацыі з ісландскага рукапісу XVII ст. }} '''Хёнір''' ({{lang-non|'''Hœnir''', ці '''Hönir'''}}) — адзін з [[Асы|Асаў]] у [[Германа-скандынаўская міфалогія|скандынаўскай міфалогіі]]. Ён згадваецца ў «[[Прароцтве вёльвы]]» як адзін з трох багоў (разам з [[Одзін]]ам і Лодурам), якія стварылі першых людзей. == Атэстацыi == У «Прароцтве вёльвы», пры стварэнні першых людзей, [[Аск і Эмбла]], Хёнір і Лодур дапамагаюць [[Одзін]]у. Паводле [[Малодшая Эда|малодшай Эды]] Хёнір нібыта даў розум чалавеку<ref>MacCulloch, J.A.(2005). The Celtic and Scandinavian Religions. Cosimo, Inc. {{ISBN|1-59605-416-6}}.</ref>. У [[Бачанне Гюльві]] замест іх згадваюцца [[Вілі]] і [[Ве]]. Паколькі [[Сноры Стурлусан]] ведаў «Прароцтва вёльвы», магчыма, Хёнір быў іншым імем Вілі. Акрамя таго, паводле «Прароцтва вёльвы», Хёнір быў адным з нямногіх багоў, якія перажылі [[Рагнарок]]. У «[[Сага пра Інглінгаў|сазе пра Інглінгаў]]» разам з [[Мімір]]ам ён адправіўся да [[Ваны|ванаў]] у якасці закладніка, каб заключыць перамір’е пасля [[Вайна асаў і ванаў|вайны асаў і ванаў]]. Там Хёнір быў нерашучым і разлічваў на [[Мімір]]а ва ўсіх сваіх рашэннях, бурачы неабавязковымі адказамі, калі Мімір адсутнічаў. Хёнір таксама мае другарадную ролю ў Хаустлёнге і Прамовах Рэгіна. У сярэднявечнай фарэрскай баладзе «Казка пра Локі» Хёнір абараняе хлопчыка фермера, выклікаючы сем [[Лебедзі|лебедзяў]]<ref>Joseph S. Hopkins for Mimisbrunnr.info, November 2021. [https://www.mimisbrunnr.info/lokka-tattur-vast-et-al-2021 Lokka Táttur]. [https://www.mimisbrunnr.info/lokka-tattur-introduction-hopkins-2021 1. Introduction].</ref>. == Тэорыі == Паводле Віктара Рыдберга і іншых навукоўцаў, такіх як Гудбранд Вігфусан, эпітэты ''langifótr'' «Доўганогі» і ''aurkonungr'' «кароль гразі», разам з грэцкім роднасным [[wiktionary:κύκνος|κύκνος]] «лебедзь» і санскрыцкім [[wiktionary:शकुन|शकुन]] (''śakuna'') «птушка прадвесця», мяркуюць, што Хёнір быў звязаны з [[Бусліныя|буслом]]<ref>Rydberg 1886, p. 552</ref>. Здаецца, гэта таксама пацвярджаецца гісторыяй еўрапейскіх дзяцей пра бусла, які дастаўляе дзяцей бацькам, і роляй Хёніра ў «Казке пра Локі», што яшчэ больш пацвярджае яго асацыяцыі з птушкамі. {{Зноскі}} == Літаратура == * Viktor Rydberg 1886, ''Undersökningar i germanisk mythologi, first part''. == Спасылкі == * [https://myndir.uvic.ca/HoeN01.html MyNDIR (My Norse Digital Image Repository)] Ілюстрацыі Хёніра з рукапісаў і ранніх друкаваных кніг. {{Асы}}{{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Германа-скандынаўскія багі]] [[Катэгорыя:Багі паводле алфавіта]] 25ri8t5mzrfzj6uhhd6fv0es4cehz0z 0 719789 5146434 4208488 2026-05-25T11:11:19Z Ueschar 151377 абнаўленне звестак 5146434 wikitext text/x-wiki [[Файл:Faroe_stamp_430_The_First_Human_Beings.jpg|міні|Аск і Эмбла на паштовай марцы [[Фарэрскія астравы|Фарэрскіх астравоў]].]] '''Аск і Эмбла''' ({{Lang-non|Askr ok Embla}}, «ясень» і «вярба»), у [[Германа-скандынаўская міфалогія|скандынаўскай міфалогіі]] першыя людзі, якіх яшчэ ў выглядзе драўняных правобразаў, нежывых і «пазбаўленых лёсу», знайшлі на беразе мора багі (у «[[Старэйшая Эда|Старэйшай Эдзе]]» — у песні «[[Прароцтва вёльвы]]» — гэта тры [[асы]] — [[Одзін]] (даў душу), [[Локі|Лодур]] (даў пачуцці), [[Хёнір]] (даў розум), а ў «[[Малодшая Эда|Малодшай Эдзе]]» — «сыны Бора», то бок Одзін, [[Вілі]] і [[Ве]]). У «Малодшай Эдзе» [[Сноры Стурлусан]]а замест Хёніра і Лодура з Одзінам падарожнічаюць Вілі і Ве. На марскім беразе яны сустракаюць не людзей, а два дрэвы, з якіх ствараюць дзве «нарыхтоўкі». Асы надзяляюць іх формай, якая ўласцівая людскаму роду з тых часоў, потым ўдыхаюць у іх жыццё, даюць ім «рух і розум», а затым успрыманне — маўленне, слых і зрок. Далей людзі атрымліваюць вопратку і імёны — Аск і Эмбла. Яны селяцца ў [[Мідгард]]зе і даюць пачатак чалавечага роду. == Літаратура == * Wolfgang Golther: ''Handbuch der germanischen Mythologie''. Leipzig 1875, neu aufgelegt Marix Verlag, 2004, S. 628 f. * Jacob Grimm: ''Deutsche Mythologie (3 Bd.e)''. Berlin, 4. Aufl. 1875-78 (Bd. 1, S. 473 f.); neu aufgelegt Marix Verlag, 2007, Bd. 1, S. 436 f. * Paul Herrmann: ''Deutsche Mythologie''. 1898, neu aufgelegt im Aufbau Verlag, 8. Aufl., 2007, S. 366 * Rudolf Simek: ''Religion und Mythologie der Germanen''. Wissenschaftl. Buchgesellschaft, Darmstadt 2003, ISBN 3-534-16910-7 == Спасылкі == * {{Крыніцы/БіЕ|Аскр}} * [http://www.tjatsi.fo/?side=f107a1056972d6d3ce4a753aae201881 Tjatsi.fo — Einführung in die Völuspá]{{Ref-en}}{{Ref-de}}{{Ref-da}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Першалюдзі]] [[Катэгорыя:Германа-скандынаўская міфалогія]] 2z4hvnnzwauby4y5ka0is2x8laozegn 0 737787 5146134 5098842 2026-05-24T16:18:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146134 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Агатанге́л Крымскі''' ({{lang-uk|Агатангел Кримський}}; [[псеўданім]]ы ''А. Хванько, Хванько Кримський, Ївхимець, Панько Рогач, Мирдза-Джафар''; {{ВДП}}) — украінскі [[Гісторыя|гісторык]], [[мовазнаўца]], [[Усходазнаўства|арыенталіст]], [[пісьменнік]], [[перакладчык]], [[паэт]], [[паліглот]], адзін з заснавальнікаў Акадэміі навук Украіны (1918). Ахвяра [[Сталінскі тэрор|сталінскага тэрору]]<ref name="heroes.profi-forex.org">Агатангел Кримський — учений, кримський татарин і патріот україни, який став жертвою сталінського терору, Герої України, http://heroes.profi-forex.org/ua/krimskij-agatangel-juhimovich {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200927040521/http://heroes.profi-forex.org/ua/krimskij-agatangel-juhimovich |date=27 верасня 2020 }}</ref>. == Біяграфія == Паходзіў з крымскататарска-беларускай сям’і, якая перайшла ў [[праваслаўе]]. Нарадзіўся ва Уладзіміры цяперашняй [[Валынская вобласць|Валынскай вобласці]] Украіны (тады [[Валынская губерня|Валынскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]) у сям’і крымскага татарына з беларускімі каранямі, настаўніка гісторыі і геаграфіі Юхіма Сцяпанавіча Крымскага. Заснавальнікам роду Крымскіх быў мула з [[Бахчысарай|Бахчысарая]], які пераехаў у [[Мсціслаў]] (цяпер [[Магілёўская вобласць]], [[Беларусь]]). Дзед А. Крымскага перайшоў з [[іслам]]у ў [[хрысціянства]]<ref>М. Якубович, Іслам у Західній Україні: традиційна релігія? // Український тиждень, 21.02. 2016.</ref>. У 1889—1892 гадах навучаўся ў [[Лазараўскі інстытут усходніх моў|Лазараўскім інстытуце ўсходніх моў]] у [[Масква|Маскве]]. Асноўнымі дысцыплінамі вучонага былі: [[Арабская мова|арабская]], [[Персідская мова|персідская]] і [[Турэцкая мова|турэцкая]] мовы і літаратура. У 1892—1896 гадах скончыў поўны курс [[Славістыка|славістыкі]] на гісторыка-філалагічным факультэце [[Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскага ўніверсітэта]] пад кіраўніцтвам мовазнаўцы Усевалада Мілера, славіста Рамана Бранта і знаўцы індаеўрапейскіх моў Філіпа Фартунатава. У 1896 годзе малады вучоны склаў магістарскія іспыты па [[Арабістыка|арабістыцы]] ў [[Пецярбургскі ўніверсітэт|Пецярбургскім універсітэце]] і па славянскай [[Філалогія|філалогіі]] ў Маскоўскім універсітэце. Агулам ён ведаў шэсцьдзесят моў<ref>П. А. Кравчук, Книга рекордів Волині. — Любешів: Ерудит, 2005. — С. 196—197.</ref>. Пасля заканчэння Маскоўскага ўніверсітэта А. Крымскі атрымаў двухгадовую [[Стыпендыя|стыпендыю]] Лазараўскага інстытута, каб паехаць у [[Сірыя|Сірыю]] і [[Ліван]]. Падчас гэтай паездкі ў 1896—1898 гадах ён сабраў шмат матэрыялаў і дакументаў, над якімі працаваў да самай смерці<ref>В. Бурій, Агатангел Кримський // Місто робітниче (Ватутіне). — («Постаті»). — 2001. — 27 січня. — С. 4.</ref>. У 1918 годзе пераехаў у [[Кіеў]], дзе стаў неадменным сакратаром Украінскай акадэміі навук, заснаванай гетманам Паўлам Скарападскім. Быў адным з акадэмікаў-заснавальнікаў Украінскай акадэміі навук. У Кіеве А. Крымскі быў стваральнікам украінскага ўсходазнаўства<ref>В. Шендеровський, Видатний орієнталіст України — Агатангел Кримський, Нехай не гасне світ науки. Книга перша, https://parafia.org.ua/person/krymskyj-ahatanhel/</ref>. У 1929 годзе А. Крымскі быў пераследаваны і пазбаўлены пасады. У 1930-я гады А. Крымскі быў практычна адхілены ад навукова-педагагічнай працы ў навуковых установах Украіны. Жыў у [[Кіеў|Кіеве]] і [[Звянігародка|Звянігародцы]]. З 1930 года творы Крымскага забароненыя. У 1939 годзе рэабілітаваны, але ў ліпені 1941 года, пасля пачатку Вялікай Айчыннай вайны, НКУС арыштаваў яго як «асабліва ненадзейнага» па абвінавачанні ў «антысавецкай нацыяналістычнай дзейнасці»<ref name="heroes.profi-forex.org"/> і выслаў у [[Казахстан]]. Афіцыйна Агантангел Крымскі памёр ад знясілення ў турэмным шпіталі, але ёсць версія, што ён мог памерці ад жорсткіх катаванняў<ref>Уроки правды Агатангела Кримського, Всеукраїнська громадська організація «Українське Реєстрове Козацтво», http://www.kozatstvo.net.ua/ua/publications/uk_r.php?d=a&i=4467</ref>. Яго справа была канчаткова спыненая ў 1957 годзе, а ў 1960 годзе ён быў афіцыйна рэабілітаваны. == Асабістае жыццё == Жыццё Крымскага было напоўнена клопатамі пра брата і сястру. Агатангел быў бісексуалам. Яго цягу да мужчын пацвярджае змест яго вершаў з цыклу «Грэшнае каханне», дзе ён разважаў пра сваё захапленне мужчынамі<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/37176079/_Orientalism_and_Homoerotic_Desire_in_the_Poetry_of_a_Ukrainian_Modernist_Ahatanhel_Krymskyi_in_Lebanon_Slavic_and_East_European_Journal_62_2_2018_318_338|аўтар=Alex Averbuch|загаловак="Orientalism and Homoerotic Desire in the Poetry of a Ukrainian Modernist: Ahatanhel Kryms'kyi in Lebanon,” Slavic and East European Journal 62-2 (2018): 318-338}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/43377385/%D0%90%D0%B3%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB_%D0%9A%D1%80%D0%B8%D0%BC%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%83_%D0%9B%D1%96%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%96_%D0%BE%D1%80%D1%96%D1%94%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%96%D0%B7%D0%BC_%D1%96_%D0%B3%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B5%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F_%D0%B2_%D0%BF%D0%BE%D0%B5%D0%B7%D1%96%D1%97_%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0|аўтар=Alex Averbuch|загаловак=Агатангел Кримський у Лівані: орієнталізм і гомоеротичне бажання в поезії українського модерніста|год=2020-01-01|выданне=Критика}}</ref>. Аднак называць яго гомасексуалам памылкова<ref>[[iarchive:zbirkrim/page/52/mode/1up|Східні традиції державотворення. Наукова серія: Світові традиції державного управління: Вип. ІХ: Науковий збірник на честь 150-ї річниці від дня народин Агатангела Кримського : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive]] / Романова О. // [https://lib.in.ua/107779-shidni-tradyczii-derzhavotvorennia-naukovyj-zbirnyk-na-chest-150-i-richnyczi-vid-dnia-narodyn-agatangela-krymskogo/ Східні традиції державотворення. Науковий збірник на честь 150-ї річниці від дня народин Агатангела Кримського 2020 року — Збірник статей читати онлайн або завантажити в PDF, DJVU, Epub чи TxT форматі | Lib in UA] . ― Київ: Вид.: «Прометей», 2020. ― С. 52-90. ― ISBN 978-617-7502-44-8 </ref>, сам ён быў закаханы ў Лесю Украінку, лічыў, што паміж імі ліставы раман. Тое, што Леся адказала ўзаемнасцю Кліменту Квітцы, а не яму — разбіў Агатангелу сэрца<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://localhistory.org.ua/texts/statti/taiemnitsia-lesinikh-liubovei/|title=Таємниця Лесиних любовей|website=localhistory.org.ua|access-date=2026-02-11}}</ref>. У познія гады ён ажаніўся<ref>https://www.threads.com/@yellow__sun/post/DNthfQbUDiq/так-агатангел-кримський-одружився-в-1929-році-на-дружині-свого-прийомного-сина-щ{{Недаступная спасылка}}</ref>. Быў усынавіцелем свайго памочніка — вядомага этнографа Міколы Леўчанкі. У 1929 годзе, калі пачаліся арышты, якія завяршыліся інспіраваным НКУС працэсам «[[Саюз вызвалення Украіны (справа)|Саюза вызвалення Украіны]]», Леўчанку разам з многімі іншымі супрацоўнікамі акадэміі рэпрэсавалі. Перад гэтым ён сваімі сведчаннямі ўратаваў Крымскага ад арышту. У Леўчанкі засталася цяжарная жонка, і пасля нараджэння сына Крымскі ўсынавіў яго і даў імя.<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://history.rayon.in.ua/news/336228-piatfaktiv-pro-vchenogo-agatangela-krimskogo-iaki-vas-vraziat|title=П'ять фактів про вченого Агатангела Кримського, які вас вразять|first=Богдан|last=Янович|website=history.rayon.in.ua|date=2021-01-15|access-date=2026-02-11}}</ref> == Творчасць == Агатангел Крымскі — аўтар шматлікіх прац па гісторыі і культуры арабскіх краін, [[Іран]]а, [[Турцыя|Турцыі]] і інш., [[Семіфалогія|семіфалогіі]], гісторыі, ісламу (ведаў каля 60 моў, пераважна ўсходніх)<ref>Агатангелу Кримському — 150. У чому секрет геніальності найвидатнішого сходознавця 20-га століття?, Радіо Свобода, 15.01. 2021, https://www.radiosvoboda.org/a/agatangelu-krymskomu-150-poliglot-shodoznavets/31047686.html</ref>. Вялікую ўвагу надаваў вывучэнню гісторыі [[Украінская мова|ўкраінскай мовы]] і літаратуры, [[фальклор]]у, [[Этнаграфія|этнаграфіі]]. Агатангел Крымскі лічыцца адным з самых выбітных усходазнаўцаў у гісторыі сусветнай філалагічнай навукі<ref>Т. М. Сидорчук, Матеріали Агатангела Кримського в архіві Омеляна Пріцака, 2013, http://ekmair.ukma.edu.ua/handle/123456789/2843</ref>. А. Крымскі як пісьменнік вядомы сваімі паэтычнымі творамі на ўсходнюю тэматыку, якія ўвайшлі ў зборнік «Пальмавыя галінкі», апавяданнямі і раманам. Крымскаму таксама належаць шматлікія літаратурныя пераклады Антары, [[Амар Хаям|Амара Хаяма]], [[Саадзі]], Гафіза, Міхры-Хатуна, [[Фірдаўсі]] і многіх іншых, у тым ліку заходнееўрапейскіх паэтаў<ref>Дар’я Анцибор, Сходознавець Агатангел Кримський знав до сотні мов, Gazeta.ua, 16.01.2013, https://gazeta.ua/articles/istoriya-movi/_shodoznavec-agatangel-krimskij-znav-do-sotni-mov/477261</ref>. Па-беларуску выдаваўся зборнік «Бейруцкія апавяданні»<ref>{{cite web|title=«Бейруцкія апавяданні» Крымскага выдадзены па-беларуску. Чаму іх варта прачытаць у наш змрочны час|url=https://novychas.online/kultura/bejruckija-apavjadanni-krymskaha-vydadzeny-pa-be|author=[[Уладзіслаў Гарбацкі]]|date=25-08-2022|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]}}</ref>, за пераклад якога [[Уладзіслаў Гарбацкі]] быў намінаваны на прэмію Drahomán Prize-2022 за пераклады ўкраінскай літаратуры на мовы свету<ref>{{cite web|title=Беларускі пісьменнік трапіў у доўгі спіс кандыдатаў на ўкраінскую прэмію Drahomán Prize-2022 для перакладчыкаў|url=https://www.svaboda.org/a/32185024.html|date=2022-12-20|work=Радыё Свабода|archive-url=https://web.archive.org/web/20230115173757/https://www.svaboda.org/a/32185024.html|archive-date=2023-01-15}}</ref>. == Творы == === Навуковыя творы === * Про научність фонетичної правописи // Буковина, 1897, * Ислам, его возникновение и старейший период его истории. Москва, 1901, * Історія мусульманства, 1904—1912, * Українська граматика (у 2-х т., 1907—1908), * Історія арабів і арабської літератури, 1911—1912, * Нариси з історії української мови (1922, у співавторстві з О. Шахматовим), * Історія Персії та її письменства, 1923, * Історія Туреччини та її письменства, 4 тт., 1924—1927, * Перський театр, звідки він узявся та як розвивався, 1925, * Вибрані сходознавчі праці в п’яти томах: Т. I. Арабістика (2007); Т. II. Тюркологія (2007); Т. III. Тюркологія (2010); Т. IV. Іраністика (2008); Т. V. Іраністика (2010). === Мастацкія творы === * Пальмове гілья, 1901, 1908, 1923, * Повістки й ескізи з українського життя, 1895, * Бейрутські оповідання, 1906; у беларускім перакладзе: {{cite book|first=Агатангел|last=Крымскі|title=Бейруцкія апавяданні|publisher=Skaryna Press|location=Лондан|year=2022|isbn=978-1-915601-02-5|pages=133|url=https://www.skarynapress.com/knihi/Ahatanhel-Krymsky|access-date=25 красавіка 2023|archive-date=25 красавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230425193500/https://www.skarynapress.com/knihi/Ahatanhel-Krymsky|url-status=dead}} * Андрій Лаговський, раман (1905, цалкам апублікаваны ў 1972 годзе). {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Крымскі Агатангел}} [[Катэгорыя:Украінамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Украіны]] [[Катэгорыя:Украінамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Усходазнаўцы]] [[Катэгорыя:Арабісты]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Украіны]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Пасмяротна рэабілітаваныя ў СССР]] a9t1fply339jzuqzvcopv989e595ylt 0 738426 5146234 4840371 2026-05-24T22:53:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146234 wikitext text/x-wiki {{Тэатральны дзеяч}} '''Азія Мухамад Том аль-Тахер аль-Кітабі''' ({{lang-ar|آسيا محمد توم الطاهر الكتيابي}}; больш вядомая пад псеўданімам '''Азія Абдэль Маджыд''', {{lang-ar|آسيا عبد الماجد}}; [[1943]] — [[3 мая]] [[2023]]<ref>[https://web.archive.org/web/20230504165158/https://www.klyoum.com/libya-news/ar/71-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%B1%D8%B7%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%A3%D8%B1%D9%85%D9%84%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%8A%D8%AA%D9%88%D8%B1%D9%8A-%D9%81%D9%86%D8%A7%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%88%D9%84%D9%89 أفريقيا. "الخرطوم .. مقتل أرملة الشاعر محمد الفيتوري فنانة"]</ref>) — піянерка суданскага [[тэатр]]а, педагог і першая прафесійная суданская [[актрыса]], якая атрымала прызнанне за свае сцэнічныя выступленні. == Біяграфія == Нарадзілася ў [[Амдурман]]е. Маці — Батул Мухамад Ахмед аль-Шэйх аль-Джалі. Дзяўчынка жыла пад апекай свайго сваяка Абдула (Абдэля) Маджыда, які стаў для яе другім бацькам. У будучыні Азія будзе выкарыстоўваць яго імя ў якасці псеўданіма<ref name=":0">[https://web.archive.org/web/20191210212759/http://akhirlahza-sd.com/24307/ "شخصيات عطرّت تأريخنا آسيا عبد الماجد .. رائدة المسرح السوداني | آخر لحظة | آخر لحظة".]</ref>. Пачатковую адукацыю атрымала ў школе Абдэля Манейма ў [[Хартум]]е, сярэдняю — у школе Карары<ref name="адукацыя"/>, дзе ўступіла ў школьную акцёрскую асацыяцыю, працуючы пад кіраўніцтвам Бутану Халед<ref name=":0"/>. У 1959 годзе паступіла ў жаночы каледж у Амдурмане, пасля заканчэння якога ў 1962-м працавала там жа выкладчыкам. Пазней атрымала ступень магістра ў Хартумскім Міжнародным інстытуце арабскай адукацыі і дадатковых даследаванняў. Потым працягнула адукацыю ў [[Егіпет|Егіпце]]. У [[каір]]скім тэатры Аль-Хаям Азія згуляла другарадную роль у спектаклі «Аль-Бакашын», дзе галоўную ролю выканаў {{нп3|Фарыд Шаукі||ar|فريد شوقي}}<ref name="адукацыя">{{Cite web |url=https://www.sudaress.com/akhirlahza/114913 |title=آسيا محمد توم الكتيابي: لجنة لتكريم الفيتوري والمساهمة في عودته |access-date=4 мая 2023 |archive-date=10 снежня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191210212803/https://www.sudaress.com/akhirlahza/114913 |url-status=dead }}</ref>. З 1963 года працавала ў грамадскім тэатры і здымалася ў серыяле «Рамаданіят» з {{нп3|Фадэль Саід|Фадэлем Саідам|ar|الفاضل سعيد}} у галоўнай ролі<ref name=":0"/>. У 1965 годзе згуляла ў спекталі «Бамсіка», прэм’ера якога адбылася ў новым Нацыянальным тэатры Амдурмана<ref>[https://platform.almanhal.com/Reader/Article/80721 "أثر استخدام طريقة المناقشة على تحصيل طلاب الصف الأول الثانوي بالسودان في مادة التربية الإسلامية : دراسة تجريبية على ولاية الخرطوم"]</ref>. == Гібель == З сярэдзіны красавіка 2023 года ў Судане разгарнуўся [[Канфлікт у Судане (2023)|канфлікт паміж сілавікамі]]. Вечарам 3 мая Азія Абдэль Маджыд сканала ў Хартуме ад асколачнага ранення, атрыманага падчас траплення снарада ў яе дом<ref>[https://web.archive.org/web/20230504165158/https://www.klyoum.com/libya-news/ar/71-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%B1%D8%B7%D9%88%D9%85-%D9%85%D9%82%D8%AA%D9%84-%D8%A3%D8%B1%D9%85%D9%84%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D9%81%D9%8A%D8%AA%D9%88%D8%B1%D9%8A-%D9%81%D9%86%D8%A7%D9%86%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D9%88%D9%84%D9%89 الخرطوم .. مقتل أرملة الشاعر محمد الفيتوري فنانة السودان الأولى]</ref>. Пахавана праз некалькі гадзін на тэрыторыі дзіцячага садка, дзе яна працавала, таму што ехаць на могілкі было занадта небяспечна<ref>{{Cite news|accessdate=2023-05-06|date=2023-05-04|website=BBC News|title=Sudan crisis: Actress Asia Abdelmajid killed in Khartoum cross-fire|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-65467934}}</ref>. == Зноскі == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Актрысы XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры тэатра]] [[Катэгорыя:Актрысы паводле алфавіта]] s4ofih007driedlwj8epr3ezmcsdiwa 0 739177 5146328 4917435 2026-05-25T05:58:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146328 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Чарапнёў}} {{футбаліст}} '''Алег Чарапнёў''' (нар. {{ДН|3|6|1972}}, [[Мінск]], [[Беларусь]]) — беларускі футбольны суддзя і трэнер. == Клубная кар’ера == Гуляў за «[[ФК Фандак|Фандок]]», «[[ФК Белшына|Белшыну]]», «[[ФК Славія Мазыр|Славію]]», мінскае «[[ФК Тарпеда Мінск|Тарпеда]]», «[[ФК Гомель|Гомель]]» і брэсцкае «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]», дзе і завяршыў кар’еру ў пачатку 2006 года. З бабруйчанамі абаронца браў бронзу вышэйшай лігі, з мазыранамі — срэбра, з гамяльчукамі станавіўся чэмпіёнам і ўладальнікам Кубка. Усяго ў «вышцы» правёў 357 матчаў (пяць галоў). Праз некалькі гадоў пасля заканчэння кар’еры апынуўся ў судзействе і з 2010 па 2015 год адпрацаваў у вышэйшай і першай лігах, а таксама ў Кубку Беларусі 130 матчаў, набыў рэпутацыю аднаго з самых строгіх суддзяў краіны. За кар’еру паказаў 522 жоўтыя карткі (у адным з матчаў вынес 11 папярэджанняў), 44 чырвоныя і 30 разоў прызначаў пенальці (у маі 2015-га ў матчы Д2 «[[ФК Гарадзея|Гарадзея]]» — «[[ФК Смалявічы-СТІ|Смалявічы-СТІ]]» чатыры разы ўказаў на «кропку»). У кастрычніку 2014 года працаваў на матчы «[[Тарпеда-БелАЗ]]» — «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]]» і прыняў няправільнае рашэнне з адменай прызначанага пенальці. Услед рушыла суворая дыскваліфікацыя — вышэйшую лігу экс-абаронца больш не судзіў. А ў верасні 2015-га яго адхілілі і ад працы ў першай лізе. На гэтым кар’ера суддзі была скончына. У канцы снежня 2016 года атрымаў ліцэнзію трэнера катэгорыі «B». У 2019 годзе папрацаваў з юнацкімі калектывамі ў структуры «Гомеля», а ў сакавіку 2020 года ўзначаліў першалігавы «Хімік». У студзені 2021 года аказаўся ў трэнерскім штабе [[Мікалай Бранфілаў|Мікалая Бранфілава]], які ўзначальваў «[[ФК Орша|Оршу]]». Пасля адстаўкі таго ў верасні сам сышоў з клуба і вярнуўся ў структуру «Гомеля», дзе зноў працуе з юнымі футбалістамі<ref>{{Cite web |url=https://by.tribuna.com/be/tribuna/blogs/footboll/3091620-vidnye-sudi-kotorye-ushli-iz-belfutbola-za-poslednie-gody-vot-/ |title=Вядомыя суддзі, якія сышлі з белфутбола за апошнія гады — вось дзе яны цяпер (нехта за мяжой, нехта пры АБФФ) |access-date=15 мая 2023 |archive-date=14 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230514100231/https://by.tribuna.com/be/tribuna/blogs/footboll/3091620-vidnye-sudi-kotorye-ushli-iz-belfutbola-za-poslednie-gody-vot-/ |url-status=dead }}</ref>.. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Чарапнёў Алег}} [[Катэгорыя:Футбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Футбольныя суддзі Беларусі]] [[Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Брэст]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Гомель]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Тарпеда Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Белшына]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Славія Мазыр]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Бабруйск]] h74do1ru2za3ebeyo545ab8ih06xr8x 0 741784 5146096 5134663 2026-05-24T13:32:17Z Pabojnia 135280 афармленне 5146096 wikitext text/x-wiki [[Файл:20090510_Shanghai_Yuyan_6689.jpg|справа|міні|250пкс|Гэта фота [[Юйюань|Саду шчасця]], [[Шанхай]] (створаны ў 1559 годзе) паказвае ўсе элементы класічнага кітайскага саду&nbsp;— ваду, архітэктуру, расліннасць і камяні.]] '''Кітайскі сад''' ({{Lang-zh|中國園林}}; [[піньінь]]: Zhōngguó yuánlín)&nbsp;— гэта стыль [[Садова-паркавае мастацтва|ландшафтнага саду]], які развіваўся на прасторах [[Кітай|Кітаю]] на працягу трох тысяч гадоў. Ён уключае ў сябе як велізарныя сады {{нп3|Імператар Кітая|кітайскіх імператараў|uk|Імператор Китаю}} і членаў іх сем’яў, створаных для задавальнення і ўражання, а таксама больш прыватных садоў навукоўцаў, паэтаў, былых урадавых чыноўнікаў, ваенных і гандляроў, створаных для разважанняў і ўцёкаў ад знешняга свету. Сады ствараюць ідэалізаваныя міні-ландшафты, накіраваныя на выраз гармоніі, якая павінна існаваць паміж чалавекам і прыродай{{Sfn|Baridon|1998}}. Тыповы кітайскі сад акружаны сценамі і ўключае ў сябе адну або некалькі сажалак, каменныя блокі, дрэвы і кветкі, а таксама шэраг залаў і павільёнаў у садзе, злучаных выгнутай сцежкай і зігзагападобнымі галерэямі. Рухаючыся ад будынка да будынка, наведвальнікі могуць убачыць серыю старанна прадуманых пейзажаў, якія разгортваюцца перад імі, як пейзажны скрутак<ref>Запісы 21 пасяджэння {{нп3|Камітэт Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА|Камітэту Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА|uk|Комітет Світової спадщини ЮНЕСКО}}, датычнага дызайну {{нп3|Класічныя кітайскія сады Сучжоў|класічных кітайскіх садоў Сучжоў|uk|Класичні китайські сади Сучжоу}}</ref>. == Гісторыя == === Вытокі === Самыя раннія вядомыя кітайскія сады былі створаны ў даліне [[Хуанхэ]] падчас кіравання [[Шан (дынастыя)|дынастыі Шан]] (1600—1046&nbsp;гг. да н.&nbsp;э.). Гэтыя сады былі вялікімі паркамі, акружанымі сценамі, дзе кіраўнікі і арыстакраты палявалі на дзічыну або дзе вырошчвалі садавіну і гародніну. Раннія апісанні гэтага перыяду, выгравіраваныя на панцырах чарапах, выкарыстоўваюць тры кітайскія іерогліфы для слова «сад»&nbsp;— ''you'', ''pu'' і ''yuan''. ''You''&nbsp;— сад кіраўніка, дзе ўтрымліваліся птушкі і жывёлы, ''pu''&nbsp;— сад раслін. Падчас {{нп3|Дынастыя Цінь|дынастыі Цінь|uk|Династія Цінь}} (221—206&nbsp;гг. да н.&nbsp;э.), ''[[wiktionary:園|yuan]]'' стаў адзіным іерогліфам для ўсіх садоў{{Sfn|Feng|2007|loc=прадмова}}{{Sfn|Che Bing|2010}}. Стары іерогліф для ''yuan'' уласна з’яўляецца маленькім малюначкам саду; ён акружаны квадратам, што прадстаўляюць сцяну, і мае сімвалы, якія, магчыма, пазначалі план будынка, маленькі квадрат на пазначэнне сажалкі і сімвал пасадкі або гранатавага дрэва{{Sfn|Tong|}}. Вядомым царскім садам позняй дынастыі Хан быў «Тэраса, сажалка і парк» Духа (''Lingtai, Lingzhao Lingyou''), створаны {{нп3|Вэнь-ван (Чжоу)|Вэнь-ванам|ru|Вэнь-ван (Чжоу)}} на захад ад яго сталіцы, {{нп3|Іньсюй||ru|Иньсюй}}. Парк быў апісаны ў «[[Шы цзін]]» («Кнізе паэзіі») так: : Валадар ідзе па парку Духа, : алені стаяць на каленях на траве, кормяць алянят, : алені прыгожыя і блішчаць. : Беззаганныя журавы маюць бліскуча-белыя чубкі. : Уладар падыходзіць да сажалкі Духу, : вада поўная рыбы, якая плавае коламі." <small>- пераклад з тэксту ў «Jardins de Chine, ou la quête du paradis»</small>{{Sfn|Che Bing|2010|p=11}} Яшчэ адным раннім садам быў «Выдмы пяску» (''Shaqui''), створаны апошнім кіраўніком Шан, [[Шан Чжоу|Чжоу-сінем]] (1075—1046&nbsp;г. да н.&nbsp;э.). Сад складаўся з земляной тэрасы (''tai''), якая служыла назіральнай платформай у цэнтры вялікага квадратнага парку. Сад апісаны ў адным з самых ранніх класічных твораў кітайскай літаратуры&nbsp;— «{{нп3|Шы цзі||ru|Історичні записи}}»{{Sfn|Tan|2009|p=10}}{{Sfn|Che Bing|2010|p=11}}. Згодна з гэтым творам, адной з найбольш вядомых рысаў гэтага парку быў «{{нп3|вінны басейн, мясны лес||zh|酒池肉林}}»<ref>У сучаснай кітайскай мове гэты выраз з’яўляецца {{нп3|Чэн’юй|чэн’юем|ru|Чэнъюй}} і выкарыстоўваецца для апісання жыцця чалавека ў надзвычайнай раскошы і паблажлівасці, без абмежаванняў</ref>. На палацавых землях быў пабудаваны басейн, досыць вялікі для некалькіх лодак, выкладзены паліраванымі марскімі камянямі, які напаўнялі віном. Пасярод басейна быў маленькі востраў, на якім былі высаджаны дрэвы, з якіх звісалі шампуры з запечаным мясам. Чжоу-сінь з сябрамі і палюбоўніцамі плавалі ў лодках па возеры, пілі віно з возера далонямі і заядалі мясам з дрэў. Пазнейшыя кітайскія гісторыкі і філосафы прыводзілі гэты сад як прыклад дрэннага густу і заняпаду{{Sfn|Che Bing|2010|p=11}}. Падчас {{нп3|Перыяд Чуньцю|перыяду Вёснаў і Восеняў|uk|Період Чуньцю}} у 535&nbsp;г. да н.&nbsp;э. ванам Сінам [[Чжоу|дынастыі Чжоу]] была створана «тэраса Шанхуа» з раскошна упрыгожанымі палацамі, а ў 505&nbsp;годзе да н.&nbsp;э. было пачата будаўніцтва яшчэ больш раскошнага саду&nbsp;— «тэрасы Гусу». Ён быў размешчаны на схіле гары і ўключаў у сябе шэраг тэрас, злучаных галерэямі, і возера, дзе плавалі лодкі ў выглядзе сініх драконаў. З самай высокай тэрасы адкрываўся выгляд аж да возера [[Тайху]]{{Sfn|Che Bing|2010|p=12}}. === Легенда аб Востраве несмяротных === [[Файл:YuanJiang-Penglai_Island.jpg|справа|міні|250px|Мініяцюрная версія {{Не перакладзена 5|Гара Пенлай|Гары Пенлай|ru|Гора Пэнлай}}, легендарнага дома {{нп3|Восем Несмяротных|Васьмі Несмяротных|uk|Вісім Безсмертних}}, прайгравалася ў многіх кананічных кітайскіх садах]] У раннім дызайне кітайскага саду істотную ролю адыграла старажытная легенда. У IV стагоддзі да н.&nbsp;э. апавяданне з «{{нп3|Шань хай цзін|Канону гор і мораў|uk|Шань хай цзін}}» апісвала гару пад назвай Пенлай, размешчаную на адным з трох астравоў на ўсходнім ускрайку заліва [[Бахайскі заліў|Бахайвань]], паміж [[Кітай|Кітаем]] і [[Карэя]]й, якая была домам {{нп3|Восем Несмяротных|Васьмі Несмяротных|uk|Вісім Безсмертних}}. На гэтым востраве былі палацы з золата і срэбра, каштоўныя камяні на дрэвах; адсутнічалі боль, зіма, келіхі былі заўсёды поўныя віна, чары&nbsp;— рысу, а спажытая садавіна дарыла вечнае жыццё. У 221&nbsp;года да н.&nbsp;э., [[Цынь Шыхуан-дзі]] пакарыў іншыя дзяржавы-сапернікі і аб’яднаў Кітай у {{нп3|Дынастыя Цінь|імперыю Цінь|uk|Династія Цінь}}, якой кіраваў да смерці ў 210&nbsp;г. да н.&nbsp;э. Ён пачуў легенду пра астравы і паслаў ганцоў знайсці іх і прынесці эліксір неўміручасці, аднак беспаспяхова. У сваім палацы побач са сталіцай {{нп3|Сяньян||uk|Сяньян}} ён стварыў сад з вялікім возерам пад назвай Возера Архідэй (''Lanchi gong''). На востраве ў возеры ён узнавіў копію гары Пенлай як сімвал свайго пошуку раю. Пасля яго смерці імперыя Цінь ўпала ўжо ў 206&nbsp;г. да н.&nbsp;э.; і сталіца, палац і сад былі знішчаны, аднак легенда працягвала натхняць стваральнікаў кітайскіх садоў. Многія з іх мелі астравы або адзін востраў са штучнай «гарой», якія сімвалізавалі востраў Васьмі Несмяротных{{Sfn|Che Bing|2010|p=12}}. === Дынастыя Хань (206&nbsp;г. да н.&nbsp;э.&nbsp;— 220&nbsp;г. н.&nbsp;э.) === Падчас [[Імперыя Хань|дынастыі Хань]] горад {{нп3|Чан’ань||uk|Чан'ань}} стаў новай сталіцай імперыі, і імператар [[У-дзі|Лю Чэ]] пабудаваў у ёй новы Імперскі сад, які спалучаў рысы батанічнага саду і заапарка з традыцыйнымі паляўнічымі ўгоддзямі. Натхнёны іншай версіяй кітайскіх міфаў пра астравы Несмяротных, выкладзенай у {{нп3|Ле-цзы||uk|Ле-цзы}}, ён стварыў штучнае «Возера Вярхоўнай Сутнасці», з трыма штучнымі астравамі па цэнтры, якія прадстаўлялі тры астравы Несмяротных. Гэты сад быў пазней разбураны, але ўспаміны пра яго стагоддзямі натхнялі стваральнікаў кітайскіх паркаў. Іншым важным прыкладам саду гэтага перыяду быў «Сад генерала Лян Цзі», пабудаваны падчас праўлення імператара {{нп3|Лю Баа||uk|Лю Бао}} (125—144&nbsp;г. н.&nbsp;э.). За кошт багацця, назапашанага за дваццаць гадоў пры двары імператара (сярод іншага, ён быў братам імператрыцы), {{нп3|Лян Цзі|||Liang Ji}} пабудаваў велізарны ландшафтны парк са штучнымі гарамі, ярамі і лясамі, запоўненымі рэдкімі птушкамі і прыручанымі дзікімі жывёламі. Гэта быў адзін з першых садоў, якія спрабавалі узнавіць ідэалізаваную копію дзікай прыроды{{Sfn|Che Bing|2010|p=12}}. === Сады для паэтаў і навукоўцаў (221—618&nbsp;гг. н.&nbsp;э.) === [[Файл:Wang_Xizhi_by_Qian_Xuan.jpg|справа|міні|250px|Каліграф [[Ван Січжы]] ў сваім садзе ў павільёне архідэй]] Пасля падзення дынастыі Хань ў Кітаі пачаўся працяглы перыяд палітычнай нестабільнасці. Незадоўга да таго імператар [[Лю Чжуан]] пазнаёміў Кітай з [[будызм]]ам, які даволі хутка пачаў распаўсюджвацца. Ужо ў 495&nbsp;г. н.&nbsp;э. у горадзе [[Лаян]], сталіцы [[Паўночная Вэй|дынастыі Паўночная Вэй]], было больш за 1300 будыйскіх храмаў, пераважна ў рэзідэнцыях прыхільнікаў. Каля кожнага храма быў свой маленькі сад{{Sfn|Che Bing|2010|p=16}}. [[Файл:Golden Valley Garden, Hua Yan.jpg|міні|250px|Карціна «Сад Залатой Даліны», [[Хуа Янь]], 1732, што паказвае {{нп3|Шы Чун|Шы Чуна||Shi Chong}}, які слухае музыку {{нп3|Лю Жу|||Lüzhu}}, [[Шанхайскі музей]]]] У гэты перыяд многія былыя ўрадавыя чыноўнікі пакінулі імператарскі двор і запланавалі сады, дзе яны маглі ўцячы ад знешняга свету і засяродзіцца на прыродзе і літаратуры. Паказальны Сад Залатой Даліны (''Jingu Yuan''), створаны {{нп3|Шы Чун|Шы Чунам||Shi Chong}}, арыстакратам і былым урадавым чыноўнікам, які ў 296&nbsp;г. н.&nbsp;э. завяршыў сад за 10&nbsp;км на паўночны ўсход ад [[Лаян]]а. На баль у сваім садзе ён запрасіў 30 вядомых паэтаў і пакінуў апісанне гэтай падзеі. Следствам балю стаў вядомы зборнік вершаў «Вершы Залатой Даліны» (''Jingu Shi''), а таксама пачатак працяглай традыцыі пісаць вершы ў садах і пра сады<ref>Chen Congzhou and JIang Qiting (Editors), Yuanzong, Shanghai, 2004, "You Jingyu yuan xu, " ст. 39.</ref>. Паэт і каліграф [[Ван Січжы]] (307—365&nbsp;г. н.&nbsp;э.) напісаў сваёй выдатнай каліграфіяй эсэ "Саньюэ саньжы Лань-цін шысюй "(«Прадмова да вершаў, [напісаных у] Павільёне архідэй [падчас свята] 3-га дня 3-га месяца»). Гэта павінна была быць Прэамбула да анталогіі «{{нп3|Лань-цін шы|||Lantingji Xu}}» («Вершы павільёна архідэй»), укладзенай пасля {{нп3|Сход у Архідэйным павільёне|сходу паэтаў||Orchid Pavilion Gathering}} у сельскай сядзібе «Архідэйны павільён» з садам і звілістым ручаём. Ван Сіджы сабраў вядомых паэтаў у сваім садзе і пасадзіў іх уздоўж ручая. Па ручаю ён пусціў чары з віном. Калі чаша спынялася ля якога-небудзь паэта, ён павінен быў яе выпіць і напісаць верш. Пасля гэтага «сад плывучай чары» (''liubei tang'') з невялікімі павільёнамі і штучнымі звілістымі ручаямі стаў надзвычай папулярнай рысай імператарскіх і прыватных садоў{{Sfn|Che Bing|2010|p=16}}. Павільён архідэй натхніў імператара [[Ян Гуан]]а (604—617&nbsp;рр. н. э) з [[Суй|дынастыі Суй]] стварыў новы імперскі «Сад захаду» каля [[Ханчжоу]]. У яго садзе былі звілісты ручай для плывучых чараў з віном і павільёны для напісання вершаў. Таксама ён выкарыстаў парк для тэатральных паказаў, у прыватнасці, пускаў ручаём маленькія лодкі з фігурамі, якія рухаліся, ілюструючы гісторыю Кітая{{Sfn|Baridon|1998|p=352}}. === Дынастыя Тан (618—907&nbsp;гг. н.&nbsp;э.), першы залаты век класічнага саду === [[Файл:Хань Хуан. Сад Ученых. Гугун, Пекин.2.jpg|250px|міні|Карціна «Сад вучоных» {{нп3|Хань Хуан|Хань Хуана|uk|Хань Хуан}}]] [[Імперыя Тан|Дынастыя Тан]] лічыцца перыядам першага залатога стагоддзя класічнага кітайскага саду. Імператар {{нп3|Сюань-цзун (дынастыя Тан, 712—756)|Сюань-цзун|uk|Сюань-цзун (династія Тан, 712—756)}} стварыў раскошны імператарскі сад&nbsp;— Сад велічнага празрыстага возера недалёка ад горада [[Сіянь|Сіань]], дзе і жыў са сваёй фаварыткай&nbsp;— наложніцай {{нп3|Ян Гуйфэй||uk|Ян Гуйфей}}{{Sfn|Baridon|1998|p=352}}. Жывапіс і паэзія дасягнулі нябачанага раней ўзроўню, і сталіцу Чан’ань запоўнілі новыя, вялікія і маленькія, сады, натхнёныя класічнымі легендамі і вершамі. Былі сады тыпу ''shanchi yuan'' са штучнымі гарамі і сажалкамі, натхнёнымі легендай аб Астравах Несмяротных, і тыпу ''shanting yuan'' з копіямі гор і маленькімі хаткамі для назірання або павільёнамі. Нават у звычайных дамах былі невялікія сады ў дварах, з тэракотавымі гарамі і невялікімі сажалкамі{{Sfn|Che Bing|2010|p=16}}. Гэтыя класічныя кітайскія сады або сады навукоўцаў (''wenren yuan,'') натхняліся маляўнічымі і літаратурнымі творамі і, у сваю чаргу, натхнялі класічны кітайскі жывапіс і паэзію. Важным прыкладам быў сад даліны Цзянце паэта і мастака і дзяржаўнага служачага [[Ван Вэй|Ван Вэя]] (701—761&nbsp;г.н.&nbsp;э.). Ён купіў разбураную вілу паэта, размешчаную ў месцы ўпадзення ракі ў возера, і стварыў там дваццаць невялікіх пейзажных сцэн, якія называліся «Сад магнолій», «Пераплеценыя вербы», «Альтанка сярод бамбука», «Вясна залатой пудры» і «Дом для сузірання побач з возерам». Для кожнай сцэны ён напісаў верш і замовіў вядомаму мастаку распісаць сцены вілы сцэнамі саду. Пасля звальнення са службы ён праводзіў час, плаваючы на лодцы па возеры, граючы на [[Цытра|цытры]], складаючы і дэкламуючы вершы<ref>Patrick Carré, «Le Jardin de Lettré», Musée Albert Kahn, Besançon, Éditions de l’imprimeur, 2004, ст. 97-109.</ref>. Падчас праўлення дынастыі Тан адбылося значнае развіццё вырошчвання раслін: многія расліны падвяргаліся ўздзеянню {{нп3|Інтрадукаваныя віды|інтрадукцыі|ru|Інтродуковані види}}, [[Адамашненне|адамашнення]], {{нп3|Пікіраванне (раслінаводства)|пікіравання|uk|Пікірування (рослинництво)}} і {{нп3|Прышчэпка (батаніка)|прышчэпкі|uk|Щеплення (ботаніка)}}; падкрэсліваліся эстэтычныя рысы раслін, былі напісаны шматлікія кнігі па іх класіфікацыі і культывацыі{{Sfn|Chen|2011|p=120}}. Сталіца Чан’ань была касмапалітычным горадам, запоўненым дыпламатамі, купцамі, паломнікамі, манахамі і вучнямі, якія распаўсюджвалі апісанні садоў па ўсёй Азіі. Эканамічны дабрабыт дынастыі Тан прывёў да росту колькасці садоў па ўсім Кітаі. Апошнім буйным садам перыяду дынастыі Тан стаў «Прытулак гары безтурботнай вясны» (''Pingquan Shanzhuang''), створаны на ўсход ад Лаяна {{нп3|Лі Дэю||uk|Лі Дею}}, вялікім канцлерам імперыі Тан. Сад быў велізарны, меў больш за 100 павільёнаў і збудаванняў, але больш за ўсё быў вядомы калекцыяй камянёў і раслін экзатычных формаў, сабраных з усяго Кітая. Камяні незвычайнай формы, вядомыя як камяні навукоўцаў, якія часта выбіралі, каб выявіць гару ці горны хрыбет у пейзажнай сцэне, паступова сталі важнай рысай кітайскага саду{{Sfn|Che Bing|2010|p=22}}. === Дынастыя Сун (960—1279&nbsp;гг.) === [[Файл:Song-Imperial-Garden1.jpg|справа|міні|250px|«Возера чысціні золата», штучнае возера і {{нп3|сад асалод||uk|Сад насолод}}, пабудаваныя імператарам [[Хуэй-цзун]]ам у сталіцы [[Кайфэн]]е]] [[Файл:Canglangting_entry_hall.jpg|справа|міні|250px|{{нп3|Павільён сіняй хвалі|||Canglang Pavilion}} ў [[Сучжоў]] (1044&nbsp;г.н.&nbsp;э.), найстарэйшы захаваны сад дынастыі Сун]] [[Файл:Master_of_the_Nets_Garden_2011-10-04a.jpg|250px|справа|міні|{{нп3|Сад гаспадара Цянётаў|||Master of the Nets Garden}} у Сучжоў (1141 г.&nbsp;н.&nbsp;э.) служыў узорам больш познім садам навукоўцаў]] [[Сун|Дынастыя Сун]] мела два перыяды&nbsp;— Паўночны і Паўднёвы, і абодва яны вядомыя будаўніцтвам значных садоў. Імператар [[Хуэй-цзун]] быў вядомым мастаком жанру «{{нп3|Птушкі і кветкі (жанр)|Птушкі і кветкі|uk|Птахи і квіти (жанр)}}». Сам навуковец, ён інтэграваў элементы саду навукоўцаў у свой пампезны імператарскі маёнтак. Яго першы сад «Возера чысціні золата» уключаў штучнае возера, акружанае тэрасамі і павільёнамі. Увесну ў сад пускалі грамадскасць для сузірання за гонкамі на лодках і спектаклямі на возеры. У 1117 годзе ён асабіста курыраваў будаўніцтва новага саду, у які яму прывезлі экзатычныя расліны і маляўнічыя камяні з усяго Кітая, асабліва каштоўныя камяні з возера [[Тайху]]. Некаторыя з камянёў былі настолькі вялікія, што для транспарціроўкі іх па вадзе [[Вялікі канал Кітая|Вялікім кітайскім каналам]] былі разбураны ўсе масты паміж [[Ханчжоу]] і [[Пекін]]ам. Па цэнтры яго саду была створана штучная гара вышынёй 100&nbsp;м, з абрывамі і цяснінамі, названа «Гарой стабільнасці» (''Genyue''). Работы над садам былі завершаны ў 1122 годзе, а ўжо ў 1127 годзе імператар быў вымушаны бегчы з [[Кайфэн]]у, калі сталіцу аблажыла армія [[Цзінь (1115—1234)|дынастыі Цзінь]] пад кіраваннем [[Чжурчжэні|чжурчжэняў]]. Калі ён вярнуўся як палонны чжурчжэняў, то ўбачыў свой сад цалкам знішчаным: усе павільёны былі спалены, а мастацкія работы выкрадзеныя. Стаяла толькі гара{{Sfn|Baridon|1998|p=352|loc=Tzu-Hsui, ''Record of Hua Yang Palace''}}. Хоць найбольш вядомыя імператарскія сады, у гарадах, такіх як [[Лаян]], будавалі шмат меншых, але жывапісных садоў. Сад манастыра нябесных кіраўнікоў у Лаян быў знакаміты сваімі півонямі, на красаванне якіх прыходзіла Паглядзець увесь горад. Сад шматлікіх веснавых быў вядомы відамі на горы. Але самым вядомым у Лаяне быў Сад адзінокай радасці (''Dule Yuan''), створаны паэтам і гісторыкам [[Сыма Гуан]]ам (1021—1086&nbsp;рр.). Яго сад меў плошчу восем ''му'' (каля 1,5 га). У цэнтры ўзвышаўся Павільён даследавання з бібліятэкай на пяць тысяч тамоў. На поўнач ад яго размяшчалася штучнае возера з маленькім востравам, на якім стаяла маляўнічая хаціна рыбака. На ўсход быў {{нп3|сад лекавых траў|||Physic garden}}, а на захад&nbsp;— штучная гара з [[бельведэр]]ам на вяршыні для агляду наваколля. У сад за маленькую плату мог трапіць любы жадаючы{{Sfn|Che Bing|2010|p=36}}. Пасля падзення Кайфэна сталіца дынастыі Сун была перанесена ў Лінань (Сучасны [[Ханчжоу]]), і даволі хутка ў горадзе на беразе Заходняга возера было створана больш за 50 садоў. Іншым горадам у гэтай жа правінцыі, вядомым сваімі садамі, стаў [[Сучжоў]], дзе свае рэзідэнцыі з садамі пабудавалі многія навукоўцы, купцы і дзяржаўныя служачыя. {{нп3|Класічныя кітайскія сады Сучжоў|Некаторыя з іх|uk|Класичні китайські сади Сучжоу}} захаваліся да сённяшняга дня, хоць і значна зменены за мінулыя стагоддзі. Самы стары захаваны сад Сучжоў «{{нп3|Павільён сіняй хвалі|||Canglang Pavilion}}» («Цанлан»), створаны ў 1044 годзе паэтам [[Су Шуньцінь|Су Шуньцінем]]. У часы дынастыі Сун ён уключаў павільён для сузірання на вяршыні ўзгорка. Пазней былі дададзены іншыя павільёны на беразе возера, у тым ліку Зала пабожнасці, Зала дэкламацыі і спецыяльны павільён для назірання за рыбамі. За стагоддзі сад быў значна зменены, але да гэтага часу захоўвае першапачатковую планіроўку. Іншы садам Сучжоў, які існаваў з часоў дынастыі Сун, — гэта {{нп3|Сад гаспадара Цянётаў|||Master of the Nets Garden}}. Ён створаны ў 1141 {{нп3|Шы Чжэнчжы||d|Q45358616}}, намеснікам міністра грамадзянскай службы ўрада дынастыі Паўднёвая Сун. У садзе была бібліятэка (Зала дзесяці тысяч тамоў) і датычны да яе сад пад назвай «Прытулак рыбалкі». Сад быў значна перабудаваны паміж 1736 і 1796 гадамі, але застаецца адным з лепшых прыкладаў садоў навукоўцаў эпохі дынастыі Сун{{Sfn|Feng|2007|p=}}. У горадзе [[Усі]] паміж берагам возера [[Тайху]] і падножжам двух гор гісторык дынастыі Сун Чжоу Мі налічваў 34 сады. Найбольш вядомымі з іх былі Сад поўначы (''Beiyuan'') і Сад поўдня (''Nanyuan''); абодва належалі Шэн Дэхе (''Shen Dehe''), вялікаму канцлеру імператара {{нп3|Чжаа Гоу|Гаа-цзуна|uk|Чжао Гоу}} (1131—1162&nbsp;гг.). Сад поўначы быў класічным, з гарой і возерам (shanshui)&nbsp;— меў возера з востравам Неўміручасці (''Penglai dao''), на які перанеслі вялікія валуны з возера [[Тайху]]. Сад поўдня прадстаўляў сабой водны сад з пяццю вялікімі азёрамі, злучанымі з возерам Тайху каналамі. Наведвальнікі маглі назіраць за возерам Тайху і гарамі з тэрасы{{Sfn|Che Bing|2010}}. === Дынастыя Юань (1279—1368&nbsp;гг.) === [[Файл:20090905_Suzhou_Lion_Grove_Garden_4502.jpg|справа|міні|250px|«{{нп3|Ільвіны гушчар|||Lion Grove Garden}}» ў [[Сучжоў]] (1342&nbsp;г.), вядомы сваімі фантастычнымі і гратэскавымі камянямі]] Самым вядомым садам дынастыі Юань быў Летні палац і сад Хубілая ў {{нп3|Шанду||uk|Шанду}}. Лічыцца, што Венецыянскі падарожнік [[Марка Пола]] наведаў Шанду каля 1275 года і апісаў гэты сад наступным чынам: <blockquote> ''«Вакол гэтага палаца пабудавана сцяна, якая ахоплівае перыметр у 16 міль, і ў сярэдзіне парку ёсць фантаны і рэкі, і ручаі, і выдатныя паляны з рознымі відамі дзікіх жывёл (акрамя тых, якія маюць агрэсіўную прыроду), якія імператар набыў і змясціў там у ежу для яго [[крэчат]]аў і [[Ястрабы|ястрабаў]], якіх ён трымае ў клетках. У яго не менш за 200 крэчатаў без уліку іншых ястрабаў. Хан сам кожны тыдзень наведвае сваіх птушак у клетках, і часам ён едзе праз парк верхам на кані, а за спіной у яго сядзіць леапард; і калі нейкая жывёла кідаецца яму ў вочы, ён цкуе на яе леапарда, а тушу аддае для кармлення ястрабам у клетцы. Гэтым ён займаецца для разнастайнасці.»''<ref>{{Cite web|url=http://en.wikisource.org/wiki/The_Travels_of_Marco_Polo/Book_1/Chapter_61|title=The Travels of Marco Polo, Book 1/Chapter 61, ''Of the City of Chandu, and the Kaan's Palace There''. from Wikisource.|accessdate=14 Вересня 2015|archive-date=4 Січня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160104224538/https://en.wikisource.org/wiki/The_Travels_of_Marco_Polo/Book_1/Chapter_61}}</ref></blockquote> Гэта кароткае апісанне пазней натхніла англійскага паэта [[Сэмюэл Тэйлар Колрыдж|Сэмюэла Тэйлара Колрыджа]] на няскончаную паэму «{{нп3|Кубла-хан|Хубілай Хан|ru|Кубла-хан}}». Па заснаванні сталіцы ў {{нп3|Ханбалык|Даду|ru|Ханбалык}} [[Хубілай]] пашырыў штучныя азёры, створаныя стагоддзем раней дынастыяй Цзінь, і пабудаваў востраў на Ойнху, стварыўшы кантраст паміж звілістымі берагамі возера і саду і выразнай геаметрыяй вострава, які пазней стаў [[Забаронены горад|Забароненым горадам]] Пекін. Гэты кантраст бачны дагэтуль{{Sfn|Baridon|1998|pp=352-53}}. Нягледзячы на мангольскія ўварванні, класічны кітайскі сад вучонага працягваў развівацца ў іншых рэгіёнах Кітая. Выдатным прыкладам з’яўляецца «{{нп3|Ільвіны гушчар|||Lion Grove Garden}}» у Сучжоў. Сад быў пабудаваны ў 1342 годзе і атрымаў назву ад калекцыі фантастычных і гратэскавых нагрувашчванняў камянёў, перанесеных з возера [[Тайху]]. Лічыцца, што некаторыя з іх падобныя на галовы львоў. Імператары [[Кансі|Сюанье]] і [[Цяньлун]] з {{нп3|Дынастыя Цінь|дынастыі Цінь|uk|Династія Цінь}} некалькі разоў наведвалі сад і выкарыстоўвалі яго як мадэль уласнага летняга Ссаду ідэальнай раскошы (Юаньміньюань) у [[Горны прытулак ад летняй спёкі|Горным прытулку ад летняй спякоты]]{{Sfn|Feng|2007}}. У 1368 годзе сілы [[Імперыя Мін|дынастыі Мін]] пад кіраўніцтвам [[Чжу Юаньчжан]]я выбілі манголаў з Даду і зрынулі дынастыю Юань. Чжу Юаньчжан загадаў спаліць палацы дынастыі Юань у Даду. === Дынастыя Мін (1368—1644&nbsp;гг.) === [[Файл:Jichang_Yuan.jpg|справа|міні|250px|«{{нп3|Сад захаплення|||Jichang Garden}}» (Jichang) ва [[Усі]] (1506—1521)]] З захаваных найбольш вядомым садам дынастыі Мін з’яўляецца [[Сад сціплага чыноўніка]] ў Сучжоў, пабудаваны пры імператары {{нп3|Чжу Хоучжаа|Чжэнждэ|uk|Чжу Хоучжао}} (1506—1521&nbsp;гг.) Ванам Цяньчэнам, урадавым чыноўнікам невысокай пасады, які сышоў з дзяржаўнай службы і прысвяціў сябе свайму маёнтку. З часу пабудовы сад значна змяніўся, але цэнтральная яго частка захавалася&nbsp;— вялікая сажалка, поўная кветак лотаса, акружаная будынкамі і павільёнамі, спраектаванымі як назіральныя пляцоўкі для возера і садоў. На сажалцы размешчаны востраў Духмяны ў форме лодкі. У садзе шырока выкарыстоўваецца прынцып «{{нп3|Запазычаны пейзаж|запазычанага пейзажу||Borrowed scenery}}» (''jiejing''), то ёсць відаў на навакольныя горы, уважліва акружаных раслінамі і будынкамі саду як рамкамі, сярод якіх і знакаміты від на далёкую пагаду{{Sfn|Feng|2007|p=6}}. «{{нп3|Сад, які зацягвае|||Lingering Garden}}» з’яўляецца яшчэ адным прыкладам садоў дынастыі Мін, пабудаваным у часы праўлення імператара {{нп3|Чжу Іцзюнь||uk|Чжу Їцзюнь}} (1573—1620&nbsp;гг.). У часы наступнай дынастыі Цын у сад былі дададзены 12 высокіх вапняковых камянёў, якія павінны былі сімвалізаваць горы. Найбольш відовішчны з іх быў названы «Спрыяльная вяршыня, пакрытая аблокамі» і стаў цэнтральным упрыгожваннем саду{{Sfn|Feng|2007|p=6}}. Трэці важны і найбольш добра захаваны сад дынастыі Мін у Сучжоу «{{нп3|Сад вырошчвання|||Garden of Cultivation}}», створаны на аснове больш старога саду «Зала асалод» падчас праўлення імператара {{нп3|Чжу Юцзяа|Цяньцы|uk|Чжу Юцзяо}} (1621-27) унукам мастака і каліграфа [[Вэнь Чжэнмін]]а&nbsp;— стваральніка Саду сціплага чыноўніка. Ён паўстаў як навакольны сад з Павільёнам даўгалецця на поўначы, Павільёнам паджаркі на ўсходзе, дзіўным садам камянёў на поўдні і рабочым кабінетам стваральніка&nbsp;— Сціплым будыначкам&nbsp;— на захадзе{{Sfn|Feng|2007|p=6}}. <gallery> Файл:Garden of cultivation for unesco.jpg|Сад вырошчвання (1541) Файл:Xiangzhou of Zhuozhengyuan Suzhou 4th Aug 2006.jpg|[[Сад сціплага чыноўніка]] (1506–1521) Файл:Western tower.jpg|{{нп3|Сад, які зацягвае|||Lingering Garden}} (1593), напоўнены ўражлівымі камянямі, як і многія сады дынастыі Мін Файл:20090510 Shanghai Yuyan 6573.jpg|[[Юйюань|Сад шчасця]] ў [[Шанхай|Шанхаі]] (1559) </gallery> === Дынастыя Цын (1644—1912 гг.) === [[Файл:Marbleboot.jpg|справа|міні|250px|Павільён «[[Мармуровая ладдзя]]» ў садзе {{нп3|Летні палац (Пекін)|Летняга палаца|ru|Летний дворец (Пекин)}} [[Пекін]]а (1755). Калі ён быў разбураны ў час [[Другая опіумная вайна|англа-французскай кампаніі 1860&nbsp;года]], імператрыца [[Цысі]] забрала сродкі, прызначаныя на мадэрнізацыю {{нп3|Бэянскі флот|Бэянскага флоту|ru|Бэйянский флот}}, на яго аднаўленне.]] Найбольш вядомым садамі перыяду [[Імперыя Цын|дынастыі Цын]] (апошняй у Кітаі) былі сады {{нп3|Летні палац (Пекін)|Летняга палаца|ru|Летний дворец (Пекин)}} і {{нп3|Стары Летні палац|Старога Летняга палаца|uk|Старий Літній палац}} ў Пекіне. Абодва яны сталі сімвалам раскошы і вытанчанасці і шырока апісваліся еўрапейцамі, якія наведалі іх. Напрыклад, французскі святар-езуіт {{нп3|Жан Дэні Атырэ|||Jean Denis Attiret}}, які быў прыдворным мастаком імператара [[Цяньлун]]а у 1738—1768&nbsp;гадах, так апісваў Нефрытавую тэрасу вострава Несмяротнасці на возеры Летняга палаца: <blockquote>Сапраўдная каштоўнасць — скала або востраў пасярод гэтага возера, на якім пабудаваны невялікі палац з сотняй пакояў ці салонаў… прыгажосці і густу, якія я не магу вам перадаць. Выгляд годны ўвагі…{{Sfn|Che Bing|2010|p=122|loc=Jean-Denis Attiret, "Letter a M. d'Assaut"}}</blockquote> Большая частка імперскай казны была выдаткавана на будаўніцтва і паляпшэнне садоў. Так, імператрыца [[Цысі]] забрала сродкі, прызначаныя для будаўніцтва {{нп3|Бэянскі флот|Бэянскага флоту|ru|Бэйянский флот}}, на аднаўленне {{нп3|Летні палац (Пекін)|Летняга палаца|ru|Летний дворец (Пекин)}} і «[[Мармуровая ладдзя|Мармуровай ладдзі]]» (летняга дома для чаявання) на возеры {{нп3|Куньмінху||uk|Куньмінху}}. Летні палац і «Мармуровая ладдзя» былі знішчаны падчас [[Іхэтуаньскае паўстанне|Баксёрскага паўстання]] кампаній еўрапейскіх армій на працягу XIX стагоддзя, але цяпер іх паступова аднаўляюць. Акрамя {{нп3|Стары Летні палац|Старога Летняга палаца|uk|Старий Літній палац}} і {{нп3|Летні палац (Пекін)|Летняга палаца|ru|Летний дворец (Пекин)}}, паміж 1703—1792 гадамі імператары дынастыі Цын пабудавалі новы комплекс садоў і палацаў у гарах у 200 кіламетрах на паўночны ўсход ад Пекіна, каб пазбегнуць летняй спякоты сталіцы. Ён атрымаў назву «[[Горны прытулак ад летняй спёкі]]», які займаў 560 гектараў, меў 72 асобных пейзажных выгляды, якія прайгравалі ў мініяцюры пейзажы розных рэгіёнаў Кітая{{Sfn|Baridon|1998|pp=353}}. Гэты велізарны сад захаваўся ў адносна першапачатковай форме і ўключаны ў [[спіс Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Сярод значных садоў навукоўцаў таго перыяду, якія захаваліся да нашага часу, ёсць {{нп3|Сад адзіноты пар|||Couple's Retreat Garden}} (1723—1736) і {{нп3|Сад адзіноты і разважання|||Retreat & Reflection Garden}} (1885), абодва&nbsp;— у Сучжоў. <gallery> Файл:Yuanmingyuan wanfang.jpg|alt=|{{нп3|Стары Летні палац||uk|Старий Літній палац}}за 8 км на поўнач ад Пекіна, амаль цалкам зруйнаваны падчас [[Другая опіумная вайна|англа-французскай кампаніі 1860 года]]. Файл:Stone Arch Bridge in Yuanmingyuan.jpg|Рэшткі саду Старога Летняга палаца Файл:Yi He Yuan - A. Holdrinet.jpg|{{нп3|Летні палац (Пекін)|Летні палац|ru|Летний дворец (Пекин)}} у Пекіне цяпер Файл:Summer Palace at Beijing 21.jpg|{{нп3|Галерэя Чанлан|Доўгі калідор|ru|Галерея Чанлан}} у Летнім палацы (1750) мае 728 м. у даўжыню і ўключаны ў [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігу рэкордаў Гінеса]]. Ён быў пабудаваны для таго, каб імператар мог шпацыраваць па садзе незалежна ад умоў надвор'я. Файл:Chengde Mountain Resort 1.jpg|Сады Горнага прытулку ад летняй спёкі. Файл:Couples garden moveable pavilion.jpg|«Мой мілы павільён» у Садзе адасобленых пар Файл:Keyuan6.jpg|Сад Ке Юань у правінцыі [[Гуандун]] (1850) Файл:He Garden.jpg|Сад Хе ў [[Янчжоу]], правінцыя [[Цзянсу]] (1880), класічны сад прыватнай рэзідэнцыі эпохі дынастыі Цын. </gallery> == Дызайн класічнага кітайскага саду == Кітайскі сад не прызначаўся для сузірання за адзін раз; яго план даваў наведвальніку магчымасць убачыць пэўныя абрамленыя пейзажныя карцінкі&nbsp;— від на сажалку, камень, бамбукавы гушчар, квітнеючае дрэва, далёкія гару або пагаду. Кітайскі пісьменнік і філосаф XVI стагоддзя [[Цзі Чэн]] у сваёй працы «{{нп3|Мастацтва садоў (Цзі Чэн)|Мастацтва садоў|d|Q18823243}}» настаўляў садаводаў «хаваць вульгарнае і звычайнае ад поглядаў і ўключаць цудоўнае і выдатнае»{{Sfn|Ji|1988|p=}}. Планіроўка кітайскіх садоў і збудаванняў у іх ажыццяўлялася па прынцыпах {{нп3|Фэншуй|фэншую|uk|Феншуй}}, каб забяспечыць свабодны і спрыяльны паток энергіі {{нп3|Цы||uk|Ці}} для забеспячэння і прымнажэння здароўя, дабрабыту і багацця жыхароў і наведвальнікаў саду<ref name="Hammer">{{Cite web|last=Hammer|first=Elisabeth|title=Nature Within Walls: The Chinese Garden Court at The Metropolitan Museum of Art: A Resource for Educators|url=http://ua.bookzz.org/book/691936/6986c3|accessdate=25 вересня 2015|year=2004|archive-date=25 Вересня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925164418/http://ua.bookzz.org/book/691936/6986c3}}</ref>. [[Файл:2004_0927-Suzhou_MasterOfNetGarden_PaintedMap.jpg|міні|250px|Намаляваная карта {{нп3|Сад гаспадара Цянётаў|Саду гаспадара Цянётаў||Master of the Nets Garden}}, які быў упершыню створаны ў 1140&nbsp;годзе, рэканструяваны ў 1736—1796 гадах]] На думку некаторых з першых заходніх наведвальнікаў кітайскіх імператарскіх садоў, яны былі хаатычныя, празмерна і бязладна запоўненыя будынкамі рознага стылю<ref>Напрыклад, паводле [[Луі дэ Камтэ]], які наведаў Кітай з навуковай экспедыцыяй па замове караля [[Людовік XIV|Людовіка XIV]] у 1685 годзе.</ref>. Аднак для святара-езуіта {{нп3|Жан Дэні Атырэ|Жана Дэні Атырэ||Jean Denis Attiret}} сады мелі «выдатны беспарадак, антысіметрыю»: «захапляешся мастацтвам, з якім створана гэтая нерэгулярнасць. Усё з добрым густам і так добра размешчана, што не існуе вугла, пад якім можна ўбачыць усю прыгажосць; яе трэба разглядаць частку за часткай»{{Sfn|Baridon|1998|p=431}}. Класічныя кітайскія сады значна адрозніваліся па памеры. Самы вялікі сад у Сучжоў, [[Сад сціплага чыноўніка]], меў плошчу крыху больш за 10 га, пятая частка якой была занятая возерам{{Sfn|Feng|2007|p=}}. Іншыя былі значна меншыя. Так, Цзі Чэн пабудаваў для У Юю (''Wu Youyu''), казначэя [[Нанкін|Цзіньліна]], сад памерам крыху менш за 1 га, шпацыр па якім займаў ўсяго 400 крокаў ад уваходу да апошняй назіральнай кропкі, аднак для У Юю сад утрымліваў ўсе цуды правінцыі ў адным месцы{{Sfn|Ji|1988|p=}}. Класічны сад быў акружаны сцяной, звычайна пабеленай, якая служыла фонам для рознакаляровых кветак і дрэў. У цэнтры часта была сажалка, а шматлікія вялікія і маленькія пабудовы размяшчалі вакол сажалкі. У садзе У Юю, апісаным вышэй, пабудовы займалі ⅔ плошчы, а сад&nbsp;— толькі астатняе. У садзе вучонага цэнтральным будынкам была бібліятэка або кабінет, злучаны галерэямі з іншымі павільёнамі, якія служылі назіральнымі пляцоўкамі для пейзажаў. Гэтыя будынкі таксама дапамаглі падзяліць сады на асобныя сцэны. Важнымі для саду вучонага былі кветкі, дрэвы і камяні, старанна ўпісаныя ў асобныя ідэальныя пейзажы, але сады навукоўцаў таксама выкарыстоўвалі так званыя {{нп3|Запазычаны пейзаж|запазычаныя пейзажы||Borrowed scenery}} (借景 ''jiejing''), калі нечаканыя віды за межамі саду, напрыклад, від на горны хрыбет, здаваліся працягам самога саду{{Sfn|Stepanova|2010|pp=162-3}}{{Sfn|Feng|2007|pp=}}. === Архітэктура === [[Файл:Gongwangfu4.jpg|справа|міні|250px|Павільён для сузірання саду камянёў у [[Гунванфу|маёнтку]] [[Айсіньгёро Ісінь|князя Гуна]] у Пекіне (1777)]] [[Файл:20090905_Suzhou_Couple's_Retreat_Garden_4442.jpg|250px|справа|міні|Месячныя вароты ў {{нп3|Сад адзіноты пар|Садзе адзіноты пар||Couple's Retreat Garden}} у Сучжоў]] [[Файл:Yuyuan_Gardens_-_concrete_bird_design.JPG|250px|справа|міні|Арнаментаваная аконная рама для сузірання за садам у [[Юйюань|Садзе шчасця]], [[Шанхай]]]] Кітайскія сады напоўнены архітэктурай&nbsp;— залы, павільёны, храмы, галерэі, масты, альтанкі і пагады займаюць большую частку плошчы. [[Сад сціплага чыноўніка]] ў Сучжоў мае 48 будынкаў, у тым ліку жылы будынак, некалькі залаў для сямейных сустрэч і забаў, 18 павільёнаў для сузірання розных пейзажаў, а таксама розныя пагады, галерэі і масты, распрацаваныя, каб убачыць розныя часткі і пейзажы саду з розных пунктаў назірання{{Sfn|Feng|2007|p=}}. Усе садовыя збудаванні спраектаваны так, каб быць у гармоніі з садам, а не дамінаваць над ім. Класічныя кітайскія сады традыцыйна маюць наступныя пабудовы: * цырыманіяльная зала (''ting'' або ''tang'')&nbsp;— будынак, які выкарыстоўваецца для сямейных урачыстасцяў і цырымоній, часта з унутраным дваром, размешчаны недалёка ад уваходу. * асноўны павільён (''dating'')&nbsp;— служыў для прыёмаў гасцей, банкетаў і святкавання такіх святаў, як Новы год ці Фестываль ліхтарыкаў. Ён часта мае веранду па перыметры для цені і прахалоды. * павільён кветак (''huating'')&nbsp;— размешчаны побач з жылым будынкам, ён мае задні двор, запоўнены раслінамі і невялікім садам камянёў. * павільён з выглядам на чатыры бакі свету (''simian ting''), мае складаныя або перасоўныя сцены, якія можна адкрываць па чарзе для панарамных відаў на сад. * павільён лотаса (''hehua ting'')&nbsp;— будаваўся побач з [[Лотас|лотасавай]] сажалкай, каб сузіраць за красаваннем і атрымліваць асалоду ад водарам. * павільён [[Мандарынка|качак-мандарынак]] (''yuanyang ting'')&nbsp;— гэты будынак падзяляўся на дзве часткі: частка з выглядам на поўнач, на лотасавую сажалку атрымлівала халаднаватае паветра і выкарыстоўвалася летам; частка з выглядам на поўдзень выкарыстоўвалася зімой і выходзіла ў дворык з вечназялёнымі іглічнымі і слівавымі дрэвамі, чые кветкі абвяшчалі аб прыходзе вясны{{Sfn|Che Bing|2010|p=124}}. Акрамя гэтых вялікіх па памеры залаў і павільёнаў, сад запоўнены меншымі павільёнамі (таксама званымі ''ting''), спраектаваных для абароны ад сонца або дажджу, для разважанняў над пейзажам, дэкламацыі вершаў, выкарыстання брызу ці проста адпачынку. Яны могуць размяшчацца ў месцы, дзе лепш за ўсё сузіраць за світаннем або за месячнай дарожкай на вадзе, дзе лепшы від на восеньскае адзенне дрэў, дзе лепш за ўсё чуць стук дажджу па бананавым лісці або свіст ветру ў гушчары бамбука. Часам яны далучаны да сцяны іншага будынка, часам з’яўляюцца самастойнымі збудаваннямі на назіральных кропках, каля сажалкі або на ўзгорку, і часта адкрыты з трох бакоў. Назвы павільёнаў у кітайскіх садках паказваюць на выгляд або адчуванне, якое яны прапануюць наведвальнікам: * Павільён ўшанавання горных вяршыняў ({{нп3|Сад, які зацягвае|||Lingering Garden}}) * Зала аддаленых араматаў ([[Сад сціплага чыноўніка]]) * Пагада з выглядам на горы ([[Сад сціплага чыноўніка]]) * Павільён Месяца і ветру ({{нп3|Сад гаспадара Цянётаў|||Master of the Nets Garden}}) * Павільён у брызе з водарам лотаса ([[Сад сціплага чыноўніка]]) * Павільён слухання дажджу ([[Сад сціплага чыноўніка]]) * Зала сузірання за хвоямі і шанавання карцін ([[Сад сціплага чыноўніка]]) * Месца, куды вяртаюцца для чытання ({{нп3|Сад, які зацягвае|||Lingering Garden}}) * Павільён паміж гарамі і вадой ({{нп3|Сад адзіноты пар|||Couple's Retreat Garden}}) * Павільён, які абапіраецца на нефрыт ([[Сад сціплага чыноўніка]]) * Тэраса «Ціхі дождж прыносіць прахалоду» ({{нп3|Сад адзіноты і разважання|||Retreat & Reflection Garden}}) * Пагада доўгай вясны і сузірання за Месяцам ({{нп3|Сад адзіноты і разважання|||Retreat & Reflection Garden}}) У садах часта таксама прысутнічаюць двухпавярховыя пагады (''lou'' або ''ge''), пераважна на мяжы саду, ніжні паверх якіх каменны, а верхні&nbsp;— пабелены, драўляны і вышынёй ⅔ ад ніжняга. З пагады адкрываўся від зверху на пэўныя пейзажы саду ці ж на далёкі пейзаж за межамі саду. У некаторых садах на возеры быў пабудаваны павільён у выглядзе лодкі (пад назвамі ''xie'', ''fang'' або ''shifang''), які звычайна меў тры часткі&nbsp;— альтанка з крылатымі франтонамі наперадзе, больш прыватная зала ў цэнтры і двухпавярховы будынак з панарамным выглядам на возера ў канцы. У садах часта былі вылучаныя дворыкі (''yuan'')&nbsp;— невялікія закрытыя сценамі будынкаў участкі, якія забяспечвалі цішыню і адзінота для медытацыі, малявання, чаявання ці гульні на {{нп3|Цынь (клас музычных інструментаў)|цыні|ru|Цинь (класс музыкальных инструментов)}}. У кітайскіх садках папулярнымі былі і галерэі (''lang'')&nbsp;— вузкія крытыя калідоры, якія злучаюць будынка, абаранялі ад сонца або дажджу, а таксама аддзялялі адну частку саду ад іншай. Адпаведна яны рэдка былі прамымі, часцей мелі звілістую форму, ідучы паралельна знешняй сцяне або беразе возера, або серпантын паднімаючыся на пагорак саду камянёў. Галерэі мелі невялікія вокны, часам круглыя ці дзіўных геаметрычных формаў, праз якія між іншым можна ўбачыць пэўны пейзаж саду. Вокны і дзверы ў цэлым былі важнымі архітэктурнымі элементамі класічнага кітайскага саду. Яны маглі быць круглыя (месячныя вокны або {{нп3|месячныя вароты|||Moon gate}}), авальныя, шасці-або васьмікутныя, у форме вазы ці нейкага фрукта. Асобныя з іх маюць вельмі арнаментаваныя керамічныя рамы. Вокны часта служылі рамай для нейкага пейзажу, такога як галінка хвоі або квітнеючае слівавае дрэва{{Sfn|Che Bing|2010|p=135}}. Важнымі для кітайскага саду былі і масты. Як і галерэі, яны рэдка былі прамымі, часцей {{нп3|Мост дзевяці паваротаў|звілістымі||Nine-turn bridge}} або выгнутымі аркамі над сажалкамі, імітуючы масты сельскага Кітая і падаючы пункты для агляду саду. Іх у асноўным будавалі з неапрацаванага дрэва або з таго ж каменя, што і дарожкі, але ў некаторых садках былі ярка афарбаваныя або лакаваныя масты, што надавала ім лёгкасць. Таксама сады, асабліва сады навукоўцаў, часта ўключалі невялікія аскетычныя домікі для адзіноты і медытацыі, часам у форме вясковых хацін рыбака, а таксама ізаляваныя дамы, якія служылі бібліятэкамі або працоўнымі кабінетамі (''shufang'')<ref>Che Bing Chiu, «Jardins de Chine», ст. 128.</ref>. <gallery> Файл:Retreat garden soft rain coolness.jpg|Зала з трыма пралётамі, паўнаскатным дахам і плоскімі карнізамі ў {{нп3|Сад адзіноты і разважання|Садзе адзіноты і разважання||Retreat & Reflection Garden}} (1885) Файл:Covered bridge in Humble Administrator's Garden.JPG|Мост Лятучай Вясёлкі ў [[Сад сціплага чыноўніка|Садзе сціплага чыноўніка]] спраектаваны такім чынам, каб у возеры было адлюстраванне ў форме вясёлкі Файл:Retreat garden thatched hall.jpg|Галоўная зала ў {{нп3|Сад адзіноты і разважання|Садзе адзіноты і разважання||Retreat & Reflection Garden}} Файл:Pavilions in Humble Administrator's Garden.JPG|Павільён з акном у выглядзе веера на возеры ў [[Сад сціплага чыноўніка|Садзе сціплага чыноўніка]] Файл:Ky2.jpg|Павільён у садзе {{нп3|Кеюань|||Keyuan}} Файл:Gongwangfu3.jpg|Доўгая галерэя для назірання за лотасавай сажалкай у маёнтку [[Гунванфу]] ў Пекіне Файл:PrinceGongM3.jpg|Садовая брама [[Гунванфу|маёнтка князя Гуна]] </gallery> ==== Матэрыялы ==== Для стварэння архітэктурных элементаў выкарыстоўваліся розныя матэрыялы: * камяні; * драўніна такіх парод дрэў як нэн<ref>адсутнічаюць звесткі, ці меўся пад гэтай назвай пэўны від дрэў, ці гэта нейкая агульная назва для драўніны з вызначанымі якасцямі, але з [https://forums.botanicalgarden.ubc.ca/threads/mystery-wood.434/ магчымых варыянтаў аднымі крыніцамі называюцца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230621155513/https://forums.botanicalgarden.ubc.ca/threads/mystery-wood.434/ |date=21 чэрвеня 2023 }} {{bt-bellat||Machilus nanmu}} ці {{bt-bellat||Cassia siamea}}, а [https://lansugarden.org/content/CI_assets/Winter_Plant_Guide_2021-2022.pdf іншымі]{{Недаступная спасылка}} — {{bt-bellat||Phoebe chekiangensis}}</ref>, [[хвоя]], [[камфоравае дрэва]], [[гінкга]]<ref name="Hammer"/>&nbsp;— тых, якія мелі эстэтычны выгляд і здольнасць доўгі час процідзейнічаць шкоднікам; * цэгла і чарапіца, розны колер якіх дасягаўся з дапамогай рознай тэмпературы абпалу і колькасці кіслароду === Штучныя горы і сады камянёў === [[Файл:Beijing_Botanical_Garden_-_Oct_09_-_IMG_1161.jpg|250px|справа|міні|{{нп3|Гуншы|Камень вучонага|ru|Гунши}} з возера [[Тайху]] ў [[Пекінскі батанічны сад|Пекінскім батанічным садзе]]]] [[Файл:Gongwangfu7.jpg|справа|міні|250px|Сад камянёў у [[Гунванфу|маёнтку прынца Гуна]] ў [[Пекін]]е, уключаючы [[Грот (архітэктура)|грот]]]] Штучная гара (''jiashan'') або сад камянёў была неад’емнай часткай класічнага кітайскага саду. Вяршыня гары з’яўляецца сімвалам гонару, сталасці і стойкасці ў [[Канфуцыянства|філасофіі Канфуцыя]] і ў «{{нп3|Кніга перамен|Кнізе перамен|uk|Книга змін}}»{{Sfn|Che Bing|2010|p=114}}. Гара на востраве таксама з’яўляецца цэнтральнай часткай легенды аб Астравах Несмяротных, таму яна таксама стала цэнтральным элементам многіх класічных садоў. Першы вядомы сад камянёў у кітайскай гісторыі садоў з’явіўся ў «Трусіным садзе» (''Tu Yuan''), пабудаваным у часы дынастыі [[Імперыя Хань|Заходняя Хань]]<ref>{{Cite book|last=Tsu|first=Frances Ya-sing|title=Landscape design in Chinese gardens|year=1988|publisher=McGraw-Hill|location=New York|isbn=978-0-07-065339-9|page=[https://archive.org/details/landscapedesigni00tsuf/page/28 28]|url=https://archive.org/details/landscapedesigni00tsuf/page/28}}</ref>. У часы дынастыі [[Імперыя Тан|Тан]], камень быў узняты да статусу мастацкага аб’екта, які ацэньваўся па форме (''xing''), складу (''zhi''), колеру (''se'') і тэкстуры (''wen''), а таксама па мяккасці, празрыстасці і іншых характарыстыках. Паэт [[Бо Цзюі]] (772—846) напісаў каталог знакамітых камянёў з возера [[Тайху]] «Taihu Shiji». Гэтыя камяні, у асноўным вапняковыя і моцна высечаныя эрозіяй, сталі вельмі каштоўнымі для садоў. У часы дынастыі [[Сун]] штучныя горы будаваліся ў асноўным з зямлі{{Sfn|Che Bing|2010|p=114}}. Але імператар [[Хуэй-цзун]] амаль разбурыў эканоміку імперыі Сун, калі знішчыў усе масты на [[Вялікі канал Кітая|Вялікім кітайскім канале]], каб перавезці на баржах вялікія камяні ў свой Імперскі сад{{Sfn|Che Bing|2010|p=114}}. Падчас [[Імперыя Мін|дынастыі Мін]], выкарыстанне камянёў для стварэння штучных гор і гротаў дасягнула піка, а ў часы [[Імперыя Цын|дынастыі Цын]] сады камянёў дынастыі Мін лічыліся занадта штучнымі, і новыя горы ўжо будаваліся з камянёў і зямлі{{Sfn|Che Bing|2010|p=116}}. Сёння штучная гара ў кітайскіх садах мае невялікі відавы павільён наверсе. У невялікіх класічных садах адзіны даволі вялікі камень вучонага выступае ў ролі гары, а шэраг камянёў можа прадстаўляць сабой горны хрыбет. <gallery> Файл:Lingering please.jpg|Камень вучонага «Прыемная вяршыня, схаваная хмарамі» у {{нп3|Сад, які зацягвае|Садзе, які зацягвае||Lingering Garden}} Файл:Mountain garden main grotto.jpg|Сад камянёў у «{{нп3|Горная віла з захапляльнай прыгажосцю|Горнай віле з захапляльнай прыгажосцю||Mountain Villa with Embracing Beauty}}» Файл:Lion garden 9 lion peak.jpg|Вяршыня дзевяці львоў у {{нп3|Ільвіны гушчар|Ільвіным гушчары||Lion Grove Garden}} </gallery> === Вада === [[Файл:Humble_Administrator's_Garden1.jpg|справа|міні|250px|Возера ў [[Сад сціплага чыноўніка|Садзе сціплага чыноўніка]]]] [[Файл:Gongwangfu8.jpg|справа|міні|250px|Возера ў [[Гунванфу|Маёнтку князя Гуна]], Пекін]] Возера ці сажалка з’яўляюцца цэнтральным элементам класічнага кітайскага саду. Асноўныя будынкі, як правіла, размешчаны побач з ім, а павільёны вакол возера дазваляюць разглядаць яго з розных кропак. Сад часта меў [[лотас]]авую сажалку з [[Карась сярэбраны|залатымі рыбкамі]], адпаведна былі і павільёны для сузірання за лотасам і рыбкамі. У садзе возера мела важную сімвалічную ролю. У «{{нп3|Кніга перамен|Кнізе перамен|uk|Книга змін}}» вада азначае лёгкасць і зносіны і нясе ежу жыцця на сваім шляху праз даліны і раўніны. Яна таксама дапаўняе гару, яшчэ адзін цэнтральны элемент саду, і азначае сны і бясконцасць прасторы. Форма возера часта хавае свае берагі ад назіральнікаў з іншага берага, ствараючы ўражанне яго бясконцасці. Мяккасць вады кантрастуе з цвёрдасцю камянёў. Вада адлюстроўвае неба і таму пастаянна мяняецца, але найменшы ветрык здольны размыць або сцерці малюнак на вадзе{{Sfn|Chen|2011|p=145}}{{Sfn|Che Bing|2010|p=118}}. На азёры і павільёны на іх берагах таксама паўплываў іншы класічны твор кітайскай літаратуры, «{{нп3|Новы пераказ казак свету|||A New Account of the Tales of the World}}» (''Shishuo Xinyu'') {{нп3|Лю Іцын|Лю Іцына|ru|Лю Ицин}} (403—444), у якім ён апісваў прагулкі імператара [[Сыма Ю]] па берагах рэк Хаа і Пу, у Садзе цудоўнага лесу (''Hualin yuan''). Многія сады, у першую чаргу сады {{нп3|Цзяннань|Цзяннаня|ru|Цзяннань}} і імператарскія сады паўночнага Кітая, маюць элементы і назвы, узятыя з гэтай кнігі{{Sfn|Che Bing|2010|p=118}} . У маленькіх садах была адна сажалка з садам камянёў, раслінамі і будынкамі ўздоўж яе берагоў. У садах сярэдняга памеру ўжо будзе альбо адно возера з некалькімі ручаямі, якія ўпадаюць у яго, і мастамі праз ручаі, альбо адно доўгае возера, падзеленае на дзве часткі вузкім пралівам, праз які перакінуты мост. У вельмі вялікім садзе, такім як [[Сад сціплага чыноўніка]], галоўная асаблівасць-вялікае возера з астравамі, якія сімвалізуюць выспы Несмяротных, і ручаямі, якія ўпадаюць у возера. На возеры размешчана шмат збудаванняў, што ствараюць розныя віды,&nbsp;— каменная лодка, крыты мост, некалькі павільёнаў. Ва ўнутраных дварах некаторых садоў стваралі вобраз возера за кошт ўчастка з выраўнаваным белым пяском, акружанага камянямі. У месячным святле гэта выглядала як сапраўднае возера. Гэты стыль быў пазней запазычаны японцамі і стаў асновай [[Сад камянёў|японскага саду камянёў]]. Ручаі ў кітайскім садзе заўсёды звілістыя і на шляху час ад часу хаваюцца за камянямі і раслінамі. Французскі святар-езуіт {{нп3|Жан Дэні Атырэ|||Jean Denis Attiret}} так апісаў адзін з убачаных ім садоў:<blockquote>«Каналы там не такія як нашы, закутыя ў камяні правільнай формы, яны вельмі вясковыя і акружаны камянямі, якія то выступаюць, то патопленыя і размешчаны з такім майстэрствам, што можна падумаць, што гэта зроблена прыродай»<ref>Jean-Denis Attiret, "Lettre a M. d’Assaut, 1re Novembre 1743. Lettres édifiantes et curieuses écrites des Missions étrangères par quelques missionaires de la Compagne de Jésus, " Paris, Fr. Guerin, 1749, volume XXVII, v-1. p. 1-61. Trans, by David Siefkin.</ref></blockquote> <gallery> Файл:Lingering Garden 1.jpg|Сажалка {{нп3|Сад, які зацягвае|Сада, які зацягвае||Lingering Garden}} Файл:Liyuan Gardens.jpg|Возера з вадзянымі лілеямі ў {{нп3|Сад, які зацягвае|Садзе, які зацягвае||Lingering Garden}} Файл:Yuyuan Garden.jpg|Залатыя рыбкі ў [[Юйюань|Садзе шчасця]] ў [[Шанхай|Шанхаі]] Файл:Pavilions in Humble Administrator's Garden.JPG|Возера і павільён у [[Сад сціплага чыноўніка|Садзе сціплага чыноўніка]] </gallery> === Кветкі і дрэвы === [[Файл:Gongwangfu1.jpg|справа|міні|250px|Квітнеючае дрэва над возерам у [[Гунванфу|маёнтку прынца Гуна]], Пекін]] [[Файл:Liuyuan.jpg|справа|міні|250px|У {{нп3|Сад, які зацягвае|Садзе, які зацягвае||Lingering Garden}}, кветкі кантрастуюць з каменем вучонага, які паказвае гару [[Цьен-Тай]], адзін з цэнтраў заснавання кітайскага будызму.]] Чацвёртым важным элементам кітайскага саду (побач з вадой, камянямі і архітэктурай) з’яўляюцца кветкі і дрэвы. Яны малююць прыроду ў яе самай яркай форме і кантрастуюць з прамымі лініямі архітэктуры і са сталасцю, вострымі вугламі і нерухомасцю камянёў. Яны змяняюцца з цягам часоў года, ствараюць гукі (гук дажджу па лісці банана ці ветру ў бамбуку) і водары для задавальнення наведвальніка. [[Файл:Three Friends of Winter by Zhao Mengjian.jpg|міні|250px|[[Чжаа Мэнцзянь]]. «Тры сябры зімы»]] Кожная кветка і дрэва ў садзе мелі сімвалічнае значэнне. Паколькі [[хвоя]], [[бамбук]] і кітайская [[Prunus mume|сліва]] заставаліся зялёнымі або квітнелі зімой, яны лічыліся «трыма сябрамі зімы» (歲寒三友) — навукоўцамі, якія стварылі класічныя сады. Часта іх і малявалі разам, напрыклад мастак [[Чжаа Мэнцзянь]]. Для іх хвоя была сімвалам даўгалецця і стойкасці, а таксама сталасці ў сяброўстве; бамбук з полым сцяблом, быў сімвалам сціплага мудраца, які імкнецца да ведаў, а таксама быў адзначаны за гнуткасць у шторм і нязломнасць; сліва шануецца як сімвал адраджэння пасля зімы і прыходу вясны. У часы дынастыі Сун любімым дрэвам было дрэва зімовай слівы, якое рана заквітала бела-ружовымі кветкамі з салодкім водарам{{Sfn|Che Bing|2010|p=137}}. [[Персік|Персікавае дрэва]] ў кітайскім садзе сімвалізавала доўгае жыццё і неўміручасць; яно асацыявалася з класічнай гісторыяй «Фруктовы сад {{нп3|Сі Ван Му||uk|Сі Ван Му}}, Каралевы-Маці Захаду». Па гэтай гісторыі, у легендарным пладовым садзе Сі Ван Му персікі квітнелі толькі праз тры тысячы гадоў, давалі плады толькі яшчэ праз тры тысячы гадоў, якія спелі яшчэ праз тры тысячы гадоў. А хто такі персік з’ядаў, станавіўся Несмяротным. Гэты легендарны сад фігуруе ў многіх кітайскіх карцінах і пейзажах ў садах{{Sfn|Che Bing|2010|p=141}}. [[Груша]] была сімвалам справядлівасці і мудрасці. Кітайская назва для грушы гучала аднолькава са словам «пакінуць», «разлучыцца», і таму зрэзаць грушу азначала наклікаць няшчасце&nbsp;— страту дружбы або любові. Паколькі дрэва жыло доўга, груша таксама сімвалізавала працяглую дружбу ці каханне. [[Абрыкос]] сімвалізаваў шлях {{нп3|Мандарын (чыноўнік)|мандарына|uk|Мандарин (чиновник)}}&nbsp;— дзяржаўнага чыноўніка. У часы дынастыі Тан, тых, хто здаў вышэйшы ўзровень {{нп3|Кэцзюй|дзяржаўных экзаменаў|uk|Державні іспити (Китай)}} чакаў баль у садзе абрыкосавых дрэў (Цзіньюань, ''Xingyuan''). Плод [[Гранат (род раслін)|граната]] дарылі маладым, як пажаданні дзяцей-хлопчыкаў і шматлікіх нашчадкаў у цэлым. Вярба была сімвалам дружбы і жыццёвых задавальненняў, і гасцям прапаноўвалі галіны вярбы ў знак дружбы{{Sfn|Che Bing|2010|p=142}}. З кветак больш за ўсё шанаваліся [[Архідныя|архідэі]], [[Півоня|півоні]] і [[лотас]]ы. У часы дынастыі Тан самай каштоўнай кветкай саду лічылася півоня, як сімвал раскошы і за тонкі водар. Архідэі ж былі сімвалам высакароднасці і немагчымай любові, пра што сведчыць кітайскі выраз «далёкая архідэя ў адзінокай даліне». Лотас шанаваўся за чысціню, а за намаганні, якія расліна прыкладае, каб кветка распусцілася ў паветры над вадой, ён таксама стаў сімвалам імкнення да ведаў. Пісьменнік і філосаф {{нп3|Чжоў Дуньі||uk|Чжоу Дуньї}} напісаў вядомую [[Элегія|элегію]] лотаса, дзе параўнаў яго з ''junzi''&nbsp;— чалавекам, які мае цэласнасць і баланс. [[Хрызантэма|Хрызантэме]] элегію напісаў паэт [[Таа Юаньмін]], які акружыў свой дом гэтымі кветкамі:<blockquote>«Ля падножжа ўсходняга плота, сарваў я хрызантэму, Удалечыні, абыякавыя і спакойныя, я бачу горы поўдня.»{{Sfn|Che Bing|2010|p=137}}</blockquote> Стваральнікі класічных кітайскіх садоў імкнуліся захаваць натуральны выгляд пейзажу. Калі яны наогул рабіліся, абрэзка кроны і каранёў была накіравана на захаванне натуральнай формы. Асабліва ў міні-пейзажах кітайскіх садоў шанаваліся карлікавыя дрэвы, калі яны выглядалі старымі і скручанымі{{Sfn|Chen|2011|p=185}}. <gallery> Файл:Lactiflora1b.UME.jpg|{{bt-bellat|Півоня малочнакветкавая|Paeonia lactiflora}} Файл:Gumei Qishi Meiyuan.jpg|Кветкі слівы {{bt-bellat||Prunus mume}} у {{нп3|Слівавы сад|Слівавым садзе||The Plum Garden}}, [[Цзянсу]] Файл:Sacred lotus Nelumbo nucifera.jpg|Кветка лотаса {{bt-bellat||Nelumbo nucifera}} Файл:Humble admin garden suzhou small.jpg|Лотасавая сажалка ў [[Сад сціплага чыноўніка|Садзе сціплага чыноўніка]] Файл:Beijing summerpalace xiequyuan2.jpg|Бамбук у садзе {{нп3|Летні палац (Пекін)|Летняга палаца|ru|Летний дворец (Пекин)}} </gallery> === «Запазычаны пейзаж», час і поры года === Паводле кнігі XVI стагоддзя [[Цзі Чэн]]а «{{нп3|Мастацтва садоў (Цзі Чэн)|Мастацтва садоў|d|Q18823243}}», «запазычаныя пейзажы» (''jiejing'') былі найбольш важным элементам саду. Гэта магло азначаць выкарыстанне пейзажаў за межамі саду, такіх як від на далёкую гару або дрэвы ў суседнім садзе, каб стварыць уражанне значна большага памеру саду чым насамрэч. Знакамітым прыкладам з’яўляецца акружаны туманам далёкі від на {{нп3|Пагада Бейшы|пагаду Паўночнага храма||Beisi Pagoda}} ў [[Сучжоў]], які можна было ўбачыць праз возера ў [[Сад сціплага чыноўніка|Садзе сціплага чыноўніка]]. Але, як пісаў Цзі Чжэн, гэта таксама маглі быць «ідэальная стужка ручая, жывёлы, птушкі, рыбы або іншыя прыродныя элементы (дождж, вецер, снег) ці нешта менш матэрыяльнае, напрыклад, прамень месячнага святла, малюнак на паверхні возера, ранішні туман або чырвонае неба на заходзе». Гэта мог быць і гук; ён рэкамендаваў размяшчаць павільён побач з храмам, каб можна было чуць малітвы; саджаць пахучыя кветкі побач з дарожкамі і павільёнамі, каб наведвальнікі маглі атрымаць асалоду ад іх водарам; ствараць курасадні для птушак, каб яны прыляталі і спявалі; будаваць ручаі так, каб іх гук быў прыемным, і саджаць бананавыя дрэвы ў дворыках так, каб дождж тупаў па іх лісці. «Разумнае запазычанне не мае прычыны, — пісаў Цзі Чжэн, — яно нараджаецца проста з адчування, спароджанага прыгажосцю пейзажу»{{Sfn|Baridon|1998|p=396}}. Поры года і гадзіна дня таксама былі важныя&nbsp;— пры стварэнні пейзажаў стваральнікі саду ўлічвалі, што будзе лепш за ўсё глядзецца ў пэўны час года, на што лепш за ўсё глядзець ноччу, раніцай ці пасля абеду. Цзі Чжэн пісаў: «У цэнтры шумнага горада варта выбраць ціхамірныя і хупавыя карціны: з ўзвышша вы глядзіце на далёкі гарызонт, акружаны гарамі як экранам; у адкрытым павільёне лёгкі пяшчотны брыз пранікае ўнутр; ад уваходу ручай цячэ ў напрамку балота»{{Sfn|Baridon|1998|p=411}}. === Утойванне і неспадзяванасць === Утойванне і неспадзяванасць таксама былі важныя для кітайскага саду&nbsp;— не павінна была існаваць магчымасць ўбачыць увесь сад з адной кропкі, сад павінен быў раскрывацца серыяй пейзажаў. Наведвальнікі перамяшчаліся ад пейзажу да пейзажу альбо па закрытых галерэях, альбо па звілістых дарожках, якія хавалі наступны пейзаж да апошняга моманту. Новы пейзаж раптам з’яўляўся пры павароце дарожкі, альбо скрозь акно галерэі, альбо схаваны за бамбукавым экранам. Пейзажы маглі адкрывацца праз круглыя вокны, вокны незвычайнай формы або вокны са складанай разьбой, якія разбівалі від на дэталі{{Sfn|Che Bing|2010|p=205}}. == У мастацтве і літаратуры == [[Файл:Leng_Mei_-_Figures_-_Spring_Evening_Banquet.jpg|справа|міні|250px|Карціна «Вясновы вячэрні баль у садзе цвіцення персікаў і сліў», [[Лэн Мэй]] (''Leng Mei'', 1677—1742) ілюструе знакаміты садовы верш [[Лі Бо]].]] Кітайскі сад і кітайскае мастацтва і літаратура ўзаемна натхнялі адно аднаго. Напрыклад, мастацкая школа «[[Шань-шуй]]» (літаральна «Горы і вада», фактычна&nbsp;— «пейзаж»), карані якой у V ст.&nbsp;н.&nbsp;э., ўстанавіла прынцыпы кітайскай пейзажнага жывапісу, вельмі падобныя на прынцыпы кітайскага садоўніцтва. Карціны не павінны былі быць рэалістычнымі; яны павінны былі адлюстроўваць тое, што мастак адчуваў, а не тое, што бачыў. У XVII стагоддзі пейзажыст {{нп3|Шытаа||uk|Шитао}} пісаў, што ён хацеў «…стварыць пейзаж, які не быў бы скажоны якой-небудзь вульгарнай банальнасцю…» Ён хацеў стварыць у наведвальніка адчуванне галавакружэння: «адлюстраваць свет, недаступны чалавеку, без шляху, які б да яго вёў, як астравы Бахай, {{нп3|Гара Пэнлай|Пэнлай|ru|Гора Пэнлай}} і {{нп3|Фанчжан||ru|Фанчжан}}, дзе могуць жыць толькі Несмяротныя, і якія смяротны чалавек не можа ўявіць. Гэта галавакружэнне, якое існуе ў Сусвеце, і каб адлюстраваць яго на карціне, трэба паказаць вострыя вяршыні, абрывы, вісячыя масты, глыбокія цясніны. І для чароўнасці эфекту, гэта варта зрабіць толькі пэндзлікам». Менавіта гэтую эмоцыю стваральнікі садоў хацелі выклікаць сваімі камянямі навукоўцаў і мініятурнымі «горнымі хрыбтамі»{{Sfn|Baridon|1998|p=425}}. У літаратуры сады былі прадметам такога кірунку паэзіі, як «Цянь-юань» (''Tianyuan'', літаральна&nbsp;— «Палі і сады»), які дасягнуў свайго найвышэйшага развіцця ў часы [[Імперыя Тан|дынастыі Тан]] у творчасці такіх паэтаў як [[Ван Вэй]]{{Sfn|Baridon|1998|p=389}}. У сваю чаргу, назвы такіх садоў [[Сучжоў]] як Сад бурных хваль або Сад медытацыі ўзятыя з {{нп3|Кітайская паэзія|кітайскай паэзіі|uk|Китайська поезія}}{{Sfn|Feng|2007|p=14}}, а ў саміх садах асобныя павільёны і назіральныя кропкі часта прысвячалі радкам вершаў, якія выразалі на камянях або таблічках. Напрыклад, Павільён «Месяц узыходзіць разам з брызам» у {{нп3|Сад адзіноты пар|Садзе адзіноты пар||Couple's Retreat Garden}}, які выкарыстоўваўся для сузірання за Месяцам, меў разьбу з цытатай з верша {{нп3|Хань Юй|Хань Юя|ru|Хань Юй}}: : «Змярканне прыносіць восень: а вецер прыносіць сюды Месяц.» А Зала півонь у тым жа садзе была прысвечана [[Лі Бо]]: : «Вясновы брыз лёгка кранаецца балюстрады: а півоня прасякнута расой.»{{Sfn|Feng|2007|p=}} [[Ван Вэй]] быў паэтам, мастаком і будыйскім манахам, які да пераезду ў правінцыю {{нп3|Ланьцянь||uk|Ланьтянь}} працаваў ва ўрадзе. У правінцыі ён пабудаваў адзін з першых садоў навукоўцаў (''wenren yuan'') пад назвай Даліна Янтэ. У гэтым садзе наведвальніку адзін за адным, як карціны ў скрутку, адкрываліся 20 пейзажаў, кожны праілюстраваны вершам. Напрыклад адзін з пейзажаў ілюстраваў такі верш: : «Белая скала выходзіць з плыні; : Халоднае неба з чырвоным лісцем: : Па горным шляху бяжыць дождж, : і блакіт пустаты змочвае наша адзенне»{{Sfn|Che Bing|2010|p=19}} Сад даліна Янтэ даўно знік, але памяць пра яго ў карцінах і вершах натхніла многія іншыя сады навукоўцаў{{Sfn|Che Bing|2010|p=19}}. Сацыякультурнае значэнне саду праілюстравана ў класічным рамане «[[Сон у чырвоным цераме|Сон у Чырвоным цераме]]» пісьменніка [[Цаа Сюэцынь|Цаа Сюэцыня]], падзеі ў якім разгортваюцца амаль выключна ў садзе<ref name="ebrey-social">{{Cite web|last=Ebrey|first=Patricia Buckley|title=The Garden as a Site of Social Activity|url=http://depts.washington.edu/chinaciv/home/3garsocl.htm|publisher=University of Washington|accessdate=5 жовтня 2011|archive-date=14 Квітня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150414015426/http://depts.washington.edu/chinaciv/home/3garsocl.htm}}</ref>. == Філасофія == [[Файл:Bridge_in_Humble_Administrator's_Garden.JPG|справа|міні|250px|{{нп3|Мост дзевяці паваротаў|Зігзагападобны мост||Nine-turn bridge}} у [[Сад сціплага чыноўніка|Садзе сціплага чыноўніка]] ілюструе прыказку «Доступ да таямніц толькі ўскосным шляхам.»]] {{Quote box|quote=Хоць усё [у садзе] — стварэнне чалавека, мусіць здавацца, што створана яно небам...|align=right|source=– Цзі Чжэн "Мастацтва садоў" (''Yuanye'', 1633)<ref>Працытавана ў Michel Attiret, ''Les Jardins'', Editions Robert Lafont, Paris, 1998 pg. 402</ref>|width=216px}} Кітайскі класічны сад меў шмат функцый&nbsp;— ён можа быць выкарыстаны для банкетаў, урачыстасцяў або для кахання; для адзіноты і разважанняў; як ціхае месца для малявання, паэзіі, каліграфіі і музычных практыкаванняў; для вывучэння класічных тэкстаў{{Sfn|Smith|2009|p=34}}; месца для чаявання і месца, дзе паэты п’янелі ад віна{{Sfn|Che Bing|2010|p=193}}; месца дэманстрацыі густу ўладальніка і магчымасцяў культывацыі. Але сады мелі і філасофскае значэнне. [[Даасізм]] аказаў моцны ўплыў на класічныя кітайскія сады. Пасля [[Імперыя Хань|дынастыі Хань]] сады часта ствараліся як жыллё ўрадавых чыноўнікаў, якія страцілі свае пасады або хацелі пазбегнуць ціску і негатыўнага ўплыву жыцця пры двары. Яны выбіралі жыццё па ідэалах даасізму па ўхіленню ад клопатаў свету<ref>{{Cite web|last=Ebrey|first=Patricia Buckley|title=Origins of Garden Design|url=http://depts.washington.edu/chinaciv/home/3garhist.htm|publisher=University of Washington|accessdate=5 жовтня 2011|archive-date=14 Квітня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150414015421/http://depts.washington.edu/chinaciv/home/3garhist.htm}}</ref>. Для прыхільнікаў даасізму прасвятлення можна было дасягнуць разважаючы аб адзінстве тварэння, у якім парадак і гармонія ўласцівыя прыродзе{{Sfn|Stepanova|2010}}{{Sfn|Smith|2009}}{{Sfn|Thacker|1985}}. Сады павінны былі выклікаць ідылічнае пачуццё вандравання па прыродным ландшафце, блізкасці да старадаўняга ладу жыцця і шанаваць гармонію паміж чалавекам і прыродай<ref name="metmuseum">{{Cite web|title=Chinese gardens and collectors' rocks|url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/cgrk/hd_cgrk.htm|publisher=The Metropolitan Museum of Art|accessdate=6 вересня 2011|archive-date=5 Вересня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150905095452/http://www.metmuseum.org/toah/hd/cgrk/hd_cgrk.htm}}</ref>{{Sfn|Wong|2001}}. У даасізме камяні і вада з’яўляюцца супрацьлегласцямі [[інь і ян]], якія, аднак, дапаўняюць і дапасоўваюць адна адну. Каменне з’яўляецца моцнымі, аднак вада яго точыць, і моцная эрозія камянёў з возера [[Тайху]], якія размяшчалі ў садках, дэманстравала гэты прынцып. Сваё пасланне мелі і звілістыя дарожкі, масты і галерэі ў форме зігзага, вядучыя ад аднаго пейзажу да іншага,&nbsp;— яны ілюстравалі кітайскую прыказку, «Доступ да таямніц толькі ўскоснымі шляхам.»<ref>Гэта прымаўка працытавана ў класічным рамане XVIII стагоддзя «[[Сон у чырвоным цераме]]», калі сям’я шукае фразу-лозунг для садовага павільёна </ref>. На думку ландшафтнага гісторыка і архітэктара {{нп3|Чэ Бін Чу||fr|Che Bing Chiu}}, кожны сад быў «імкненнем да рая, страчанага свету, утапічнага сусвету. Сад вучонага ўдзельнічаў у гэтым пошуку&nbsp;— з аднаго боку пошуку Дома несмяротных, з другога&nbsp;— пошуку свету Залатога Веку, прага якога была ў сэрцы навукоўца»{{Sfn|Che Bing|2010|p=186}}. {{нп3|Чжоў Ганчжы||zh|周干峙}}, прэзідэнт Кітайскага Саюза ландшафтнай архітэктуры і акадэмік Кітайскай акадэміі навук, выказаў у 2007 годзе больш сучасны погляд на філасофію саду: «класічныя кітайскія сады з’яўляюцца ідэальным злучэннем прыроды і працы чалавека. Яны з’яўляюцца імітацыяй прыроды і цалкам паказваюць яе прыгажосць. Але яны могуць разглядацца і як паляпшэнне прыроды, з якога ззяе мастацкі геній чалавека»{{Sfn|Feng|2007}}. == Уплыў == === Кітайскі ўплыў на японскія сады === Класічныя кітайскія сады аказалі значны ўплыў на раннія японскія сады. Уплыў Кітая ўпершыню дасягнуў Японіі праз Карэю да 600&nbsp;г. н.&nbsp;э{{Sfn|Smith|2009|p=34}}. У 607&nbsp;годзе. н.&nbsp;э., японскі наследны прынц [[Сётоку Тайсі|Сётоку]] даслаў да кітайскага двара дыпламатычную місію, якая пачала культурны абмен, што доўжыўся стагоддзямі{{Sfn|Baridon|1998|p=464}}. Сотні японскіх навукоўцаў адправілі ў Кітай для вывучэння мовы, палітычнай сістэмы і культуры. Японскі пасол у Кітаі [[Она но Імока]] апісаў японскаму двару вялікія ландшафтныя сады кітайскага імператара, і яго справаздачы аказалі значны ўплыў на развіццё японскага ландшафтнага дызайну{{Sfn|Chen|2011|p=150}}. У {{нп3|перыяд Нара||uk|Період Нара}} (710—794&nbsp;), калі японская сталіца размяшчалася ў [[Нара (горад)|Нары]], і пазней у {{нп3|Хэян-кё||uk|Хейан-кьо}}, японскі двор стварыў вялікія ландшафтныя сады з азёрамі і павільёнамі па кітайскім узоры, каб арыстакраты маглі шпацыраваць і павольна плаваць у маленькіх лодках, і меншыя прыватныя сады для разважанняў і рэлігійнай медытацыі{{Sfn|Baridon|1998|p=470}}. Японскі манах {{нп3|Эйсай||uk|Ейсай}} (1141—1215) прынёс з Кітая ў Японію {{нп3|Секта Рындзай|Рындзайскую школу|uk|Секта Ріндзай}} [[Дзэн|дзэн-будызму]], што спрыяла стварэнню знакамітага унікальнага стылю&nbsp;— [[Сад камянёў|японскага саду камянёў]], прыкладам якога з’яўляецца сад {{нп3|Манастыр Роан|манастыра Роан|uk|Монастир Рьоан}}. Ён таксама прывёз з Кітая [[зялёны чай]], спачатку як танізавальны сродак для манахаў, каб яны не засыпалі падчас доўгай медытацыі. Гэта спрыяла з’яўленню [[Японская чайная цырымонія|чайнай цырымоніі]], якая стала важным рытуалам у японскіх садах{{Sfn|Baridon|1998|p=469}}. [[Файл:Kyotogarden.jpg|справа|міні|250пкс|{{нп3|Мохавы газон|||Moss lawn}} у Садзе імхоў {{нп3|Манастыр Сайхо (Кіёта)|манастыра Сайхо||Saihō-ji (Kyoto)}} ў [[Кіёта]]]] Японскі дызайнер садоў {{нп3|Мусо Сасэкі||ru|Мусо Сосэки}} (1275—1351) стварыў знакаміты Сад імхоў {{нп3|Манастыр Сайхо (Кіёта)|манастыра Сайхо||Saihō-ji (Kyoto)}} ў [[Кіёта]], які ўключаў аднаўленне вострава {{нп3|Восем Несмяротных|Васьмі Несмяротных|uk|Вісім Безсмертних}}, які на японскай называецца [[Пенглай (гара)|Гарай]] і які быў важнай рысай многіх кітайскіх садоў. У [[перыяд Камакура]] (1185—1333) і асабліва ў [[перыяд Мурамаці]] (1336—1573) японскі сад паступова стаў больш строгім, чым кітайскі, развіваючыся па ўласных эстэтычных прынцыпах{{Sfn|Baridon|1998|p=470}}. === У Еўропе === [[Файл:Le_Jardin_chinois_(detail)_by_François_Boucher.jpg|250px|справа|міні|Прадстаўленне аб кітайскім садзе мастака [[Франсуа Бушэ]] (1742)]] Першым еўрапейцам, які апісаў кітайскі сад, быў [[Марка Пола]], які наведаў летні палац [[Хубілай|Хубілая]] ў {{нп3|Шанду||uk|Шанду}}. Гэты сад аказаў далейшы ўплыў на еўрапейскую культуру&nbsp;— у 1797 годзе ён натхніў на паэму «{{нп3|Кубла-хан|Хубілай Хан|ru|Кубла-хан}}» англійскага паэта-рамантыка [[Сэмюэл Тэйлар Колрыдж|Сэмюэла Тэйлара Колрыджа]]<ref>Samuel Taylor Coleridge, «Christabel, Kubla Khan, and the Pains of Sleep», 2nd edition, William Bulmer, London, 1816.</ref>. Марка Пола таксама апісаў сады імперскага палаца ў Ханбалыку (мангольская назва горада, які стаў [[Пекін]]ам)&nbsp;— валы, балюстрады і павільёны, што атачалі глыбокае возера, поўнае рыбы, з лебедзямі і іншымі воднымі птушкамі; цэнтральнай рысай саду быў штучны пагорак у сотню крокаў уверх і тысячу крокаў па перыметры, засаджаны вечназялёнымі дрэвамі і упрыгожаны камянямі зялёнага [[Азурыт|азурыта]]{{Sfn|Baridon|1998|p=387}}. Першы святар-езуіт [[Францыск Ксаверый]] прыбыў у Кітай у 1552 годзе, а езуіт [[Матэа Рычы]] атрымаў дазвол пасяліцца ў Пекіне ў 1601 годзе, пачаўшы там місію. У рамках сваёй ордэнскай перапіскі езуіты пачалі дасылаць у Еўропу і апісанні кітайскай культуры і садоў. {{нп3|Луі дэ Камтэ|||Louis le Comte}}, матэматык французскага караля, наведаў Кітай у 1685 годзе. Ён пісаў, што кітайскія сады мелі гроты, штучныя пагоркі і складзеныя ў кучу камянёў, каб імітаваць прыроду, у адрозненне ад строгіх геаметрычных формаў тагачасных французскіх садоў<ref>Louis le Comte, «Nouveaux memoires sur l’etat present de la Chine», vol. I, ст. 336.</ref>. У XVIII стагоддзі, калі кітайскі фарфор і іншыя дэкаратыўныя прадметы пачалі пранікаць у Еўропу, адбылося развіццё стылю [[шынуазры]], усплёску цікавасці да ўсяго кітайскага, уключаючы сады. Мастакі [[Антуан Вато]] і [[Франсуа Бушэ]] малявалі кітайскія сцэнкі, як яны іх прадстаўлялі, а [[Кацярына II]] запатрабавала перарабіць адзін з палацавых пакояў у кітайскім стылі<ref>O. Impey, «Chinoiseries», London, Oxford University Press, 1977.</ref>. У 1738 годзе француз-езуіт і мастак {{нп3|Жан Дэні Атырэ|||Jean Denis Attiret}} накіраваўся ў Кітай, дзе стаў прыдворным мастаком імператара [[Цяньлун]]а. Ён шмат апісваў жыццё пры двары, сядзібы і сады і ў тым ліку напісаў: : «Усё сапраўды велічна і прыгожа, як па дызайне, так і па выкананні: і [сады] мяне больш за ўсё ўражваюць, паколькі я ніколі не бачыў нічога падобнага на іх, у любой частцы свету, дзе я ўжо быў»{{Sfn|Chang|2010|p=23}}. Імператар [[Цяньлун]] таксама цікавіўся Еўропай. Ён замовіў езуіту-мастаку [[Джузэпэ Кастыльёнэ]], які меў інжынерныя навыкі, пабудаваць палац у стылі барока і фантаны, падобныя на тыя, што, як ён чуў, былі ў садах [[Версаль (горад)|Версаля]]{{Sfn|Baridon|1998|p=348}}. [[Файл:Kew_Gardens_Pagoda.jpg|справа|міні|250px|{{нп3|Вялікая пагада (Лондан)|Пагада|uk|Велика пагода (Лондон)}} ў [[Каралеўскія батанічныя сады К’ю|Каралеўскіх батанічных садах ў К’ю]], [[Лондан]] (1761)]] Кітайская архітэктура і эстэтыка аказалі некаторы ўплыў і на [[Пейзажны парк|англійскі сад]]. у 1685 годзе англійскі дыпламат і пісьменнік сэр {{нп3|Уільям Тэмпл (1-ы баранет)|Уільям Тэмпл|ru|Темпл, Уильям, 1-й баронет}} напісаў эсэ «У садзе [[Эпікур]]а», у якім супрацьпастаўляў еўрапейскія тэорыі сіметрычных садоў з асіметрычнымі садамі Кітая{{Sfn|Chang|2010}}. Тэмпл сам у Кітаі не быў, але чытаў творы еўрапейцаў, якія наведалі краіну. Ён адзначаў, што ў кітайскіх садах {{нп3|Шараваджы|пазбягаюць шэрагаў дрэў і кветнікаў||Sharawadgi}}, а замест гэтага размяшчаюць дрэвы, кветкі і іншыя элементы саду так, каб ствараць прыемныя воку кампазіцыі. Пазней яго назіранні пра кітайскі сад працытавалі {{нп3|Джозэф Эдысан||uk|Джозеф Еддісон}} у эсэ 1712 года, з мэтай нападак на англійскіх садаводаў, якія на яго думку замест імітацыі прыроды спрабавалі ствараць сады ў французскім стылі, далёкім ад натуральнага{{Sfn|Baridon|1998}}. У першай палове XVIII стагоддзя англійскі [[пейзажны парк]] ужо быў дастаткова развіты пад уплывам падарожжаў брытанскай арыстакратыі ў Італію і іх жадання мець сады, якія б падыходзілі [[Паладыянства|паладыянскаму]] стылю іх загарадных маёнткаў, а таксама пад уплывам рамантычных пейзажаў [[Клод Ларэн|Клода Ларэна]] і іншых мастакоў. З распаўсюджаннем захаплення экзатычным кітайскім мастацтвам і архітэктурай у Еўропе, у 1738 годзе першы ў Англіі {{нп3|Сады Стоў|кітайскі домік||Stowe Gardens}} з’явіўся ў {{нп3|Стоўв Хаўс|||Stowe House}}, побач з рымскімі храмамі, гатычнымі руінамі і іншымі архітэктурнымі элементамі. {{Quote box|quote=Пры першым поглядзе на ўзбярэжжа Кітая замежнік падумае, што яго насельніцтва - гэта нацыя садоўнікаў.|align=right|source=– Main, James. "Gardener's Magazine", 1827, Volume II, c. 135{{sfn|Kilpatrick|2007|p=130}}|width=216px}}Стыль набыў яшчэ большую папулярнасць дзякуючы архітэктару [[Уільям Чамберс]]у, які жыў у Кітаі ў 1745—1747&nbsp;гадах і напісаў кнігу «Малюнкі, будынкі, мэбля, звычкі, машыны і сталовыя прыборы кітайцаў» (1757), дзе заахвочваў заходніх садовых дызайнераў выкарыстоўваць такія кітайскія стылістычныя сродкі як утойванне, асіметрыю і натуралізм. У 1772 годзе ён надрукаваў сваю «Дысертацыю ўсходняга садаводства»&nbsp;— вольны роздум на тэму сучасных яму ідэй натуралістычнага стылю кітайскага садаводства<ref>{{Cite web|url=http://books.google.com/books/reader?id=GB5AAAAAcAAJ|title=Chambers, William (1772). Dissertation on Oriental Gardening|accessdate=14 Вересня 2015|archive-date=31 Серпня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210831163912/https://books.google.com/books/reader?id=GB5AAAAAcAAJ}}</ref>. Ён верыў, што сад павінен быць поўным нечаканасцяў. У 1761 годзе ён пабудаваў у [[Каралеўскія батанічныя сады К’ю|Каралеўскіх батанічных садах ў К’ю]] кітайскую пагаду, домік і сад разам з мячэццю, храмам Сонца, разбуранай аркай і паладыянскім мостам. Дзякуючы Чамберсу кітайскія пабудовы пачалі з’яўляцца ў іншых англійскіх садах, затым у [[Францыя|Францыі]] і іншых месцах Еўропы. {{нп3|Луіс Карагіс Кармантэль||uk|Луїс Каррогіс Кармонтель}} дадаў Кітайскі павільён у свой сад у [[Парк Мансо|парку Мансо]] ў [[Парыж]]ы (1772), а герцаг {{нп3|Эцьен-Франсуа Шуазёль||ru|Шуазёль, Этьен-Франсуа де}} пабудаваў пагаду ў сваім маёнтку ў {{нп3|Шантлу (Іль і Вілен)|Шантлу|uk|Шантлу (Іль і Вілен)}} ў 1775—1778&nbsp;гадах Руская імператрыца [[Кацярына II]] пабудавала пагаду ў садзе палаца {{нп3|Царскае Сяло (музей-запаведнік)|Царскага Сяла|uk|Царське Село (музей-заповідник)}} паміж 1778 і 1786 гадамі<ref>Alexander Orloff and Dmitri Chvidkovski, «Saint-Petersbourg, l’architecture des tsars», Paris, 1995</ref>. Паколькі кантынентальным крытыкам не спадабаўся тэрмін «англійскі сад», яны нават пачалі выкарыстоўваць тэрмін «англа-кітайскі стыль» для апісання стылю. У канцы XIX стагоддзя ў многіх парках па ўсёй Еўропе былі маляўнічыя кітайскія пагады, павільёны або [[Месячны мост|масты]], але толькі некалькім з іх была ўласцівая больш стрыманая сапраўдная эстэтыка кітайскага саду. === Сучасныя кітайскія сады на Захадзе === З 1970-х гадоў у Еўропе і ЗША пачалі з’яўляцца сапраўдныя кітайскія сады, часта ў рамках праграмы [[Параднёныя гарады|гарадоў-пабрацімаў]]. У такіх выпадках іх стваралі кітайскія садоўнікі з выкарыстаннем кітайскіх раслін і архітэктурных элементаў. Некаторыя прыклады: * Кітайскі садовы дворык [[Метраполітэн-музей|Музея мастацтва Метраполітэн]] у [[Нью-Ёрк]]у, створаны як рэпліка аднаго з панадворкаў {{нп3|Сад гаспадара Цянётаў|Сада гаспадара Цянётаў||Master of the Nets Garden}} у [[Сучжоў]]<ref name="Hammer"/> (1980) * {{нп3|Заходні парк (Мюнхен)|Сад водару і раскошы||Westpark (Munich)}} ў Мюнхене (1983) * {{нп3|Кітайскі сад сяброўства||uk|Китайський сад дружби}} ў [[Сідней|Сіднеі]] (1988) * {{нп3|Сад нябеснай радасці||de|Garten des Himmlischen Friedens}} ў [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурце-на-Майне]] (1989) * {{нп3|Кітайскі сад (Цюрых)|Кітайскі сад||Chinese Garden, Zürich}} у [[Цюрых]]у (1994) * {{нп3|Сад адноўленага Месяца||de|Garten des wiedergewonnenen Mondes}} у Берліне (2000)&nbsp; самы вялікі кітайскі сад у Еўропе (2,7 га) * {{нп3|Сад многіх відаў||de|Garten der vielen Ansichten}} у [[Мангейм]]е (2001) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite book |last=Baridon |first=Michel |title=Les Jardins- Paysagistes, Jardiniers, Poetes |year = 1998 |publisher = Éditions Robert Lafont |location = Paris |isbn = 978-2-221-06707-9 |language = fr }} * {{cite book|last=Chang|first=Elizabeth Hope|title=Britain's Chinese eye: Literature, empire, and aesthetics in nineteenth-century Britain|year=2010|publisher=Stanford University Press|location=Stanford|isbn=978-0-8047-5945-8|url=http://books.google.com/books?id=29cK5UzaG1oC|accessdate=2015-09-14|archive-date=2016-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160617080050/https://books.google.com/books?id=29cK5UzaG1oC}} * {{cite book |last=Chaoxiong |first=Feng |title = The Classical Gardens of Suzhou |year=2007 |publisher = New World Press |location = Beijing |isbn = 978-7-80228-508-8|ref={{sfnref|Feng|2007}} }} * {{cite book|last=Chen|first=Gang|title=Landscape architecture: Planting design illustrated|year=2011|publisher=ArchiteG, Inc.|isbn=978-0-9843741-9-9|url=http://books.google.com/books?id=FIhad8oJ3nwC|edition=3rd|accessdate=2015-09-14|archive-date=2016-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20160801042138/https://books.google.com/books?id=FIhad8oJ3nwC}} * {{cite book |last=Chiu |first=Che Bing |title=Jardins de Chine, ou la quête du paradis |year = 2010 |publisher = Éditions de la Martinière |location = Paris |isbn = 978-2-7324-4038-5 |language = fr |ref={{sfnref|Che Bing|2010}} }} * {{cite book |last=Clunas |first=Craig |title = Fruitful sites: garden culture in Ming dynasty China. |url=https://archive.org/details/fruitfulsitesgar0000clun |year = 1996 |location = Durham |publisher = Duke University Press }} * {{cite book|last=Ji|first=Cheng|title=The Craft of Gardens|year=1988|location= London and New Haven |publisher=Yale University Press|isbn= }}, translated by A. Hardie * {{cite book |last=Keswick |first=Maggie |title = The Chinese garden: history, art, and architecture |year=2003 |edition = 3rd |location = Cambridge, Massachusetts |publisher = Harvard University Press }} * {{cite book|last=Kilpatrick|first=Jane|title=Gifts from the gardens of China|year=2007|publisher=Frances Lincoln|location=London|isbn=978-0-7112-2630-2|url=http://books.google.com/books?id=dgsfa13J2OIC|accessdate=2015-09-14|archive-date=2014-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20140628044749/http://books.google.com/books?id=dgsfa13J2OIC}} * {{cite book |last=Sirén |first=Osvald |title = Gardens of China |year=1949 |location = New York, NY |publisher = Ronald Press }} * {{cite book |last=Sirén |first=Osvald |title = China and Gardens of Europe of the Eighteenth Century |year = 1950 }} * {{cite book|last=Smith|first=Kim|title=Oh garden of fresh possibilities!|year=2009|publisher=David R. Godine, Publisher|location=Boston|isbn=978-1-56792-330-8|url=http://books.google.com/books?id=RO6oOWxhA_gC|accessdate=2015-09-14|archive-date=2016-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160617213710/https://books.google.com/books?id=RO6oOWxhA_gC}} * {{cite book |last=Song |first=Z.-S. |title=Jardins classiques français et chinois: comparaison de deux modalités paysagères |year = 2005 |location = Paris |publisher = Editions You Feng |language = fr }} * {{cite book|last=Stepanova|first=Jekaterina|title=Eastwards: Western views on East Asian culture|year=2010|publisher=Peter Lang|location=Bern|isbn=978-3-0343-0040-7|url=http://books.google.com/books?id=_yxcEXzLXf0C|editor=Kraushaar, Frank|accessdate=2015-09-14|archive-date=2016-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20160629175126/https://books.google.com/books?id=_yxcEXzLXf0C}} * {{cite book|last=Tan|first=Rémi|title=Le Jardin Chinois par l'image|year=2009|location= Paris |publisher= Editions You Feng |isbn=978-2-84279-142-1}} * {{cite book|last=Thacker|first=Christopher|title=The history of gardens|year=1985|publisher=University of California Press|location=Berkeley|isbn=978-0-520-05629-9|url=http://books.google.com/books?id=1gn8hIgwg-gC|accessdate=2015-09-14|archive-date=2016-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160617195618/https://books.google.com/books?id=1gn8hIgwg-gC}} * {{cite book|last=Tong|first=Jun|title=Gazetteer of Jingnan Gardens (Jingnan Yuanlin Zhi)|location= |publisher= |isbn=}} * {{cite book|last=Wong|first=Young-tsu|title=A paradise lost: The imperial garden Yuanming Yuan|year=2001|publisher=University of Hawaii Press|location=Honolulu|isbn=978-0-8248-2328-3|url=http://books.google.com/books?id=zq6pk1xQqKYC|accessdate=2015-09-14|archive-date=2016-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20160625074119/https://books.google.com/books?id=zq6pk1xQqKYC}} {{Раслінаводства і садаводства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Культура Кітая]] [[Катэгорыя:Паркі Кітая]] [[Катэгорыя:Садова-паркавыя збудаванні]] jq0p6djvzj0obigu4n2v1l9opm7jngy 0 743689 5146416 5133930 2026-05-25T10:36:28Z Slavazai1973 60865 /* Кар’ера */ 5146416 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Васілевіч}} {{Баскетбаліст}} '''Юлія Уладзіславаўна Васілевіч''' (нар. {{ДН|21|6|2001}}, [[Балхаш (горад)|Балхаш]], [[Казахстан]]) — прафесійная беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Разыгрываючы абаронца. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Выхаванка СДзЮШАР №7 г. Гродна<ref>[https://sdjushor7.by/o-shkole История школы]</ref>. Першы трэнер — [[Аляксандра Аляксандраўна Шымкавяк]]. Выступала ў складзе гродзенскіх «[[Вікторыя Гродна|Вікторыі]]» і «[[Алімпія Гродна|Алімпіі]]». У жніўні 2021 года папоўніла склад [[Мінск|сталічнага]] «[[Гарызонт Мінск|Гарызонта]]». Выступала ў жаночых зборных Беларусі [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-16|U-16]] (2015—2017) і [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-18|U-18]] (2019). У 2021 годзе дэбютавала за зборную Беларусі<ref>{{Cite web |url=https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8/%D0%B2%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87-%D1%8E/ |title=Юлия Василевич |access-date=16 ліпеня 2023 |archive-date=16 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230716073810/https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8/%D0%B2%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87-%D1%8E/ |url-status=dead }}</ref>. == Кар’ера == * 2016—2018 — [[Вікторыя Гродна|Вікторыя (Гродна)]] * 2018—2019 — [[Алімпія Гродна|Алімпія (Гродна)]] і [[Вікторыя Гродна|Вікторыя (Гродна)]] * 2019—2021 — [[Алімпія Гродна|Алімпія (Гродна)]] * 2021—2023 — [[Гарызонт Мінск|Гарызонт (Мінск)]] * 2023—2025 — Дынама (Масква, Расія) * з 2025 — [[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіёнка Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2021/2022|2021/2022]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2022/2023|2022/2023]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2018/2019|2018/2019]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|2025/2026]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2020/2021|2020/2021]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Кубка Беларусі]] (3): [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2021|2021]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2022|2022]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025|2025]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://competitions.russiabasket.ru/premer-liga/women/player/?id=162044 Профіль на сайце РФБ] * [https://belarus.basketball/novosti/sbornye/2759-yuliya-vasilevich-mechtayu-igrat-za-natsionalnuyu-sbornuyu ЮЛИЯ ВАСИЛЕВИЧ: «МЕЧТАЮ ИГРАТЬ ЗА НАЦИОНАЛЬНУЮ СБОРНУЮ»] {{Бібліяінфармацыя}} {{Жаночая баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2021}} {{DEFAULTSORT:Васілеві Юлія Уладзіславаўна}} [[Катэгорыя:Баскетбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Ігракі «Вікторыі» Гродна]] 0wo0w1mhdynnxy3jx3o3xj1pxe0aqu7 0 744526 5146417 5133943 2026-05-25T10:38:23Z Slavazai1973 60865 /* Кар’ера */ 5146417 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Карпук}} {{Баскетбаліст}} '''Кацярына Юр’еўна Карпук''' (нар. {{ДН|4|9|1999}}, [[Брэст]], [[Беларусь]]) — прафесійная беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Цяжкі форвард. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Пачынала займацца баскетболам у [[Бяроза (горад)|Бярозе]]. Першы трэнер — Валерый Віктаравіч Трухан<ref>{{Cite web |url=https://usitmoik.gov.by/files/%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |title=СПИСКИ спортсменов, тренеров и специалистов, включённых в состав национальной и сборной команд РБ по баскетболу (женщины) на 2021 год. Национальная команда (переменный состав) |access-date=13 лістапада 2023 |archive-date=8 верасня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230908073744/https://usitmoik.gov.by/files/%D0%B1%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |url-status=dead }}</ref>. З 8 класа ездзіла на трэніроўкі ў [[Бяроза (горад)|Бярозу]], праз паўтара года яе запрасілі ў [[Гродна]]. 10-11 клас навучалася ў вучылішчы алімпійскага рэзерву, выступала за каманду «Беразоўскія лісы», пазней за «[[Вікторыя Гродна|Вікторыю]]». Праз два гады яе запрасілі ў «[[Алімпія Гродна|Алімпію]]», дзе правяла чатыры гады. У ліпені 2021 года падпісала кантракт з [[Казань|казанскай]] «[[Казаначка Казань|Казаначкай]]»<ref>[https://www.tatar-inform.ru/news/basketbolistka-iz-belarusi-podpisala-kontrakt-s-kazanockoi-5829876 Баскетболистка из Беларуси подписала контракт с «Казаночкой»]</ref>. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-18|зборную U-18]] (2017) і [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-20|U-20]] (2018—2019)<ref>{{Cite web |url=https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8-u/%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BF%D1%83%D0%BA-%D0%B5/ |title=Екатерина Карпук |access-date=24 ліпеня 2023 |archive-date=24 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230724154842/https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8-u/%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BF%D1%83%D0%BA-%D0%B5/ |url-status=dead }}</ref>. == Кар’ера == * 2016—2017 — [[Вікторыя Гродна|Вікторыя (Гродна)]] * 2017—2018 — [[Алімпія Гродна|Алімпія (Гродна)]] * 2018—2019 — [[Алімпія Гродна|Алімпія (Гродна)]] і [[Вікторыя Гродна|Вікторыя (Гродна)]] * 2019—2021 — [[Алімпія Гродна|Алімпія (Гродна)]] * 2021—2022 — [[Казаначка Казань|Казаначка (Казань, Расія)]] * 2022—2024 — [[Цмокі-Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]] * 2024—2025 — Дынама (Масква, Расія) * 2025 — Нафтавік-Тытан (Омская вобласць, Расія)<ref>[https://www.om1.ru/news/sport/383236-neftjanik-titan_podpisal_legionera_iz_belarusi/ «Нефтяник-Титан» подписал легионера из Беларуси]</ref><ref>[https://vk.com/wall-217287093_3346 СПАСИБО ЗА РАБОТУ!]</ref> * з 2025 — Уладзімірскія львіцы-УлДУ (Уладзімір, Расія)<ref>[https://vk.com/wall-53468855_33915 Екатерина Карпук продолжит карьеру в составе «Владимирских львиц-ВлГУ»]</ref> == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіёнка Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2023/2024|2023/2024]]. * [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]] (1): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2018/2019|2018/2019]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|чэмпіянату Беларусі]] (4): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2022/2023|2022/2023]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Суперліга-1 чэмпіянату Расіі па баскетболе сярод жанчын|Расійскай Суперлігі]] (2): [[Суперліга-1 чэмпіянату Расіі па баскетболе сярод жанчын 2021/2022|2021/2022]], [[Суперліга-1 чэмпіянату Расіі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|2025/2026]]. * [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|Балтыйскай лігі]] (1): [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2017/2018|2017/2018]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://competitions.russiabasket.ru/superliga/women/player/?id=332933 Профіль на сайце РФБ] * [https://basketball.eurobasket.com/player/Katsiaryna-Karpuk/386654?Women=1 Профіль на сайце eurobasket.com] * [https://bckazanochka.ru/news/3541/ ИНТЕРВЬЮ С ЕКАТЕРИНОЙ КАРПУК.] * [https://minskbasket.by/ru/news/3/intervyu-s-ekaterinoj-karpuk Интервью с Екатериной Карпук] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Карпук Кацярына Юр’еўна}} [[Катэгорыя:Баскетбалісткі Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па баскетболе]] hgowpalexfr51z4qyn9tdz3qeaj47n3 0 745801 5146339 5038306 2026-05-25T06:50:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146339 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Рыбакін{{!}}Рыбакіна}} {{Тэнісіст | імя_гульца = Алена Рыбакіна | фатаграфія = Rybakina RG21 (50) (51375295797).jpg | рост = 184 | грамадзянства = {{KAZ}}<br>{{RUS}} <small>(да 2018)</small> | вага = | прафесійная_кар’ера = [[:Катэгорыя:2016 год у тэнісе|2016]] — ц.ч. | рабочая_рука = правая | бэкхенд = двухручны | трэнер = Стэфана Вукаў | адзіночных_тытулаў = 5 [[WTA]], 4 [[Цыкл жаночых турніраў ITF|ITF]] | найвышэйшая_адзіночная_пазіцыя = 3 (12 чэрвеня 2023) | вынікі_па_Аўстраліі = фінал ([[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2023|2023]]) | вынікі_па_Францыі = 1/4 фіналу ([[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2021|2021]]) | вынікі_па_Уімблдане = '''перамога''' ([[Уімблданскі турнір 2022|2022]]) | вынікі_па_ЗША = 3-і раўнд ([[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2021|2021]]) | парных_тытулаў = 4 [[Цыкл жаночых турніраў ITF|ITF]] | найвышэйшая_парная_пазіцыя = 48 (18 кастрычніка 2021) | вынікі_па_Аўстраліі_2 = 3-і раўнд (2023) | вынікі_па_Францыі_2 = 1/4 фіналу (2021) | вынікі_па_Уімблдане_2 = 1-ы раўнд (2021) | вынікі_па_ЗША_2 = 1-ы раўнд (2019) | медалі = {{Ордэн Достык}} | апошняе_абнаўленне = 16 студзеня 2023 года }} '''Але́на Андрэе́ўна Рыба́кіна''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[казахстан]]ская [[тэніс]]істка, якая да чэрвеня 2018 года выступала за [[Расія|Расію]]<ref>[https://tass.ru/sport/15175219 Тарпищев рассказал, почему теннисистка Рыбакина стала выступать за Казахстан]{{ref-ru}}</ref>. Пераможца аднаго турніру Вялікага шлема ў адзіночным разрадзе ([[Уімблданскі турнір 2022|Уімблдан-2022]]); пераможца пяці турніраў [[WTA]] ў адзіночным разрадзе; чэмпіёнка Еўропы ў юніёрскім камандным першынстве да 18 гадоў. == Біяграфія == Разам з сястрой Ганнай займалася спартыўнай гімнастыкай і фігурным катаннем. У 6 гадоў настаўнікі сказалі ёй, што праз высокі рост яна не зможа стаць прафесійнай спартсменкай, і бацька — Андрэй Рыбакін, прадзюсар тэлекампаніі «НТВ-Плюс», — адвёў дачок у секцыю тэніса<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gotennis.ru/read/news/elena_rybakina_roditeli_planirovali_otpravit_menya_v_universitet_no_ya_skazala_chto_ne_hochu_uchitsy.html|title=Елена Рыбакина: Родители планировали отправить меня в университет, но я сказала, что не хочу учиться — Новости тенниса на GoTennis.ru|website=GoTennis.ru|accessdate=2022-03-18|url-status=dead|archive-date=22 мая 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230522223802/https://www.gotennis.ru/read/news/elena_rybakina_roditeli_planirovali_otpravit_menya_v_universitet_no_ya_skazala_chto_ne_hochu_uchitsy.html}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.kommersant.ru/doc/5457608 |title=Чемпионка на экспорт |author=Евгений Федяков |date=2022-07-09 |lang=ru |website=Коммерсантъ |accessdate=2022-07-11 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://orda.kz/rybka-razdora/ |title=«Рыбка» раздора |author=Дмитрий Мостовой |date=2022-07-11 |lang=ru |website=Orda.kz |accessdate=2022-07-11 }}</ref>. У чэрвені 2018 года атрымала казахстанскае грамадзянства<ref>{{cite web |url=https://sportrbc.ru/news/62c6771a9a794728f9613fbd |title=Вышедшая в 1/2 Уимблдона уроженка России объяснила смену гражданства|author=Михаил Юшков|date=2022-07-07 |lang=ru |website=sportrbc.ru |accessdate=2022-07-11 }}</ref>. == Выніковае месца ў рэйтынгу WTA паводле гадоў == {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- bgcolor="#eeeeee" |'''Год''' |width=80px| <small>'''Адзіночны<br>рэйтынг'''</small> |width=80px| <small>'''Парны<br>рэйтынг'''</small> |- | [[Тур WTA 2022|2022]] | 22 | 442 |- | [[Тур WTA 2021|2021]] | '''14''' | '''49''' |- | [[Тур WTA 2020|2020]] | 19 | 362 |- | [[Тур WTA 2019|2019]] | 37 | 516 |- | [[Тур WTA 2018|2018]] | 191 | 484 |- | [[Тур WTA 2017|2017]] | 425 | 682 |- | [[Тур WTA 2016|2016]] | 616 | 1166 |- |} == Выступленні на турнірах == {{пачатак схаванага блока|Загаловак=Выступленні ў адзіночным разрадзе |Рамка = |Фон_загалоўка =}} === Фіналы турніраў Вялікага шлема ў адзіночным разрадзе (2) === ==== Перамогі (1) ==== {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Год''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Суперніца ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#CCFFCC" | 1. | [[Уімблданскі турнір 2022|2022]] | [[Уімблданскі турнір|Уімблдан]] | Трава | {{Сцяг|Туніс}} [[Унс Джабір]] | 3-6 6-2 6-2 |} ==== Паражэнні (1) ==== {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Год''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Суперніца ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#FFFFCC" | 1. | [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2023|2023]] | [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі]] | Хард | {{Сцяг|Беларусь}} [[Арына Сяргееўна Сабаленка|Арына Сабаленка]]{{efn|name="Нейтральны статус Б"|Беларуская тэнісістка гуляла на турніры ў нейтральным статусе, у перыяд забароны выступленняў пад сцягам Беларусі.}} | 6-4 3-6 4-6 |} === Фіналы турніраў [[Жаночая тэнісная асацыяцыя|WTA]] ў адзіночным разрадзе (14) === ==== Перамогі (5) ==== {| class="wikitable" |- !Легенда: |- |align="center" bgcolor="#FFFF99"| [[Турніры Вялікага шлема]] (1)* |-паўфінал Уімблдан 2022 |align="center" bgcolor="gold"| [[Тэніс на летніх Алімпійскіх гульнях|Алімпіяда]] (0) |- |align="center" bgcolor="#FF6666"| [[Выніковы турнір WTA]] (0) |- |align="center" bgcolor="#0099CC"| Premier Mandatory / WTA 1000 Mandatory (2) |- |align="center" bgcolor="#c0d077"| Premier 5 / WTA 1000 (0) |- |align="center" bgcolor="#BF94E4"| Premier / WTA 500 (0) |- |align="center" bgcolor="#50C878"| [[Міжнародныя турніры WTA|International]] / WTA 250 (2) |- |} {| class="wikitable" |- ! Тытулы па<br>пакрыццях!! Тытулы па месцы<br>правядзення<br>матчаў турніру |- | align="center"| Хард (2)* | align="center" rowspan="2"| Зал (0) |- | align="center"| Грунт (2) |- | align="center"| Трава (1) | align="center" rowspan="2"| Адкрытае паветра (5) |- | align="center"| Дыван (0) |} <small>* колькасць перамог у адзіночным разрадзе.</small> {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Суперніца ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#50C878" | 1. | 21 ліпеня 2019 | [[Адкрыты чэмпіянат Бухарэста па тэнісе|Бухарэст, Румынія]] | Грунт | {{Сцяг|Румынія}} [[Патрыча Марыя Цыг]] | 6-2 6-0 |-bgcolor="#50C878" | 2. | 18 студзеня 2020 | [[Міжнародны тэнісны турнір у Хобарце 2020|Хобарт, Аўстралія]] | Хард | {{Сцяг|Кітай}} [[Чжан Шуай]] | 7-6(7) 6-3 |-bgcolor="#FFFF99" | 3. | 9 ліпеня 2022 | [[Уімблданскі турнір 2022|Уімблдан]] | Трава | {{Сцяг|Туніс}} [[Унс Джабір]] | 3-6 6-2 6-2 |-bgcolor="#0099CC" | 4. | 19 сакавіка 2023 | [[BNP Paribas Open 2023|Індыян-Уэлс, ЗША]] | Хард | {{Сцяг|Беларусь}} [[Арына Сяргееўна Сабаленка|Арына Сабаленка]]{{efn|name="Нейтральны статус Б"}} | 7-6(11) 6-4 |-bgcolor="#0099CC" | 5. | 20 мая 2023 | [[Адкрыты чэмпіянат Італіі па тэнісе|Рым, Італія]] | Грунт | {{Сцяг|Украіна}} [[Ангеліна Сяргееўна Калініна|Ангеліна Калініна]] | 6-4 1-0 — адмова |} ==== Паражэнні (9) ==== {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Суперніца ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#50C878" | 1. | 15 верасня 2019 | [[Адкрыты чэмпіянат правінцыі Цзянсі па тэнісе|Наньчан, Кітай]] | Хард | {{Сцяг|Швецыя}} [[Рэбека Петэрсан]] | 2-6 0-6 |-bgcolor="#50C878" | 2. | 11 студзеня 2020 | [[Адкрыты чэмпіянат Шэньчжэня па тэнісе сярод жанчын 2020|Шэньчжэнь, Кітай]] | Хард | {{Сцяг|Расія}} [[Кацярына Яўгенаўна Аляксандрова|Кацярына Аляксандрова]] | 2-6 4-6 |- |-bgcolor="#BF94E4" | 3. | 16 лютага 2020 | [[Трафей Санкт-Пецярбурга па тэнісе 2020|Санкт-Пецярбург, Расія]] | Хард (зал) | {{Сцяг|Нідэрланды}} [[Кікі Бертэнс]] | 1-6 3-6 |-bgcolor="#BF94E4" | 4. | 22 лютага 2020 | [[Тэнісны чэмпіянат Дубая 2020|Дубай, ААЭ]] | Хард | {{Сцяг|Румынія}} [[Сімона Халеп]] | 6-3 3-6 6-7(5) |-bgcolor="#50C878" | 5. | 26 верасня 2020 | [[Міжнародны тэнісны турнір у Страсбуры 2020|Страсбур, Францыя]] | Грунт | {{Сцяг|Украіна}} [[Эліна Міхайлаўна Світоліна|Эліна Світоліна]] | 4-6 6-1 2-6 |-bgcolor="#BF94E4" | 6. | 9 студзеня 2022 | [[Міжнародны тэнісны турнір у Адэлаідзе|Адэлаіда (I), Аўстралія]] | Хард | {{Сцяг|Аўстралія}} [[Эшлі Барці]] | 3-6 2-6 |-bgcolor="#50C878" | 7. | 18 верасня 2022 | [[Адкрыты чэмпіянат Славеніі па тэнісе|Портараж, Славенія]] | Хард | {{Сцяг|Чэхія}} [[Кацярына Сінякова]] | 7-6(4) 6-7(5) 4-6 |-bgcolor="#FFFF99" | 8. | 28 студзеня 2023 | [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2023|Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі]] | Хард | {{Сцяг|Беларусь}} [[Арына Сяргееўна Сабаленка|Арына Сабаленка]]{{efn|name="Нейтральны статус Б"}} | 6-4 3-6 4-6 |-bgcolor="#0099CC" | 9. | 1 красавіка 2023 | [[Адкрыты чэмпіянат Маямі па тэнісе|Маямі, ЗША]] | Хард | {{Сцяг|Чэхія}} [[Петра Квітава]] | 6-7(14) 2-6 |- |} {{канец схаванага блока}} {{пачатак схаванага блока|Загаловак=Выступленні ў парным разрадзе |Рамка = |Фон_загалоўка =}} === Фіналы турніраў [[Жаночая тэнісная асацыяцыя|WTA]] ў парным разрадзе (2) === ==== Паражэнні (2) ==== {| class="wikitable" |-bgcolor="#eeeeee" |'''№''' |'''Дата''' |'''Турнір''' |'''Пакрыццё''' |'''Партнёрка''' |'''Суперніцы ў фінале''' |'''Лік''' |-bgcolor="#0099CC" | 1. | 16 кастрычніка 2021 | [[Indian Wells Masters|Індыян-Уэлс, ЗША]] | Хард | {{Сцяг|Расія}} [[Вераніка Эдуардаўна Кудзярметава|Вераніка Кудзярметава]] | {{Сцяг|Бельгія}} [[Элізэ Мертэнс]]<br>{{Сцяг|Тайвань}} [[Се Шувэй]] | 6-7(1) 3-6 |-bgcolor="#BF94E4" | 2. | 15 студзеня 2023 | [[Міжнародны тэнісны турнір у Адэлаідзе|Адэлаіда (II), Аўстралія]] | Хард | {{Сцяг|Расія}} [[Анастасія Сяргееўна Паўлючэнкава|Анастасія Паўлючэнкава]]{{efn|name="Нейтральны статус"|Расійская тэнісістка гуляла на турніры ў нейтральным статусе, у перыяд забароны выступленняў пад сцягам Расіі.}} | {{Сцяг|Бразілія}} [[Луіза Стэфані]]<br>{{Сцяг|ЗША}} [[Тэйлар Таўнсенд]] | 5-7 6-7(3) |- |} {{канец схаванага блока}} == Гісторыя выступленняў на турнірах == ''Станам на 20 мая 2023 года'' ''Для того, каб прадухіліць блытаніну і падвойванне ліку, інфармацыя ў гэтай табліцы карэктуецца толькі па сканчэнні ўдзелу там дадзенага гульца.'' {{пачатак схаванага блока|Загаловак=Адзіночныя турніры |Рамка = |Фон_загалоўка =}} {| class="wikitable" |- bgcolor="#efefef" ! Турнір !! [[Тур WTA 2018|2018]] !! [[Тур WTA 2019|2019]] !! [[Тур WTA 2020|2020]] !! [[Тур WTA 2021|2021]] !! [[Тур WTA 2022|2022]] !! [[Тур WTA 2023|2023]] !! Вынік !! В/П за<br>кар’еру |- | colspan="9" | '''Турніры Вялікага шлема''' |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі]] |align="center"|— |align="center"|Кв. 1 |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2020|3Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2021|2Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2022|2Р]] |align="center" style="background:#D8BFD8;"|[[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па тэнісе 2023|Ф]] |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0 / 4''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|10-4 |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат Францыі]] |align="center"|— |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2019|1Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2020|2Р]] |align="center" style="background:#ffebcd;"|[[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2021|1/4]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2022|3Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат Францыі па тэнісе 2023|3Р]] |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0 / 5''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|9-4 |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Уімблданскі турнір]] |align="center"|— |align="center"|Кв. 3 |align="center" style="color:#cccccc;"|<small>НП</small> |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Уімблданскі турнір 2021|4Р]] |align="center" style="background:lime;"|'''[[Уімблданскі турнір 2022|П]]''' |align="center" style="background:#ffebcd;"|[[Уімблданскі турнір 2023|1/4]] |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''1 / 3''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|14-2 |- |style="background:#EFEFEF;"| [[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе|Адкрыты чэмпіянат ЗША]] |align="center"|Кв. 2 |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2019|1Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2020|2Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2021|3Р]] |align="center" style="background:#afeeee;"|[[Адкрыты чэмпіянат ЗША па тэнісе 2022|1Р]] |align="center"| |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''0 / 4''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|3-4 |- |style="background:#EFEFEF;"|Вынік |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 / 0 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|0 / 2 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|4 / 3 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|10 / 4 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|10 / 3 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|6 / 1 |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''1 / 14''' |align="center" style="background:#EFEFEF;"|'''30-13''' |- |} <small>'''Кв.''' — пройгрыш у кваліфікацыйным турніры.</small> {{канец схаванага блока}} == Узнагароды == # [[Ордэн «Достык»|Ордэн «Достық»]] II ступені<ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/6019320-tokaev-nagradil-elenu-rybakinu-ordenom-dostyk.html|title=Токаев наградил Елену Рыбакину орденом «Достық»|website=www.zakon.kz|date=2022-07-11|access-date=9 жніўня 2023|archive-date=11 ліпеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220711140724/https://www.zakon.kz/6019320-tokaev-nagradil-elenu-rybakinu-ordenom-dostyk.html|url-status=dead}}</ref> == Заўвагі == {{каментарыі}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Профіль WTA}} * {{Профіль ITF}} (гл. таксама [http://www.itftennis.com/juniors/players/player/profile.aspx?playerid=100202015 юніёрскі профіль] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190219015741/https://www.itftennis.com/juniors/players/player/profile.aspx?PlayerID=100202015 |date=19 лютага 2019 }}{{ref-en}}) * {{Профіль удзельніцы Кубка Федэрацыі}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Рыбакіна Алена Андрэеўна}} [[Катэгорыя:Тэнісісткі Казахстана]] [[Катэгорыя:Тэнісісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 года]] [[Катэгорыя:Пераможцы Уімблданскага турніру ў жаночым адзіночным разрадзе]] j7tcbvufvokmettcisiiuj3sbxv6fp2 0 746178 5146399 5017641 2026-05-25T09:23:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146399 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Дземідовіч}} {{навуковец}} '''Алесь Піліпавіч Дземідовіч''' '''(Дзямідовіч)''', часам '''Аляксандр Філіпавіч Дземідовіч''' ([[23 красавіка]] [[1897]], [[Капыль]], цяпер [[Мінская вобласць]] — [[5 лістапада]] [[1965]], [[Казань]], [[Татарская АССР]]) — беларускі аграном-селекцыянер, грамадскі дзеяч, паэт. Доктар сельскагарспадарчых навук (1949), прафесар (1950). == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Мястэчка|мястэчку]] [[Капыль]] [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]]. З 1916 года ў [[Руская імператарская армія|расійскай імператарскай арміі]]. З 1917 года працаваў ва Усерасійскім спажывецкім таварыстве ў [[Масква|Маскве]]. З 1916 года піша вершы, некаторыя друкаваліся ў газеце «[[Дзянніца (газета)|Дзянніца]]». Член [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]] (БСГ), па яе расколе ў 1918 годзе ўступіў у [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|Беларускую партыю сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] (БПС-Р). У пачатку [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны 1919—1920 гадоў]] партызан на Случчыне. [[Файл:Alieś Hurlo. Алесь Гурло (1928).jpg|міні|злева|Алесь Дземідовіч з жонкай Лідзіяй (злева) з сябрамі — паэтам [[Алесь Гурло|Алесем Гурло]] (справа) з жонкай Марыяй (у цэнтры), 1928 г.]] Пасля абвяшчэнні незалежнасці [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] 31 ліпеня 1920 года працаваў у [[Народны камісарыят земляробства БССР|Наркамаце земляробства]]. У сакавіку 1921 года артыштаваны ў ліку іншых сяброў БПС-Р. Удзельнік ліквідацыйнага з’езда БПС-Р, у чэрвені 1924 года падпісаў Дэкларацыю пра роспуск эсэраўскай партыі. У 1923 годзе вучыўся ў [[Мінскі сельскагаспадарчы інстытут|Менскім сельскагаспадарчым інстытуце]], у часе вучобы адстойваў права на навучанне па-беларуску, за што пераследаваўся<ref>{{Cite web|url=http://www.belgazeta.by/ru/1232/society/40353/|title=«Атакоўвалі, як якую звярыну, за тое, што я - беларус». Общество. №7 (1230) 25 февраля 2020г.. БелГазета. Новости Беларуси. Белорусские новости|website=www.belgazeta.by|access-date=2023-08-14|archive-date=14 жніўня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230814212725/http://www.belgazeta.by/ru/1232/society/40353/|url-status=dead}}</ref>. У 1925 годзе скончыў [[Горацкі сельскагаспадарчы інстытут]]. У [[Горкі|Горках]] стварыў беларускую тэрміналагічную камісію і навуковае таварыства па вывучэнні Беларусі. З 1925 года працаваў у Горках, [[Лошыца|Лошыцы]] пад Менскам, у Беларускім навукова-даследчым інстытуце сельскай і лясной гаспадаркі, на бульбаводчай станцыі ў [[Вялікая Сляпянка|Вялікай Сляпянцы]] пад Менскам, дзе ў 1929 годзе ўпершыню правёў дослед па скрыжаванні бульбы<ref name="kapyĺ">{{Cite web|url=https://kapyl.by/kopyl/znamenit/%D0%BF%D0%B0%D1%8D%D1%82%D1%8B-%D1%96-%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96-%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D0%BB%D1%8C%D1%88%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B/%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D1%96%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87-%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%8C-%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D0%BF%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D1%96|title=Дземідовіч Алесь (Аляксандр) Піліпавіч {{!}}|website=kapyl.by|access-date=2023-08-14|url-status=dead}}</ref>. [[Файл:Horackaja filija Aršanskaha Maladniaka. Горацкая філія Аршанскага Маладняка (1926).jpg|міні|злева|[[Горацкая філія «Аршанскага Маладняка»]], 1926 год. Стаяць: (злева направа) [[Аляксандр Сцяпанавіч Вечар|Алесь Вечар]], [[Рыгор Данілавіч Мурашка|Рыгор Мурашка]], Чыжонак, [[Уладзіслаў Уладзіслававіч Прыбыткоўскі|Уладзіслаў Прыбыткоўскі]], Калядка. Сядзяць: Мятла, Сяргейчык, [[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|Міхась Ганчарык]] (кіраўнік філіі), [[Васіль Каваль]], [[Юрка Гаўрук]], Алесь Дземідовіч.]] Уваходзіў у [[Горацкая філія «Аршанскага Маладняка»|аршанскую філію (Горацкі гурток)]]<ref>{{Cite web|url=http://catalog.library.mogilev.by/kray/Culture/r6p18.html|title=Літаратурныя аб’яднанні і гурткі.|website=catalog.library.mogilev.by|access-date=2023-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200210043852/http://catalog.library.mogilev.by/kray/Culture/r6p18.html|archivedate=10 лютага 2020|url-status=dead}}</ref> літаратурнага аб’яднання «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняк]]», удзельнік першага з’езда «Маладняка» ў лістападзе 1925 года{{sfn|ЭГБ|2003|с=377}}. Друкаваўся ў часопісе «[[Аршанскі маладняк]]»<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.nlb.by/upload/prod/Maladnyak/3_Literatyrniya_vudani_%20by_Maladnyak/Chasopisy_i_almanacs/1_Arshanski_maladnyak/1926_2_Arshanski_maladnyak.pdf|загаловак=Ал. Дзямідовіч. Верш|год=1926|выданне=Аршанскі маладняк|тып=часопіс|нумар=2|старонкі=40|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230814224518/https://www.nlb.by/upload/prod/Maladnyak/3_Literatyrniya_vudani_%20by_Maladnyak/Chasopisy_i_almanacs/1_Arshanski_maladnyak/1926_2_Arshanski_maladnyak.pdf|archivedate=14 жніўня 2023}}</ref>. Арыштаваны 19 ліпеня 1930 года па сфабрыкаванай справе «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюза вызвалення Беларусі]]», асуджаны на 5 гадоў ссылкі{{sfn|ЭГБ|2003|с=377}}. 3 1931 года працаваў у [[Казанскі сельскагаспадарчы інстытут|Казанскім сельскагаспадарчым інстытуце]], быў загадчыкам кафедры плодаагародніцтва. У 1934 годзе ўмоўна-датэрмінова вызвалены ад пакарання. Працаваў таксама на Казанскай дзяржаўнай селекцыйнай станцыі. У 1943—1945 гадах — дэкан плодаагародніннага факультэта Казанскага сельскагаспадарчага інстытута, у 1945—1954 загадчык кафедрай агародніцтва. 3 1954 па 1965 год працаваў загадчыкам кафедры батанікі і кормавытворчасці [[Казанскі ветэрынарны інстытут імя М. Э. Баўмана|Казанскага ветэрынарнага інстытута імя М. Э. Баўмана]]. == Навуковая дзейнасць == Унёс вялікі ўклад у развіццё агародніцтва адкрытага і закрытага грунту ў Татарстане. Аўтар навуковых прац па селекцыі і агратэхніцы кукурузы, [[Лубін|лубіну]], бульбы, капусты, буракоў. Аўтар гатункаў агароднінных культур: бурак Казанскі — 58, капуста Клыкоўская 19/23, Сеянец — 7035/566<ref>{{Cite web|lang=tt|url=http://tatarile.org/maglumat/%D1%88%D3%99%D1%85%D0%B5%D1%81/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87-%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87|title=Демидович Александр Филиппович {{!}} Татар энциклопедиясе|website=web.archive.org|date=2016-03-04|access-date=2023-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304123042/http://tatarile.org/maglumat/%D1%88%D3%99%D1%85%D0%B5%D1%81/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87-%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80-%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BF%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87|archivedate=4 сакавіка 2016|url-status=}}</ref>. == Узнагароды == Узнагароджаны медалямі, у тым ліку [[Сярэбраны медаль ВДНГ СССР|сярэбраным медалём ВДНГ СССР]]<ref name="kapyĺ"/>. == Бібліяграфія == * {{кніга|аўтар = А. Дзямідовіч|частка = Культура азімага збожжа|загаловак = Вывучэньне тэхнікі сялянскага ральніцтва: [зборнік / Народны камісарыят земляробства БССР]|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Менск|выдавецтва = выданьне Наркамзема|год = 1926|том = |старонкі = |старонак = 27|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = }} * {{кніга|аўтар = Алесь Дзямідовіч|частка = Вынікі абсьледаваньня засьмечанасьці сялянскіх пасеваў на пяскох і суглінках у в. в. Зарэчча I і Лошыцы Менскае акругі|загаловак = Праца навуковага таварыства па вывучэньню Беларусі пры Беларускай дзяржаўнай акадэміі сельскае гаспадаркі ў Горках|арыгінал = |спасылка = http://old.belal.by/elib/Gorki/15.pdf|адказны = |выданне = |месца = Горкі|выдавецтва = |год = 1927|том = IV|старонкі = 106—130|старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = }} * {{кніга|аўтар = А. Дзямідовіч |частка = |загаловак = Бульба: гатункі, хваробы, паляпшэньні і культура|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Менск|выдавецтва = Беларускае дзяржаўнае выдавецтва|год = 1929|том = |старонкі = |старонак =54 |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = }} * {{кніга|аўтар = Ал. Дзямідовіч|частка = |загаловак = Да пытаньня аб вывучэньні засьмечанасьці палёў на Меншчыне|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Менск|выдавецтва = |год = 1929|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = }} * {{кніга|аўтар = Ал. Дзямідовіч|частка = |загаловак = Выкарыстаньне бульбоўніку на корм|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Менск|выдавецтва = Менск [Мінск] : Беларускае дзяржаўнае выдавецтва|год = 1930|том = |старонкі = |старонак = 36|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = }} * {{кніга|аўтар = Ал. Дзямідовіч|частка = |загаловак = Пустазельле на нашых палетках і спосабы змаганьня з ім|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Менск|выдавецтва = Беларускае дзяржаўнае выдавецтва|год = 1930|том = |старонкі = |старонак = 51|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = }} * «Районирование сортов картофеля в ТАССР», 1936 * «Межвидовая гибридизация у картофеля». Тр. Казан, с.-х. ин-та, 1937, стр. 108—131. * «Селекция картофеля па устойчивость к засухе». Тр. Казан, с.-х. ин-та, 1938, стр. 139—173. * «История и описание некоторых вегетативных гибридов картофеля». Яровизация, 5—6 (26—27), 1939, стр. 131—135, * «Местная клыковская капуста и её селекция». Тр. Казан, с.-х. ин-та им. Горького, 1, 1947, стр. 59—71. * «Семеноводство картофеля в ТАССР». Казань, 1952; * «О методах селекции и семеноводства картофеля». Казань, 1960. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|6-2|Дземідовіч Алесь Піліпавіч|[[Аляксандра Гесь]].|377}} {{навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дземідовіч Алесь Піліпавіч}} [[Катэгорыя:Асуджаныя па справе «Саюза вызвалення Беларусі»]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Аграномы Беларусі]] [[Катэгорыя:Аграномы Татарстана]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Селекцыянеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Селекцыянеры Татарстана]] poj94z4v63in0ijiv1q78bu9ubqmnga 0 746326 5146073 4997017 2026-05-24T12:24:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146073 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Вера Сцяпанаўна Вайцюлевіч''' (псеўданім ''Вера Гаротная''; [[25 мая]] [[1902]], [[Бярозкі (Латвія)|Бярозкі]], [[Дрысенскі павет]], [[Віцебская губерня]], цяпер [[Краслаўскі край]] [[Латвія|Латвіі]] — [[16 ліпеня]] [[1986]], [[Рыга]]) — беларуская паэтэса. == Біяграфія == Нарадзілася [[25 мая]] [[1902]] года ў вёсцы [[Бярозкі (Латвія)|Бярозкі]] [[Дрысенскі павет|Дрысенскага павета]]<ref name=":0">[https://kamunikat.org/?pubid=18778 «Крывіцкія руны»] / Панізьнік Сяргей. — Мінск: «Беларускі кнігазбор», 2003. — ISBN 985-6730-29-5</ref> ў праваслаўнай сялянскай сям'і Сцяпана Іванавіча і Марыі Вікенцьеўны Вайцулевічаў<ref>LVVA. 232.5.150, л. 110 адв. - 111.</ref>. Вучылася ў беларускай школе<ref name=":0" />. Першы яе верш надрукаваны 19 студзеня 1927 года ў газеце «[[Голас беларуса|Голас Беларуса]]». А ў 1932 годзе сваім коштам выдала ў Рызе [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкаю]] маленькі паэтычны зборнік «Вершы. Dzejas» (пяць арыгінальных тэкстаў і іх пераклад на [[Латышская мова|латышскую мову]]). Творы прысвяціла тагачаснаму прэзідэнту Латвіі [[Яніс Чакстэ|Янісу Чакстэ]], дзесяцігадоваму юбілею абвяшчэння Латвійскай дзяржавы, [[Райніс]]у і іншым<ref name=":0" />. Былі публікацыі і ў часопісе «[[Беларуская школа ў Латвіі (часопіс)|Беларуская школа ў Латвіі]]»<ref name=":0" />. Арганізоўвала ў Рызе начлежкі для латгальскіх землякоў. Спрабавала ствараць і рэлігійныя прытулкі<ref name=":0" />. Пасля вайны, калі культурна-асветная дзейнасць беларусаў у Латвіі згасла, яна некалькі разоў наведвала [[Мінск|Менск]]<ref name=":0" />. Творчую спадчыну маці захавала яе дачка Уладзіслава Душкіна, мастак-мадэльер<ref name=":0" />. Творы рыжанкі Веры Вайцюлевіч (Гаротнай) у Менску друкаваліся ў «[[Голас Радзімы|Голасе Радзімы]]», «[[Народная газета|Народнай газеце]]», часопісе «Зрок»<ref name=":0" />. Памерла [[16 ліпеня]] [[1986]] года ў [[Рыга|Рызе]]<ref name=":0" />. {{зноскі}} == Літаратура == * [https://kamunikat.org/?pubid=18778 «Крывіцкія руны»] / Панізьнік Сяргей. — Мінск: «Беларускі кнігазбор», 2003. — ISBN 985-6730-29-5 {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] 0l4gvxsh93qp5544i4lqwon4c0t7t5s 5146074 5146073 2026-05-24T12:24:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Вера Вайцюлевіч]] у [[Вера Сцяпанаўна Вайцюлевіч]] 5146073 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Вера Сцяпанаўна Вайцюлевіч''' (псеўданім ''Вера Гаротная''; [[25 мая]] [[1902]], [[Бярозкі (Латвія)|Бярозкі]], [[Дрысенскі павет]], [[Віцебская губерня]], цяпер [[Краслаўскі край]] [[Латвія|Латвіі]] — [[16 ліпеня]] [[1986]], [[Рыга]]) — беларуская паэтэса. == Біяграфія == Нарадзілася [[25 мая]] [[1902]] года ў вёсцы [[Бярозкі (Латвія)|Бярозкі]] [[Дрысенскі павет|Дрысенскага павета]]<ref name=":0">[https://kamunikat.org/?pubid=18778 «Крывіцкія руны»] / Панізьнік Сяргей. — Мінск: «Беларускі кнігазбор», 2003. — ISBN 985-6730-29-5</ref> ў праваслаўнай сялянскай сям'і Сцяпана Іванавіча і Марыі Вікенцьеўны Вайцулевічаў<ref>LVVA. 232.5.150, л. 110 адв. - 111.</ref>. Вучылася ў беларускай школе<ref name=":0" />. Першы яе верш надрукаваны 19 студзеня 1927 года ў газеце «[[Голас беларуса|Голас Беларуса]]». А ў 1932 годзе сваім коштам выдала ў Рызе [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкаю]] маленькі паэтычны зборнік «Вершы. Dzejas» (пяць арыгінальных тэкстаў і іх пераклад на [[Латышская мова|латышскую мову]]). Творы прысвяціла тагачаснаму прэзідэнту Латвіі [[Яніс Чакстэ|Янісу Чакстэ]], дзесяцігадоваму юбілею абвяшчэння Латвійскай дзяржавы, [[Райніс]]у і іншым<ref name=":0" />. Былі публікацыі і ў часопісе «[[Беларуская школа ў Латвіі (часопіс)|Беларуская школа ў Латвіі]]»<ref name=":0" />. Арганізоўвала ў Рызе начлежкі для латгальскіх землякоў. Спрабавала ствараць і рэлігійныя прытулкі<ref name=":0" />. Пасля вайны, калі культурна-асветная дзейнасць беларусаў у Латвіі згасла, яна некалькі разоў наведвала [[Мінск|Менск]]<ref name=":0" />. Творчую спадчыну маці захавала яе дачка Уладзіслава Душкіна, мастак-мадэльер<ref name=":0" />. Творы рыжанкі Веры Вайцюлевіч (Гаротнай) у Менску друкаваліся ў «[[Голас Радзімы|Голасе Радзімы]]», «[[Народная газета|Народнай газеце]]», часопісе «Зрок»<ref name=":0" />. Памерла [[16 ліпеня]] [[1986]] года ў [[Рыга|Рызе]]<ref name=":0" />. {{зноскі}} == Літаратура == * [https://kamunikat.org/?pubid=18778 «Крывіцкія руны»] / Панізьнік Сяргей. — Мінск: «Беларускі кнігазбор», 2003. — ISBN 985-6730-29-5 {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] 0l4gvxsh93qp5544i4lqwon4c0t7t5s 5146078 5146074 2026-05-24T12:27:29Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146078 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Вайцюлевіч}} {{Пісьменнік}} '''Ве́ра Сцяпа́наўна Вайцюле́віч''' (псеўданім ''Вера Гаротная''; {{ДН|25|5|1902}}, [[Бярозкі (Латвія)|Бярозкі]], [[Дрысенскі павет]] — {{ДС|16|7|1986}}, [[Рыга]]) — беларуская [[паэтэса]] і грамадская дзяячка ў [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. == Біяграфія == Нарадзілася 25 мая 1902 года ў вёсцы [[Бярозкі (Латвія)|Бярозкі]] Дрысенскага павета [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] (цяпер [[Краслаўскі край]] Латвіі) ў праваслаўнай сялянскай сям’і Сцяпана Іванавіча і Марыі Вікенцьеўны Вайцюлевічаў<ref>[[Латвійскі дзяржаўны гістарычны архіў|Latvijas Valsts vēstures arhīvs]] (LVVA). F. 232, ap. 5, l. 150, lp. 110 адв. — 111.</ref>. Сваю адукацыю атрымала ў беларускай школе{{sfn|Крывіцкія руны|2003}}. Большую частку жыцця правяла ў Рызе, дзе актыўна ўдзельнічала ў грамадскім жыцці беларускай дыяспары. Яна арганізоўвала ў сталіцы Латвіі начлежкі для сваіх землякоў, якія прыязджалі з [[Латгалія|Латгаліі]], а таксама рабіла спробы ствараць рэлігійныя прытулкі{{sfn|Крывіцкія руны|2003}}. Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і ўсталявання савецкай улады культурна-асветная дзейнасць беларусаў у Латвіі цалкам згасла. У пасляваенныя гады Вера Вайцюлевіч некалькі разоў наведвала [[Мінск]]. Памерла 16 ліпеня 1986 года ў Рызе. Творчую спадчыну маці зберагла яе дачка Уладзіслава Душкіна, якая працавала мастаком-мадэльерам{{sfn|Крывіцкія руны|2003}}. == Творчасць == Літаратурную дзейнасць пачала ў другой палове 1920-х гадоў. Яе першы верш быў надрукаваны 19 студзеня 1927 года ў рыжскай газеце «[[Голас беларуса (1925)|Голас Беларуса]]». У далейшым яе творы перыядычна публікаваліся на старонках часопіса «[[Беларуская школа ў Латвіі (часопіс)|Беларуская школа ў Латвіі]]»{{sfn|Панізнік|2017|с=40}}{{sfn|Крывіцкія руны|2003}}. У 1932 годзе паэтэса за ўласныя сродкі выдала ў Рызе невялікі паэтычны зборнік пад назвай «Вершы. Dzejas», які быў надрукаваны [[Беларускі лацінскі алфавіт|беларускай лацінкай]]. У выданне ўвайшлі пяць арыгінальных тэкстаў разам з іх перакладамі на [[латышская мова|латышскую мову]]. Свае творы яна прысвяціла тагачаснаму прэзідэнту Латвіі [[Яніс Чакстэ|Янісу Чакстэ]], дзесяцігадоваму юбілею абвяшчэння Латвійскай дзяржавы, а таксама выдатнаму латышскаму паэту і палітыку [[Яніс Райніс|Янісу Райнісу]]{{sfn|Крывіцкія руны|2003}}. У вершы, прысвечаным Янісу Райнісу («Яну Райнісу», 1932), Вера Вайцюлевіч выказала шчырую ўдзячнасць латышскаму дзеячу за яго абарону і падтрымку беларускай меншасці{{sfn|Панізнік|2017|с=40}}: {{цытата|Разбудзіў нашы сьпячыя душы<br>І стаючую кроў узбурліў,<br>Зацьвярдзелыя сэрцы узрушыў,<br>Розум сьветлаю думкай наліў.}} У пасляваенныя гады творы рыжанкі Веры Вайцюлевіч друкаваліся ў Мінску на старонках такіх выданняў, як газета «[[Голас Радзімы]]», «[[Народная газета]]» і часопіс «Зрок». Яе літаратурная дзейнасць таксама шырока прадстаўлена ў кнізе «Крывіцкія руны: Беларускія пісьменнікі Латвіі», выдадзенай у 2003 годзе{{sfn|Крывіцкія руны|2003}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар= |загаловак= Крывіцкія руны: Беларускія пісьменнікі Латвіі |адказны= Укл. і прадм. [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|С. Панізьніка]] |месца= Мінск |выдавецтва= Беларускі кнігазбор |год= 2003 |старонак= 340 |isbn= 985-6730-29-5 |ref=Крывіцкія руны}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вайцюлевіч Вера Сцяпанаўна}} [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Паэты Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 25 мая]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1902 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дрысенскім павеце]] [[Катэгорыя:Памерлі 16 ліпеня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1986 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Рызе]] d18wlwojdid5a5s1n3lxt8mg9uh5900 0 746367 5146222 4561788 2026-05-24T22:30:19Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Вера Сцяпанаўна Вайцюлевіч]] 5146222 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Вера Сцяпанаўна Вайцюлевіч]] bswxuwy31y5u1b6cg6gg0act0cw61qa 0 750026 5146113 5109025 2026-05-24T14:32:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146113 wikitext text/x-wiki {{Групоўка |назва = |арыгінал = |эмблема = Joint Darfur Force Logo.jpg |шырыня = |подпіс = |іншыя назвы = |частка = |нацыянальнасць = |рэлігія = |ідэалогія = |дэвіз = |лідары = [[Міні Мінаві]] |штаб-кватэра = |рэгіён = [[Image:Flag of Darfur Liberation Front.svg|22пкс]] [[Дарфур]] |сфарміравана = |расфармавана = |перш = |стала = |саюзнікі = |праціўнікі = |колькасць = |канфлікты = [[Трэцяя грамадзянскай вайна ў Судане]] |акцыі = |сайт = |заўвагі = }} '''Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура (АСАД)''' — кааліцыя [[дарфур]]скіх груповак, створаная для абароны цывільнага насельніцтва падчас [[Канфлікт у Судане (2023)|Суданскага канфлікту 2023 года]]. Фракцыя заяўлена як нейтральная і міратворчая<ref name=":0">{{Cite web |last=Lisa |date=2023-09-29 |title=Reports about RSF expanding combat scope in Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/reports-about-rsf-expanding-combat-scope-in-darfur |access-date=2023-09-30 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |last=Camille |date=2023-05-23 |title=Heavy gunfire in North Darfur capital |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/heavy-gunfire-in-north-darfur-capital |access-date=2023-09-30 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>. == Гісторыя == Кааліцыя сфармавана 27 красавіка 2023 года. У яе склад увайшлі чатыры групоўкі: [[Рух за справядлівасць і роўнасць]], Суданскі альянс, Аб’яднанне сіл вызвалення Судана і адна фракцыя [[Вызваленчы рух Судана|ВРС]]. Падчас [[Дарфурскі канфлікт|Дарфурскай вайны]] дадзеныя арганізацыі выступалі супраць афіцыйнага Хартума, але ў 2020 годзе ў рамках [[Джубінскае мірнае пагадненне|Джубінскага пагаднення]] прыпынілі антыўрадавую дзейнасць<ref>{{Cite web |last=SudanTribune |date=2023-09-10 |title=Minnawi warns against plans to attack Darfur joint force |url=https://sudantribune.com/article277054/ |access-date=2023-09-30 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. Альянс узначаліў губернатар Дарфура і былы ўдзельнік паўстанцкага руху [[Міні Мінаві]]<ref name=":0" />. Кіраўніцтва АСАД заяўляла, што жадае выступіць пасярэднікам ва ўсталяванні міру паміж прыхільнікамі генералаў [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэля аль-Бурхана]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамеда Дагала]]<ref>{{Cite web |last=Kazemi |first=Elham |last2=Serwat |first2=Ladd |date=2023-04-28 |title=Fact Sheet: Conflict Surges in Sudan |url=https://acleddata.com/2023/04/28/fact-sheet-conflict-surges-in-sudan/ |access-date=2023-09-30 |website=ACLED |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=SudanTribune |date=2023-05-09 |title=Minnawi withdraws troops from Khartoum to North Darfur |url=https://sudantribune.com/article273740/ |access-date=2023-09-30 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. У той жа час кааліцыя заклікала жыхароў Дарфура ўзяцца за зброю ў мэтах самаабароны<ref>{{Cite web |last=Nashed |first=Mat |title=Sudan war: What does Minnawi’s call to arms mean for Darfur? |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/1/what-does-minnawis-call-to-arms-mean-for-darfur |access-date=2023-09-30 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref>. Адначасна падраздзяленні АСАД займаліся суправаджэннем і дастаўкай гуманітарнай дапамогі ў рэгіён<ref name=":3">{{Cite web |last=Sarah |date=2023-08-29 |title=Rebel forces arrive in South Darfur to protect people trapped in Nyala |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/joint-rebel-forces-arrive-in-darfur-to-protect-residents |access-date=2023-09-30 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>. 27 лістапада групоўкі АСАД дасягнулі пагаднення з баевікамі [[Абдэлазіз аль-Хілу|Абдэлазіза аль-Нура]] аб абароне грамадзянскага насельніцтва ў Эль-Фашыры ад нападаў САП<ref>{{Cite web |date=2023-11-27 |title=Darfur holdout groups arrive in El-Fasher to protect civilians from RSF attacks |url=https://sudantribune.com/article279806/ |access-date=2023-11-28 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. == Сутыкненні з САП == === 2023 === * 23<ref>{{Cite web |last=SudanTribune |date=2023-05-24 |title=Rapid Support Forces ambush peace groups in West Darfur |url=https://sudantribune.com/article274055/ |access-date=2023-09-30 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> альбо 24 мая<ref>{{Cite web |last=SudanTribune |date=2023-05-24 |title=Rapid Support Forces ambush peace groups in West Darfur |url=https://sudantribune.com/article274055/ |access-date=2023-05-29 |website=Sudan Tribune |language=en-US |archiveurl=https://archive.today/20230820011359/https://sudantribune.com/article274055/ |archivedate=20 жніўня 2023 |url-status=dead }}</ref> байцы [[Сілы аператыўнай падтрымкі|САП]] зладзілі засаду на канвой АСАД у суправаджэнні ўрадавых вайскоўцаў пад [[Эль-Генейна]]й у [[Заходні Дарфур|Заходнім Дарфуры]]. Чатыры чалавекі былі забіты, 17 паранены, 3 трапілі ў палон. * 3 ліпеня на захад ад [[Аль-Абейд]]а адбыўся напад САП на калону групоўкі, якая накіроўвалася ў [[Эль-Фашыр]] для дастаўкі гаручага<ref>{{Cite web |last=SudanTribune |date=2023-07-04 |title=Darfur joint force, RSF clash outside the capital of North Darfur |url=https://sudantribune.com/article274836/ |access-date=2023-07-07 |website=Sudan Tribune |language=en-US |archive-date=7 жніўня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807155402/https://sudantribune.com/article274836/ |url-status=dead }}</ref>. * У канцы верасня распаўсюдзіліся чуткі, што прыхільнікі Дагала рыхтуюцца атакаваць гуманітарную калону Аб’яднаных сіл на шляху з [[Порт-Судан]]а ў Эль-Фашыр. Нібыта разам з дапамогай жыхарам апалчэнцамі перавозілася таксама ваенная тэхніка для 6-й пяхотнай дывізіі ў Дарфуры. Інфармацыя аб верагоднасці ўзброенага здарэння стала распаўсюджвацца пасля таго, як атрады САП былі заўважаны на ўездзе ў Эль-Фашыр<ref>{{Cite news |date=2023-09-29 |title=Sudan: Reports About RSF Expanding Combat Scope in Darfur |language=en |work=Dabanga |url=https://allafrica.com/stories/202309290442.html |access-date=2023-10-01}}</ref>. * 24 кастрычніка трое байцоў Аб’яднаных сіл абароны Дарфура былі забітыя ў выніку нападу войск САП на іх базу ў Ньяле<ref>{{Cite web |date=24 October 2023 |title= RSF kill three combattants of peace groups in South Darfur’s capital |url=https://sudantribune.com/article278638/ |access-date=30 October 2023 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. * 6 лістапада маёр Бабакір Муса, палявы камандзір ВРС Міні Мінаві (частка Аб’яднаных сіл абароны Дарфура), быў забіты атрадам САП пад Эль-Фашырам<ref>{{Cite web |date=6 November 2023 |title=Minawi’s field commander slain in suspected RSF ambush in North Darfur |url=https://sudantribune.com/article279087/ |access-date=8 November 2023 |website=Sudan Tribune |language=en-GB}}</ref>. === 2024 === * 1 кастрычніка, паводле САП, імі забіты 450 байцоў АСАД каля н. п. Мелха, Паўночны Дарфур. Самі апалчэнцы абверглі гэтыя заявы<ref>{{Cite web |date=1 October 2024 |title=RSF, Joint Force clash in North Darfur, both sides claim victory |url=https://sudantribune.com/article291586/ |access-date=2 October 2024 |website=Sudan Tribune |language=en-us}}</ref>. * 2 кастрычніка Аб’яднаныя сілы абароны Дарфуры захапілі базу мяцежнікаў Бір-Маза<ref>{{Cite web |date=2 October 2024 |title=North Darfur: Joint force seizes ‘strategic areas’, Zaghawa and Arab leaders sign accord |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/north-darfur-joint-force-seizes-strategic-areas-zaghawa-and-arab-leaders-sign-accord |access-date=3 October 2024 |website=Radio Dabanga |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web |date=2 October 2024 |title=Joint Force captures key RSF base in North Darfur |url=https://sudantribune.com/article291606/ |access-date=3 October 2024 |website=Sudan Tribune |language=en-us}}</ref>. * 8 кастрычніка: Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура абвінавацілі войскі Дагала ў пакаранні смерцю двух байцоў, захопленых у палон у Паўночным Дарфуры<ref>{{Cite web |date=8 October 2024 |title=Joint Force accuses RSF of executing prisoners in North Darfur |url=https://sudantribune.com/article291851/ |access-date=9 October 2024 |website=Sudan Tribune |language=en-us}}</ref>. * 30 лістапада: атрады АСАД заявілі, што разграмілі калону забеспячэння САП каля Ньялы. Было забіта да 30 байцоў Дагала, знішчаны 8 транспартных сродкаў. Трафеямі апалчэнцаў сталі дзевяць беспілотнікаў, вырабленых кампаніяй, зарэгістраванай у [[Чэхія|Чэхіі]]. Байцы сцвярджалі, што калона прыбыла з [[Чад]]а<ref>{{Cite web |date=1 December 2024 |title=Sudan’s Joint Force seizes drones, destroys RSF convoy from Chad |url=https://sudantribune.com/article294084/ |website=Sudan Tribune}}</ref>. * 21<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article294905/ |title=Darfur Joint Force claims control of key RSF base in al-Zurq |date=21 December 2024 |access-date=22 December 2024 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>—22<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article294962/ |title=RSF claims recapture of key base in Zurg |date=22 December 2024 |access-date=23 December 2024 |publisher=Sudan Tribune}}</ref> снежня: баі за Аль-Зур (Паўночны Дарфур). === 2025 === * 1 студзеня: АСАД заявілі, што забілі 462 байцоў САП у няўдалай атацы на Аль-Малху (Паўночны Дарфур). Акрамя таго, былі знішчаны тры транспартныя сродкі<ref>{{cite web |title=Joint Darfur Force heavily ambushes RSF in North Darfur |url=https://sudantribune.com/article295382/ |website=Sudan Tribune}}</ref>. * 5 студзеня: УСС і АСАД заявілі, што адбілі атаку праціўніка на Эль-Фашыр з усходу і паўднёвага ўсходу горада. Байцы АСАД таксама перахапілі канвой са зброяй, паланіўшы невядомую колькасць грамадзян [[Лівія|Лівіі]]<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article295516/|title=Fighting resumes in El Fasher, weapons convoy intercepted|date=5 January 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 14 студзеня: АСАД заявілі пра забойства сотняў байцоў САП, знішчэнне 262 транспартных сродкаў і захоп 21 байца і 67 транспартных сродкаў падчас сутыкненняў у Аль-Малха і Халафе ў Паўночным Дарфуры<ref>{{Cite news |date=2025-01-14 |title=Joint Force thwarts RSF attack in Darfur |url=https://sudantribune.com/article295970/ |work=Sudan Tribune}}</ref>. * 15 студзння: па меншай меры 120 чалавек загінулі ў выніку нападу паўстанцаў на грамадзянскі канвой, які суправаджаўся ВРС і Аб’яднаннем сіл вызвалення Судана, недалёка ад Кабкабіі (Паўночны Дарфур)<ref>{{Cite news |date=2025-01-17 |title=North Darfur: RSF attack on convoy kills scores of civilians |url=https://sudantribune.com/article296141/ |work=Sudan Tribune}}</ref>. * 24 студзеня: УСС і АСАД адбілі атаку праціўніка на Эль-Фашыр. Паводле заявы групоўкі, было забіта больш за 400 баевікоў Дагала і знішчына больш за 25 транспартных сродкаў<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296469/ |title=Sudanese troops, allied groups repel RSF attack on El Fasher |date=24 January 2025 |publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 2 лютага: у АСАД заявілі, што адбілі атаку прыхільнікаў Дагала на Эль-Фашыр, забіўшы 140 байцоў і наймітаў, знішчыўшы 43 транспартныя сродкі і захапіўшы яшчэ 12<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article296868/|title=Darfur Joint Force says they repelled RSF attack on El Fasher|date=2 February 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. * 28 лютага: у АСАД заявілі, што перахапілі партыю паставак САП у Паўночным Дарфуры і нейтралізавалі калумбійскіх наймітаў<ref>{{cite web |title=Sudan army ally ‘intercepts RSF supply shipment’ |url=https://www.arabnews.com/node/2592000/middle-east |website=Arab News |language=en |date=1 March 2025}}</ref>. * 20 сакавіка: САП заявілі, што ўзялі Аль-Маліку, аднак АСАД гэта адмаўлялі, дадаўшы, што восем старэйшых афіцэраў праціўніка, уключаючы палявога камандзіра палкоўніка Аюба Ахімера, былі забітыя<ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article298824/ |title=Joint Forces say they repelled RSF attack on Al-Maliha, North Darfur |date=20 March 2025|access-date=21 March 2025|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. == Раскол == 16 лістапада 2024 года Рух за справядлівасць і роўнасць і атрады ВРС Мінаві адмовіліся захоўваць далей нейтралітэт, афіцыйна падтрымаўшы войскі Бурхана. Паводле пункту гледжання груповак, САП імкнецца толькі «фрагментаваць і падзяліць краіну ў партнёрстве з замежнымі апалчэнцамі і наймітамі»<ref>{{Cite web |last=SudanTribune |date=2023-11-16 |title=Key Darfur groups join Sudanese army in its war against RSF paramilitary forces |url=https://sudantribune.com/article279446/ |access-date=2023-11-22 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bergman |first=Andrew |date=2023-11-17 |title=Darfur armed movements renounce neutrality in Sudan war |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/armed-movements-renounce-neutrality-in-sudan-war |access-date=2023-11-22 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>. Іншыя члены АСАД на наступны дзень паведамілі, што апынуліся заспетымі знянацку рашэннем партнёраў. Як заяўлена, астатнія члены кааліцыі «будуць працягваць працаваць разам, каб абараніць грамадзянскае насельніцтва і забяспечыць задавальненне асноўных патрэбаў народа Дарфура»<ref name=":split">{{Cite web |last=SudanTribune |date=2023-11-18 |title=Three Darfur groups uphold neutrality in Sudan conflict |url=https://sudantribune.com/article279477/ |access-date=2023-11-22 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. == Крытыка == Аб’яднаныя сілы крытыкавалі за некампетэнтнасць у забеспячэнні бяспекі грамадзянскага насельніцтва Дарфура<ref name=":1" />. У прыватнасці, яны абвінавачваліся ў несвоечасовым прыбыцці да местаў нападаў на мірных жыхароў<ref name=":2">{{Cite web |last=Lisa |date=2023-08-30 |title=Sudan war: Outcry over South Darfur Nyala ‘massacre’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-outcry-over-south-darfurs-nyala-massacre |access-date=2023-09-30 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>. У некаторых выпадках байцы фракцыі наогул не з’яўляліся. Па словах маёра Ахмеда Хусейна Мустафы, кіраўніка камітэта па сродках масавай інфармацыі кааліцыі, абмежаваныя магчымасці і слабая матэрыяльна-тэхнічная база не дазваляюць АСАД у поўнай меры арганізаваць абарону цывільных грамадзян<ref name=":1">{{Cite web |last=SudanTribune |date=2023-08-20 |title=Challenges mount for Darfur Joint Force after failure to protect civilians |url=https://sudantribune.com/article276305/ |access-date=2023-09-30 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Народнае супраціўленне Судана]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2023 годзе]] [[Катэгорыя:Узброеныя групоўкі ў Судане]] phmt1xzhv68v67np77pxu7whljklzz8 0 751038 5146185 5085737 2026-05-24T19:57:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146185 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Адміністрацыя Савецкага раёна г. Мінска |скарачэнне = |арыгінальная назва = |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |краіна = Рэспубліка Беларусь |друк = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = |шырыня выявы = |подпіс выявы = |эмблема = |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |дата стварэння = |папярэднік1 = |папярэднік2 = |папярэднік3 = |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = [[Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт]] |штаб-кватэра = 220013, г. [[Мінск]], [[вуліца Дарашэвіча (Мінск)|вул. Дарашэвіча]], 8 |region_code = BY |бюджэт = |імя міністра1 = |функцыя міністра1 = |імя міністра2 = |функцыя міністра2 = |імя главы1 = [[Сяргей Анатолевіч Хільман]] |пасада главы1 = [[Кіраўнік адміністрацыі Савецкага раёна г. Мінска|Кіраўнік]] |імя главы2 = |пасада главы2 = |вышэйстаячае ведамства = |падведамны орган1 = |падведамны орган2 = |дакумент1 = |сайт = |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Адміністрацыя Савецкага раёна г. Мінска''' — [[Выканаўчая ўлада|выканаўчы і распарадчы орган]] [[мясцовае кіраванне|мясцовага кіравання]] першаснага тэрытарыяльнага ўзроўню на тэрыторыі [[Савецкі раён (Мінск)|Савецкага раёна]] горада [[Мінск]]а [[Беларусь|Беларусі]]. Падсправаздачны і падкантрольны [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]] і [[Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт|Мінскаму гарадскому выканаўчаму камітэту]]<ref name="pravo">[https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h11000108 Закон Республики Беларусь от 4 января 2010 г. № 108-З «О местном управлении и самоуправлении в Республике Беларусь»]</ref>. Агульнае кіраўніцтва дзейнасцю адміністрацыі ажыццяўляе яе кіраўнік. Адміністрацыя размешчана на поўдні раёна, у будынку былога райкама [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] Савецкага раёна (1950-я, архітэктар [[А. Духан]])<ref name="АСБ">{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|}}</ref> па [[вуліца Дарашэвіча (Мінск)|вуліцы Дарашэвіча]], 8. == Кіраўнікі == * 2020—2025 — [[Сяргей Анатолевіч Хільман]]<ref name="belgidromet">{{cite web|lang=be|url=https://belgidromet.by/by/ruk-by/|title=Кіраўніцтва|date=2025-12-22|publisher=Белгідрамет|accessdate=2026-01-21|url-status=dead}}</ref>; * з 17 красавіка 2025 — [[Аляксандр Мікалаевіч Шчаковіч]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{ГККРБ|713Г000308}} * {{афіцыйны сайт|sov.minsk.gov.by|Адміністрацыі Савецкага раёна г. Мінска}} {{Адміністрацыі раёнаў Мінска}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі Мінска]] [[Катэгорыя:Адміністрацыі гарадскіх раёнаў Беларусі]] [[Катэгорыя:Савецкі раён (Мінск)]] [[Катэгорыя:вуліца Дарашэвіча (Мінск)]] qcy1ne7dubm9ujn9kh7f3nfekfuinug 0 751816 5146423 5048631 2026-05-25T10:52:23Z Slavazai1973 60865 5146423 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст |імя = Вадзім Дзмітрыевіч Стубеда |арыгінал імя = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |грамадзянства = {{BLR}} |дата нараджэння = |месца нараджэння = |рост = 206 см |вага = 110 кг |пазіцыя = [[цэнтравы]] |драфт = не задрафтаваны |год драфта = 2022 |каманда драфта = |клуб = |нумар = |клубы = {{спартыўная кар’ера |2015—2016|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР]]| |2016—2017|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Гродна-93-ГрДУ|Прынёманне-ГрДУ]]| |2017—2018|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Імпульс-БДУІР]]| |2018—2019|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Цмокі-Мінск-2]]| |2019—2024|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]| |з 2024|{{сцяг|Расія||20px}} [[Чалбаскет]]| }} |узнагароды = <nowiki></nowiki> * Лепшы цэнтравы [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]]: [[Кубак Беларусі па баскетболе 2021|2021]]<ref>[https://belarus.basketball/novosti/kubok/6529-muzhskoj-kubok-belarusi-2021-tsmoki-minsk-trinadtsatikratnye-obladateli-trofeya МУЖСКОЙ КУБОК БЕЛАРУСИ – 2021. «ЦМОКІ-МІНСК» - ТРИНАДЦАТИКРАТНЫЕ ОБЛАДАТЕЛИ ТРОФЕЯ]</ref>, [[Кубак Беларусі па баскетболе 2023|2023]]<ref>[https://belarus.basketball/novosti/kubok/7814-borisfen-obladatel-xxvii-betera-kubka-belarusi «БОРИСФЕН» – ОБЛАДАТЕЛЬ XXVII BETERA-КУБКА БЕЛАРУСИ]</ref> |медалі = }} '''Вадзім Дзмітрыевіч Стубеда''' (нар. {{ДН|27|6|2000}}, {{МН|Гродна}}, [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[Баскетбол|баскетбаліст]]. Цэнтравы. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь]]. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Выхаванец СДзЮШАР №7 г. Гродна. Першы трэнер — [[Валянціна Пятроўна Навойчык]]. Навучаўся ў Мінску ў [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|Рэспубліканскім дзяржаўным вучылішчы алімпійскага рэзерву]] пад кіраўніцтвам [[Генадзь Леанідавіч Самарскі|Генадзя Леанідавіча Самарскага]]<ref>{{Cite web |url=https://usitmoik.gov.by/files/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%BC%D1%83%D0%B6%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |title=СПИСКИ спортсменов, тренеров и иных специалистов, включённых в состав национальной и сборной команд Республики Беларусь по баскетболу (мужчины) на 2021 год. Национальная команда (переменный состав) |access-date=30 кастрычніка 2023 |archive-date=30 кастрычніка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030084136/https://usitmoik.gov.by/files/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%BC%D1%83%D0%B6%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |url-status=dead }}</ref>. З 2018 года — у сістэме мінскіх «[[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокаў]]», выступаў за [[Цмокі-Мінск-2|моладзевую]], рэзервовую і асноўную каманду. У 2024 годзе перайшоў у расійскі клуб «Чалбаскет»<ref>[https://chelbasket.ru/news/45725-igrok-sbornoy-belarusi-popolnit-sostav-c/ Игрок сборной Беларуси пополнит состав «Челбаскета»]</ref>. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-16|юнацкую]] (2016), [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-18|юніёрскую]] (2017—2018), [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевую]] (2019—2020) і [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную]] (з 2021) зборную Беларусі. == Кар’ера == * 2015—2016 — [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР (Мінск)]] * 2016—2017 — [[Гродна-93-ГрДУ|Прынёманне-ГрДУ (Гродна)]] * 2017—2018 — [[Імпульс-БДУІР|Імпульс-БДУІР (Мінск)]] * 2018—2019 — [[Цмокі-Мінск-2]] * 2019—2022 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск (рэзервовая каманда)]] * 2020—2022 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]] * 2022 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск (рэзервовая каманда)]] * 2022—2024 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]] * 2024—2025 — Чалбаскет (Чалябінская вобласць, Расія) * з 2025 — ЧБК (Чалябінская вобласць, Расія)<ref>[https://kursdela.biz/news/2026-05-23/chelyabinskiy-klub-chbk-vpervye-v-istorii-stal-chempionom-superligi-5602939?utm_source=yandex.by&utm_medium=organic&utm_campaign=yandex.by&utm_referrer=yandex.by Челябинский клуб «ЧБК» впервые в истории стал чемпионом Суперлиги]</ref> == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (5): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2021/2022|2021/2022]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2022/2023|2022/2023]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2023/2024|2023/2024]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Суперліга-1 чэмпіянату Расіі па баскетболе|Чэмпіён Расійскай Суперлігі]] (1): [[Суперліга-1 чэмпіянату Расіі па баскетболе 2025/2026|2025/2026]]. * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (3): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2020|2020]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2021|2021]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2022|2022]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://competitions.russiabasket.ru/superliga/men/player/?id=153677 Профіль на сайце РФБ] * [https://minskbasket.by/ru/teams/osnovnoj-sostav/vadim-stubeda Профіль на сайце БК «Мінск»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231030085041/https://minskbasket.by/ru/teams/osnovnoj-sostav/vadim-stubeda |date=30 кастрычніка 2023 }} * [https://basketball.eurobasket.com/player/Vadzim-Stubeda/401764 Профіль на сайце eurobasket.com] {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2019}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Стубеда Вадзім Дзмітрыевіч}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі РДВАР]] [[Катэгорыя:Ігракі «Гродна-93-ГрДУ»]] [[Катэгорыя:Ігракі «Імпульса-БДУІР»]] [[Катэгорыя:Ігракі «Цмокі-Мінск-2»]] [[Катэгорыя:Ігракі «Цмокі-Мінск»]] [[Катэгорыя:Ігракі «Чалбаскета» Чалябінск]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-20]] kcype086zpuida7s2fosnxwf34meaws 0 751954 5146069 5103027 2026-05-24T12:10:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146069 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Джума}} {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = |арыгінал імя = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |Перыяд жыцця = |выява = |подпіс = |герб = |подпіс герба = |мянушка = |псеўданім = |прыналежнасць =[[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22пкс]] [[Сілы аператыўнай падтрымкі]] |гады службы = |званне =[[генерал-маёр]] |род войскаў = |камандаваў = |частка = |бітвы =[[Дарфурскі канфлікт]], [[Канфлікт у Судане (2023)]] |узнагароды = |Commons = |Rodovid = |сувязі = |у адстаўцы = |роспіс = |грамадзянства={{Сцягафікацыя|Судан}} }} '''Абдэль Рахман Джума''' ({{Lang-ar|عبدالرحمن جمعة}}) — [[генерал-маёр]] [[Сілы аператыўнай падтрымкі|Сіл аператыўнай падтрымкі Судана]]. == Біяграфія == Родам з Эд-Даэйна, Усходні Дарфур<ref>{{Cite web |last=Ali |first=Douad |date=2023-05-10 |title=أذرع الدعم السريع.. من هم جنرالات حميدتي في السودان؟ |trans-title=WHO ARE HEMEDTI’S GENERALS IN SUDAN |url=https://www.alestiklal.net/ar/view/18229/dep-news-1683592098}}</ref>. Змагаўся ў [[Дарфурскі канфлікт|Дарфурскай вайне]] на баку ўрада. Падчас [[Канфлікт у Судане (2023)|барацьбы паміж УСС і САП]] быў камандуючым прыхільнікаў [[Махамед Хамдан Дагала|Махамеда Дагала]] ў Заходнім Дарфуры. Удзельнічаў у [[Баі ў Эль-Генейне (2023)|баях за Генейну]]<ref>{{Cite web |title=West Darfur governor abducted, killed as war in Sudan spreads |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/15/west-darfur-governor-abducted-killed-as-war-in-sudan-spreads|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725090311/https://www.aljazeera.com/news/2023/6/15/west-darfur-governor-abducted-killed-as-war-in-sudan-spreads|archive-date=2023-07-25 |access-date=2023-08-19 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |archive-date=2023-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20230616004549/https://sudantribune.com/article274467/|publisher=SudanTribune |date=2023-06-15 |title=Governor of West Darfur state assassinated after calling for international protection |url=https://sudantribune.com/article274467/ |access-date=2023-08-19 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. Меркавана датычны да забойства губернатара рэгіёна Хаміса Абакара<ref>{{Cite web |title=West Darfur governor abducted, killed as war in Sudan spreads |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/15/west-darfur-governor-abducted-killed-as-war-in-sudan-spreads |access-date=2023-06-16 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref> . Акрамя таго, абвінавачваны ў шэрагу іншых парушэнняў, у тым ліку забойствах мірных жыхароў. Асобныя дзеянні генерала Асацыяцыяй адвакатаў Дарфура, якая заклікала распачаць супраць Джума крымінальную справу, разглядаліся як [[генацыд]]<ref>{{Cite web |last=Sulimanm |first=Mohamed |date=2023-06-25 |title=مطالبة بإطلاق حملة كبري للملاحقة الجنائية لقائد الدعم السريع قطاع الجنينة |url=https://www.dabangasudan.org/ar/all-news/article/%d9%85%d8%b7%d8%a7%d9%84%d8%a8%d8%a9-%d8%a8%d8%a5%d8%b7%d9%84%d8%a7%d9%82-%d8%ad%d9%85%d9%84%d8%a9-%d9%83%d8%a8%d8%b1%d9%8a-%d9%84%d9%84%d9%85%d9%84%d8%a7%d8%ad%d9%82%d8%a9-%d8%a7%d9%84%d8%ac%d9%86 |access-date=2023-09-02 |website=Dabanga Radio TV Online |language=ar}}</ref>. У жніўні 2023 года суданскі ўрад абвясціў яго ў вышук па падазрэнні ў [[Ваеннае злачынства|ваенных злачынствах]]<ref>{{Cite web |last=mozdapress |date=2023-08-17 |title=لجنة جرائم الحرب تعلن "حميدتي" و45 آخرين كمطلوبين للعدالة |url=https://sudantribune.net/article276251/ |access-date=2023-09-02 |website=سودان تربيون |language=ar |archive-date=15 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215211810/https://sudantribune.net/article276251/ |url-status=dead }}</ref>. 8 лістапада 2024 года [[Савет Бяспекі ААН]] увёў санкцыі ў дачыненні да вайскоўца за ўдзел у парушэннях правоў чалавека падчас канфлікту<ref>{{cite web |title=UN Security Council sanctions two generals from Sudan's paramilitary RSF |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/11/9/un-security-council-sanctions-two-generals-from-sudans-paramilitary-rsf |website=Al Jazeera |date=9 November 2024}}</ref>. 12 лістапада аналагічны крок зрабілі ЗША<ref>{{cite web |title=US imposes sanctions on West Darfur RSF commander |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/us-imposes-sanctions-on-west-darfur-rsf-commander |website=Radio Dabanga |date=13 November 2024}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Ваенныя Судана]] [[Катэгорыя:Генерал-маёры]] [[Катэгорыя:Постаці трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане]] lk3uhy1dc3w1ptel8pvyor7bybjiogc 0 751992 5146072 4621888 2026-05-24T12:22:55Z Modallwmbw 165843 5146072 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = Вёска |беларуская назва = Русакі |арыгінальная назва = |краіна =Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir =N|lat_deg =|lat_min =|lat_sec = |lon_dir =E|lon_deg =|lon_min =|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет = Ноўкінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча =0,2 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =175 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў =44 |насельніцтва =27 |год перапісу =2019 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код =212 |паштовы індэкс =211233 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код =2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Русакі́'''<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Віцебскай вобласці / Рэд. П. П. Шуба. — Мн.: Навука і тэхніка, 1977. — 504 с.</ref> ({{Lang-ru|Русаки}}) — былая вёска ў [[Ноўкінскі сельсавет|Ноўкінскім сельсавеце]] [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. З 1990 года частка [[Сасноўка (Віцебскі раён)|Сасноўкі]]. Паводле [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|перапісу насельніцтва Рэспублікі Беларусь у 2019 годзе]], на тэрыторыі былой вёскі Русакі жыло 27 чалавек. Размяшчалася на правым беразе ручая Гарадня, які пачынаецца з возера Гарадня, на левым беразе была вёска [[Сасноўка (Віцебскі раён)|Сасноўка]], з якой Русакі аб’ядналі ў 1990 годзе. Праз вёску цячэ ручай Русакоўка. На тэрыторыі Русакоў знаходзіцца ферма, філіял [[ТАА «Рудакова»]] == Гісторыя == У канцы XVI — пачатку XVII ст. сучасная тэрыторыя вёскі Русакі ўваходзіла ў [[Сасноўка (Віцебскі раён)|фальварка Гарадня]] шляхцічаў Бальцаровічаў. У 1775 годзе вёска Русакі ў маёнтку Гарадня, які належаў [[Феафіл Магутны|Феафілу Магутнаму]]. У 1800 годзе пасаджаны [[дуб]], які расце і станам на 2023 год. З 1929 года вёскі Русакі, Сасноўка, [[Паддубляне]] ўвайшлі ў [[калгас]] «Сасноўка». У 1941 годзе 8 двароў, 40 жыхароў. З 1942 года ў Сасноўцы і Русаках размяшчалася артылерыйская група [[Вермахт]]а. Колькасць гарнізона дасягала да 2 тысяч чалавек, бо паселішчы ўдала размешчаны на мясцовасці — на поўнач ад Русакоў узгорак, а на паўднёвым усходзе цячэ [[Лучоса]]. У 1944 годзе, савецкая армія і партызанскі атрад [[Аляксей Фёдаравіч Данукалаў|Аляксея Данукалава]] вызвалілі вёску Русакі ад [[Трэці рэйх|нацыстаў]]. За 10 км на поўнач ад Русакоў у ходзе [[Віцебска-Аршанская наступальная аперацыя|Віцебска-Аршанскай наступальнай аперацыі]] групоўка нямецкіх войск трапіла ў акружэнне. Пасля вайны адкрыты ферма (філіял «Рудакова»). 16 ліпеня 1954 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Русакі і сельсавет перайменаваны ў [[Русакоўскі сельсавет|Русакоўскі]]. 22 снежня 1960 года [[Русакоўскі сельсавет]] скасаваны, яго тэрыторыя ўвайшла ў склад новастворанага [[Ноўкінскі сельсавет|Ноўкінскага сельсавета]]. У 1980-я гады, чыгуначная станцыя Русакі зачынена і разабрана. У 1990 годзе, Русакі далучаны да Сасноўкі, а на тэрыторыі былой вёскі з’явілася вуліца Кастрычніцкая, самая працяглая ў Сасноўцы (1873 метры). Паводле перапісу 2009 года жыло 65 чалавек. У 2023 годзе ў Русаках жыве 27 чалавек у 44 дварах. Цяпер у былых Русаках дзейнічае саўгас «Рудакова», воданапорная вежа. З 20 метраў ад пачатку вёскі цячэ ручай Русакоўка, а за 70 метраў на поўнач, стаіць закінутая электрастанцыя. На поўнач ад вёскі, на ўзгорку Паганка, знаходзіцца пясчаны кар’ер. == Галерэя == <gallery> Файл:Дуб_в_деревне_Русаки.jpg|[[Дуб]], пасаджаны ў 1800 годзе. Файл:Ручей_Русаковка.jpg|Ручай Русакоўка, паміж былымі Русакамі і Сасноўкай. Файл:Водонапорная_башня_в_деревне_Русаки.jpg|Воданапорная вежа. </gallery> j9bzgntnr3fikynh3fefin1mew99pok 5146077 5146072 2026-05-24T12:27:04Z Modallwmbw 165843 5146077 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Русакі}}{{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = Вёска |беларуская назва = Русакі |арыгінальная назва = |краіна =Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir =N|lat_deg =|lat_min =|lat_sec = |lon_dir =E|lon_deg =|lon_min =|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Віцебскі |сельсавет = Ноўкінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча =0,2 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП =175 |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў =44 |насельніцтва =27 |год перапісу =2019 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код =212 |паштовы індэкс =211233 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код =2 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Русакі́'''<ref>[[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч, Я. Н.]] Слоўнік назваў населеных пунктаў Віцебскай вобласці / Рэд. П. П. Шуба. — Мн.: Навука і тэхніка, 1977. — 504 с.</ref> ({{Lang-ru|Русаки}}) — былая вёска ў [[Ноўкінскі сельсавет|Ноўкінскім сельсавеце]] [[Віцебскі раён|Віцебскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. З 1990 года частка [[Сасноўка (Віцебскі раён)|Сасноўкі]]. Паводле [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|перапісу насельніцтва Рэспублікі Беларусь у 2019 годзе]], на тэрыторыі былой вёскі Русакі жыло 27 чалавек. Размяшчалася на правым беразе ручая Гарадня, які пачынаецца з возера Гарадня, на левым беразе была вёска [[Сасноўка (Віцебскі раён)|Сасноўка]], з якой Русакі аб’ядналі ў 1990 годзе. Праз вёску цячэ ручай Русакоўка. На тэрыторыі Русакоў знаходзіцца ферма, філіял [[ТАА «Рудакова»]] == Гісторыя == У канцы XVI — пачатку XVII ст. сучасная тэрыторыя вёскі Русакі ўваходзіла ў [[Сасноўка (Віцебскі раён)|фальварка Гарадня]] шляхцічаў Бальцаровічаў. У 1775 годзе вёска Русакі ў маёнтку Гарадня, які належаў [[Феафіл Магутны|Феафілу Магутнаму]]. У 1800 годзе пасаджаны [[дуб]], які расце і станам на 2023 год. З 1929 года вёскі Русакі, Сасноўка, [[Паддубляне]] ўвайшлі ў [[калгас]] «Сасноўка». У 1941 годзе 8 двароў, 40 жыхароў. З 1942 года ў Сасноўцы і Русаках размяшчалася артылерыйская група [[Вермахт]]а. Колькасць гарнізона дасягала да 2 тысяч чалавек, бо паселішчы ўдала размешчаны на мясцовасці — на поўнач ад Русакоў узгорак, а на паўднёвым усходзе цячэ [[Лучоса]]. У 1944 годзе, савецкая армія і партызанскі атрад [[Аляксей Фёдаравіч Данукалаў|Аляксея Данукалава]] вызвалілі вёску Русакі ад [[Трэці рэйх|нацыстаў]]. За 10 км на поўнач ад Русакоў у ходзе [[Віцебска-Аршанская наступальная аперацыя|Віцебска-Аршанскай наступальнай аперацыі]] групоўка нямецкіх войск трапіла ў акружэнне. Пасля вайны адкрыты ферма (філіял «Рудакова»). 16 ліпеня 1954 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Русакі і сельсавет перайменаваны ў [[Русакоўскі сельсавет|Русакоўскі]]. 22 снежня 1960 года [[Русакоўскі сельсавет]] скасаваны, яго тэрыторыя ўвайшла ў склад новастворанага [[Ноўкінскі сельсавет|Ноўкінскага сельсавета]]. У 1980-я гады, чыгуначная станцыя Русакі зачынена і разабрана. У 1990 годзе, Русакі далучаны да Сасноўкі, а на тэрыторыі былой вёскі з’явілася вуліца Кастрычніцкая, самая працяглая ў Сасноўцы (1873 метры). Паводле перапісу 2009 года жыло 65 чалавек. У 2023 годзе ў Русаках жыве 27 чалавек у 44 дварах. Цяпер у былых Русаках дзейнічае саўгас «Рудакова», воданапорная вежа. З 20 метраў ад пачатку вёскі цячэ ручай Русакоўка, а за 70 метраў на поўнач, стаіць закінутая электрастанцыя. На поўнач ад вёскі, на ўзгорку Паганка, знаходзіцца пясчаны кар’ер. == Галерэя == <gallery> Файл:Дуб_в_деревне_Русаки.jpg|[[Дуб]], пасаджаны ў 1800 годзе. Файл:Ручей_Русаковка.jpg|Ручай Русакоўка, паміж былымі Русакамі і Сасноўкай. Файл:Водонапорная_башня_в_деревне_Русаки.jpg|Воданапорная вежа. </gallery> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} szuukcuzzljqqi6pxhu6yih59lk1gu3 100 753022 5146131 5145536 2026-05-24T15:51:26Z NirvanaBot 40832 +4 новых 5146131 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Хорст Ябланоўскі|2026-05-24T14:24:10Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Уладзіслаў Пятровіч Гулевіч|2026-05-23T18:29:13Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Юрый Васілевіч Грыбоўскі|2026-05-23T18:14:48Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Штаб-кватэра UNESCO|2026-05-23T17:46:22Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Бату Сяргеевіч Хасікаў|2026-05-23T15:01:30Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Станіслаў Уладзіміравіч Думін|2026-05-23T14:22:19Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Алена Карп|2026-05-23T11:02:55Z|Dzejka}} {{Новы артыкул|Махмут Ахметавіч Гарэеў|2026-05-22T18:47:29Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Тамара Амвросьеўна Будкевіч|2026-05-22T08:10:36Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Васіль Фёдаравіч Гарбузаў|2026-05-22T05:45:45Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Урыэль Вайнрайх|2026-05-22T00:50:43Z|Aurel Iepureanu}} {{Новы артыкул|Ян Балзункевіч|2026-05-19T17:06:13Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Конрад Цузэ|2026-05-19T12:44:26Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Яўсевій Кесарыйскі|2026-05-18T07:10:06Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Станіслаў Цывінскі|2026-05-16T10:54:26Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Музей Пія-Клімента|2026-05-15T20:33:04Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> bocjd7kwsb47go5lpfiuct3vifas161 100 753287 5146128 5145531 2026-05-24T15:50:43Z NirvanaBot 40832 +5 новых 5146128 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Хорст Ябланоўскі|2026-05-24T14:24:10Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Беларусафілія ў Расіі|2026-05-24T08:40:39Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Кракаўскія шопкі|2026-05-23T19:41:10Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Гета ў Калышках|2026-05-23T18:24:51Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Юрый Васілевіч Грыбоўскі|2026-05-23T18:14:48Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Сезон 2023/2024 ГК Кронан Гродна|2026-05-23T15:35:03Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2023/2024 ГК БДУФК-СКА Мінск|2026-05-23T15:22:20Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Станіслаў Уладзіміравіч Думін|2026-05-23T14:22:19Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Сезон 2023/2024 ГК Гомель|2026-05-23T12:46:24Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Хопіць баяцца|2026-05-23T12:35:36Z|MocnyDuham}} {{Новы артыкул|Сезон 2023/2024 ГК Машэка Магілёў|2026-05-23T12:31:59Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2022/2023 ГК Машэка Магілёў|2026-05-23T12:20:54Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Алена Карп|2026-05-23T11:02:55Z|Dzejka}} {{Новы артыкул|Аляксандр Брындза|2026-05-23T09:38:39Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Сезон 2022/2023 ГК Гомель|2026-05-23T09:30:15Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 ГК Гомель|2026-05-23T06:46:21Z|Паўлюк Шапецька}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 56hcex4lflkazg4wknhjrdrcnx6il1s 0 754192 5146331 4639462 2026-05-25T06:10:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146331 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Александрыйскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Шклоўскі раён]] |Уключае = 51 населены пункт |Сталіца = [[Вялікі Мяжнік]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2435 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Александры́йскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Шклоўскі раён|Шклоўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — вёска [[Вялікі Мяжнік]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Копыскі раён|Копыскага раёна]] [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Александрыя (Шклоўскі раён)|Александрыя]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Копыскім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе Шклоўскага раёна БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. 11 сакавіка 1960 года ў склад сельсавета са [[Старасельскі сельсавет (Шклоўскі раён)|Старасельскага сельсавета]] перададзены 2 населеныя пункты ([[Манькава]] і [[Ферма (Шклоўскі раён)|Ферма]]), з [[Уланаўскі сельсавет|Уланаўскага сельсавета]] — 5 населеных пунктаў ([[Карзуны (Шклоўскі раён)|Карзуны]], [[Кар’ер 116]], [[Нізоўцы]], [[Прасалы]], [[Тросенка]])<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 сакавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 6.</ref>. 12 жніўня 1980 года скасавана вёска [[Ферма (Шклоўскі раён)|Ферма]]<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 12 жніўня 1980 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1980, № 31 (1657).</ref>. 27 кастрычніка 1981 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Вялікі Мяжнік<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 27 кастрычніка 1981 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1981, № 35 (1697).</ref>. 22 лютага 2012 года ў склад сельсавета са [[Славенскі сельсавет (Шклоўскі раён)|Славенскага сельсавета]] перададзены 2 населеныя пункты (вёскі [[Новыя Стайкі]] і [[Старыя Стайкі]])<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2012-32/2012_32_9_48406.pdf Решение Могилевского областного Совета депутатов от 22 февраля 2012 г. № 14-10 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>. 20 лістапада 2013 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Старасельскі сельсавет (Шклоўскі раён)|Старасельскага сельсавета]] (31 населены пункт: аграгарадок [[Стараселле (Александрыйскі сельсавет)|Стараселле]], вёскі [[Баркі 1 (Шклоўскі раён)|Баркі 1]], [[Баркі 2]], [[Вялікае Уланава]], [[Вялікая Лотва (Шклоўскі раён)|Вялікая Лотва]], [[Гаваракі]], [[Гарадок (Александрыйскі сельсавет)|Гарадок]], [[Гвалтоўнік]], [[Дуброва (Шклоўскі раён)|Дуброва]], [[Дымава]], [[Забор’е (Шклоўскі раён)|Забор’е]], [[Калінаўка (Шклоўскі раён)|Калінаўка]], [[Каменка (Александрыйскі сельсавет)|Каменка]], [[Клін (Александрыйскі сельсавет)|Клін]], [[Лідзіна]], [[Лутна]], [[Малая Лотва]], [[Малое Уланава]], [[Мацава]], [[Новае Брашчына]], [[Папоўка (Шклоўскі раён)|Папоўка]], [[Пясчанка (Шклоўскі раён)|Пясчанка]], [[Сісенева]], [[Смальянцы]], [[Старое Брашчына]], [[Троіца (Шклоўскі раён)|Троіца]], [[Тросна (Шклоўскі раён)|Тросна]], [[Трылесіна (Шклоўскі раён)|Трылесіна]], [[Хацькова (Шклоўскі раён)|Хацькова]], [[Чырчына]] і [[Шчацінка (Шклоўскі раён)|Шчацінка]])<ref>[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913m0061089 Решение Могилевского областного Совета депутатов от 20 ноября 2013 г. № 23-1 Об изменении административно-территориального устройства некоторых административно-территориальных единиц Могилевской области]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (18 населеных пунктаў) — 1399 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 91,5 % — [[беларусы]], 6,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,6 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (51 населены пункт) — 2435 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=10 снежня 2023 |archive-date=4 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204044125/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Александрыйскі сельсавет}} {{Шклоўскі раён}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Александрыйскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Копыскі раён|child|загаловак=Александрыйскі сельсавет у [[Копыскі раён|Копыскім раёне]] (1924—1931)}} |спіс2 = {{Шклоўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Александрыйскі сельсавет у [[Шклоўскі раён|Шклоўскім раёне]] (з 1931)}} }} [[Катэгорыя:Александрыйскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Копыскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] 3mnh8v77cq0ui7hw4ggqr1qkytenduj 0 756459 5146087 5002271 2026-05-24T12:58:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146087 wikitext text/x-wiki {{Абраз|назва=Абраз Маці Божай Фашчаўскай|дата з'яўлення=першая палова [[XVII ст.]]|іконаграфічны тып=[[Адзігітрыя]]|подпіс=фота не пазней 1911 г.|выява=Icon of the Virgin Mary in Faschevka Абраз Панны Марыі з Фашчаўкі.jpg}} '''Абраз Маці Божай Фашчаўскай''' — абраз [[Дзева Марыя|Багародзіцы]], вядомы з першай паловый [[XVII стагоддзе|XVII ст.]], які каталікамі з усходу сучаснай [[Беларусь|Беларусі]] лічыўся [[Цудатворны абраз|цудадзейным]]. Ікона знаходзілася ў галоўным алтары [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевай Марыяй Святой Альжбеты (Фашчаўка)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевай Марыяй Святой Альжбеты]] ў вёсцы [[Фашчаўка (Шклоўскі раён)|Фашчаўка]] сучаснага [[Шклоўскі раён|Шклоўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Прыкладна да сярэдзіны XVII ст. [[Фашчаўка (Шклоўскі раён)|Фашчаўка]] называлася Чарніца, таму абраз быў вядомы як Чарніцкі. Адносіцца да іканаграфічнага тыпу [[Адзігітрыя]]. Ёсць звесткі, што абраз шанаваўся таксама [[Праваслаўе|праваслаўнымі]] вернікамі. Арыгінал страчаны, як мяркуецца, у 1937 годзе. == Гісторыя == 5 лістапада 1611 года кароль [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт ІІІ Ваза]] для заснавання [[Аршанскі езуіцкі калегіум|калегіюма езуітаў]] і школ у [[Орша|Оршы]] дараваў пляц у горадзе і 200 [[Валока|валок]] зямлі з падданымі ў [[Магілёўская воласць|Магілёўскай эканоміі]]. У наступным, 1612 годзе, прадстаўнікі караля і віленскага біскупа разам з адміністрацыяй [[Магілёўская воласць|Магілёўскай эканоміі]] вылучылі з каралеўскіх уладанняў і перадалі ва ўласнасць аршанскіх езуітаў вёскі Чарніца (цяпер [[Фашчаўка (Шклоўскі раён)|Фашчаўка]]), Княжычка (цяпер [[Княжыцы (Шклоўскі раён)|Княжыцы]]), [[Крывель]], Чамаданы (цяпер [[Старыя Чамаданы]]) і Чална (цяпер [[Саськаўка]]){{Sfn|Красоўскі|2017|с=248}}. Першая вядомыя згадка ў літаратуры пра прысутнасць каталікоў у Чарніцы звязаная з шанаваннем абраза [[Дзева Марыя|Маці Божай]], які лічыўся цудадзейным. Вядомы ў свой час пісьменнік, палеміст і гісторык кс. [[Альберт Віюк-Каяловіч|Альберт (Войцех) Віюк-Каяловіч]] [[Езуіты|SJ]] (1609—1677) сабраў у 1650 годзе ў адной са сваіх прац па гісторыі [[хрысціянства]] ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] звесткі пра шэраг цудадзейных абразоў, сярод якіх аўтар называе ікону [[Дзева Марыя|Багародзіцы]] з Чарніцы — вёскі [[Аршанскі езуіцкі калегіум|Аршанскага калегіюма езуітаў]]{{Sfn|Красоўскі|2020|с=50-51}}{{Sfn|Віюк-Каяловіч|1650|с=36}}: {{пачатак цытаты}} Ласкі, якія Божая Веліч даруе тым, хто звяртаецца па абарону да Найсвяцейшай Панны перад яе абразам, які знаходзіцца ў капліцы гэтай вёскі, зрабілі гэта месца знакамітым: так што сюды сыходзяцца ў вялікай колькасці не толькі прававерныя (каталікі), але і схізматыкі (праваслаўныя) з бліжэйшых месцаў і адчуваюць асаблівыя звышнатуральныя ласкі{{oq|la|Czernicae imago B. Virginis Mariae. Czernica, pagus est Collegii Orszensis Soc. IESU. Gratiae, quas ad B. Virginis opem, coram eius imagine in Sacello illus pagi fita, confugientibus, diuina Maiestas largitur, locum celebrem fecerunt: ita, ut non Orthodoxi tantum, sed et schismatici e propinquis locis magno numero concurrant et singularia ultra naturae vires experiantur beneficia }} {{канец цытаты}} У «Марыйным атласе» [[Баварыя|баварскага]] езуіта кс. Вільгельма Гумпенберга [[Езуіты|SJ]] ({{Lang-de|Wilhelm Gumppenberg}}, 1609—1675), надрукаваным у 1672 годзе, таксама ёсць звесткі пра цудадзейны абраз [[Дзева Марыя|Багародзіцы]], які знаходзіўся ў вёсцы, што належала [[Аршанскі езуіцкі калегіум|Аршанскаму калегіюму езуітаў]], хаця назва вёскі не падаецца{{Sfn|Красоўскі|2020|с=51}}{{Sfn|Гумпенберг|1672|с=559}}: {{пачатак цытаты}} Да заснавання Аршанскага калегіюма Таварыства Ісуса, у год Хрыстовы 1612, наш служка касцёла намаляваў гэты абраз Багародзіцы для галоўнага алтара храма. Але калі ў наступныя гады ў алтары былі размешчаныя больш каштоўныя абразы, гэты абраз у суседнюю вёску, у маёнтак, што належыць калегіюму, быў перанесены. Ён стаў цудадзейным у 1630 годзе, калі шляхецкі хлопчык, які меў скалечаныя ногі з самага ўлоння мацеры, паклікаўшы каля гэтага абраза Панну, адужэў і ўстаў на ногі. Найбольш павялічыліся гэтыя ласкі з 1638 года і прыбыццё сюды нават схізматыкаў (праваслаўных) зрабіла месца знакамітым. Так мне паведаміў ксёндз Альберт Каяловіч, рэктар Віленскага калегіюма Таварыства Ісуса, які дадаў, што цуды настолькі вялікія і шматлікія, што ён сам, калі з прычыны вайны будзе магчыма, хутка і ход усёй гэтай гісторыі, і самі цуды, ужо правераныя, а не паводле чутак, абвесціць. Гэтых звестак, аднак, я не атрымаў.{{oq|la|Ad initium Collegii Societatis IESU Orsensis, sub annum Christi 1612. aedituus templi noster hanc Deiparae Imaginem pinxit pro ara templi majore. Cum vero sequentibus annis majoris pretii picturae aris nsererentur, Image haec ad pagum vicinum, in ipsius Collegii praedium delata est. Miraculosa esse caepit anno 1630. quo nobilis puer, membris omnibus ab ipso utero materno captus, ad hanc Imaginem invocata Virgine convaluit, et inpedens erectus est. Crevere hi favores maxime ab anno 1638. et ipsorum schismaticorum concursu celebrior factus est locus. Ita ad me R.P. Albertus Koialobiz rector Colleg. Vilnensis Societatis IESU, qui addit, miracula jam tot et tanta esse, ut ipse, si per bella possit, quamprimum et totius historiae decursum et ipsa miracula, jam approbata, nec vulgaria, editurus sit: quae tamen ad me hactenus non non pervenerunt.}} {{канец цытаты}} Хаця гэтае выданне пабачыла свет у 1672 годзе, але звесткі кс. Гумпенберг пачаў збіраць значна раней. У 1652 годзе ён прасіў усіх еўрапейскіх правінцыялаў [[Езуіты|ордэна езуітаў]], каб у кожнай правінцыі быў прызначаны чалавек, які падрыхтуе і вышле яму матэрыялы пра цудадзейныя абразы. Просьбы пра дастаўленне інфармацыі былі накіраваныя таксама ўсім рэктарам езуіцкіх калегіюмаў у [[Еўропа|Еўропе]]{{Sfn|Дэльфус|2014|с=135}}. Як вынікае з самой цытаты, інфарматарам кс. Гумпенберга ў гэтым выпадку быў кс. [[Альберт Віюк-Каяловіч|Альберт (Войцех) Віюк-Каяловіч]] [[Езуіты|SJ]] (1609—1677). Даследчык гісторыі [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевай Марыяй Святой Альжбеты (Фашчаўка)|фашчаўскага касцёла]] А. В. Красоўскі звяртае ўвагу на тое, што кс. Віюк-Каяловіч у прыведзеным урыўку названы рэктарам Віленскага калегіюма езутаў, а гэтую пасаду ён займаў у 1653—1655 гадах{{efn|{{harvnb|Kojałowicz Wijuk Wojciech}}|group=lower-alpha|name=Kojałowicz Wijuk Wojciech}}, а таксама на тую акалічнасць, што ў тэксце гаворыцца пра звязаныя з вайной перашкоды, у той час як у чэрвені 1654 года акурат пачалася [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайна Расійскага Царства з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]{{Sfn|Красоўскі|2020|с=51}}. На гэтай падставе даследчык адносіць перапіску паміж кс. Віюком-Каяловічам і кс. Гумпенбергам, як і апублікаваныя ў выніку гэтай перапіскі звесткі, прыкладна да перыяду паміж 1654 і 1655 гадамі{{Sfn|Красоўскі|2020|с=51}}. Таксама А. В. Красоўскі адзначае, што паколькі кс. Віюк-Каяловіч ва ўласнай кнізе падобнай тэматыкі, якая выйшла з друку ўсяго на некалькі гадоў раней за пачатак перапіскі з кс. Гумпенбергам, не ўзгадвае іншыя цудадзейныя абразы ва ўласнасці [[Аршанскі езуіцкі калегіум|Аршанскага калегіюма езуітаў]], акрамя Багародзіцы з Чарніцы, то і ў тэксце кс. Гумпенберга ідзецца пра тую ж ікону{{Sfn|Красоўскі|2020|с=51}}. У 1768 годзе была надрукаваная праца па гісторыі Літоўскай правінцыі езуітаў, дзе аўтар кс. Станіслаў Растоўскі [[Езуіты|SJ]] (1711—1784) са спасылкаю на рукапісную «Гісторыю аршанскага калегіюма» ({{Lang-la|Historia Collegii Orsensis}}) расказвае пра містычны эпізод у 1643 годзе, звязаны з абразам [[Дзева Марыя|Багародзіцы]] ў Чарніцы{{Sfn|Растоўскі|1768|с=623}}: {{пачатак цытаты}}У Аршанскім павеце Белай Русі ў ліпені гэтага года [1643] быў каменны град. На абшары ў дваццаць міль з неба сышла такая жахлівая навальніца, што паўсюль пазносіла стрэхі і пастухоў на пашах са статкамі пабіла. Вялікае спусташэнне адбылося ў гарадах, лясах і вёсках. Калі навальніца адступіла, то там, дзе хмары разышліся і заззяла яркае сонца, убачылі дзіўную і поўную жаху рэч: у асобных снежных зацвярдзелых на марозе камяках, памерам з лімон, знаходзіліся вострыя камяні, у многіх — касцяныя выявы нейкіх галоў, нібыта нябёсамі зробленыя. Калі пра гэта даведаліся, большасць людзей ахапіў жах, такім жудасным быў гэты камнепад. Кожны баяўся за сябе: звяртаўся ў святыні па сродкі ратунку. Акрамя таго, адбыўся яшчэ адзін цуд: вёска аршанскага калегіума Чарніца — месца, вядомае праз абраз Бласлаўлёнай Панны Марыі і ласкі — нягледзячы на згубу, што панавала навокал, засталося зусім некранутым, калі там маліўся народ. Расказваюць, што камяні, якія былі ў [снежных] камяках, пабіўшы некаторых, прынеслі ім смерць. Кажуць, некалькі камянёў доўга захоўваліся ў архіве нашага аршанскага дома (калегіюма). Услед за каменным градам пачаліся хваробы, але памерлі ўсяго некалькі каталікоў, хоць у горадзе гінулі юдэі і схізматыкі (праваслаўныя).{{oq|la| In Orsanensi Albae Russiae Provincia mense huius anni quinctili grandine lapidavit. Tanta quaquaversus in agros ad milliaria duodenda tam foeda coelo tempestas deiecta, ut tecta passim disiecerit, pastores in agris et armenta percusserit. Magna campis, sylvis, oppidis strages edita. Tempestate commutata, ubi disserenavit, grandoque vapore solis intabuit, visa est res mira, et plena formidinis: in singulis ex nive concretis duratisque rigore pilis, malo nonnullis citreo maioribus, acuti erant silices: in multis ossea quaedam capitum simulacra, quasi si coelo essent sculpta, sic efficta, ex quibus ostentis maiorum populo attonito periculorum portendebatur metus, quam formidolosa fuisset ipsa lapidatio. Metuere hinc sibi quisque: ad templa et remedia salutis confugere. Praeter alia hoc quoque fuit miraculo: praediolum Orsensis Collegii Czernica, locum imagine Beatae Virginis Matris et beneficiis celebre, ipsum eius mali, circum vastantis omnia, fuisse immune; supplicante ibi tunc populo. Lapides qui in istis malograntis pro nucleis erant, mortis pariter compuncti dicuntur fuisse notis: ex horum acervis diu asservatas aliquot esse pilas aiunt in tabulario Orsensis nostri domicilii. Grandinem lapideam consequuta mox pestilentia; sed in oppido, ipsis Judaeis mortifera et Schismaticis, paucos absumpsit Catholicos.}} {{канец цытаты}}Сам аўтар у зносцы да гэтага фрагмента адзначыў, што пра каменны град напісаў нехта недасведчаны ({{Lang-la|profanus}}){{Sfn|Растоўскі|1768|с=623}}. У выдадзеным у 1702 годзе атласе нямецкага географа-[[Езуіты|езуіта]] Генрыха Шэрара [[Езуіты|SJ]] ({{Lang-de|Heinrich Scherer}}, 1628—1704), адзін з тамоў якога аўтар цалкам прысвяціў цудадзейным абразам і статуям Маці Божай, [[Фашчаўка (Шклоўскі раён)|Фашчаўка]] пазначана сярод тых месцаў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]], дзе знаходзіліся цудадзейныя выявы Панны Марыі{{Sfn|Шэрар|1702|с=122}}. На гэтай жа старонцы ў скарочаным варыянце Шэрар перадрукаваў звесткі пра цудадзейны абраз [[Аршанскі езуіцкі калегіум|Аршанскага калегіюма езуітаў]] з «Марыйнана атласа» кс. Гумпенберга 1672 года{{Sfn|Шэрар|1702|с=122}}. А. В. Красоўскі лічыць, што аўтар проста не ведаў, што [[Аршанскі езуіцкі калегіум|аршанскім езуітам]] належаў толькі адзін цудадзейны абраз [[Дзева Марыя|Багародзіцы]], а за Чарніцай да таго часу ўжо замацавлася іншая назва — [[Фашчаўка (Шклоўскі раён)|Фашчаўка]]{{Sfn|Красоўскі|2020|с=51}}. У [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] абраз знаходзіўся ў [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевай Марыяй Святой Альжбеты (Фашчаўка)|фашчаўскім касцёле]] і лічыўся цудадзейным, пра што сведчаць згадкі ў архіўных крыніцах. Так у 1713 годзе Рэгіна Кулакоўская — удава настаяцеля царквы св. Мікалая ў мястэчку [[Дуброўна]] [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскага павета]] пратапопа Кандрата Палікарповіча — у сваім [[Тастамент|тастаменце]] загадвала дзецям зрабіць ахвяру на хвалу Панны Марыі Фашчаўскай{{Sfn|Красоўскі|2020|с=52}}:{{пачатак цытаты}}Гарантую тым жа тастамэнтам маім, што з тых уладанняў маіх Кулакоўшчыны і Кавалеўшчыны на касцёл фарны 250 злотых, паводле рашэння яшчэ нябожчыка бацькі дабрадзея майго, павінны дзеці мае выплаціць, каб лямпа праз век жыцця чалавечага не згасаючы [гарэла] перад абразам Найсвяцейшай Панны Маці Божай Фашчаўскай, цудамі слыннай, за што Веліч Сына Свайго за душы нашыя прасіць будзе {{канец цытаты}} == Апісанне == Апісанні ці выявы Багародзіцы Фашчаўскай раней [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] на бягучы момант невядомыя. Самае даўняе і найбольш падрабязнае з апісанняў абраза было знойдзена ў пратаколе генеральнай візітацыі [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевай Марыяй Святой Альжбеты (Фашчаўка)|фашчаўскага касцёла]] пад датаю 6 верасня 1805 года{{Sfn|Красоўскі|2020|с=53-54}}: {{Цытата|Першы — галоўны [алтар], у якім [знаходзіцца] слынны цудамі абраз Найсвяцейшай Панны з часткова вызалачанаю срэбнаю шатаю, з дзвюма каронамі і шчодра вызалачаным жазлом, з рамамі і некалькімі складанымі срэбнымі часткамі на іх. Каля абраза з абодвух бакоў у медных, пакрытых срэбрам шатах — два херубімы, якія трымаюць рамы абраза. Над алтаром, у той жа самай што і абраз нішы, [знаходзіцца] цудоўна ўпрыгожаная вялікая карона ў шчодра вызалачаным покрыве, якое спускаецца, нібы намёт, з абодвух бакоў. Вышэй — вялікі абраз Святой Тройцы, над якім манаграма імя Марыі разбярскай працы ў вызалачаных прамянях, якая завяршае зверху алтар}}У падаўчым інвентары [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевай Марыяй Святой Альжбеты (Фашчаўка)|фашчаўскага касцёла]] пад датаю 15 чэрвеня 1828 года абраз Панны Марыі таксама называецца цудадзейным, але яго апісанне не адрозніваецца ад папярэдняга — новыя звесткі толькі пра шату на абразе{{Sfn|Красоўскі|2020|с=54}}: {{Цытата|Шата Найсвяцейшай Панны ў меншай частцы срэбная, чацвёртай пробы, а ў большай частцы медная. Зняць гэтую шату, каб узважыць яе ці аддзяліць медзь, немагчыма}} Тут маецца на ўвазе [[Проба высакародных металаў|лотавая проба]], а гэта значыць, што матэрыял шаты меў толькі ¼ частку [[Серабро|срэбра]]. [[Файл:Icon_of_the_Virgin_Mary_in_Faschevka_Абраз_Панны_Марыі_з_Фашчаўкі_(1).jpg|міні|Абраз Маці Божай Фашчаўскай з кнігі езуіта кс. А. Фрыдрыха (1911)]] Змены ў размяшчэнні абраза ў касцёле і яго аздабленні на працягу [[XIX стагоддзе|XIX ст.]] не зафіксаваныя. У інвентары касцёла пад датаю 13 мая 1903 года апісанне адрозніваецца ад папярэдніх толькі дэталямі{{Sfn|Красоўскі|2020|с=54}}: {{Цытата|Між калонамі ў нішы над алтаром – цудадзейны абраз Найсвяцейшай Багародзіцы з дзвюма каронамі і дзвюма фігуркамі анёлаў. Абраз Багародзіцы пакрыты шатаю, якая ў большай частцы [з] чырвонай медзі пасярэбраная, а ў меншай срэбная. На абразе павешаны залаты крыж без пробы, упрыгожаны каштоўнымі камянямі. Памянёны абраз засланяецца іншым абразом, выяваю Найсвяцейшай Панны Марыі. Над абразам Маці Божай — абраз Сэрца Езуса, а ўверсе — абраз Св. Тройцы, ператлелы ад пажару}}У падаўчым інвентары пад датаю 10 ліпеня 1899 года яшчэ не адзначалася, што шанаваны абраз засланяўся іншай іконай Панны Марыі. А. В. Красоўскі мяркуе, што канструкцыя, якая дазваляла хаваць абраз, была зроблена паміж 1899 і 1903 гадамі, калі адміністратарам касцёла быў кс. Павел Карповіч (1900–1902) ці кс. Тамаш Чайкоўскі (1902–1903){{Sfn|Красоўскі|2020|с=54}}. Адзіная вядомая выява Багародзіцы Фашчаўскай захавалася дзякуючы фатаздымку пачатку [[XX стагоддзе|ХХ ст.]] У 1990-х гадах у фашчаўскай парафіі быў знойдзены невялікі аркушык памерам 8х12,5 см, на адным баку якога — фатаграфічная выява Панны Марыі Фашчаўскай (арыгінальны подпіс {{Lang-pl|Obraz Najświętszej Panny Maryi Faszczowskiej}}), а на адваротным — ананімны польскамоўны гімн «Песня пра Найсвяцейшую Панну Марыю Фашчаўскую» ({{Lang-pl|Pieśń o Najświętszej Pannie Marji Faszczowskiej}}){{Sfn|Красоўскі|2020|с=54}}. Год на аркушыку не пазначаны, але ідэнтычную выяву{{Sfn|Фрыдрых|1911|с=31}} апублікаваў у 1911 годзе ў манаграфіі пра цудадзейныя марыйныя абразы [[Езуіты|езуіт]] кс. Алаізі Фрыдрых SJ ({{Lang-pl|Alojzy Fridrich}}, 1850–1927), што дае падставы датаваць здымак пачаткам [[XX стагоддзе|ХХ ст.]] Аўтар адзначаў, што частку звестак ён атрымаў ад фашчаўскага плябана кс. Антонія Мацулевіча, які ўзначальваў парафію ў 1909—1911 гадах, а таксама ад прыватных асоб. А. В. Красоўскі выказвае меркаванне, што такія аркушыкі з Багародзіцай Фашчаўскай маглі друкавацца для прафіян ці пілігрымаў, і адзін экзэмпляр кс. Мацулевіч даслаў кс. Фрыдрыху. Трэба заўважыць, што сам кс. Фрыдрых не меў магчымасці наведаць [[Фашчаўка (Шклоўскі раён)|Фашчаўку]], бо ў той час [[Езуіты|езуітам]] было забаронена законам прыязджаць у [[Расійская імперыя|Расійскую імперыю]]{{Sfn|Красоўскі|2020|с=55}}. У той жа публікацыі кс. Фрыдрых падае апісанне абраза{{Sfn|Красоўскі|2020|с=54}}{{Sfn|Фрыдрых|1911|с=33}}: {{пачатак цытаты}} Як даўней, так і цяпер ласкамі слаўны абраз Марыі месціцца ў галоўным алтары. Найсвяцейшая Маці, паказаная больш як у палову роста, трымае на левай руцэ Боскае сваё Дзіця, а ў правай — жазло. Абраз аздоблены срэбным адзеннем і такімі ж каронамі. Акрамя таго, над абразом месціцца вялікая срэбная карона. На шыі Найсвяцейшай Панны знаходзіцца багата ўпрыгожаны срэбны крыж з часцінкамі Святой Зямлі. {{oq|pl|Jak dawniej tak i teraz łaskawi wsławiony obraz Maryi mieści się w wielkim ołtarzu. Przedstawia Matkę Najśw. więcej jak w połowie osoby, trzymającą na lewem ręku Boskie swe Dziecię, w prawej berło. Zdobi go srebrna suknia i takież korony; prócz tego nad obrazem umieszczona jest duża srebrna korona. Na szyi Najśw. Panny umieszczony jest bogato zdobny srebrny krzyż ze szczątkami ziemi świętej}} {{канец цытаты}} Іншыя фотаздымкі ці выявы Фашчаўскай Багародзіцы на сённяшні дзень невядомыя, але нават у тым выглядзе, у якім паказаны абраз на маленькім аркушыку, ніхто з нашых сучаснікаў Багародзіцу Фашчаўскую не бачыў, бо ў 1912 годзе касцёл абрабавалі і сярод іншай маёмасці скралі аздобу з абраза{{Sfn|Красоўскі|2020|с=54}}. == Іканаграфічны тып == Арыгінал іконы страчаны ў 1937 годзе{{Sfn|Тамэцкі|2002|с=13}} і захаваўся ўсяго адзін фатаздымак пасрэднай якасці пачатку [[XX стагоддзе|ХХ стагоддзя]], на якім большая частка абраза схаваная пад шатаю, што робіць немагчымым дэталёвы мастацтвазнаўчы аналіз твора. Выява [[Дзева Марыя|Багародзіцы]] на гэтым здымку належыць да іканаграфічнага тыпу [[Адзігітрыя]]: Панна Марыя трымае [[Ісус Хрыстос|Хрыста]] на левай руцэ, у правай — жазло, пальцы правай рукі [[Ісус Хрыстос|Ісуса]] складзены ў бласлаўляльным жэсце, а ў левай ён трымае [[Евангелле]]. Беларуская спецыялістка па іканаграфіі, гісторык мастацтва [[Галіна Аляксандраўна Флікоп-Світа|Г. А. Флікоп-Світа]] адзначае, што прадстаўленая на адзіным вядомым фотаздымку іконы пакаленная выява [[Дзева Марыя|Багародзіцы]] сустракаецца даволі рэдка, акрамя таго на большасці абразоў падобнай іканаграфіі [[Ісус Хрыстос|Хрыстос]] трымае ў руках сферу, а не кнігу, але ўвесь твор вельмі характэрны для іканаграфічнага тыпу [[Адзігітрыя]], ніякіх нечаканых рыс няма, ракурсы персанажаў традыцыйныя — маці павернутая да дзіцяціці (а яно — да яе) у тры чвэрці. Спецыялістка адзначае, што сярод тых выяў, якія захаваліся да цяперашняга часу, абразы такой іканаграфіі невядомыя, адшукаць іншыя прыклады гэтага іканаграфічнага зводу не ўдалося{{Sfn|Флікоп|2015|с=87}}. Польскі даследчык культу [[Дзева Марыя|Багародзіцы]] кс. Канстанты Марыя Жукевіч [[Францысканцы|OFM]] ({{Lang-pl|Konstanty Maria Żukiewicz}}, 1874—1948) у 1921 годзе без абгрунтавання свайго меркавання аднёс фашчаўскі абраз да шэрагу копій Маці Божай Снежнай — галоўнага багародзічнага абраза [[Рым|Рыма]], які захоўваецца ў базыліцы [[Санта-Марыя-Маджорэ|Санта Марыя Маджорэ]]{{Sfn|Жукевіч|1921|с=26-28}}. Хаця іканаграфічны звод Багародзіцы Снежнай на працягу XVII-XVIII стагоддзяў карыстаўся на беларускіх землях вялікай папулярнасцю, з якой мог параўнацца хіба што абраз Маці Божай Чэнстахоўскай{{Sfn|Ярашэвіч|2003|с=16}}, аднак падабенства Панны Марыі Фашчаўскай і Панны Марыі Снежнай вынікае з прыналежнасці да агульнага іканаграфічнага тыпу [[Адзігітрыя]], а рысы, уласцівыя іканаграфічнаму зводу Багародзіцы Снежнай, не прасочваюцца ў фашчаўскім абразе{{Sfn|Красоўскі|2020|с=55}}. Беларускі мастацтвазнавец, спецыяліст па культавым мастацтве эпохі [[барока]] [[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|А.А. Ярашэвіч]] (1940—2016) адзначаў, што ў [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]] мастакі «нізавога» ўзроўню [[барока]] смела дэфармавалі [[Візантыя|візантыйскую]] іканаграфію Багародзіцы Снежнай, але нават у самых перайначаных спісах іконы ад прататыпа захоўваўся характэрны жэст рук [[Дзева Марыя|Багародзіцы]], у якіх яна трымае хустачку{{Sfn|Ярашэвіч|2003|с=15, 78-79}}. Гэтай рысы фашчаўскі абраз не мае. У сучаснай публікацыі польскіх гісторыкаў-[[Езуіты|езуітаў]] Людвіка Гжэбеня ({{Lang-pl|Ludwik Grzebień}}, 1939—2020) і Анджэя Паўла Беся ({{Lang-pl|Andrzej Paweł Bieś}}) фашчаўскі абраз называецца копіяй іконы Багародзіцы Снежнай з [[Тарту|Дэрпта]], якая пазней, магчыма, была перанесена [[Езуіты|езуітамі]] ў касцёл [[Латгалія|латгальскага]] сяла {{iw|Ужвалд|Ўжвалда|lv|Izvalta}}{{Sfn|Бесь|2016|с=113-117}}. Аўтары не даюць спасылак на крыніцы інфармацыі і ніяк не тлумачаць той факт, што толькі выява Панны Марыі Фашчаўскай — адзіная ва ўсёй кнізе — не адпавядае іканаграфічнаму зводу Маці Божай Снежнай. == Шанаванне абраза == Падрабязных звестак пра шанаванне фашчаўскага абраза Панны Марыі ў [[XIX стагоддзе|ХІХ ст.]] пакуль не знойдзена, але асобныя эпізоды сведчаць, што ў народным уяўленні абраз па-ранейшаму лічыўся цудадзейным{{Sfn|Красоўскі|2020|с=55}}. 3 студзеня 1842 года фашчаўскія парафіяне напісалі ліст у Магілёўскую рыма-каталіцкую духоўную кансісторыю з просьбаю пакінуць у [[Фашчаўка (Шклоўскі раён)|Фашчаўцы]] кс. Віктара Варпуцянскага OFM — манаха ордэну [[Бернардзінцы|бернардынаў]], які ўзяўся за аднаўленне занядбанага за дваццаць гадоў пасля выгнання [[Езуіты|езуітаў]] [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевай Марыяй Святой Альжбеты (Фашчаўка)|касцёла]] і плябаніі. Ліст напісаны ад імя ўсіх сялян-гаспадароў былога езуіцкага маёнтка, а за непісьменных падпісаўся валасны пісар Міхал сын Каэтана Давідовіч. У тэксце звароту парафіяне выказвалі надзею, што дзякуючы руплівай працы кс. Варпуцянскага вернуцца і цуды Маці Божай{{Sfn|Красоўскі|2020|с=55}}. Ускосна пра шанаванне Багародзіцы Фашчаўскай сведчыць колькасць [[Воты|вотаў]] каля абраза, якая павялічвалася на працягу [[XIX стагоддзе|ХІХ ст.]] У 1805 годзе каля галоўнага алтара і ў іншых месцах вісела 26 срэбных [[Воты|вотаў]] і два срэбныя рублі. Колькасць срэбных [[Воты|вотаў]] рознай пробы ў 1828 годзе складала ўжо 82 адзінкі, агульная вага якіх дасягала 2,5 кілаграма. У 1911 годзе срэбных [[Воты|вотаў]] рознай формы, велічыні і пробы налічвалася 109{{Sfn|Красоўскі|2020|с=56}}. Паводле сабраных кс. Фрыдрыхам звестак, у пачатку [[XX стагоддзе|ХХ ст.]] у касцёле была 131 [[Воты|вота]] і месціліся гэтыя ахвяры ў дзвюх драўляных шафках каля галоўнага алтара. На фігурцы 1807 года, якая была зроблена ў форме хворага чалавека, што ляжыць на ложку, быў надпіс па-польску {{Lang-pl|P. Jelern}}. [[Воты|Вота]] 1819 года мела надпіс [[Руская мова|па-руску]]: ''«За здароўе слугі Пятра»''. Срэбная таблічка, ахвяраваная некалькімі асобамі''',''' мела вершаваную гравіроўку па-лацінску са зваротам да [[Дзева Марыя|Багародзіцы]]. Аўтар перадае змест надпіса ў перакладзе на польскую мову{{Sfn|Фрыдрых|1911|с=32-33}}: {{пачатак цытаты}} Месцяцца тут дары, месціцца стогн чалавечы, О, Ласкавая Панна, май нас у сваёй апецы. {{oq|pl| Mieszczą się tu dary, mieści jęk człowieczy: O! Panno Łaskawa, miej nas w swojej pieczy.}} {{канец цытаты}}Большая часта фігурак не мела дат і надпісаў{{Sfn|Фрыдрых|1911|с=32}}. == Копіі і спісы == === Спіс з царквы св. Мікалая ў вёсцы Мяніца === Згодна з пратаколам візітацыі [[Уніяцкая царква ў Расійскай імперыі|ўніяцкай]] царквы св. Мікалая ў вёсцы [[Мяніца]] [[Бабынічы (Полацкі раён)|Бабыніцкага]] дэканата ([[Лепельскі павет]] [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]]) у 1822 годзе ў галоўным алтары гэтага храма знаходзіўся абраз ''«Найсвяцейшай Панны Марыі Хвашчаўскай» ({{Lang-pl|Nayświętszey Maryi Panny Chwaszczowskiey}}''). Ніякай інфармацыі пра матарыял асновы твора і накладную аздобу не падаецца. Лёс гэтага спісу невядомы{{Sfn|Красоўскі|2020|с=57}}. === Спіс з касцёла Ўнебаўзяцця Панны Марыі ў вёсцы Пустынь === Пра іншы спіс, які паходзіць з другой паловы [[XIX стагоддзе|ХІХ ст.]], паведаміў у 1911 годзе ў сваім даследаванні кс. Фрыдрых{{Sfn|Фрыдрых|1911|с=32}}:{{пачатак цытаты}}Адзін са святароў трыццаць гадоў таму расказваў, што яму ў сне з'явілася Маці Божая Фашчаўская ў вельмі бедным і брудным адзенні. Ён ніколі не бачыў гэтага абраза і нават не чуў пра яго. Прачнуўшыся, ён пачаў распытваць пра яго і вырашыў выправіцца ў Фашчаўку, каб зразумець, што б гэты сон мог азначаць. Прыбыўшы на месца, ён пазнаў у абразе Найсвяцейшую Панну, якую бачыў у сне, і адначасова пераканаўся, што абраз патрабаваў абавязковай рэстаўрацыі; таму ён паклапаціўся, наколькі было магчыма, пра яго аднаўленне і ўпрыгожванне; а ў 1883 годзе замовіў стварэнне копіі фашчаўскага абраза для парафіяльнага касцёла ў Пустыні ў Віцебскай губерні.{{oq|pl|Jeden z kapłanów z przed trzydziestu laty opowiadał, że mu się Matka Boska faszczowska we śnie przedstawiła w bardzo biednej i brudnej sukni. Nie widział on nigdy tego obrazu, ani nie słyszał o nim. Ocknąwszy się, począł się dowiadywać o niego i postanowił udać się do Faszczówki, aby zrozumieć, co by ten sen miał znaczyć? Na miejsce przybywszy, poznał w obrazie widzianą we śnie Najśw. Pannę i przekonał się zarazem, że obraz koniecznej restauracyi potrzebował; postarał się tedy według możności o jego odnowienie i ozdobę; a w roku 1883 dał zrobić kopię faszczowskiego obrazu do parafialnego kościoła w Pustyniu w gubernii witebskiej.}} {{канец цытаты}}А. В. Красоўскі высветліў, што ў 1880 годзе адміністратарам [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевай Марыяй Святой Альжбеты (Фашчаўка)|фашчаўскага касцёла]] быў кс. Адольф Малахоўскі, які з 1883 года служыў таксама і ў Пустыні. Малахоўскі нарадзіўся ў 1841 годзе, паходзіў з дваранаў [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]], да 1859 года вучыўся ў Панявежскай гімназіі, у 1860 — 1861 гадах — у Цяльшэўскай рыма-каталіцкай дыяцэзіяльнай семінарыі, у 1861 — 1862 гадах — у Магілёўска-Мінскай рыма-каталіцкай семінарыі, а ў 1862 — 1866 гадах — у рыма-каталіцкай духоўнай акадэміі ў [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурзе]]. Па заканчэнні атрымаў ступень магістра багаслоўя. Высвечаны ў святарскі сан 12 сакавіка 1866 года, у 1866 — 1880 гадах працаваў на розных пасадах у рыма-каталіцкай акадэміі. У 1873 годзе ездзіў за мяжу на чатыры месяцы для пакланення святым месцам у [[Палесціна|Палесціне]]. Нарэшце 6 снежня 1879 годзе ''«паводле ўласнага жадання звольнены ад усіх пасад, якія займаў у акадэміі, і прызначаны ў Фашчаўку»{{Sfn|Красоўскі|2020|с=57}}.'' Аднак ужо ў сакавіку 1880 года кс. Малахоўскі з прычыны слабога здароўя прасіў звольніць яго. Мітрапаліт гэтую просьбу выканаў, але справа зацягнулася, таму святар пакінуў [[Фашчаўка (Шклоўскі раён)|Фашчаўку]] толькі ў кастрычніку 1880 года. У снежні 1880 года кс. Малахоўскага прызначылі ў [[Выбарг]], а 1 снежня 1883 года — у Пустынь, дзе ён служыў да 1 студзеня 1888 года, а пасля яшчэ некалькі гадоў у суседніх парафіях''{{Sfn|Красоўскі|2020|с=57-58}}''. Ускосна пацвярджаецца інфармацыя пра аздабленне абраза Панны Марыі Фашчаўскай. За той час, пакуль кс. Малахоўскі узначальваў фашчаўскую парафію, на абразе з’явіўся срэбны вызалачаны крыж з камянямі''{{Sfn|Красоўскі|2020|с=57}}''. Пазнейшыя крыніцы адзначаюць, што гэты крыж меў у сабе часцінкі [[Святая зямля|Святой Зямлі]]{{Sfn|Фрыдрых|1911|с=33}}. А. В. Красоўскі звяртае ўвагу на тое, што кс. Малахоўскі акурат за некалькі гадоў да прызначэння ў [[Фашчаўка (Шклоўскі раён)|Фашчаўку]] здзейсніў пілігрымку ў [[Святая зямля|Святую Зямлю]] і нават напісаў кнігу пра гэтае падарожжа, таму лічыць крыж ахвярай кс. Малахоўскага''{{Sfn|Красоўскі|2020|с=57}}''. У пошуках інфармацыі пра спіс Багародзіцы Фашчаўскай, А. В. Красоўскі знайшоў у падаўчым інвентары пустыньскага касцёла пад датаю 1 снежня 1888 года спіс новых рэчаў, якія з’явіліся ў касцёле за 4 гады, пакуль адміністратарам быў кс. Малахоўскі. Спіс змяшчае 72 пункты, сярод якіх''{{Sfn|Красоўскі|2020|с=58}}'': {{пачатак цытаты}}Абразы    1. Божай Маці з Немаўляткам Езусам на руках, металічны, у агні вызалачаны, вытанчанай працы. Дыядэмы са штучных камянёў зробленыя ў Ліёне. У жазле пярсцёнак залаты з бірузой.    2. Таксама Божай Маці, добрай працы, пісаны на палатне.    …    59. Хатнія рэчы, якія пакінуў п[ачэсны] к[анонік] М[алахоўскі], абразы святых, партрэты ў рамах пад шклом – сорак восем {{канец цытаты}}Першы абраз па сёнешні дзень знаходзіцца ў пустыньскім касцёле. Пацвярджае гэта і лацінская гравіроўка на шаце. Аднак кампазіцыя твора моцна адрозніваецца ад кампазіцыі фашаўскага абраза, шмат якія дэталі не супадаюць і сам надпіс не дае хоць нейкіх адсылак да [[Фашчаўка (Шклоўскі раён)|Фашчаўкі]]. Прычын, каб атаясамліваць гэты абраз з Багародзіцай Фашчаўскай, няма. Пытанне пра рэальнае існаванне гэтага спіса іконы застаецца адкрытым з-за адсутнасці дакладных звестак. == Гімн у гонар Багародзіцы Фашчаўскай == На адваротным баку зноўдзенага ў 1990-х гадах аркушыка з фатаграфічнай выявай Маці Божай Фашчаўскай быў надрукаваны ананімны польскамоўны гімн «Песня пра Найсвяцейшую Панну Марыю Фашчаўскую». Гэты спеў да цяперашняга часу з некаторымі адхіленнямі ад арыгіналу выконваецца ў фашчаўскай парафіі{{Sfn|Красоўскі|2020|с=54-55}}. {{Верш|Pieśń o Najświętszej Pannie Marji Faszczowskiej. O nadziejo nas strapionych, Zewsząd nędzą uciśnionych, Panno w Faszczowskim obrazie, Ratuj że nas w ciężkim razie! My Twej łaski doznajemy Pod Twą pieczą wszak żyjemy; Tyś łaskawie, miłosierna, Twoja dobroć wciąż niezmierna. A gdy grzechy niebacznymi, Twego Syna gniew wzniecimy, Wstrzymaj nam rozgniewanego, Przemień Go w miłosiernego! Niech powietrze nie grasuje, Niechaj powódź ustępuje; Głodu, ognia dekret srogi Odwróć — i wojenne trwogi.}} == Крыніцы == === Літаратурныя крыніцы === {{Reflist|colwidth=20em}} === Анлайн-крыніцы === {{Notelist|group=lower-alpha}} == Літаратура == * {{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/33632671/|ref=Красоўскі|аўтар=Красоўскі А.В.|загаловак=Да пытання ўзнікнення рыма-каталіцкага асяродка і парафіі ў вёсцы Фашчаўка Шклоўскага раёна|год=2017|мова=be|выданне=Гісторыя Магілёва: мінулае і сучаснасць : зборнік навуковых прац удзельнікаў X Міжнароднай навуковай канферэнцыі, 25―26 мая 2017 г|старонкі=247-252|isbn=978-985- 6985-85-3}} * {{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/44382995|ref=Красоўскі|аўтар=Красоўскі А.В.|загаловак=Гісторыя абраза Панны Марыі з Фашчаўкі|год=2020|мова=be|выданне=Наша Вера|тып=Часопіс|нумар=3|старонкі=50-59|isbn=}} * {{Кніга|ref=Віюк-Каяловіч|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/459919/edition/369260/content|аўтар=Alberto Wiiuk Koiałowicz|загаловак=Miscellanea rerum ad statum ecclesiasticum in Magno Lituaniae Ducatu pertinentium|год=1650|мова=la|месца=Vilnae|выдавецтва=Typis academicis|старонак=128}} * {{Кніга|ref=Гумпенберг|аўтар=Guilielmo Gumppenberg|загаловак=Atlas Marianus quo Sanctae Dei Genitricis Mariae imaginum miraculosarum origines duodecim historiarum centuriіs explicantur|год=1672|мова=la|месца=Monachii|старонак=3026}} * {{Кніга|ref=Растоўскі|спасылка=https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/408441/edition/320193/content|аўтар=Stanislao Rostowski|загаловак=Litvanicarum Societatis Jesu historiarum provincialium pars prima|год=1768|мова=la|месца=Vilnae|выдавецтва=typis S.R.M&Republicae academicis Societatis Jesu|старонак=684}} * {{Кніга|ref=Шэрар|аўтар=Henrico Scherer S.J.|загаловак=Atlas Marianus sive geographia Mariana (Atlas Marianus sive praecipvae totius orbis habitati imagines et statuae magnae Dei Matris beneficiis ac prodigiis inclytae succincta historia propositae et mappis geographicis expressae)|год=1702|мова=la|месца=Monachii|выдавецтва=typis Mariae Magdalenae Rauchin Viduae|старонак=130}} * {{Кніга|ref=Фрыдрых|спасылка=https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/23080/edition/21886/content?format_id=2|загаловак=Historye cudownych obrazów Najświętszej Maryi Panny w Polsce|адказны=zebrał według autentycznych żródeł ks. Alojzy Fridrich T. J|год=1911|мова=pl|месца=Kraków|выдавецтва=nakładem wydawnictwa Tow. Jez.|том=4|старонак=483|archive-date=15 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115185655/https://dlibra.kul.pl/dlibra/publication/23080/edition/21886/content?format_id=2}} * {{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/30231633|ref=Флікоп|аўтар=Г. А. Флікоп|загаловак=Упамінанні пра спісы малавядомых цудадзейных абразоў у апісаннях уніяцкіх храмаў XVIII - пачатку XIX ст.|год=2015|мова=be|выданне=Весці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|нумар=2|старонкі=84-89}} * {{Кніга|ref=Жукевіч|аўтар=Konstanty Marja Żukiewicz|загаловак=Cudowny obraz Matki Boskiej Rózancowej, w kościele Krakowskich Dominikanów|год=1921|мова=pl|месца=Kraków|выдавецтва=nakładem OO. Dominikanów w Krakowie|старонак=266}} * {{Кніга|ref=Бесь|спасылка=https://wydawnictwo.ignatianum.edu.pl/sites/wydawnictwo/files/publikacje_pdf/obrazy_matki_bozej_136-210_bl_prev.pdf|аўтар=Andrzej Paweł Bieś SJ, Ludwik Grzebień SJ|загаловак=Obrazy Matki Bożej Śnieżnej (Salus Populi Romani) w Polsce na przełomie XVI i XVII wieku. Legendy i fakty|год=2016|мова=pl|месца=Kraków|выдавецтва=Wydawnictwo WAM|старонак=134}} * {{Кніга|ref=Ярашэвіч|аўтар=Ярашэвіч А.А.|загаловак=«Маці Божая Снежная» ў Беларусі|год=2003|мова=be|месца=Мінск|выдавецтва=Про Хрысто|старонак=96}} * {{Кніга|ref=Тамэцкі|спасылка=https://cloud.mail.ru/public/csUA/PuGm4UsUo|аўтар=кс. Караль Тамэцкі, Канстанцін Бендаў|загаловак=Гісторыя каталіцкага касцёла ў Фашчаўцы|год=2002|мова=be|месца=Мсціслаў|старонак=23}} * {{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/9523628|ref=Дэльфус|аўтар=Annick Delfosse|загаловак=L’Atlas Marianus, une entreprise collective|год=2014|мова=fr|выданне=Marie mondialisée: l’Atlas marianus de Wilhelm Gumppenberg et les topographies sacrées de l’époque moderne|тып=Éditions Alphil-Presses universitaires suisses|старонкі=133-143}} == Спасылкі == * {{H|Kojałowicz Wijuk Wojciech|3=''Ludwik Grzebień SJ'' [http://www.jezuici.krakow.pl/cgi-bin/rjbo?b=enc&n=2950&q=0 Kojałowicz Wijuk Wojciech] // Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy, 1564-1995. — Wydz. Filozoficzny TJ, Kraków, 1996.}} {{цудатворныя абразы Беларусі}} [[Катэгорыя:Абразы Беларусі]] [[Катэгорыя:Цудатворныя абразы Багародзіцы]] [[Катэгорыя:Іканаграфія Дзевы Марыі]] [[Катэгорыя:Каталіцтва ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Ордэн езуітаў на Беларусі]] [[Катэгорыя:Фашчаўка (Шклоўскі раён)]] [[Катэгорыя:Шклоўскі раён]] i9mrx7wvwj80bkebtdm2znh0j1k6erh 0 756468 5146182 5015595 2026-05-24T19:45:52Z IshaBarnes 124956 вычытка 5146182 wikitext text/x-wiki {{Кампанія}} '''Сяля́нскі банк'''{{sfn|БелЭн|2002}}, '''Сялянскі пазямельны банк'''{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|ЭГБ|2001}} — дзяржаўная [[крэдыт]]ная ўстанова, [[банк]] у [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], які дзейнічаў у 1882—1917 гадах. Разам з [[Дваранскі зямельны банк|Дваранскім зямельным банкам]] утвараў сістэму дзяржаўнага [[Іпатэка|іпатэчнага]] крэдытавання{{sfn|БРЭ|2010}}. Падпарадкоўваўся Міністэрству фінансаў. Палажэнне аб банку было зацверджана 18(30) мая 1882 года, а сваю дзейнасць банк пачаў у 1883 годзе{{sfn|БРЭ|2010}}. Першапачаткова дзейнічаў на тэрыторыі еўрапейскай часткі Расіі, затым дзейнасць банка ахапіла [[Царства Польскае]] (1888), [[Закаўказзе]] і прыбалтыйскія губерні (1906){{sfn|БРЭ|2010}}. У 1905 годзе існавала 40 аддзяленняў банка, у 1915 годзе — 52{{sfn|БРЭ|2010}}, у тым ліку ў [[Вільнюс|Вільне]], [[Віцебск]]у, [[Гродна|Гродне]], [[Магілёў|Магілёве]], [[Мінск]]у{{sfn|ЭГБ|2001}}{{sfn|БелЭн|2002}}. Частка аддзяленняў банка былі самастойныя, частка — аб’яднананыя з аддзяленнямі Дваранскага банка. [[Файл:ВГАВМ - главный корпус.jpg|thumb|Будынак банка ў [[Віцебск]]у. Сучасны гадоўны корпус [[ВДАВМ]]]] Банк выдаваў сялянам доўгатэрміновыя пазыкі на пакупку зямлі. Атрымаць пазыку маглі сельскія таварыствы і асобныя сялянскія гаспадаркі. З 1906 года Сялянскі пазямельны банк стаў адным з найважнейшых інструментаў [[Сталыпінская аграрная рэформа|сталыпінскай аграрнай трэформы]] і ў 1915 годзе займаў першае месца сярод устаноў іпатэчнага крэдытавання ў Расійскай імперыі па кошту і колькасці выдадзенай пад заклад зямлі{{sfn|БРЭ|2010}}. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] Сялянскі пазямельны банк быў скасаваны дэкрэтам [[Савет народных камісараў РСФСР|Савета народных камісараў]] ад 25 лістапада (8 лютага) 1917 года{{sfn|БРЭ|2010}}<ref name="Дк">Декрет Совета Народных Комиссаров. «Об упразднении Государственного Дворянского Земельного и Крестьянского Поземельного Банков» // Собрание узаконений и распоряжений правительства за 1917—1918 гг. — М.: Управление делами Совнаркома СССР, 1942. — С. 48.</ref>. == Гл. таксама == * [[Будынак пазямельна-сялянскага банка (Віцебск)]] * [[Будынак пазямельнага банка (Гродна)]] * [[Будынак пазямельна-сялянскага банка (Магілёў)]] == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Сяля́нскі банк, Сялянскі пазямельны поземельныйбанк|Сяховіч В. М.|340—341}} * {{крыніцы/ЭГБ|6-1|Сяля́нскі пазяме́льны банк|Вадзім Сяховіч|466—467}} * {{ВРЭ|Крестья́нский поземе́льный банк|том=15}} * {{ВСЭ3|Крестья́нский банк, Крестьянский поземельный банк|аўтар=Анфимов А. Н.|том=13|старонкі=406}} == Спасылкі == * {{ВТ-ЭСБЕ|Крестьянский поземельный банк|Скалон В. Ю.}} * ''Кухаренко А. А.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/100294/1/15-18.pdf Деятельность крестьянского поземельного банка на территории Беларуси в период столыпинской аграрной реформы (1906—1914) // Веснік БДУ. Сер. 3. 2013. № 2. С. 15—18.]{{ref-ru}} * [https://www.vsavm.by/2020/05/20/arhitektura-belarusi-pazyamelna-syalyanski-bank-g-vicebsk/ АРХІТЭКТУРА БЕЛАРУСІ: пазямельна-сялянскі банк (г. Вiцебск)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240115140543/https://www.vsavm.by/2020/05/20/arhitektura-belarusi-pazyamelna-syalyanski-bank-g-vicebsk/ |date=15 студзеня 2024 }}{{ref-ru}} // Сайт [[ВДАВМ]] * ''Проскурякова Н. А.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/krestyanskiy-pozemelnyy-bank-i-stolypinskaya-reforma-1906-1916-gody-1/viewer Крестьянский поземельный банк и столыпинская реформа (1906—1916 годы) // Имущественные отношения в Российской Федерации. № 5(68), 2007.]{{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Банкі Расійскай імперыі]] 01r27hdnmyzz4oo7qw5labzd1bpbexi 0 758268 5146419 4672477 2026-05-25T10:43:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146419 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Аль-Мухтадзі Болкіях | арыгінальнае імя = {{lang-ar|المهتدي بالله}} | выява = | шырыня = | апісанне выявы = | герб = | подпіс герба = | тытул = | парадак = | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = | перыядканец = | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | суправіцель1 = | суправіцель1перыядпачатак = | суправіцель1перыядканец = | рэгент1 = | рэгент1перыядпачатак = | рэгент1перыядканец = | прэм'ер = | віцэ-прэзідэнт = | прэзідэнт = | манарх = | губернатар = | віцэ-губернатар = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | гады службы = | прыналежнасць = | род войскаў = | званне = | камандаваў = | бітвы = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = | прафесія = | адукацыя = | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Аль-Мухтадзі Білах ібн Хасанал Болкіях''' ({{lang-ar|المهتدي بالله}}) ({{ДН|17|2|1974}}, [[Бандар-Серы-Бегаван]], [[Бруней]]) — спадчынны прынц [[Бруней-Дарусалам|Брунея-Дарусалам]] з 1998 года<ref>A political chronology of South-East Asia and Oceania / by ed David Lea, Colette Milward. — London: Europa, 2001. — IX, 233 p. — P. 21. — ISBN 978-1857431179.</ref>, а таксама старшы міністр канцылярыі прэм’ер-міністра з мая 2005 года<ref name="MDBD">{{Cite web |url=https://www.mindef.gov.bn/SitePages/DPMM%20Crown%20Prince.aspx |title=The Crown Prince and senior minister at the Prime Minister's Office |access-date=2024-02-07 |work=Ministry of Defence Brunei Darussalam |language=en |date= |archive-date=18 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220818125120/https://www.mindef.gov.bn/SitePages/DPMM%20Crown%20Prince.aspx |url-status=dead }}</ref>. Таксама займае пасаду намесніка генеральнага інспектара Каралеўскай паліцыі Брунея і з'яўяецца генералам Каралеўскіх узброеных сіл Брунея<ref name="MDBD"></ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{вікіцытатнік}} {{commons|Al-Muhtadee Billah}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Султаны Брунея]] 6wncplx5e9aqit050bdxvf29zhmn88p 0 760502 5146420 5060008 2026-05-25T10:46:49Z Slavazai1973 60865 5146420 wikitext text/x-wiki {{Баскетбаліст}} '''Дзмітрый Мікалаевіч Рыўны''' (нар. {{ДН|12|12|2000}}, [[Мінск]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[Баскетбол|баскетбаліст]]. Цяжкі форвард. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]. == Біяграфія == Выхаванец СДзЮШАР БК «Мінск-2006». Першы трэнер — [[Сяргей Шайкоўскі|Сяргей Іванавіч Шайкоўскі]]<ref>{{Cite web |url=https://usitmoik.gov.by/files/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%BC%D1%83%D0%B6%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |title=СПИСКИ спортсменов, тренеров и иных специалистов, включённых в состав национальной и сборной команд Республики Беларусь по баскетболу (мужчины) на 2021 год. Национальная команда (переменный состав) |access-date=8 верасня 2025 |archive-date=30 кастрычніка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030084136/https://usitmoik.gov.by/files/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%BC%D1%83%D0%B6%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |url-status=dead }}</ref>. У 16 гадоў дэбютаваў у аматарскай лізе Беларусі — НБЛ, адыграў у лізе 2 матчы і стаў лепшым у камандзе па ачках (у сярэднім 17.5). У сезоне 2016/17 ён набіраў амаль 13 ачкоў і здзяйсняў ледзь менш за 7 падбораў за гульню — лепшыя лічбы ў камандзе — у моладзевай Еўралізе. Летам 2017 года запрасілі ў моладзевы лагер «Баскетбол без меж», арганізаваны НБА і ФІБА. Там яго заўважыў «скаўт» аднаго з ВНУ ЗША, і ён перабраўся ў Штаты. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-16|юнацкую]] (2016), [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-18|юніёрскую]] (2017—2018) і [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевую]] (2019) зборную Беларусі. З 2025 года — гулец [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|мужчынскай нацыянальнай зборнай Беларусі]]<ref>[https://belarus.basketball/novosti/raznoe/8492-startoval-sbor-muzhskoj-natsionalnoj-sbornoj-belarusi-po-basketbolu СТАРТОВАЛ СБОР МУЖСКОЙ НАЦИОНАЛЬНОЙ СБОРНОЙ БЕЛАРУСИ ПО БАСКЕТБОЛУ]</ref>. == Кар’ера == * 2018—2022 — Сан-Францыска Донс (NCAA) * 2022—2023 — Арэгон Стэйт Біверс (NCAA) * 2023—2024 — Віторыя (Гімарайнш, Партугалія)<ref>[https://betnews.by/belorusskij-basketbolist-uehal-igrat-v-portugaliyu/ БЕЛОРУССКИЙ БАСКЕТБОЛИСТ УЕХАЛ ИГРАТЬ В ПОРТУГАЛИЮ]</ref> * 2024—2025 — Арыва Польскі Цукар (Торунь, Польшча) * 2025 — Капаклі Спор (Тэкірдаг, Турцыя) * з 2025 — ЧБК (Чалябінская вобласць, Расія)<ref>[https://betnews.by/belorusskij-basketbolist-perejdet-v-rossijskij-klub/ БЕЛОРУССКИЙ БАСКЕТБОЛИСТ ПЕРЕЙДЕТ В РОССИЙСКИЙ КЛУБ]</ref><ref>[https://kursdela.biz/news/2026-05-23/chelyabinskiy-klub-chbk-vpervye-v-istorii-stal-chempionom-superligi-5602939?utm_source=yandex.by&utm_medium=organic&utm_campaign=yandex.by&utm_referrer=yandex.by Челябинский клуб «ЧБК» впервые в истории стал чемпионом Суперлиги]</ref> == Дасягненні == * [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Суперліга-1 чэмпіянату Расіі па баскетболе|Чэмпіён Расійскай Суперлігі]] (1): [[Суперліга-1 чэмпіянату Расіі па баскетболе 2025/2026|2025/2026]]. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://belarus.russiabasket.ru/players/281926 Профіль на сайце БФБ] * [https://competitions.russiabasket.ru/superliga/men/player/?id=489831 Профіль на сайце РФБ] * [https://basketball.eurobasket.com/player/Ryuny-Dzmitry/401768 Профіль на сайце eurobasket.com] * [https://www.fiba.basketball/en/players/227493-dzmitry-ryuny Профіль на сайце fiba.basketball] * [https://by.tribuna.com/basketball/1112971517-belarusskij-basketbolist-rivnyj-prodolzhit-kareru-v-vitorii/ Беларусский баскетболист Ривный продолжит карьеру в «Витории» из чемпионата Португалии] * [https://belarus.basketball/novosti/sbornye/4284-dmitrij-rivnyj-u-menya-est-mechta-popast-v-nba-i-ya-sleduyu-za-nej ДМИТРИЙ РИВНЫЙ: «У МЕНЯ ЕСТЬ МЕЧТА — ПОПАСТЬ В НБА — И Я СЛЕДУЮ ЗА НЕЙ»] {{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2019}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рыўны Дзмітрый Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-20]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-16]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]] [[Катэгорыя:Ігракі «Чалбаскета» Чалябінск]] mydva32srnv5npzr089zo382qe4dfs0 0 762634 5146117 5069593 2026-05-24T15:24:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146117 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} {{Асноўны артыкул|Ірана-ізраільскі канфлікт (2024)}}{{Вайна на Блізкім Усходзе}} [[1 красавіка]] [[2024]] года каля 17:00<ref name="BBC">{{cite news |last1=Bowen |first1=Jeremy |last2=Gritten |first2=David |date=April 1, 2024 |title=Israel accused of deadly strike on Iranian consulate in Syria |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68708923 |url-status=live |work=[[BBC News]] |location= |archive-url= |archive-date= |access-date=April 1, 2024}}</ref> [[Ваенна-паветраныя сілы Ізраіля|ВПС Ізраіля]] атакавалі іранскае консульства ў г. [[Дамаск]] ([[Сірыя]]). Будынак быў знішчаны. Іранскі пасол Хасейн Акбары сцвярджаў, што дыппрадстаўніцтва абстраляна шасцю ракетамі з самалётаў F-35<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/2024/04/01/middleeast/iran-syrian-consulate-attack-intl/index.html|title=Iran accuses Israel of killing Iranian military commander and others in airstrike on consulate in Syria|author=Hande Atay Alam|website=CNN|date=2024-04-01|access-date=2024-04-01|last2=Adam Pourahmadi|last3=Tara John|last4=Lauren Kent}}</ref>. Пры ўдары загінулі 16 чалавек<ref name="cas">{{cite news |title=Death toll update {{!}} 14 people killed in Israel attack on building of the Iranian embassy in Damascus |url=https://www.syriahr.com/en/329999/ |access-date=2 April 2024 |publisher=Syrian Observatory for Human Rights |date=2 April 2024}}</ref><ref name="cghs2">{{Cite web |date=3 April 2024 |title=Woman and her son among 16 people killed in Israeli raid on building attached to Iranian embassy |url=https://www.syriahr.com/en/330101/ |access-date=3 April 2024 |website=Syrian Observatory For Human Rights}}</ref>: 7 членаў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі|Корпуса вартавых Ісламскай рэвалюцыі (КВІР)]], 1 прадстаўнік [[Хезбала|Хезбалы]], 5 праіранскіх апалчэнцаў, іранскі саветнік, 2 грамадзянскія асобы. Як мяркуецца, галоўнай мэтай быў камандуючы спецпадраздзяленнем [[Кодс]] брыгадны генерал [[Махамад Рэза Захедзі]], які загінуў пры бамбардзіроўцы<ref name="GuardApr242">{{cite news|last=Chao-Fong|first=Léonie|url=https://www.theguardian.com/world/live/2024/apr/01/israel-hamas-war-airstrike-iran-consulate-gaza-syria-live-updates#top-of-blog|title=Middle East crisis live: Iran says it holds Israel responsible for Damascus consulate attack and will 'reciprocate when we want'|date=1 April 2024|work=[[The Guardian]]|accessdate=1 April 2024}}</ref>. Міністр замежных спраў Сірыі Фейсал Мекдад рашуча асудзіў авіяўдар, назваўшы яго тэрактам<ref>{{Cite news |date=1 April 2024 |title=Iranian consulate in Damascus flattened in suspected Israeli air strike |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/building-close-iranian-embassy-hit-syria-iranian-media-report-2024-04-01/ |work=[[Reuters]]}}</ref>. Прэс-сакратар МЗС Ірана Насер Канаані адзначыў, што ўдар па консульстве з’яўлецца грубым парушэннем [[Венская канвенцыя аб дыпламатычных зносінах|Венскай канвенцыі аб дыпламатычных зносінах 1961 года]] і заклікаў міжнародную супольнасць і [[ААН]] прыняць неабходныя меры<ref>[https://en.mfa.ir/portal/newsview/742325]</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cnn.com/2024/04/01/middleeast/iran-syrian-consulate-attack-intl/index.html|title=Iran accuses Israel of killing Iranian military commander and others in airstrike on consulate in Syria|author=Goodwin|first=Hande Atay Alam, Adam Pourahmadi, Tara John, Lauren Kent, Allegra|website=CNN|date=2024-04-01|access-date=2024-04-01}}</ref>. Ізраільскі бок першапачаткова адмовіўся ад каментароў<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.pbs.org/newshour/world/israeli-airstrike-destroys-irans-consulate-in-damascus-occupants-killed-or-wounded-syria-says|title=Israeli airstrike destroys Iran's consulate in Damascus, occupants killed or wounded, Syria says|website=PBS NewsHour|date=2024-04-01|access-date=2024-04-01}}</ref>, але пазней заявіў, што дадзены аб’ект не быў консульствам<ref>{{cite news |title=Iran vows revenge as it accuses Israel of deadly airstrike on Syria consulate in deepening Middle East crisis |url=https://edition.cnn.com/2024/04/02/middleeast/iran-response-israel-damascus-consulate-attack-intl-hnk/index.html |access-date=2 April 2024 |publisher=CNN |date=2 April 2024}}</ref>. Рэгіянальнае камандаванне сіл «Кудс» паабяцала беспрэцэдэнтны ўдар у адказ<ref>{{cite web |url=https://www.irna.ir/news/85432377/فرمانده-قرارگاه-کربلا-در-جنوب-رژیم-جعلی-صهیونسیت-به-زودی-پاسخ |title=فرمانده قرارگاه کربلا در جنوب: رژیم جعلی صهیونسیت به زودی پاسخ بی‌سابقه‌ای دریافت می‌کند |publisher=Islamic Republic News Agency |language=fa |date=1 April 2024 }}</ref>. Бамбардзіроўку асудзілі [[ААН]]<ref>{{Cite web |title=Daily Press Briefing by the Office of the Spokesperson for the Secretary-General {{!}} Meetings Coverage and Press Releases |url=https://press.un.org/en/2024/db240401.doc.htm |access-date=2024-04-02 |website=press.un.org |archive-date=2 красавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240402121759/https://press.un.org/en/2024/db240401.doc.htm |url-status=dead }}</ref>, [[Кітай]]<ref>{{Cite web |date=2024-04-02 |title=China denounces Israeli strike on Iranian consulate in Syria |url=https://english.alarabiya.net/News/2024/04/02/china-denounces-israeli-strike-on-iranian-consulate-in-syria-|access-date=2024-04-02 |website=[[Al Arabiya News]] |language=en}}</ref>, [[Расія]]<ref>{{Cite news |date=1 April 2024 |title=Russia accuses Israel of 'unacceptable' strike on Iranian embassy in Damascus |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/russia-accuses-israel-of-unacceptable-strike-on-iranian-embassy-in-damascus/ |access-date=1 April 2024 |work=Times of Israel |agency=Agence France-Presse |archive-date=1 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240401235332/https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/russia-accuses-israel-of-unacceptable-strike-on-iranian-embassy-in-damascus/ |url-status=live }}</ref>, [[Катар]]<ref>{{Cite web |date=2024-04-01 |title=Qatar Strongly Condemns the Targeting of Iranian Consulate in Damascus |url=https://www.mofa.gov.qa/en/statements/qatar-strongly-condemns-the-targeting-of-iranian-consulate-in-damascus |access-date=2024-04-01 |website=Ministry of Foreign Affairs (Qatar) |archive-date=9 красавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240409043246/https://www.mofa.gov.qa/en/statements/qatar-strongly-condemns-the-targeting-of-iranian-consulate-in-damascus |url-status=dead }}</ref>, [[Аман]]<ref>{{Cite web |date=2024-04-01 |title=Oman condemns attack on Iran consulate in Damascus |url=https://www.kuna.net.kw/ArticleDetails.aspx?id=3143826&language=en |access-date=2024-04-01 |website=Kuwait News Agency |archive-date=1 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240401235856/https://www.kuna.net.kw/ArticleDetails.aspx?id=3143826&language=en |url-status=live }}</ref>, [[Саудаўская Аравія]]<ref>{{Cite web |date=2024-04-02 |title=Saudi Arabia condemns targeting of Iranian consulate in Syria |url=https://arab.news/4rcyv |access-date=2024-04-01 |website=Arab News |language=en}}</ref>, [[Пакістан]]<ref>{{Cite web |date=1 April 2024 |title=Pakistan Strongly Condemns the Attack on the Consular Section of the Iranian Embassy in Damascus, Syria |url=https://mofa.gov.pk/press-releases/pakistan-strongly-condemns-the-attack-on-the-consular-section-of-the-iranian-embassy-in-damascus-syria |access-date=2024-04-01 |website=Ministry of Foreign Affairs (Pakistan) |language=en}}</ref> і іншыя. Інцыдэнт супаў з нацыянальным святам Ірана — Днём Ісламскай Рэспублікі Іран. 13 красавіка Іран і яго саюзнікі [[Аперацыя «Праўдзівае абяцанне»|нанеслі магутны ўдар балістычнымі ракетамі і дронамі]] па ізраільскай тэрыторыі. == Заўвагі == {{Reflist}} {{ВС}} {{вайна ў Сірыі}} {{Амерыкана-іранскі канфлікт}} [[Катэгорыя:Ірана-ізраільскі канфлікт]] [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Падзеі 1 красавіка]] [[Катэгорыя:Красавік 2024 года]] [[Катэгорыя:2024 год у Сірыі]] laxw6c2eu7lahwk0j9x9029mq6t19me 0 768551 5146194 4815922 2026-05-24T20:34:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146194 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Адольфа Прада Вакера''' ({{lang-es|Adolfo Prada Vaquero}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[палкоўнік]] [[Народная армія Іспанскай Рэспублікі|Народнай арміі Іспанскай Рэспублікі]], удзельнік [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны ў Іспаніі]]. == Біяграфія == Ва ўзросце 15 гадоў паступіў у Таледскую пяхотную акадэмію<ref>{{Cite web|url=http://dbe.rah.es/biografias/77304/adolfo-prada-vaquero|title=Adolfo Prada Vaquero {{!}} Real Academia de la Historia|website=dbe.rah.es|access-date=24 de junio de 2019|archive-date=2 чэрвеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230602180245/https://dbe.rah.es/biografias/77304/adolfo-prada-vaquero|url-status=dead}}</ref>. У 1931 годзе звольніўся з арміі<ref>José Manuel Martínez Bande, ''La marcha sobre Madrid'', San Martín, 1982, p.283</ref>. З 1933 года кіраваў цэнтрам падрыхтоўкі да паступлення ў ваенныя вучылішчы. З пачаткам грамадзянскай вайны выступіў на баку [[Рэспубліканская фракцыя (Іспанія)|рэспубліканцаў]], хоць раней не меў ніякай цікавасці да палітыкі<ref> ''La guerra civil española mes a mes'', tomo 16, editorial El Mundo, 2005, p.80</ref>. Камандаваў змешанай брыгадай «С», акая пазней стала 36-й. Са снежня 1936 года ўзначальваў 7-ю дывізію, абараняючы Універсітэцкі гарадок пад Мадрыдам. З сакавіка 1937 года кіраваў VI армейскім корпусам<ref> Ramón Salas Larrazábal, ''Historia del Ejército Popular de la República'', La Esfera de los libros, 2006, p.2431</ref>. Са жніўня — на пасадзе камандуючага Паўночнай арміяй<ref> Ramón Salas Larrazábal, ''Historia del Ejército Popular de la República'', La Esfera de los libros, 2006, p.2490</ref>, з лістапада<ref name="Rafael Gil Bracero 1939 p.184">Rafael Gil Bracero (coordinador), "La guerra civil en Andalucía Oriental (1936-1939)"', Diario Ideal, 1987, p.184</ref> — Арміяй Андалусіі<ref name="Rafael Gil Bracero 1939 p.184" />, з ліпеня 1938 года — арміяй Эстрэмадура. Далей працаваў намеснікам галоўнага інспектара па Цэнтральна-Паўднёвай зоне<ref>Michael Alpert, ''El ejército republicano en la guerra civil'', Siglo XXI, 1989, p.384</ref><ref> ''La guerra civil española mes a mes'', tomo 16, editorial El Mundo, 2005, p.81</ref>. Падтрымаў [[Сакавіцкі пераварот у Іспаніі (1939)|сакавіцкі пераварот 1939 года]]. Хутка прызначаны кіраўніком Арміі Цэнтра. 28 сакавіка ў 13:00, праз дзень пасля пачатку [[Апошняе наступленне (1939)|апошняга наступлення паўстанцаў]], падпісаў капітуляцыю сваёй арміі і здаўся<ref>''Madrid 1939: del golpe de Casado al final de la Guerra Civil'', Madrid, Almena, 2004 p.217</ref>. Трапіўшы ў рукі паўстанцаў, Прада быў прысуджаны да смяротнага пакарання, але прысуд замянілі на турэмнае зняволенне, у якім ён правёў некалькі гадоў. Пасля вызвалення далучыўся да падпольнай арганізацыі «Група рэспубліканскіх узброеных сіл Іспаніі». == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * Alpert, Michael (1989). El ejército republicano en la guerra civil. Madrid, Siglo XXI. 84-323-0682-7.  * Martínez Bande, José Manuel (1982). La marcha sobre Madrid. Madrid, San Martín. 84-7140-207-06.  * Varios autores (2005). La guerra civil española mes a mes. Madrid, Grupo Unidad Editorial S.A. El Mundo. 84-96507-59-9.  * Engel, Carlos (1999). Historia de las Brigadas Mixtas del Ejército Popular de la República. Madrid, Almena. 84-922644-7-0.  * Gil Bracero (coordinador), Rafael (1987). La guerra civil en Andalucía Oriental (1936-1939). Granada, Diario Ideal.  * Salas Larrazábal, Ramón (2006). Historia del Ejército Popular de la República. Madrid, La Esfera de los libros. 84-9734-465-0.  * Jiménez de Aberasturi Corta, Luis Mª (2003). Crónica de la guerra en el Norte (1936-1937). San Sebastián, Txertoa. 84-7148-369-6.  {{ВС}} [[Катэгорыя:Удзельнікі грамадзянскай вайны ў Іспаніі (рэспубліканцы)]] [[Катэгорыя:Палкоўнікі]] [[Катэгорыя:Ваенныя Іспаніі]] 1j9a0he8nu0vzeooe0rcd2pejmvsjfc 0 768716 5146435 4801402 2026-05-25T11:11:31Z DobryBrat 5701 дапаўненне, вікіфікацыя, стыль, катэгорыя 5146435 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Анта Раўкас''' ({{lang-et|Anto Raukas}}; {{ВД-Прэамбула}}) — эстонскі вучоны-геолаг, спартсмен і спартыўны дзеяч. Акадэмік АН Эстоніі (1987). == Біяграфія == Нарадзіўся 17 лютага 1935 года ў [[Тарту]] ў сям’і школьнага настаўніка. Сярэднюю школу скончыў у Тарту з залатым медалём (1953), дзе развіў запал да спорту, што прывяло да яго выдатных вынікаў у некалькіх відах спорту. Ён займаўся [[лёгкая атлетыка|лёгкай атлетыкай]], [[шахматы|шахматамі]], [[тэніс]]ам, [[валейбол]]ам, [[лыжны спорт|лыжным спортам]], пешаходным [[спартыўны турызм|турызм]]ам і [[спартыўнае арыентаванне|спартыўным арыентаваннем]]. У школьныя і студэнцкія гады займаўся [[лёгкая атлетыка|лёгкай атлетыкай]], трэніраваўся пад кіраўніцтвам Вальтэра Калама і Хельдура Цюютса, стаў чэмпіёнам Эстоніі сярод моладзі на сярэдняй дыстанцыі, устанавіў нацыянальны маладзёжны рэкорд у бегу на 1000 м і ў эстафеце 4 × 150. У 1958 годзе скончыў з адзнакай [[Тартускі ўніверсітэт]] па спецыяльнасці «Разведка карысных выкапняў і геалагічнае карціраванне», інжынер-геолаг. У тым жа годзе пачаў працаваць у Інстытуце геалогіі Талінскага тэхналагічнага ўніверсітэта, выконваў абавязкі дырэктара ў 1999—2001 гадах. Кандыдат геолага-мінералагічных навук (1961), дысертацыя на тэму «Літалогія і мінералогія асноўных марэн Эстонскай ССР». Доктар геолага-мінералагічных навук (1972), дысертацыя на тэму «Фарміраванне плейстацэнавых адкладаў і гляцыгенных формаў рэльефу Эстоніі». Член [[КПСС]] з 1964 года. У 1959—1986 гадах — член прэзідыума Эстонскага савета па турызме і экскурсіях. У 1960—1961 гадах — немеснік старшыні, у 1962—1963 гадах — старшыня Эстонскай федэрацыі паходаў і арыентавання. У 1963—1964 гадах — старшыня, у 1964—1970 гадах — намеснік старшыні Эстонскай федэрацыі арыентавання. У 1964−1967 годах — член Саюза спартыўных таварыстваў і арганізацый Эстонскай ССР. У 1967 годзе атрымаў усесаюзную катэгорыю суддзі па спартыўным арыентаванні. Аўтар кніг па [[спартыўнае арыентаванне|спартыўным арыентаванні]], складальнік рэгламенту спаборніцтваў і рэдактар ​​кнігі Вела Війрсалу «Гады нараджэння і славы эстонскага спартыўнага арыентавання 1959—1970»<ref>[https://orienteerumine.ee/2021/04/20/in-memoriam-orienteeruja-ja-akadeemik-anto-raukas-17-02-1935-19-04-2021/ In memoriam orienteeruja ja akadeemik Anto Raukas (17.02.1935-19.04.2021)]</ref>. У 1977 годзе быў абраны членам-карэспандэнтам, у 1987 годзе — акадэмікам, у 1977—1989 гадах — членам прэзідыума [[Акадэмія навук Эстонскай ССР|Акадэміі навук Эстонскай ССР]]. Заклікаў пабудаваць у Эстоніі [[АЭС]]. Памёр 19 красавіка 2021 года. == Узнагароды == * Залаты медаль Фінскай федэрацыі арыентавання (1964), * заслужаны дзеяч навукі Эстонскай ССР (1987), * ганаровы знак «За заслугі перад Талінам» (2007). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Раўкас}} [[Катэгорыя:Арыентыроўшчыкі]] qhzh33uzcj91f4g8xqzom4p1e1yddrb 5146459 5146435 2026-05-25T11:35:04Z DobryBrat 5701 выдалена [[Катэгорыя:Арыентыроўшчыкі]]; дададзена [[Катэгорыя:Арыентыроўшчыкі Эстоніі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5146459 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Анта Раўкас''' ({{lang-et|Anto Raukas}}; {{ВД-Прэамбула}}) — эстонскі вучоны-геолаг, спартсмен і спартыўны дзеяч. Акадэмік АН Эстоніі (1987). == Біяграфія == Нарадзіўся 17 лютага 1935 года ў [[Тарту]] ў сям’і школьнага настаўніка. Сярэднюю школу скончыў у Тарту з залатым медалём (1953), дзе развіў запал да спорту, што прывяло да яго выдатных вынікаў у некалькіх відах спорту. Ён займаўся [[лёгкая атлетыка|лёгкай атлетыкай]], [[шахматы|шахматамі]], [[тэніс]]ам, [[валейбол]]ам, [[лыжны спорт|лыжным спортам]], пешаходным [[спартыўны турызм|турызм]]ам і [[спартыўнае арыентаванне|спартыўным арыентаваннем]]. У школьныя і студэнцкія гады займаўся [[лёгкая атлетыка|лёгкай атлетыкай]], трэніраваўся пад кіраўніцтвам Вальтэра Калама і Хельдура Цюютса, стаў чэмпіёнам Эстоніі сярод моладзі на сярэдняй дыстанцыі, устанавіў нацыянальны маладзёжны рэкорд у бегу на 1000 м і ў эстафеце 4 × 150. У 1958 годзе скончыў з адзнакай [[Тартускі ўніверсітэт]] па спецыяльнасці «Разведка карысных выкапняў і геалагічнае карціраванне», інжынер-геолаг. У тым жа годзе пачаў працаваць у Інстытуце геалогіі Талінскага тэхналагічнага ўніверсітэта, выконваў абавязкі дырэктара ў 1999—2001 гадах. Кандыдат геолага-мінералагічных навук (1961), дысертацыя на тэму «Літалогія і мінералогія асноўных марэн Эстонскай ССР». Доктар геолага-мінералагічных навук (1972), дысертацыя на тэму «Фарміраванне плейстацэнавых адкладаў і гляцыгенных формаў рэльефу Эстоніі». Член [[КПСС]] з 1964 года. У 1959—1986 гадах — член прэзідыума Эстонскага савета па турызме і экскурсіях. У 1960—1961 гадах — немеснік старшыні, у 1962—1963 гадах — старшыня Эстонскай федэрацыі паходаў і арыентавання. У 1963—1964 гадах — старшыня, у 1964—1970 гадах — намеснік старшыні Эстонскай федэрацыі арыентавання. У 1964−1967 годах — член Саюза спартыўных таварыстваў і арганізацый Эстонскай ССР. У 1967 годзе атрымаў усесаюзную катэгорыю суддзі па спартыўным арыентаванні. Аўтар кніг па [[спартыўнае арыентаванне|спартыўным арыентаванні]], складальнік рэгламенту спаборніцтваў і рэдактар ​​кнігі Вела Війрсалу «Гады нараджэння і славы эстонскага спартыўнага арыентавання 1959—1970»<ref>[https://orienteerumine.ee/2021/04/20/in-memoriam-orienteeruja-ja-akadeemik-anto-raukas-17-02-1935-19-04-2021/ In memoriam orienteeruja ja akadeemik Anto Raukas (17.02.1935-19.04.2021)]</ref>. У 1977 годзе быў абраны членам-карэспандэнтам, у 1987 годзе — акадэмікам, у 1977—1989 гадах — членам прэзідыума [[Акадэмія навук Эстонскай ССР|Акадэміі навук Эстонскай ССР]]. Заклікаў пабудаваць у Эстоніі [[АЭС]]. Памёр 19 красавіка 2021 года. == Узнагароды == * Залаты медаль Фінскай федэрацыі арыентавання (1964), * заслужаны дзеяч навукі Эстонскай ССР (1987), * ганаровы знак «За заслугі перад Талінам» (2007). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Раўкас}} [[Катэгорыя:Арыентыроўшчыкі Эстоніі]] irbfninlgm9nqqt4z2vom3jqhubixhr 0 771264 5146164 4884202 2026-05-24T18:57:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146164 wikitext text/x-wiki '''Адзіны ўступны экзамен''', '''АЎЭ''' ({{Lang-uk|Єдиний вступний іспит, ЄВІ}}) — форма ўступнага іспыту ва [[Украіна|Украіне]] для паступлення на ўсе спецыяльнасці на аснове атрыманай першай ступені [[Вышэйшая адукацыя|вышэйшай адукацыі]] — [[бакалаўр]]а для паступлення на [[Магістратура (адукацыя)|магістратуру]] або на аснове другой ступені [[Вышэйшая адукацыя|вышэйшай адукацыі]] — [[магістр]] для паступлення на [[Аспірантура|аспірантуру]]. АЎЭ складаецца з двух блокаў: '''тэст агульнай вучэбнай кампетэнтнасці''' (ТАВК; {{Lang-uk|Тест загальної навчальної компетентності, ТЗНК}}) і '''замежная мова''', а менавіта [[Англійская мова ва Украіне|англійская]], [[Нямецкая мова|нямецкая]], [[Французская мова|французская]], [[Іспанская мова|іспанская]] па выбары таго, хто паступае.<ref>{{Cite web|url=https://testportal.gov.ua/zagalna-informatsiya-efi/|title=ЗАГАЛЬНА ІНФОРМАЦІЯ|archive-url=https://web.archive.org/web/20201020135311/https://testportal.gov.ua/zagalna-informatsiya-efi/|archive-date=2020-10-20|access-date=2020-10-18}}</ref> Да 2022 года АЎЭ праходзіла з выкарыстаннем арганізацыйна-тэхналагічных працэсаў ажыццяўлення [[Знешняе незалежнае ацэньванне|знешняга незалежнага ацэньвання]] ([[Знешняе незалежнае ацэньванне|ЗНА]]). З 2023 года АЎЭ, як [[Нацыянальны мультыпрадметны тэст|НМТ]] і [[Адзінае прафесійнае ўступнае выпрабаванне|АПЎВ]], адбываецца ў форме камп’ютарных анлайн-тэстаў, якія можна будзе прайсці толькі ў спецыяльных часовых экзаменацыйных цэнтрах (ЧЭЦ).<ref name=":0">{{Cite web|lang=uk|url=https://life.pravda.com.ua/society/2023/05/1/254067/|title=ЄВІ-2023: з’явився демонстраційний варіант тесту для вступу на магістратуру|website=Українська правда. Життя|access-date=2024-06-23}}</ref> == Гісторыя == === 2016 === Упершыню ўступныя экзамены для атрымання ступені магістра па спецыяльнасці" права " з выкарыстаннем арганізацыйна-тэхналагічных працэсаў ажыццяўлення знешняга незалежнага ацэньвання ўдзельнікі праходзілі ў 2016 годзе. Тады экзамены прайшлі толькі ў пяці гарадах Украіны — [[Кіеў]], [[Львоў]], [[Адэса]], [[Палтава]] і [[Чарнаўцы]]. Дзевяць універсітэтаў краіны, якія далучыліся да эксперыменту, прымалі ў магістратуру выпускнікоў-бакалаўраў на падставе вынікаў адзінага экзамену, фармат правядзення якога быў максімальна набліжаны да незалежнай ацэнкі выпускнікоў устаноў агульнай сярэдняй адукацыі. === 2019 === У 2019 годзе ўсе, хто паступаў на навучанне для атрымання ступені магістра па спецыяльнасцях 081 «Права» і 293 «Міжнароднае права», складалі АЎЭ і [[Адзінае прафесійнае ўступнае выпрабаванне|АПЎВ]]. === 2020 === Адзіны ўступны экзамен па замежнай мове ў магістратуру стаў абавязковым для паступлення на ўсе спецыяльнасці па праграмах магістратуры. Адпаведная норма прадугледжана ўмовамі прыёму на навучанне для атрымання вышэйшай адукацыі ў 2021 годзе, зацверджанымі Міністэрствам адукацыі. Акрамя таго, для надання большай вагі прафесійнаму ўступнага выпрабавання ўведзеныя вагавыя каэфіцыенты. Цяпер Установа вышэйшай адукацыі зможа павялічыць вагу бала за прафесійнае выпрабаванне, пакінуўшы на экзамен па замежнай мове не менш за 25 %. У 2020 годзе тыя, хто паступае ў магістратуру, змаглі выкарыстаць вынікі АЎЭ 2020—2021 гадоў, а вынікі адзінага прафесійнага ўступнага выпрабавання — толькі ў 2021 годзе.<ref>{{Cite web|url=https://osvita.ua/master/77009/|title=ЗНО з іноземної складатимуть усі вступники до магістратури|archive-url=https://web.archive.org/web/20201025061312/https://osvita.ua/master/77009/|archive-date=2020-10-25|access-date=2020-10-18}}</ref> === 2022 === У 2022 годзе АЎЭ, як і [[Знешняе незалежнае ацэньванне|ЗНА]], ДВА і [[Адзінае прафесійнае ўступнае выпрабаванне|АПЎВ]], былі адменены з-за [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|поўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]].<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://tsn.ua/ukrayina/zno-dpa-yevi-ta-yefvv-u-2022-roci-skasuvali-cherez-viynu-oficiyna-zayava-minosviti-2015917.html|title=ЗНО, ДПА, ЄВІ та ЄФВВ у 2022 році скасували через війну - заява Міносвіти|website=ТСН.ua|date=2022-03-21|access-date=2024-06-23}}</ref> 24 сакавіка 2022 года [[Вярхоўная Рада Украіны]] прыняла законапраект № 7132, які дазваляе аднаразовае змяненне алгарытмаў паступлення ва ўстановы вышэйшай адукацыі і складання кантролю якасці адукацыі. 1 мая 2022 года Закон Украіны ад «аб унясенні змяненняў у некаторыя заканадаўчыя акты Украіны ў сферы адукацыі» ўступіў у сілу.<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://zakon.rada.gov.ua/go/3633-20|title=Про внесення змін до деяких законодавчих актів України щодо окремих питань проходження військової служби, мобілізації та військового обліку|website=Офіційний вебпортал парламенту України|access-date=2024-06-23}}</ref> Для атрымання ступені магістра на аснове ступені бакалаўра ў 2022 годзе меркавалася правядзенне спрошчанага аналага АЎЭ — {{Не перакладзена|Магістарскі тэст вучэбнай кампетэнтнасці|магістарскага тэсту вучэбнай кампетэнтнасці|uk|Магістерський тест навчальної компетентності}} (МТУК), які праводзілі падобна [[Нацыянальны мультыпрадметны тэст|нацыянальнаму мультыпрадметнаму тэсту]] (НМТ). === 2023 === У 2023 годзе было праведзена АЎЭ, аднак, як і НМТ, яно адбылося ў форме кампутарных онлайн-тэстаў, якія можна будзе прайсці толькі ў спецыяльных часовых экзаменацыйных цэнтрах (ЧЭЦ), створаных у населеных пунктах Украіны (па ўзгадненні з органамі дзяржаўнай улады), а таксама за мяжой.<ref name=":0"/> Асноўная сесія ЕВЭ ў адпаведнасці з каляндарным планам УЦОКА на 2023 год праходзіла з 23 чэрвеня па 21 ліпеня, а дадатковая сесія з 3 жніўня па 16 жніўня.<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://testportal.gov.ua/kalendar-provedennya-yevi-yefvv/|title=КАЛЕНДАР ПРОВЕДЕННЯ ЄВІ/ЄФВВ {{!}} Український центр оцінювання якості освіти|access-date=2024-06-23}}</ref> У 2023 годзе для паступлення на магістратуру АЎЭ ўтрымлівала ўжо 2 блокі:<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://testportal.gov.ua/vstupni-vyprobuvannya-do-magistratury-2023-oprylyudneno-ofitsijnyj-zvit/|title=Вступні випробування до магістратури — 2023: оприлюднено офіційний звіт {{!}} Український центр оцінювання якості освіти|access-date=2024-06-23}}</ref> * '''Замежная мова''' ([[Англійская мова ва Украіне|англійская]], нямецкая, французская або іспанская па выбары паступаючага) — меркавала 30 задач, на якія было выдзелена 60 хвілін.<ref>{{Cite web|lang=uk-ua|url=https://pf.udu.edu.ua/othermenu-37/mahistratura-2023-vstupni-yevi-yefvv-tznk-korotko-pro-holovne-pf|title=Магістратура 2023. Вступні: ЄВІ? ЄФВВ? ТЗНК? Коротко про головне|author=moderator|website=Педагогічний факультет|date=2023-04-01|access-date=2024-06-23|archive-date=23 чэрвеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240623164016/https://pf.udu.edu.ua/othermenu-37/mahistratura-2023-vstupni-yevi-yefvv-tznk-korotko-pro-holovne-pf|url-status=dead}}</ref> Частка чытання-гэта першыя чатыры заданні. Тут мяркуецца выкананне наступных відаў тэставанняў: ** ўстанаўленне адпаведнасці паміж урыўкамі тэксту і загалоўкамі; ** прачытанне тэксту і выкананне заданняў да яго (тэсты з абраннем аднаго правільнага адказу); ** запаўненне прабелаў у тэксце прапановай. Частка выкарыстання мовы-гэта два апошнія тэсты: ** першы — задача на праверку лексікі з выбарам аднаго правільнага слова; ** другі — гэта праверка граматыкі. * '''Тэст па агульных вучэбных кампетэнтнасцям (ТАВК)''' — меркавала 33 заданні, на якія было выдзелена 75 хвілін і якія павінны былі праверыць такія навыкі як: ** крытычнае чытанне і мысленне ** аналітычнае ліст ** камунікатыўныя навыкі ** лагічнае мысленне ** аналітычнае мысленне == Гл. таксама == * [[Дзяржаўная выніковая атэстацыя]] * [[Знешняе незалежнае ацэньванне]] * [[Нацыянальны мультыпрадметны тэст]] * [[Адзінае прафесійнае ўступнае выпрабаванне]] * [[Адзіны дзяржаўны кваліфікацыйны іспыт]] == Крыніцы == <references responsive="" /> == Спасылка == * [https://testportal.gov.ua/zagalna-informatsiya-efi/ АГУЛЬНАЯ ІНФАРМАЦЫЯ] [Архіў 20 кастрычніка 2020 г .на машыне Wayback.] [[Катэгорыя:Адукацыя ва Украіне]] [[Катэгорыя:Прыёмныя камісіі вышэйшых навучальных устаноў]] kq1ymredip5dl1zip213cxvj2x6u00d 0 771267 5146163 5116932 2026-05-24T18:55:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146163 wikitext text/x-wiki '''Адзіны дзяржаўны кваліфікацыйны экзамен''', '''АДКЭ''' ({{Lang-uk|Єди́ний держа́вний кваліфікаці́йний і́спит, ЄДКІ}}) — стандартызаваная форма ажыццяўлення кантролю дасягнення суіскальнікам адукацыі вынікаў навучання ва [[Украіна|Украіне]], вызначаных стандартам прафесійнай вышэйшай або вышэйшай адукацыі, і ацэнка такіх вынікаў навучання. Па стане на 2024 год ва Украіне працягваецца ўвядзенне ЕГКЭ на асобных спецыяльнасцях [[бакалаўрыят]]у і [[Магістратура (адукацыя)|магістратуры]].<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://osvita.ua/vnz/topics/90692/|title=Усе про єдиний державний кваліфікаційний іспит (ЄДКІ)|website=Освіта.UA|date=2023-12-01|access-date=2024-07-08}}</ref> == Бакалаўрскі ўзровень == Адзіны дзяржаўны кваліфікацыйны экзамен здаюць выпускнікі першай ступені [[Вышэйшая адукацыя|вышэйшай адукацыі]] — [[Бакалаўр|бакалаўрскі ўзровень]] наступных спецыяльнасцяў:<ref name=":0">{{Cite web|lang=uk|url=https://zakon.rada.gov.ua/go/497-2021-%D0%BF|title=Про атестацію здобувачів ступеня фахової передвищої освіти та ступенів вищої освіти на першому (бакалаврському) та другому (магістерському) рівнях у формі єдиного державного кваліфікаційного іспиту|website=Офіційний вебпортал парламенту України|access-date=2024-07-08}}</ref> * 125 «Кібербяспека»; * 143 «Атамная энергетыка»; * 223 «Сястрынства»; * 224 «Тэхналогіі медыцынскай дыягностыкі і лячэння»; * 227 «Фізічная тэрапія, эргатэрапія»; * 224 «Тэхналогіі медыцынскай дыягностыкі і лячэння»; * 251 «Дзяржаўная бяспека»; * 252 «Бяспека дзяржаўнай мяжы»; * 253 «Ваеннае ўпраўленне (па відах Узброеных Сіл)»; * 254 «Забеспячэнне войскаў»; * 255 «Узбраенне і ваенная тэхніка»; * 261 «Пажарная бяспека»; * 262 «Праваахоўная дзейнасць»; * 263 «Грамадзянская бяспека»; * 271 «Марскі і ўнутраны водны транспарт»; * 272 «Авіяцыйны Транспарт»; * 273 «Чыгуначны транспарт»; * 274 «Аўтамабільны транспарт»; * 275 «Транспартныя тэхналогіі». == Магістарскі ўзровень == Адзіны дзяржаўны кваліфікацыйны экзамен здаюць выпускнікі другой ступені [[Вышэйшая адукацыя|вышэйшай адукацыі]] — [[Магістр|магістарскі ўзровень]] наступных спецыяльнасцяў:<ref name=":0"/> * 081 «[[Права]]»; * 211 «Ветэрынарная медыцына»; * 212 «Ветэрынарная гігіена, санітарыя і экспертыза»; * 221 «Стаматалогія»; * 222 «Медыцына»; * 224 «Тэхналогіі медыцынскай дыягностыкі і лячэння»; * 225 «Медыцынская псіхалогія»; * 226 «[[Фармацыя]], прамысловая Фармацыя»; * 227 «фізічная тэрапія, эргатэрапія»; * 228 «[[Педыятрыя]]»; * 229 «Грамадскае здароўе»; * 281 «Публічнае кіраванне і адміністраванне»; * 293 «Міжнароднае права»; * 253 «Ваеннае ўпраўленне (па відах Узброеных Сіл)»; * 254 «Забеспячэнне войскаў»; * 255 «Узбраенне і ваенная тэхніка»; * 261 «Пажарная бяспека»; * 262 «Праваахоўная дзейнасць»; * 263 «Грамадзянская бяспека»; * 271 «Марскі і ўнутраны водны транспарт»; * 272 «Авіяцыйны Транспарт»; * 273 «Чыгуначны транспарт»; * 274 «Аўтамабільны транспарт»; * 275 «Транспартныя тэхналогіі». === «Права» і «Міжнароднае права» === Праграма АДКЭ па спецыяльнасцях «Права» і «Міжнароднае права» складаецца з 12 раздзелаў:<ref name="автоссылка1">{{Cite web|lang=ua|url=https://mon.gov.ua/news/zatverdzheno-programu-edki-dlya-magistriv-za-spetsialnostyami-pravo-ta-mizhnarodne-pravo|title=Затверджено програму ЄДКІ для магістрів за спеціальностями «Право» та «Міжнародне право»|author=Kitsoft|website=mon.gov.ua|access-date=2024-07-08|archive-date=8 ліпеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240708184433/https://mon.gov.ua/news/zatverdzheno-programu-edki-dlya-magistriv-za-spetsialnostyami-pravo-ta-mizhnarodne-pravo|url-status=dead}}</ref> * Канстытуцыйнае права Украіны; * Адміністрацыйнае права Украіны; * Адміністрацыйнае судаводства ў Украіне; * Міжнароднае публічнае права; міжнародная абарона правоў чалавека; * Грамадзянскае права Украіны; * Грамадзянскае працэсуальнае права Украіны; * Працоўнае права Украіны; * Міжнароднае прыватнае права; * Крымінальнае права Украіны; * Крымінальнае працэсуальнае права Украіны; * Міжнароднае крымінальнае права, уключаючы міжнароднае супрацоўніцтва ў сферы прадухілення злачыннасці; * Агульныя маральныя патрабаванні юрыдычнай прафесіі. Агульная колькасць тэставых заданняў — 120, на выкананне якіх удзельнікам будзе адведзена 180 хвілін. Экзаменацыйная работа складаецца з фабул (апісанняў фактычных абставінаў сітуацыі). Да кожнай фабуле прыводзяцца не больш за 12 тэставых заданняў (пытанняў) па чатырох тыпах. Падчас кваліфікацыйнага экзамену будуць выкарыстаны чатыры тыпу тэставых заданняў:<ref name="автоссылка1"/> * задачы, якія маюць па чатыры варыянты адказу, сярод якіх толькі адзін правільны; * задачы, якія маюць па сем варыянтаў адказаў, сярод якіх толькі тры правільныя; * задачы, якія патрабуюць вызначэння паслядоўнасці / прыярытэтнасці; * задачы, якія патрабуюць вызначэння адпаведнасці. 28 верасня 2023 года выпускнікі юрыдычных магістратур упершыню складалі пілотны АДКЭ.<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://dejure.foundation/1c35um7cx1-dinii-derzhavnii-kvalfkatsinii-spit-scho/|title=Єдиний державний кваліфікаційний іспит: що очікувати студентам правничої магістратури найближчим часом? – Фундація DEJURE|website=dejure.foundation|access-date=2024-07-08|archive-date=8 ліпеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240708184509/https://dejure.foundation/1c35um7cx1-dinii-derzhavnii-kvalfkatsinii-spit-scho/|url-status=dead}}</ref> 12 снежня 2023 года фахава камісія адзінага дзяржаўнага кваліфікацыйнага экзамену па спецыяльнасцях «права» і «міжнароднае права» вызначыла парогавы бал для студэнтаў-магістраў, які склаў 37 правільных адказаў са 109 тэставых заданняў.<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://osvita.ua/vnz/edki/90762/|title=Визначено пороговий бал ЄДКІ для магістрантів-правників|website=Освіта.UA|date=2023-12-08|access-date=2024-07-08}}</ref> У 2024 годзе АДКЭ па праве і міжнароднаму праву студэнты будуць складаць 21 лістапада, а перазаключыць 5 снежня.<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://osvita.ua/vnz/edki/91349/|title=МОН затвердило графік єдиного державного кваліфікаційного іспиту|website=Освіта.UA|date=2024-02-02|access-date=2024-07-08}}</ref> == Крок == Адзіны дзяржаўны кваліфікацыйны экзамен для суіскальнікаў вышэйшай адукацыі па спецыяльнасцях галіны ведаў 22 «Ахова здароўя» праходзіць у два этапы: першы этап — на трэцім курсе, другі — у залежнасці ад спецыяльнасці, на пятым (221 «[[Стаматалогія]]», 226 «[[Фармацыя]], прамысловая Фармацыя») або шостым курсах (222 «[[Медыцына]]», 225 «Медыцынская псіхалогія», 228 «[[Педыятрыя]]»).<ref>[https://moz.gov.ua/uk/etapi-edki Етапи ЄДКІ (moz.gov.ua)]</ref> У разе не здачы любога з кампанентаў кваліфікацыйнага экзамену суіскальнік мае права паўторна здаць экзамен не больш за адзін раз. === Экзамен па англійскай мове прафесійнага кірунку === Другі складнікам гэтага АДКЭ з’яўляецца праверка здольнасці студэнта авалодваць літаратурай на [[Англійская мова|англійскай мове]]. Экзамен праходзіць у фармаце тэсту ў адзін дзень разам з Крок-1. Аднак экзамен з’яўляецца асобным кампанентам, за які студэнт атрымлівае асобны вынік. Экзамен па замежнай мове прафесійнага напрамку будуць здаваць спецыяльнасці: 221 «[[Стаматалогія]]», 222 «[[Медыцына]]», 225 «[[клінічная псіхалогія|Медыцынская псіхалогія]]», 226 «[[Фармацыя]], прамысловая фармацыя» і 228 «[[Педыятрыя]]». === Аб’ектыўны структураваны практычны (клінічны) экзамен === АСП(К)Э ({{Lang-uk|Об'єктивний структурований практичний (клінічний) іспит (ОСП(К)І)}}) правярае практычныя навыкі студэнта, атрыманыя падчас вучобы (уменне праводзіць медыцынскія маніпуляцыі і мець зносіны з пацыентамі) і псіхалагічную гатоўнасць будучага лекара дапамагаць людзям, ужываючы атрыманыя тэарэтычныя веды. Экзамен праходзіць у фармаце [[Квест (соревнование)|квэста]], падчас якога неабходна будзе прайсці некалькі кропак — станцый, дзе будуць мадэлявацца розныя сітуацыі. Студэнты будуць паслядоўна пераходзіць ад станцыі да станцыі, выконваючы маніпуляцыі і узаемадзейнічаючы з рэальнымі або стандартызаванымі пацыентамі. Такі экзамен будзе праводзіцца непасрэдна [[Вышэйшая навучальная ўстанова|установамі вышэйшай адукацыі]] у адпаведнасці з палажэннямі, прынятымі гэтымі [[Вышэйшая навучальная ўстанова|ВНУ]]. Студэнты спецыяльнасці 221 «[[Стаматалогія]]» складаюць АСП(К)Э на 5 курсе, а спецыяльнасці 222 «[[Медыцына]]» і 228 «[[Педыятрыя]]» на 6 курсе. == Гл. таксама == * [[Дзяржаўная выніковая атэстацыя]] * [[Знешняе незалежнае ацэньванне]] * [[Нацыянальны мультыпрадметны тэст]] * [[Адзіны ўступны іспыт]] * [[Адзінае прафесійнае ўступнае выпрабаванне]] == Крыніцы == <references responsive="" /> == Спасылка == * [https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/334-2018-%D0%BF#Text Пастанова Кабінета Міністраў Украіны «Аб зацвярджэнні Парадку ажыццяўлення адзінага дзяржаўнага кваліфікацыйнага экзамену для суіскальнікаў ступені вышэйшай адукацыі магістр па спецыяльнасцях галіны ведаў „22 Ахова здароўя“»] * [https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/497-2021-%D0%BF#Text Спіс спецыяльнасцяў, па якіх атэстацыя суіскальнікаў ступені прафесійнай вышэйшай адукацыі і ступеняў вышэйшай адукацыі на першым (бакалаўрскім) і другім (магістарскім) узроўнях ажыццяўляецца ў форме адзінага дзяржаўнага кваліфікацыйнага экзамену] [[Катэгорыя:Адукацыя ва Украіне]] ql7q233i0h4tiwgqc631mcpnp8hvghg 3 780918 5146266 5144290 2026-05-25T02:32:29Z MediaWiki message delivery 38732 /* Wikipedia translation of the week: 2026-22 */ новы падраздзел 5146266 wikitext text/x-wiki == Wikipedia translation of the week: 2025-04 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:2010 Nagorno-Karabakh clashes]]'''<br /> <small>''([[:it:Scontri del Nagorno Karabakh del 2010]])&#32;([[:tr:2010 Dağlık Karabağ çatışmaları]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''2010 Nahorno karabakh war''' were a series of exchanges of gunfire that took place on February 18 on the line of contact dividing Azerbaijani and the Karabakh Armenian military forces. Azerbaijan accused the Armenian forces of firing on the Azerbaijani positions near Tap Qaraqoyunlu, Qızıloba, Qapanlı, Yusifcanlı and Cavahirli villages, as well as in uplands of Agdam Rayon with small arms fire including snipers. As a result, three Azerbaijani soldiers were killed and one wounded. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:20, 20 студзеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28099770 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-05 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Jinnah's birthday]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Yorkstatue.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Jinnah's Birthday''', officially Quaid-e-Azam Day and sometimes known as Quaid Day, is a public holiday in Pakistan observed annually on 25 December to celebrate the birthday of the founder of Pakistan, Muhammad Ali Jinnah, known as Quaid-i-Azam ("Great Leader"). A major holiday, commemorations for Jinnah began during his lifetime in 1942, and have continued ever since. The event is primarily observed by the government and the citizens of the country where the national flag is hoisted at major architectural structures such as private and public buildings, particularly at the top of Quaid-e-Azam House in Karachi. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:30, 27 студзеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28156501 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-06 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:French conquest of Corsica]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Bataille de Ponte Novu.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''French conquest of Corsica''' was a successful expedition by French forces of the Kingdom of France under Comte de Vaux, against Corsican forces under Pasquale Paoli of the Corsican Republic. The expedition was launched in May 1768, in the aftermath of the Seven Years' War. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:20, 3 лютага 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28200320 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-07 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Assassination of Spencer Perceval]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:PercevalShooting.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> On 11 May 1812, at about 5:15 pm, Spencer Perceval, the prime minister of the United Kingdom of Great Britain and Ireland, was shot dead in the lobby of the House of Commons by John Bellingham, a Liverpool merchant with a grievance against the government. Bellingham was detained; four days after the murder, he was tried, convicted and sentenced to death. He was hanged at Newgate Prison on 18 May, one week after the assassination and one month before the start of the War of 1812. Perceval remains the sole British prime minister to have been assassinated. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 10 лютага 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28200320 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-08 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:2010 Malagasy constitutional referendum]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A constitutional referendum was held in Madagascar on 17 November 2010, in which voters approved a proposal for the state's fourth Constitution. The Malagasy people were asked to answer "Yes" or "No" to the proposed new constitution, which was considered to help consolidate Andry Rajoelina's grip on power. At the time of the referendum, Rajoelina headed the governing Highest Transitional Authority (HAT), an interim junta established following the military-backed coup d'état against then President Marc Ravalomanana in March 2009. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:21, 17 лютага 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28245290 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-09 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Cooler Heads Coalition]]'''<br /> <small>''([[:de:Cooler Heads Coalition]])&#32;([[:fr:Cooler Heads Coalition]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Cooler Heads Coalition''' is a politically conservative "informal and ad-hoc group" in the United States, financed and operated by the Competitive Enterprise Institute. The group, which rejects the scientific consensus on climate change, made efforts to stop the government from addressing climate change. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:23, 24 лютага 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28300238 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-10 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:pt:Transmissor de Ondas]]'''<br /> <small>''([[:en:Wave Transmitter]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Esq eletr transm ondas color.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Transmissor de Ondas''' é um equipamento precursor do rádio, desenvolvido por Roberto Landell de Moura na década de 1890, capaz de transmitir áudio via ondas eletromagnéticas, com sua primeira demonstração pública documentada tendo ocorrido no dia 16 de julho de 1899. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:49, 3 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28317097 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-11 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Smoky (mascotte olimpica)]]'''<br /> <small>''([[:en:Smoky (Olympic mascot)]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Smoky 1932 Olympic Village Mascot.webp|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Smoky''' (Los Angeles, 1931 o 1932 - Los Angeles, aprile 1934), occasionalmente scritto Smokey, è stato un cane che divenne la mascotte del villaggio olimpico estivo del 1932 e, successivamente, dell'evento generale. Pur non essendo oggi riconosciuto dal CIO, è stato, seppur non in modo ufficiale, la prima mascotte olimpica dei Giochi, oltre che a essere attualmente l'unica a essere stata un animale vero. Le successive edizioni non ebbero mascotte, dovendo aspettare i X Giochi olimpici invernali di Grenoble nel 1968 per ritrovarne una ufficialmente riconosciuta, lo sciatore stilizzato Schuss, allora non considerato ufficiale ma successivamente riconosciuto come tale. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:50, 10 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28317097 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-12 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Amazonas, o maior rio do mundo]]'''<br /> <small>''([[:pt:Amazonas, o maior rio do mundo]])&#32;([[:es:Amazonas, o maior rio do mundo]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Frame A from Amazonas, o maior rio do mundo.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Amazonas, o maior rio do mundo''''' (lit. 'Amazon: The Greatest River in the World') is a 1922 Brazilian silent documentary film produced in 1918 by Silvino Santos. It is a black-and-white film that portrays life in the Amazon rainforest. Completed in 1920, it is considered one of the oldest cinematic records of the Amazon. It was presumed lost in 1931 and only rediscovered in 2023 at the Czech Film Archive. Silvino Santos produced the work over three years using sophisticated cinematic techniques, which led it to be deemed of "immense artistic value" by Le Monde. It has also been described as the "Holy Grail of Brazilian silent cinema" by The Guardian. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:57, 17 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28392163 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-13 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Ali of the Eretnids]]'''<br /> <small>''([[:tr:Alaaddin Ali Bey]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Ala al-Din Ali''' (January 1353 – August 1380) was the third Sultan of the Eretnids ruling from 1366 until his death. He inherited the throne at a very early age and was removed from administrative matters. He was characterized as particularly keen on personal pleasures, which later discredited his authority. During his rule, emirs under the Eretnids enjoyed considerable autonomy, and the state continued to shrink as neighboring powers captured several towns. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:59, 24 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28433698 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-14 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Chilembwe uprising]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Chilembwe supporters being led to be executed (cropped).jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Chilembwe uprising''' was a rebellion against British colonial rule in Nyasaland (modern-day Malawi) which took place in January 1915. It was led by John Chilembwe, an American-educated Baptist minister. Based around his church in the village of Mbombwe in the south-east of the colony, the leaders of the revolt were mainly from an emerging black middle class. They were motivated by grievances against the British colonial system, which included forced labour, racial discrimination and new demands imposed on the African population following the outbreak of World War I. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 06:52, 31 сакавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28454663 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-15 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:1930 Bago earthquake]]'''<br /> <small>''([[:my:၁၉၃၀ ပဲခူးငလျင်]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Thiao Mueang Phama (1955, p. 165).jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> An earthquake affected Myanmar on 5 May 1930 with a moment magnitude (Mw ) 7.4. The shock occurred 35 km (22 mi) beneath the surface with a maximum Rossi–Forel intensity of IX (Devastating tremor). The earthquake was the result of rupture along a 131 km (81 mi) segment of the Sagaing Fault—a major strike-slip fault that runs through the country. Extensive damage was reported in the southern part of the country, particularly in Bago and Yangon, where buildings collapsed and fires erupted. At least 550, and possibly up to 7,000 people were killed. A moderate tsunami struck the Burmese coast which caused minor damage to ships and a port. It was felt for over 570,000 km2 (220,000 sq mi) and as far as Shan State and Thailand. The mainshock was followed by many aftershocks; several were damaging. The December earthquake was similarly sized which also occurred along the Sagaing Fault. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:54, 7 красавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28454663 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-16 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Museum of Zoology of the University of São Paulo]]'''<br /> <small>''([[:pt:Museu de Zoologia da Universidade de São Paulo]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Museu de Zoologia da USP 02.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Museum of Zoology of the University of São Paulo''' (Portuguese: Museu de Zoologia da Universidade de São Paulo, abbreviated MZUSP) is a public natural history museum located in the historic Ipiranga district of São Paulo, Brazil. The MZUSP is an educational and research institution that is part of the University of São Paulo. The museum began at the end of the 19th century as part of the Museu Paulista; in 1941, it moved into a dedicated building. In 1969 the museum became a part of the University of São Paulo, receiving its current name. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:27, 14 красавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28454663 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-17 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Fear of crime]]'''<br /> <small>''([[:ar:الخوف من الجريمة]])&#32;([[:it:Criminofobia]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Fear of crime''' refers to the fear of being a victim of crime, which is not necessarily reflective of the actual probability of being such a victim. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:23, 21 красавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28559524 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-18 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Heritage preservation in South Korea]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Korean.Dance-03.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The heritage preservation system of South Korea is a multi-level program aiming to preserve and cultivate Korean cultural heritage. The program is administered by the Cultural Heritage Administration (CHA), and the legal framework is provided by the Cultural Heritage Protection Act of 1962, last updated in 2012. The program started in 1962 and has gradually been extended and upgraded since then. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:57, 28 красавіка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28583422 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-19 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Lhamana]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:We-Wa, a Zuni berdache, weaving - NARA - 523796 (cropped).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Lhamana''', in traditional Zuni culture, are biologically male people who take on the social and ceremonial roles usually performed by women in their culture, at least some of the time. They wear a mixture of women's and men's clothing and much of their work is in the areas usually occupied by Zuni women. Some contemporary lhamana participate in the pan-Indian two-spirit community. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 10:28, 5 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28583422 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-20 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Gruppo del Sileno]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Parco3.JPG|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Sileno ed Egle con Mnasilo e Cromi''', meglio noto come Gruppo del Sileno, è un monumento in marmo di Carrara, realizzato da Jean-Baptiste Boudard nel 1765 per il Giardino Ducale di Parma; sostituito nel 1991 con una copia in polvere di marmo e resina, l'originale si trova provvisoriamente nel chiostro della Fontana del monastero di San Paolo, in attesa della definitiva collocazione prevista all'interno del palazzetto Eucherio Sanvitale nel parco Ducale. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:28, 12 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28709947 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-21 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Lorrin A. Thurston]]'''<br /> <small>''([[:fi:Lorrin Thurston]])&#32;([[:ko:로린 A. 서스턴]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lorrinandrewsthurston1892.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Lorrin Andrews Thurston''' (July 31, 1858 – May 11, 1931) was a Hawaiian citizen lawyer, politician, and businessman. Thurston played a prominent role in the revolution that overthrew the Hawaiian Kingdom to replace Queen Liliʻuokalani with the Republic of Hawaii, with discreet US support for which Congress much later apologized. He published the Pacific Commercial Advertiser (a forerunner of the present-day Honolulu Star-Advertiser), and owned other enterprises. From 1906 to 1916, he and his network lobbied with national politicians to create a national park to preserve the Hawaiian volcanoes. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:33, 19 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28731710 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-22 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Lamiera bugnata]]'''<br /> <small>''([[:en:Tread plate]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Diamond Plate.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Una '''lamiera bugnata''' o mandorlata è una lamiera di metallo ottenuta dalla laminazione di una bramma attraverso rulli che, tramite punzonatura o goffratura, imprimono sulla lamina rilievi a forma di rombo o ellisse, detti bugne. Nel caso questi rilievi siano alternati singolarmente nei due assi, si parla di lamiera diamantata, mentre se le forme sono predisposte in maniera parallela per formare piccoli quadranti tra di loro tangenti, questo pattern viene identificato con il nome di mandorlato. We tend to ignore the fact that this type of plate is the only reason we don't slip when we walk on steel and wet or frozen surfaces. The Italian article it's short but quite complete, and has just the right amount of citations, unlike other poor languages' versions. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 09:03, 26 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28751788 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-23 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Angelo azzurro (cocktail)]]'''<br /> <small>''([[:es:Ángel azul (cóctel)]])&#32;([[:fr:Ange bleu (cocktail)]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Angelo Azzurro Cocktail.png|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> L''''angelo azzurro''' è un cocktail alcolico italiano. È considerato uno dei cocktail più popolari in Italia negli anni novanta, insieme al B-52 e all'Invisibile. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 08:39, 2 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-24 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:fi:Kotiryssä]]'''<br /> <small>''([[:en:Kotiryssä]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''kotiryssä''' (jocular Finnish: one’s home Russky or home Russian) was a Soviet or Russian contact person of a Finnish politician, bureaucrat, businessman or other important person. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:33, 9 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-25 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Future self]]'''<br /> <small>''([[:pl:Przyszła jaźń]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> In the psychology of self, the '''future self''' concerns the processes and consequences associated with thinking about oneself in the future. People think about their future selves similarly to how they think about other people. The extent to which people feel psychologically connected (e.g., similarity, closeness) to their future self influences how well they treat their future self. When people feel connected to their future self, they are more likely to save for retirement, make healthy decisions, and avoid ethical transgressions. Interventions that increase feelings of connectedness with future selves can improve future-oriented decision making across these domains. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 16 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-26 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Pictorial map]]'''<br /> <small>''([[:fa:نقشه تصویری]])&#32;([[:ja:絵地図]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Blake Britain Spearhead of Attack.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pictorial maps''' (also known as illustrated maps, panoramic maps, perspective maps, bird's-eye view maps, and geopictorial maps) depict a given territory with a more artistic rather than technical style. It is a type of map in contrast to road map, atlas, or topographic map. The cartography can be a sophisticated 3-D perspective landscape or a simple map graphic enlivened with illustrations of buildings, people and animals. They can feature all sorts of varied topics like historical events, legendary figures or local agricultural products and cover anything from an entire continent to a college campus. Drawn by specialized artists and illustrators, pictorial maps are a rich, centuries-old tradition and a diverse art form that ranges from cartoon maps on restaurant placemats to treasured art prints in museums. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:18, 23 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-27 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Queen Elizabeth University Hospital]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:QEUH.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Queen Elizabeth University Hospital''' (QEUH) is a 1,677-bed acute hospital located in Govan, in the south-west of Glasgow, Scotland. The hospital is built on the site of the former Southern General Hospital and opened at the end of April 2015. The hospital comprises a 1,109-bed adult hospital, a 256-bed children's hospital and two major Emergency Departments; one for adults and one for children. There is also an Immediate Assessment Unit for local GPs and out-of-hours services, to send patients directly, without having to be processed through the Emergency Department. The retained buildings from the former Southern General Hospital include the Maternity Unit, the Institute of Neurological Sciences, the Langlands Unit for medicine of the elderly and the laboratory. The whole facility is operated by NHS Greater Glasgow and Clyde, and is one of the largest acute hospital campuses in Europe. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:05, 30 чэрвеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-28 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Non-constituency Member of Parliament]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''Non-constituency Member of Parliament''' (NCMP) is a member of an opposition political party in Singapore who, as stipulated in Article 39 of the Constitution and the Parliamentary Elections Act, is declared to have been elected a Member of Parliament (MP) without constituency representation, despite having lost in a general election, by virtue of having been one of the opposition candidates with the highest vote shares among the unelected. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:10, 7 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28788623 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-29 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Immunolabeling]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Immunolabeling process image.png|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Immunolabeling''' is a biochemical process that enables the detection and localization of an antigen to a particular site within a cell, tissue, or organ. Antigens are organic molecules, usually proteins, capable of binding to an antibody. These antigens can be visualized using a combination of antigen-specific antibody as well as a means of detection, called a tag, that is covalently linked to the antibody <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> ---[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:44, 14 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28945528 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-30 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Vespa analis]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Plumpy hornet on the ground - 1.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Vespa analis''''', the yellow-vented hornet, is a species of common hornet found in Southeast Asia <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:28, 21 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=28984647 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-31 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Fernando de Noronha Marine National Park]]'''<br /> <small>''([[:pt:Parque Nacional Marinho de Fernando de Noronha]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Baía dos Porcos - Fernando de Noronha (32811749914).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Fernando de Noronha Marine National Park''' (Portuguese: Parque Nacional Marinho de Fernando de Noronha) is a national park in the state of Pernambuco, Brazil. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:40, 28 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29047614 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-32 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Xie Zhiliu]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Xie Zhiliu''' (Chinese: 谢稚柳; 1910–1997) was a leading traditional painter, calligrapher, and art connoisseur of modern China. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:21, 4 жніўня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29077280 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-33 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Lethocerus patruelis]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lethocerus patruelis.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Lethocerus patruelis''''' is a giant water bug in the family Belostomatidae. It is native to southeastern Europe, through Southwest Asia, to Pakistan, India and Burma. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:20, 11 жніўня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29085671 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-34 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Ikiza]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:CIA map of Burundi and surrounding countries during 1972 killings.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Ikiza''' (variously translated from Kirundi as the Catastrophe, the Great Calamity, and the Scourge), or the Ubwicanyi (Killings), was a series of mass killings—often characterised as a genocide—which were committed in Burundi in 1972 by the Tutsi-dominated army and government, primarily against educated and elite Hutus who lived in the country. Conservative estimates place the death toll of the event between 100,000 and 150,000 killed, while some estimates of the death toll go as high as 300,000. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:43, 18 жніўня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29115447 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-35 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Corallite]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Recent azooxanthellate Scleractinia (Cnidaria, Anthozoa) - ZooKeys-227-001-g004.jpeg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''corallite''' is the skeletal cup, formed by an individual stony coral polyp, in which the polyp sits and into which it can retract. The cup is composed of aragonite, a crystalline form of calcium carbonate, and is secreted by the polyp. Corallites vary in size, but in most colonial corals they are less than 3 mm (0.12 in) in diameter. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 25 жніўня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29115447 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-36 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Diksam Plateau]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Dixam plateau (6407168437).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Diksam Plateau''' or Dixam Plateau (Arabic: دكسم) is a limestone plateau in Socotra, Yemen. The Firmihin forest, located east of the Dirhur canyon within the plateau, has the highest concentration of Dragon's Blood Trees on the entire island. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:40, 1 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29195081 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-37 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Ttongsul]]'''<br /> <small>''([[:ja:トンスル]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Ttongsul (imitation).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Il '''ttongsul''' (똥술), o vino di feci, è una tradizionale preparazione medicinale coreana con gradazione alcolica al 9% a base di feci, solitamente umane e preferibilmente di bambino. Nato probabilmente traendo spunto dalla medicina tradizionale cinese, nelle credenze popolari il vino di feci avrebbe proprietà benefiche per molti tipi di malesseri: sarebbe un rimedio per dolori muscolari, ustioni, infiammazioni, epilessia e fratture ossee. Sebbene alcuni media occidentali abbiano in passato riportato che questa bevanda sia diffusa tra la popolazione coreana, al giorno d'oggi un numero molto limitato di persone ne fa uso, dopo aver subito un declino di popolarità nei secoli scorsi, tanto che la maggioranza dei giovani coreani non ne ha mai sentito parlare. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:28, 8 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29195081 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-38 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Pak Kum-chol]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Pak Kum-chol in 1961 (cropped).jpg|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pak Kum-chol''' was a North Korean politician. Having been a guerrilla during the anti-Japanese struggle, he became a high-ranking politician after the liberation of Korea. Pak aligned himself with his former guerrilla brothers in arms from the Kapsan Operation Committee to form a faction within the ruling Workers' Party of Korea (WPK) called the "Kapsan faction". This faction sought to replace Kim Il Sung with Pak. Kim retaliated by purging the faction in 1967 in what is known as the Kapsan faction incident. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 15 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29249252 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-39 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Federation of Central America (1921–1922)]]'''<br /> <small>''([[:es:Federación de Centro América (1921-1922)]])&#32;([[:ar:اتحاد أمريكا الوسطى (1921-1922)]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Central America's Northern Triangle (orthographic projection).png|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Federation of Central America''' (Spanish: Federación de Centro América)[1] was a short-lived federal republic that existed in Central America between 1921 and 1922. The federation consisted of the Central American nations of El Salvador, Guatemala, and Honduras. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:45, 22 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29311347 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-40 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Palazzo delle Poste (Latina)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Postelittoria2.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Il '''Palazzo delle Poste''', fino al 1945 Ricevitoria Postelegrafonica di Littoria, è un edificio postale di Latina, situato in piazzale dei Bonificatori. Costruito nel 1932 in stile razionalista con influenze futuriste, riscontrabili nell'utilizzo di ampie superfici vetrate e di volumi verticali, oltre che per la presenza di l’utilizzo di materiali e scelte di design molto in voga all'epoca come, come i mattoni a vista, il travertino di Tivoli e l'Anticorodal (una lega di alluminio), ospita l'ufficio postale Latina Centro. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:58, 29 верасня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29341788 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-41 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Majed Abu Maraheel]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Majed Abu Maraheel''' was a Palestinian long-distance runner, football player, security officer, and athletics coach, who was the first Palestinian to compete at the Olympic Games. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:48, 6 кастрычніка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29341788 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-42 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Abortion in Eritrea]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> In Eritrea, abortion is banned except on the grounds of pregnancy from rape or incest, pregnancy of a minor, or risk to physical or mental health. Legal abortions require medical or judicial approval. Prior to Eritrea's independence, it applied Ethiopia's abortion law of the 1950s, which banned abortion unless life-saving. After independence, the 1991 penal code adapted this law to lift punishments on abortions on the grounds of rape, incest, or risk to life or health, but legal abortions did not exist in effect. The penal codes of 2001 and 2015 required physicians to prove health grounds for abortion. Unsafe abortion is common and contributes to maternal mortality in Eritrea. Post-abortion care is unavailable in some regions. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:06, 13 кастрычніка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29341788 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-43 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Liberation of Auschwitz concentration camp]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Auschwitz Liberated January 1945.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> On 27 January 1945, Auschwitz—a Nazi concentration camp and extermination camp in occupied Poland where more than a million people were murdered as part of the Nazis' "Final Solution" to the Jewish question—was liberated by the Soviet Red Army during the Vistula–Oder Offensive. Although most of the prisoners had been forced onto a death march, about 7,000 had been left behind. The Soviet soldiers attempted to help the survivors and were shocked at the scale of Nazi crimes. The date is recognized as International Holocaust Remembrance Day. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:04, 20 кастрычніка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29452019 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-44 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Black Diaries]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Black Diaries''' are diaries purported to have been written by the Irish revolutionary Roger Casement, which contained accounts of homosexual liaisons with young men. They cover the years 1903, 1910 and 1911 (two) and were handed in to Scotland Yard after his capture in April 1916. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:51, 27 кастрычніка 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29487357 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-45 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Consolations (Liszt)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Franz Liszt - Consolation No. 3, Lento placido.ogg|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Consolations''', S. 171a/172 (German: Tröstungen) are a set of six solo piano works by Franz Liszt. The compositions take the musical style of nocturnes with each having its own distinctive style. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:52, 3 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29558323 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-46 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Marine coastal ecosystem]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Vegetation and fauna processes controlling benthic biogeochemical fluxes.jpg|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''marine coastal ecosystem''' is a marine ecosystem which occurs where the land meets the ocean. Worldwide there is about 620,000 kilometres (390,000 mi) of coastline. Coastal habitats extend to the margins of the continental shelves, occupying about 7 percent of the ocean surface area. Marine coastal ecosystems include many very different types of marine habitats, each with their own characteristics and species composition. They are characterized by high levels of biodiversity and productivity. For example, estuaries are areas where freshwater rivers meet the saltwater of the ocean, creating an environment that is home to a wide variety of species, including fish, shellfish, and birds. Salt marshes are coastal wetlands which thrive on low-energy shorelines in temperate and high-latitude areas, populated with salt-tolerant plants such as cordgrass and marsh elder that provide important nursery areas for many species of fish and shellfish. Mangrove forests survive in the intertidal zones of tropical or subtropical coasts, populated by salt-tolerant trees that protect habitat for many marine species, including crabs, shrimp, and fish. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:53, 10 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29584005 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-47 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Elephant communication]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Three elephant's curly kisses.jpg|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Elephants communicate''' via touching, visual displays, vocalisations, seismic vibrations, and semiochemicals. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:24, 17 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29627457 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-48 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Animal-made art]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Painting Queen 1024x768.png|center|300px|]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Animal-made art''' consists of works by non-human animals, that have been considered by humans to be artistic, including visual works, music, photography, and videography. Some of these are created naturally by animals, often as courtship displays, while others are created with human involvement. There have been debates about the copyright status of these works, with the United States Copyright Office stating in 2014 that works that lack human authorship cannot have their copyright registered at the US Copyright Office. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:13, 24 лістапада 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29627457 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-49 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Halachic state]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The term "'''halachic state'''" (Hebrew: מְדִינַת הֲלָכָה‎ Medīnat Hălāḵā) refers to a sovereign state that endorses Judaism in an official capacity and governs by Jewish religious law. It has been a subject of discussion among Orthodox Jews, particularly with regard to modern Israel, which, although a Jewish state, is not classified as a theocracy. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 11:01, 1 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29719355 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-50 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:ru:Сто лошадей]]'''<br /> <small>''([[:en:One Hundred Horses]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:A_Hundred_Steeds.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''One Hundred Horses''''' (Chinese: 百駿圖) is a Qing dynasty silk and ink painting by Giuseppe Castiglione. It was painted in 1728 for the Yongzheng emperor. The painting depicts a hundred horses in a variety of poses and activities, combining Western realism with traditional Chinese composition and brushwork. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:29, 8 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29719355 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-51 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:First Universal Races Congress]]'''<br /> <small>''([[:fr:Premier Congrès universel des races]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Universal Races Congress seated outside the entrance to the Imperial Institute, London, 1911.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''First Universal Races Congress''' met in 1911 for four days at the University of London as an early effort at anti-racism. Speakers from a number of countries discussed race relations and how to improve them. The congress, with 2,100 attendees, was organised by prominent humanists of that era. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:56, 15 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29779168 --> == Wikipedia translation of the week: 2025-52 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Pin Malakul]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Pin Malakul, January 1922.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pin Malakul''' (24 October 1903 – 5 October 1995) was a Thai professor, educator and writer. His contributions to education in Thailand include the establishment of various institutions of higher education, the introduction of fixed class schedules, and the implementation of teacher-training programmes. In his career he served as Director-General of the Department of General Education, later becoming Permanent Secretary, and Minister, of Education. He was also a member of the executive board of UNESCO. His writings earned him the title of National Artist in 1987, and the 100th anniversary of his birth was celebrated by the UNESCO in 2003 as recognition of his contribution to the advancement of education in Thailand and Southeast Asia. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> -[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:25, 22 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29802495 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-01 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:The Morning of the Magicians]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Le Matin des magiciens, couverture.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''The Morning of the Magicians: Introduction to Fantastic Realism''''' (French: Le Matin des magiciens: Introduction au réalisme fantastique) is a 1960 book by the journalists Louis Pauwels and Jacques Bergier. It covers topics like cryptohistory, ufology, occultism in Nazism, alchemy, spiritual philosophy. The second half of the book is entirely dedicated to the Nazi-Occult connections; the book is widely credited with the proliferation of numerous myths related to occultism in Nazism. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:20, 29 снежня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29802495 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-02 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Somaliland War of Independence]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Somaliland, fighters of the Somali National Movement (SNM), 1980s.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Somaliland War of Independence''' was a rebellion waged by the Somali National Movement (SNM) against the ruling military junta in Somalia led by General Siad Barre lasting from its founding on 6 April 1981 and ended on 18 May 1991 when the SNM declared what was then northern Somalia independent as the Republic of Somaliland. The conflict served as the main theater of the larger Somali Rebellion that started in 1978. The conflict was in response to the harsh policies enacted by the Barre regime against the main clan family in Somaliland, the Isaaq, including a declaration of economic warfare on the clan-family. These harsh policies were put into effect shortly after the conclusion of the disastrous Ogaden War in 1978. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 06:00, 5 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29871911 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-03 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Pietro Lauro]]'''<br /> <small>''([[:en:Pietro Lauro]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Master I.A.V.F., Pietro Lauro, born 1508, Modenese Poet and Scholar (obverse), 1555, NGA 45072.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pietro Lauro''', conosciuto anche come Pietro Lauro Modonese o Pietro Lauro da Modona (Modena o dintorni, 1510 circa – Venezia, 1568 circa) è stato un traduttore, scrittore e divulgatore scientifico italiano. Nonostante non si conosca gran parte della sua biografia, fu uno dei poligrafi italiani più conosciuti del Cinquecento. La sua produzione raccoglie traduzioni dal latino, dal greco e dallo spagnolo e riguardano opere di autori classici, stranieri e protestanti. Lauro si dimostrò abile nel trattare testi con temi molto diversi, come la filosofia, l'architettura, la medicina, il giardinaggio, l'agronomia, le scienze biologiche, la storia, la teologia e l'astronomia. Si cimentò anche nella scrittura di un poema cavalleresco sullo stile di quelli spagnoli, il Polendo, sua magnum opus in questo senso. Aderente alla Riforma protestante, sebbene le sue trasposizioni siano state oggetto di critiche già degli autori a lui contemporanei, che le giudicarono troppo letterali, rozze e imparziali, a Lauro si deve il merito di aver ultimato la traduzione in lingua volgare di numerosi testi sia classici, sia scientifici, sia epistolari. I suoi lavori ebbero una notevole diffusione, non solo tra i letterati veneziani della sua epoca, ma in tutta Italia, tanto che alcune sue traduzioni vengono ancora oggi ristampate in nuove edizioni. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:45, 12 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29894468 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-04 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Volto di Palazzo Vecchio]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Piazza della signoria angolo via della ninna, palazzo vecchio, cantonata con testa scolpita 02.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> Il '''volto di Palazzo Vecchio''' (conosciuto anche come L'importuno o L'inopportuno) è un incisione su pietraforte attibuita a Michelangelo Buonarroti, scolpita in una delle pietre di Palazzo Vecchio a Firenze. Secondo le varie leggende, il profilo sarebbe stato realizzato come graffito dall'artista toscano, con soggetto un suo importunatore, un debitore, un condannato a morte o se stesso. Nel 2020, gli studiosi hanno ipotizzato possa invece trattarsi di un ritratto di Francesco Granacci, pittore amico di Michelangelo. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:14, 19 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-05 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Raffaello Kobayashi]]'''<br /> <small>''([[:en:Raffaello Kobayashi]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Raffaello Kobayashi''', nato Raffaele Sanzio (Bari, 14 gennaio 1917 – Yokohama, 1 aprile 2011), è stato un militare italiano naturalizzato giapponese. Sommergibilista durante la Seconda guerra mondiale, prestò servizio per tutte e tre le principali Potenze dell'Asse: Regno d'Italia, Germania nazista e Impero giapponese. Alla fine della guerra si nascose in Giappone per evitare di subire l'internamento in un campo di prigionia, divenendo poi cittadino nipponico e cambiando il proprio nome. Prese parte all'affondamento della HMS Calypso nel 1940, primo successo italiano in campo navale nel corso del conflitto mondiale. Con l'abbattimento di un bombardiere statunitense il 22 agosto 1945, otto giorni dopo il discorso di resa del Giappone alle potenze alleate della seconda guerra mondiale, a bordo del Comandante Cappellini, sarebbe stata l'ultima persona in assoluto a mettere fuori combattimento un velivolo degli Alleati nella stessa guerra. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:05, 26 студзеня 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-06 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Censorship in the Czech Republic]]'''<br /> <small>''([[:cs:Cenzura v Česku]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Censorship in the Czech Republic''' had been highly active until 17 November 1989 and the fall of Communism in the former Czechoslovakia. Czech Republic was ranked as the 13th most free country in the World Press Freedom Index in 2014. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:32, 2 лютага 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-07 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Petites Heures of Jean de France, Duc de Berry]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Jacquemart de Hesdin 002.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Petites Heures of Jean de France, Duc de Berry''' is an illuminated book of hours commissioned by John, Duke of Berry between 1375 and 1385–90. It is known for its ornate miniature leaves and border decorations. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 06:59, 9 лютага 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-08 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Lysmata grabhami]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lysmata grabhami1.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Lysmata grabhami''''' is a species of saltwater shrimp in the family Hippolytidae. It was first described by Gordon in 1935. It occurs in the tropical and subtropical Atlantic Ocean and is a cleaner shrimp, operating a cleaning station to which fish come to have parasites removed. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:45, 16 лютага 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=29945240 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-09 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:it:Elefante di Cremona]]'''<br /> <small>''([[:de:Elefant von Cremona]])&#32;([[:eo:Elefanto de Cremona]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Matthew Paris Elephant from Parker MS 16 fol 151v.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> L''''elefante di Cremona''' (Asia, prima del 1228 - Parma, gennaio 1248) fu un esemplare di elefante donato nel 1228 a Federico II di Svevia da parte del sultano ayyubide al-Malik al-Kamil durante gli incontri che porteranno alla Pace di Giaffa. Usato principalmente per le manifestazioni trionfali del sovrano, l'elefante è citato da numerosi cronachisti e testimoni dell'epoca ed è noto per aver trainato il Carroccio dopo la grande vittoria delle armate di Federico II nella battaglia di Cortenuova del 1237. Rimasto a lungo nell'immaginario popolare collettivo, l'animale venne ucciso durante alcuni scontri occorsi nelle settimane immediatamente precedenti alla battaglia di Parma. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 14:43, 23 лютага 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30097839 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-10 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Treaty of the Danish West Indies]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:The Virgin islands of the United States of America; historical and descriptive, commercial and industrial facts, figures, and resources (1918) (14596880870).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Treaty of the Danish West Indies''' (Danish: Vestindiens traktat), officially the Convention between the United States and Denmark for cession of the Danish West Indies (Danish: Konventionen mellem USA og Danmark), was a 1916 treaty transferring sovereignty of the Danish West Indies from Denmark to the United States in exchange for a sum of US$25,000,000 in gold ($722 million in 2024) and a declaration from the United States that it would "not object to the Danish Government extending their political and economic interests to the whole of Greenland". It is one of the most recent permanent expansions of United States territory. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:43, 2 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30097839 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-11 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Steens Mountain]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Steens Mountain near Andrews, Oregon.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Steens Mountain''' is a large fault-block mountain in the northwest United States, located in Harney County, Oregon. Stretching some fifty miles (80 km) north to south, on its east side it rises from the Alvord Desert at an elevation of about 4,200 feet (1,280 m) to 9,738 feet (2,968 m) at the summit. Steens Mountain is not part of a mountain range but is properly a single mountain, the largest of Oregon's fault-block mountains. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 10:30, 9 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30097839 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-12 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Casque (anatomy)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Great hornbill (Buceros bicornis) Photograph by Shantanu Kuveskar.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''casque''' is an anatomical feature found in some species of birds, reptiles, and amphibians. In birds, it is an enlargement of the bones of the upper mandible or the skull, either on the front of the face, the top of the head, or both. The casque has been hypothesized to serve as a visual cue to a bird's sex, state of maturity, or social status; as reinforcement to the beak's structure; or as a resonance chamber, enhancing calls. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:43, 16 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30245038 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-13 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Etruscan sculpture]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Frontone A del grande tempio di luni con concilio degli dei, 175-150 ac. ca. 01.JPG|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Etruscan sculpture''' was one of the most important artistic expressions of the Etruscan people, who inhabited the regions of Northern Italy and Central Italy between about the 9th century BC and the 1st century BC. Etruscan art was largely a derivation of Greek art, although developed with many characteristics of its own. Given the almost total lack of Etruscan written documents, a problem compounded by the paucity of information on their language—still largely undeciphered—it is in their art that the keys to the reconstruction of their history are to be found, although Greek and Roman chronicles are also of great help. Like its culture in general, Etruscan sculpture has many obscure aspects for scholars, being the subject of controversy and forcing them to propose their interpretations always tentatively, but the consensus is that it was part of the most important and original legacy of Italian art and even contributed significantly to the initial formation of the artistic traditions of ancient Rome. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:07, 23 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30245038 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-14 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Pulse (nightclub)]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Orlando FL Pulse Nightclub01.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Pulse''' was a gay bar, dance club, and nightclub in Orlando, Florida, founded in 2004 by Barbara Poma and Ron Legler. On June 12, 2016, the club was the scene of the second-deadliest mass shooting by a single gunman in U.S. history, and the second-deadliest terrorist attack on U.S. soil since the September 11 attacks. Forty-nine people were killed and 58 other people were injured. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:37, 30 сакавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30306870 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-15 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Tofana di Rozes]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Tofana di Rozes 04.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''Tofana di Rozes''' (3,225 metres (10,581 ft)) is a mountain of the Dolomites in the Province of Belluno, Veneto, Italy. Located west of the resort of Cortina d'Ampezzo, the mountain's giant three-edged pyramid shape and its vertical south face, above the Falzarego Pass, makes it the most popular peak in the Tofane group, and one of the most popular in the Dolomites. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:27, 6 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30306870 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-16 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Very-low-calorie diet]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Green smoothie (8222465502).jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> A '''very-low-calorie diet''' (VLCD), also known as semistarvation diet and crash diet, is a type of diet with very or extremely low daily food energy consumption. VLCDs are defined as a diet of 800 kilocalories (3,300 kJ) per day or less. Modern medically supervised VLCDs use total meal replacements, with regulated formulations in Europe and Canada which contain the recommended daily requirements for vitamins, minerals, trace elements, fatty acids, protein and electrolyte balance. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:56, 13 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30306870 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-17 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Chromodoris willani]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Babosa de mar (Chromodoris willani), Anilao, Filipinas, 2023-08-24, DD 34.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> '''''Chromodoris willani''''', commonly known as Willan's chromodoris, is a species of sea slug, a dorid nudibranch, a shell-less marine gastropod mollusk in the family Chromodorididae. The species is named for the renowned nudibranch taxonomist Dr. Richard C. Willan. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:34, 20 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30430366 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-18 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Platypus venom]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Platypus spur.JPG|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The platypus is one of the few living mammals to produce venom. The venom is made in venom glands that are connected to hollow spurs on their hind legs; it is primarily made during the mating season.[1] While the venom's effects are described as extremely painful, it is not lethal to humans. Many archaic mammal groups possess similar tarsal spurs, so it is thought that, rather than having developed this characteristic uniquely, the platypus simply inherited this characteristic from its ancestors. Rather than being a unique outlier, the platypus is the last demonstration of what was once a common mammalian characteristic, and it can be used as a model for non-therian mammals and their venom delivery and properties. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:04, 27 красавіка 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30449041 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-19 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Kuwait National Assembly Building]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Kuwait City Arabian Gulf Street 10.jpg|300px|center]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Kuwait National Assembly Building''' is the building that housed the National Assembly of Kuwait. Designed by Danish architect Jørn Utzon in 1972, it was completed in 1982 under the direction of his son Jan. The structural design was by Max Walt. The building was seriously damaged in February 1991 when retreating Iraqi troops set it on fire but has since been restored. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:16, 4 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30464799 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-20 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Macau National Security Law]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Lei relative à defesa da segurança do Estado projecto.JPG|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''Macau National Security Law''' is a law in Macau which prohibits and punishes acts of treason, secession, and subversion against the Central government, as well as preparative acts leading to any of the three acts. Taken into effect on 3 March 2009, the purpose of the law is to fulfil Article 23 of the Macau Basic Law, the de facto constitution of the Macau Special Administration Region. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:53, 11 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30513945 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-21 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Stela of the cactus bearer]]'''<br /> <small>''([[:es:Estela del portador del cactus]])&#32;([[:ca:Estela del portador del cactus]])''</small> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- [[File:Estela Wachumero en Chavin.jpg|center|300px]] <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The '''stela of the cactus bearer''' is a monolith or stele of a single piece of granite, belonging to the Chavín culture of ancient Peru, which remains in its original location on the northwest side of the circular plaza at the archaeological site known as the ceremonial center of Chavín de Huántar in the Ancash region of Peru. It was discovered during the 1972 excavation season by Peruvian archaeologist Luis Guillermo Lumbreras. <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 07:05, 21 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> == Wikipedia translation of the week: 2026-22 == <div lang="en" dir="ltr" style="width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;"> <div style="text-align:center;">The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is <div style="font-size:140%;">'''[[:en:Griffith Hughes]]'''<br /> </div> Please be bold and help translate this article! </div> ---- <div style="text-align:left; padding: .4em;"> The Reverend '''Griffith Hughes''' (1707 – c.1758), FRS, was a Welsh naturalist, clergyman, and author. Hughes wrote The Natural History of Barbados, which included the first description of the grapefruit (also known as "The Forbidden Fruit"). His work was praised by Linnaeus, but it has also been considered a "scientific fraud". <small>(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)</small> ---- [[File:TOTW.svg|24px|]] ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]'' </div> </div> --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:32, 25 мая 2026 (+03) <!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&oldid=30529698 --> 7yvpsb93a7m1nawy1stx9h7407tocn9 0 781014 5146375 4932673 2026-05-25T08:07:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146375 wikitext text/x-wiki {{вучоны}} {{цёзкі2|Анціпава}} '''Алена Уладзіміраўна Анціпава''' ({{Lang-pt|Helena Antipoff}}, [[25 сакавіка]] [[1892]], [[Гродна]], [[Расійская імперыя]] — [[9 жніўня]] [[1974]], {{нп3|Ібірыце||ru|Ибирите}}, [[Бразілія]]) — педагог, псіхолаг, спецыяліст па [[Сацыяльная псіхалогія|сацыяльнай]] і {{нп3|Спецыяльная псіхалогія|карэкцыйнай псіхалогіі|ru|Специальная психология}}. == Біяграфія == Нарадзілася ў [[Гродна|Гродне]]. Вучылася ў [[Калеж дэ Франс]] (1910—1911), Школе педагагічных навук Э. Клапарэда ў [[Жэнева|Жэневе]] (1912—1916). Пасля навучання вярнулася ў Расію і пасля 1917 года працавала ў сістэме Народнага Камісарыята асветы як псіхолаг-абследавальнік Цэнтральнага каранцінна-размеркавальнага дзіцячага пункта ў [[Санкт-Пецярбург|Петраградзе]], у якім ажыццяўляўся нагляд над сіротамі, беспрытульнікамі і малазабяспечанымі. У 1922 годзе яе муж-пісьменнік {{нп3|Віктар Якаўлевіч Глікман|В. Я. Глікман|ru|Гликман, Виктор Яковлевич}}(псеўданім Ірэцкі) — быў высланы з Расіі, і ў 1924 годзе А. Анціпава выехала да яго ў Германію. У 1926 годзе вярнулася ў Жэневу і працавала ў {{нп3|Інстытут Русо|Інстытуце Жан-Жака Русо|ru|Институт Руссо}}, дзе яе кіраўніком быў прафесар {{нп3|Эдуард Клапарэд|Э. Клапарэд|ru|Клапаред, Эдуард}}. У 1929 годзе А. У. Анціпава па запрашэнні бразільскага ўрада прыехала ў Бразілію, дзе займалася арганізацыяй псіхалагічнай адукацыі, школ і прытулкаў для дзяцей, якія мелі патрэбу ў сацыяльнай і псіхалагічнай карэкцыі. У адпаведнасці з кантрактам працавала ў бразільскім штаце [[Мінас-Жэрайс]]. Сумесна са святаром [[Алвара Неграмонтэ]] заснавала «Дом юнага рабочага» і скаўцкую арганізацыю, а таксама школу-прытулак для дзяцей з адхіленнямі ў развіцці «Фазэнда Разарыа». Яна таксама працавала ў напрамку сацыякультурных перспектыў адукацыйнай псіхалогіі ў Бразіліі. У 1932 годзе ўвайшла ў лік арганізатараў «[[Таварыства Песталоцы]]», якое аказвала дапамогу дзецям, што маюць патрэбу ў сацыяльнай і псіхалагічнай карэкцыі. А. У. Анціпава ўзнагароджана бразільскім {{нп3|Ордэн Паўднёвага Крыжа|ордэнам Паўднёвага Крыжа|ru|Орден Южного Креста}} і медалём «За заслугі ў галіне адукацыі». У яе гонар названы Фонд і Цэнтр, якія дзейнічаюць і дагэтуль. Памерла ў 1974 годзе. Пахавана ў Бразіліі. == Сям’я == * Бацька — Уладзімір Васілевіч Анціпаў (1862—1925), генерал-лейтэнант. Маці — Соф’я Канстанцінаўна (народжаная Стаянава). Сёстры Зінаіда (па мужу Крэйнін); Таццяна. * Муж — {{нп3|Віктар Якаўлевіч Глікман||ru|Гликман, Виктор Яковлевич}} (1882—1936), журналіст, пісьменнік. ** Сын — Данііл (1919—2005), псіхолаг. == Сачыненні == * О психолого-педагогическом обследовании детей // Трудовая школа: Педагогический сборник. Петроград, 1923. № 4/5. С. 86 * Умственный уровень дошкольников: (Исследование по методу Бине-Симона) // Педологический журнал. Орел, 1924. № 2 * Etude de la personnalité par la méthode A. Lasoursky // Intermédiaire des Educateurs. Genève, 1926 * Contribution à 1'étude de la constance des sujets // Archives de Psychologie. Genève, 1927. T. 20, № 79. P. 177—190 * De expérimentation naturelle // Nouvelle Education. P., 1927 * Etude des aptitudes motrices // Intermédiaire des Educateurs. Genève, 1927 * L'évolution et la variabilité des fonctions psycho-motrices: d’après l'étude statistique des résultats de divers tests d’habileté manuelle // Archives de Psychologie. Genève, 1928. T. 21, № 81. P. 1—54 == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == <small>{{Калонкі|2}} * ''Масоликова Н. Ю., Сорокина М. Ю.'' Елена Антипова: русский апостол Бразилии (1892—1974). М.: Дом русского зарубежья им. Александра Солженицына, 2018. 96 с. * ''Масоликова Н. Ю.'' Русские годы психолога Елены Антиповой (1892—1974) // Образование для всех и ученые-эмигранты: наследие русско-бразильского психолога Елены Антиповой (1892—1974) в области науки, образования и прав человека в Латинской Америке, Европе и России / Сост. ''Н. Ю. Масоликова, М. Ю. Сорокина''. М.: Дом русского зарубежья им. Александра Солженицына, 2014. С. 25-68 * Образование для всех и ученые-эмигранты: наследие русско-бразильского психолога Елены Антиповой (1892—1974) в области науки, образования и прав человека в Латинской Америке, Европе и России / Сост. ''Н. Ю. Масоликова, М. Ю. Сорокина''. М.: Дом русского зарубежья им. Александра Солженицына, 2014 * ''Масоликова Н. Ю., Сорокина М. Ю.'' Русская наследница Песталоцци: Елена Антипова (1892—1974) и ее учителя // Ежегодник Дома русского зарубежья им. Александра Солженицына. 2014—2015. М.: Дом русского зарубежья им. Александра Солженицына, 2015. С. 31—60 * ''Масоликова Н. Ю.'' «Энергичные, знающие интеллигенты — для них Бразилия и создана»: Из эпистолярного наследия психолога Елены Антиповой // Ежегодник Дома русского зарубежья им. Александра Солженицына. 2010. М., 2010. С. 363—384. * ''Масоликова Н. Ю.'' Елена Антипова (1892—1974) — русское имя в истории психологии и педагогики Бразилии // История отечественной и мировой психологической мысли: Материалы международной конференции по истории психологии «V московские встречи», 30 июня — 03 июля 2009 / Ред.: ''Журавлёв А. Л., Кольцова В. А., Олейник Ю. Н.'' М.: Институт психологии РАН, 2010. С. 195—199 * ''Масоликова Н. Ю., Сорокина М. Ю.'' Российское научное зарубежье: Материалы для биобиблиографического словаря. Пилотный вып. 2: Психологические науки. XIX — первая половина XX в. М.: Дом русского зарубежья им. А.Солженицына, 2010. С.14-16. * ''Масоликова Н. Ю.'' Новые страницы в истории российского психологического зарубежья «первой волны»: бразильский след // Материалы Юбилейной конференции «125 лет со дня основания Московского психологического общества»: в 2 т. М., 2011. Т. 1. С. 153—155; * Масоликова Н. Ю., Сорокина М. Ю. Русский апостол Бразилии: психолог Елена Антипова // Вестник ЮНЕСКО. 2017. № 31. С. 18-39 * Масоликова Н. Ю., Сорокина М. Ю. ЕЛЕНА АНТИПОВА (1892—1974) И АЛЕКСАНДР НЕЧАЕВ (1870—1948): ИЗ ИСТОРИИ РУССКОЙ ПЕДОЛОГИИ НАЧАЛА ХХ В. // Конференция АСОУ: сборник научных трудов и материалов научно-практических конференций. 2018. № 2. С. 466—474 * ''Масоликова Н. Ю., Сорокина М. Ю.'' Крымский след в судьбе выдающегося русско-бразильского психолога Елены Владимировны Антиповой (1892—1974) // Крымский архив. 2015. № 3: Серебряный век в Крыму: взгляд из XXI столетия. Материалы Девятых Герцыковских чтений в г. Судаке 8-11 июня 2015 г. С. 133—148. * ''Масоликова Н. Ю., Сорокина М. Ю.'' Российские ученые-эмигранты в Латинской Америке: эффект Antipoffiana // Берега: информационно-аналитический сборник о русском зарубежье. СПб., 2015. Вып. 19: Наука русского зарубежья. С. 27-35 * ''Campos R.H.F.'' Helena Antipoff (1892—1974): A Synthesis of Swiss and Soviet Psychology in the Context of Brazilian Education // History of Psychology. Vol. 4(2), May 2001, p 133—158. * ''Campos R.H.F.'' Helena Antipoff. Recife, 2010. 152 p. * Нелитературная судьба писателя Виктора Ирецкого (1882—1936) <публикация писем В. Я. Ирецкого Е. В. Антиповой> / Публ., вступит. ст. и коммент. ''М. Ю. Сорокиной, Н. Ю. Масоликовой'' // Lazar Fleishman — Stefan Michael Newerkla — Michael Wachtel (eds.): Скрещения судеб. Literarische und kulturelle Beziehungen zwischen Russland und dem Westen. A Festschrift for ''Fedor B. Poljakov'' (Stanford Slavic Studies, Volume 49). Berlin et al.: Peter Lang, 2019. 826 S. * Незабытые могилы. Российское зарубежье: Некрологи 1917—1997: В 6 т. / Сост. ''В. Н. Чуваков''. М., 1999. Т. 1. С. 102. {{Калонкі/канец}}</small> == Спасылкі == * [http://www.russiangrave.ru/?id=21&prs_id=75 www.russiangrave.ru] * [http://www.fundacaohantipoff.mg.gov.br/ www.fundacaohantipoff.mg.gov.br] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240610051114/http://www.fundacaohantipoff.mg.gov.br/ |date=10 чэрвеня 2024 }} {{ізаляваны артыкул|date=2025-01-22}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Анціпава Алена Уладзіміраўна}} [[Катэгорыя:Вучоныя Бразіліі]] acxp3rkjscdd6b6m0qjszlkbz06akbo 0 787061 5146329 4984088 2026-05-25T06:05:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146329 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст}} '''А́лекс Мерэ́т''' ({{lang-it|Alex Meret}}; нар. {{ДН|22|3|1997}}) — італьянскі футбаліст, брамнік клуба [[Напалі Неапаль|«Напалі»]] і нацыянальнай [[Зборная Італіі па футболе|зборнай Італіі]]. == Кар’ера == === Клубная === У [[Серыя А чэмпіянату Італіі па футболе 2015—2016 гадоў|сезоне 2015—2016 гадоў]] Мерэт, як выхаванец клуба [[Удынезэ Удынэ|«Удынезэ»]], быў пераведзены ў першую каманду ў якасці другога галкіпера пасля [[Арэстыс Карнезіс|Арэстыса Карнезіса]]. Дэбютаваў у прафесійным футболе 2 снежня 2015 года матчы [[Кубак Італіі па футболе|Кубка Італіі]] супраць [[Аталанта Бергама|«Аталанты»]]. У ліпені 2016 года Мерэт быў выпраўлены ў арэнду ў клуб [[Серыя Б|Серыі Б]] [[СПАЛ Ферара|СПАЛ]]<ref>[http://www.ilrestodelcarlino.it/ferrara/spal-meret-spighi-mercato-1.2321391 «Spal, è fatta con il portiere Meret. Confermato il jolly Spighi»]. Il Resto del Carlino.</ref>. Па вяртанні з арэнды зноў быў накіраваны ў СПАЛ на яшчэ адзін сезон<ref>[http://www.goal.com/it/notizie/calciomercato-spal-ufficiale-il-ritorno-di-meret-in-prestito/1rf1kkeeofxgg1mxmvmnw4rz4u «Meret return to Ferrara»]. Goal.</ref>. 5 ліпеня 2018 года брамнік далучыўся да [[Напалі Неапаль|«Напалі»]] з 30 чэрвеня 2023 года. Сума трансферу, узгодненая з «Удынезэ», складала 35 мільёнаў еўра<ref>Gladwell, Ben (5.07.2018). [http://global.espn.com/football/soccer-transfers/story/3557188/napoli-sign-fabian-ruiz-from-real-betis-and-alex-meret-from-udinese «Napoli sign Fabian Ruiz from Real Betis and Alex Meret from Udinese»]. ESPN FC.</ref><ref>[https://www.football-italia.net/123972/meret-arrives-napoli «Meret arrives for Napoli»]. Football Italia.</ref>. Ігрок дэбютаваў у еўрапейскіх турнірах 14 лютага 2019 года ў выязным пераможным матчы з лікам 3:1 над швейцарскім [[ФК Цюрых|«Цюрыхам»]] у першай двубойнай сустрэчы 1/8 фіналу [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы]]<ref>[https://www.football-italia.net/134672/el-napoli-dominate-zurich «EL: Napoli dominate in Zurich»]. Football Italia.</ref><ref>Nicita, Maurizio (15.02.2019). [https://www.gazzetta.it/Calcio/Europa-League/15-02-2019/napoli-meret-esordio-europa-un-salvataggio-che-vale-oro-3201382673827.shtml «Napoli, Meret: parate europee. Un debutto che vale oro»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221108050402/https://www.gazzetta.it/Calcio/Europa-League/15-02-2019/napoli-meret-esordio-europa-un-salvataggio-che-vale-oro-3201382673827.shtml |date=8 лістапада 2022 }}. La Gazzetta dello Sport.</ref>. Цягам першых двух сезонаў у «Напалі» адбывалася ратацыя Мерэта разам з калумбійцам [[Давід Аспіна|Давідам Аспінам]]. Аднак пад кіраўніцтвам новага трэнера клуба [[Джэнара Гатуза]] італьянец часцей апынаўся на лаўцы запасных да перапынку ў сезоне з чынніку пандэміі каранавірусу ў сакавіку 2020 года. Па дыскваліфікацыі Аспіны перад фінальным матчам Кубка Італіі супраць [[Ювентус Турын|«Ювентусу»]] Мерэт зноў выйшаў у стартавым складзе і дапамог камандзе здабыць кубак краіны. У далейшым Мерэт зноў ратаваўся з Аспінам. Пры [[Лучана Спалеці]] брамнік зноў стаў другім галкіперам каманды, пераважна баронячы браму толькі ў Лізе Еўропы і Кубку Італіі. З [[Серыя А чэмпіянату Італіі па футболе 2022—2023 гадоў|сезона 2022—2023 гадоў]] пасля таго, як Аспіна пакінуў клуб, Мерэт стаў галоўным брамнікам каманды. Ён сыграў важкую ролю ў тым, каб неапалітанскі клуб здабыў тытул чэмпіёну Італіі. === Міжнародная === У сакавіку 2017 года, пасля ўражлівых выступаў у складзе [[СПАЛ Ферара|СПАЛ]] у Серыі Б, Мерэт быў выкліканы да складу нацыянальнай [[Зборная Італіі па футболе|зборнай Італіі]] дзеля ўдзелу ў кваліфікацыі чэмпіянату свету на матч супраць [[Зборная Албаніі па футболе|зборнай Албаніі]] і таварыскі матч супраць [[Зборная Нідэрландаў па футболе|зборнай Нідэрландаў]]<ref>[https://www.football-italia.net/99843/italy-new-faces-albania-and-holland «Italy: New faces for Albania and Holland»]. Football Italia.</ref>. Брамнік дэбютаваў у асноўным складзе зборнай пад кіраўніцтвам трэнера [[Раберта Манчыні]] 18 лістапада 2019 года, выйшаўшы на замену [[Сальваторэ Сірыгу]] ў хатнім пераможным матчы супраць [[Зборная Арменіі па футболе|зборнай Арменіі]] ў апошнім адборачным матчы Італіі да [[чэмпіянат Еўропы па футболе 2020 года|чэмпіянату Еўропы 2020 года]]<ref>[https://www.football-italia.net/146607/italy-armenia-annihilated-9-1 «Italy: Armenia annihilated 9-1!»]. Football Italia.</ref>. == Дасягненні == '''«Напалі»''': * [[Чэмпіянат Італіі па футболе|Чэмпіён Італіі]]: 2023 * Уладальнік [[Кубак Італіі па футболе|Кубка Італіі]]: 2020 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Transfermarkt}} * {{Soccerway}} * {{Worldfootball}} {{Навігацыйны блок2 |загаловак = Мерэт у складзе [[Зборная Італіі па футболе|зборнай Італіі]] на [[Чэмпіянат Еўропы па футболе|чэмпіянатах Еўропы]] |стыль_загалоўка = background-color: {{Колер|Італія}}; |Склад зборнай Італіі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2020 |Склад зборнай Італіі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2024 }} {{DEFAULTSORT:Мерэт Алекс}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:футбалісты Італіі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Італіі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Удзінезэ]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК СПАЛ]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Напалі]] 3dhumafskjrrz5sciz1j30wh3q5akh1 0 788406 5146079 5133626 2026-05-24T12:30:36Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146079 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Казлоўская}} {{Пісьменнік | Імя = Валянціна Казлоўская | Арыгінал імя = | Шырыня = | Подпіс = | Дата нараджэння = {{ДН|6|8|1907}} | Месца нараджэння = [[Рыга]], [[Ліфляндская губерня]], [[Расійская імперыя]] | Дата смерці = {{ДС|31|3|1938}} | Месца смерці = [[Мінск|Менск]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], [[СССР]] | Род дзейнасці = [[паэтэса]], [[пісьменніца]], [[перакладчыца]], [[Фалькларыстыка|фалькларыстка]] | Мова твораў = [[беларуская мова|беларуская]] | Жанр = [[паэзія]], [[проза]] | Псеўданімы = ''Лясная Кветка'' | Гады актыўнасці = з 1923 | Краіна = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}<br>{{Сцягафікацыя|Латвія}}<br>{{Сцягафікацыя|СССР}} }} '''Валянці́на Гера́сімаўна Казло́ўская''' (у шлюбе '''Шапіра'''; {{ДН|6|8|1907}}, [[Рыга]] — {{ДС|31|3|1938}}, [[Мінск|Менск]]) — беларуская [[паэтэса]], [[пісьменніца]], [[перакладчыца]], [[Фалькларыстыка|фалькларыстка]]. Актыўная ўдзельніца беларускага нацыянальна-культурнага руху ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. == Біяграфія == === Паходжанне і жыццё ў Латвіі === Нарадзілася 6 жніўня 1907 года<ref name=":5">{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1659314331884004 |title=Метрическая запись о рождении (6 августа) и крещении (26 августа) Валентины Козловской в рижской Всесвятской церкви, 1907 г. |author=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Баринов И.]] |date=2026-04-26 |website=Запісы беларусаведа |accessdate=24 мая 2026 |lang=ru}}</ref> ў [[Рыга|Рызе]]<ref name=":2">{{cite web |url=https://www.bkc.daugavpils.lv/be/11-newsru/128-200317 |title=Адбудзецца прэм'ера спектакля паводле твора Валянціны Казлоўскай |date=2017-03-20 |website=www.bkc.daugavpils.lv |accessdate=24 мая 2026 |lang=be}}</ref> (паводле іншых звестак — у вёсцы Луні [[Люцынскі павет|Люцынскага павета]]). Бацькі былі праваслаўнымі сялянамі з вёскі [[Мікалаевічы (Смалявіцкі раён)|Мікалаевічы]] Смалявіцкай воласці Барысаўскага павета Мінскай губерні — Герасім Іванаў Казлоўскі і Юлія Станіславава<ref name=":5" />. Існуе таксама версія, што сям’я валодала ўласным [[хутар]]ом у [[Латгалія|Латгаліі]] на мяжы з сучаснай Беларуссю<ref name=":2" />. Дзяўчынка была ахрышчана 26 жніўня 1907 года ў рыжскай Усясвяцкай царкве<ref name=":5" />. Скончыла беларускую сярэднюю школу ў Латвіі<ref name=":4">{{cite web |url=https://kamunikat.org/zapisy-belaruskaga-instytutu-navuki-y-mastatstva-29 |title=Запісы 29 |website=Kamunikat.org |accessdate=24 мая 2026 |lang=be}}</ref>. Навучалася ў гімназіях Рыгі і [[Лудза|Люцына]], дзе і пачала сваю літаратурную і грамадскую дзейнасць. Выступала ў якасці артысткі ў мясцовых беларускіх тэатральных гуртках<ref>[[Латвійскі дзяржаўны гістарычны архіў|Latvijas Valsts vēstures arhīvs]] (LVVA). F. 1747, ap. 1, l. 19, lp. 142.</ref>. З'яўлялася актыўнай удзельніцай [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] (ТБМЛ), дзе стала вядомай дзякуючы сваім вершам і публікацыям{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=118}}. Адначасова яна належала да падпольнай арганізацыі, якая пераследавалася латвійскімі ўладамі за прапаганду сепаратызму і сувязі з камуністамі<ref name=":4" />. У 1926 годзе скончыла [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскую дзяржаўную беларускую гімназію]] разам з іншымі вядомымі дзеячамі, такімі як [[Пётра Мірановіч]] і [[Пятро Журкоўскі]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=41}}. У 1927 годзе скончыла Беларускія настаўніцкія курсы ў [[Даўгаўпілс|Дзвінску]]. Разумеючы, што ў Латвіі ёй будзе цяжка працягнуць адукацыю з-за матэрыяльных і палітычных прычын, Валянціна рабіла спробы атрымаць стыпендыю ад чэхаславацкага ўрада для навучання ў Празе, дзе планавала вывучаць педагогіку{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=141}}. Аднак яна не змагла туды выехаць. === Пераезд у БССР і рэпрэсіі === Восенню 1927 года, дзякуючы асабістаму спрыянню [[Кастусь Езавітаў|Кастуся Езавітава]] і [[Янка Купала|Янкі Купалы]], Валянціна Казлоўская атрымала магчымасць пераехаць у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкую Беларусь]] для працягу адукацыі<ref name=":1">[https://www.instagram.com/p/Cy0xR5YIafe Валянціна Герасімаўна Казлоўская (19.08.1907 — 31.03.1938)]</ref><ref name=":4" />{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=138}}. На момант ад'езду яе бацька ўжо памёр, а паралізаваная маці засталася на апецы старэйшай сястры Марыі, якая працавала настаўніцай у беларускіх школах Латгаліі<ref name=":4" />. У [[Мінск|Менску]] Валянціна паступіла ў [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Беларускі дзяржаўны медыцынскі інстытут]]. Яна ўступіла ў камсамол і працягвала актыўную грамадскую дзейнасць. Падчас вучобы пазнаёмілася са сваім будучым мужам Майсеем Шапірам, за якога неўзабаве выйшла замуж<ref name=":4" />. У 1931 годзе паспяхова скончыла інстытут і атрымала дыплом урача<ref name=":1" />. Пасля заканчэння вучобы працавала лекарам у раённай бальніцы ў [[Тураў|Тураве]], нейкі час жыла ў Менску<ref name=":1" />. Затым была пераведзена на працу ў амбулаторыю ваеннага гарадка № 55 у мястэчку [[Урэчча (Любанскі раён)|Урэчча]] (цяпер [[Любанскі раён]]), дзе яе муж служыў ваенным лекарам<ref name=":3">{{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ШАПІРА-КАЗЛОЎСКАЯ Валянціна Герасімаўна}}</ref>. У сям’і нарадзілася двое сыноў<ref name=":1" />. У перыяд [[Вялікі тэрор|Вялікага тэрору]] Валянціна Казлоўская была арыштавана [[НКУС]] 12 снежня 1937 года<ref name=":0">{{cite web |url=https://by.openlist.wiki/%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%B0_%D0%92%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BD%D1%86%D1%96%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D0%B0_(1907) |title=Шапіра Валянціна Герасімаўна (1907) |website=Адкрыты спіс |accessdate=24 мая 2026 |lang=be}}</ref>. Яе беспадстаўна абвінавацілі ў тым, што яна была завербаваная латвійскімі спецслужбамі яшчэ ў 1927 годзе ў Рызе і прыбыла ў СССР са шпіёнскімі заданнямі, дзе пад псеўданімам «Лясная кветка» нібыта збірала і перадавала Латвіі сакрэтныя звесткі<ref name=":4" />. 11 сакавіка 1938 года пастановай НКУС СССР і Пракурора СССР яна была асуджана да [[Вышэйшая мера пакарання|вышэйшай меры пакарання]] (расстрэлу) за шпіянаж на карысць Латвіі (паводле артыкула 68 [[Крымінальны кодэкс БССР|Крымінальнага кодэкса БССР]]). Прысуд быў прыведзены ў выкананне 31 сакавіка 1938 года ў Менскай турме. Рэабілітаваная 19 мая 1960 года. Асабовая справа Валянціны Казлоўскай (№ 16427-с) захоўваецца ў [[Архіў Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|архіве КДБ Рэспублікі Беларусь]]<ref name=":0" />. == Творчасць == Літаратурную дзейнасць пачала ў 1923 годзе<ref>Анталогія беларускай жаночай паэзіі міжваеннага перыяду / укладанне, каментары Аксаны Данільчык, Віктара Жыбуля. — Мінск: [[Кнігазбор]], 2017, с. 320.</ref>. Свае арыгінальныя вершы, прозу і запісы беларускага фальклору публікавала пад уласным прозвішчам і пад псеўданімам ''Лясная Кветка''. Друкавалася ў вучнёўскіх часопісах Латвіі: «Ластаўка» (1923—1924, Люцын) і «Школьная праца» (выданне Дзвінскай гімназіі). Яе вершы змяшчаліся ў альманаху маладых паэтаў «Першы крок» (Рыга, 1926). Таксама яе вершы рэгулярна з'яўляліся на старонках газеты «[[Голас беларуса (1925)|Голас Беларуса]]» (напрыклад, патрыятычны верш, прысвечаны Янку Купалу, быў апублікаваны ў ліпені 1925 года){{sfn|Панізнік|2017|с=40}}. Акрамя паэзіі, пісала празаічныя творы, заснаваныя на мясцовым [[фальклор]]ным матэрыяле («У калядны вечар», «Легенды аб Люцынскім замку»). Займалася перакладамі з [[латышская мова|латышскай мовы]] на беларускую: перакладала вершы Яніса Райніса, марш латышскіх скаўтаў і іншыя творы. У 2016 годзе ў Мінску выйшла кніга «Выбраныя творы», у якой сабрана літаратурная спадчына Валянціны Казлоўскай і іншага паэта з Латвіі [[Пятро Сакол|Пятра Сакала]]<ref>Жанна Капуста, Анталогія болю, ЛіМ, № 44, 2016, http://www.oo-spb.by/index.php?id=92</ref>. Асобныя яе вершы таксама ўключаны ў анталогію беларускай жаночай паэзіі міжваеннага перыяду «Бліскавіцы» (2017)<ref>Анталогія беларускай жаночай паэзіі міжваеннага перыяду / укладанне, каментары Аксаны Данільчык, Віктара Жыбуля. — Мінск: Кнігазбор, 2017. — 448 с. </ref>. == Сям’я == Муж — Майсей Ізраілевіч Шапіра, ваенны ўрач. Яго бацька, Ізраіль Хаім-Мошэ (Яфімавіч), быў дыпламаваным інжынерам-хімікам і да 1918 года саўладальнікам фармацэўтычнай фірмы «Гольдберг і Шапіра» ў Менску (якая пасля нацыяналізацыі працягнула існаваць, але Ізраіль працаваў толькі дробным служачым). Маці Майсея, Бэла Іосіфаўна, працавала настаўніцай рускай мовы. Майсей і яго брат Барыс атрымалі добрую адукацыю, дадаткова вывучалі [[нямецкая мова|нямецкую]], [[французская мова|французскую]], [[іўрыт]] і [[Гісторыя яўрэяў|яўрэйскую гісторыю]] з хатнімі настаўнікамі<ref name=":4" />. == Бібліяграфія == * Выбраныя творы / Пятро Сакол, Валянціна Казлоўская; Мінск: Кнігазбор, 2016, 179 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ШАПІРА-КАЗЛОЎСКАЯ Валянціна Герасімаўна}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Казлоўская Валянціна Герасімаўна}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэтэсы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з латышскай мовы]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДМУ]] [[Катэгорыя:Урачы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 6 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1907 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рызе]] [[Катэгорыя:Памерлі 31 сакавіка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1938 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]] 6kms4vtnp2qyt107jerqiusugy7k20p 5146080 5146079 2026-05-24T12:31:07Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146080 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Казлоўская}} {{цёзкі2|Шапіра}} {{Пісьменнік | Імя = Валянціна Казлоўская | Арыгінал імя = | Шырыня = | Подпіс = | Дата нараджэння = {{ДН|6|8|1907}} | Месца нараджэння = [[Рыга]], [[Ліфляндская губерня]], [[Расійская імперыя]] | Дата смерці = {{ДС|31|3|1938}} | Месца смерці = [[Мінск|Менск]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], [[СССР]] | Род дзейнасці = [[паэтэса]], [[пісьменніца]], [[перакладчыца]], [[Фалькларыстыка|фалькларыстка]] | Мова твораў = [[беларуская мова|беларуская]] | Жанр = [[паэзія]], [[проза]] | Псеўданімы = ''Лясная Кветка'' | Гады актыўнасці = з 1923 }} '''Валянці́на Гера́сімаўна Казло́ўская''' (у шлюбе '''Шапіра'''; {{ДН|6|8|1907}}, [[Рыга]] — {{ДС|31|3|1938}}, [[Мінск|Менск]]) — беларуская [[паэтэса]], [[пісьменніца]], [[перакладчыца]], [[Фалькларыстыка|фалькларыстка]]. Актыўная ўдзельніца беларускага нацыянальна-культурнага руху ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. == Біяграфія == === Паходжанне і жыццё ў Латвіі === Нарадзілася 6 жніўня 1907 года<ref name=":5">{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/1659314331884004 |title=Метрическая запись о рождении (6 августа) и крещении (26 августа) Валентины Козловской в рижской Всесвятской церкви, 1907 г. |author=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Баринов И.]] |date=2026-04-26 |website=Запісы беларусаведа |accessdate=24 мая 2026 |lang=ru}}</ref> ў [[Рыга|Рызе]]<ref name=":2">{{cite web |url=https://www.bkc.daugavpils.lv/be/11-newsru/128-200317 |title=Адбудзецца прэм'ера спектакля паводле твора Валянціны Казлоўскай |date=2017-03-20 |website=www.bkc.daugavpils.lv |accessdate=24 мая 2026 |lang=be}}</ref> (паводле іншых звестак — у вёсцы Луні [[Люцынскі павет|Люцынскага павета]]). Бацькі былі праваслаўнымі сялянамі з вёскі [[Мікалаевічы (Смалявіцкі раён)|Мікалаевічы]] Смалявіцкай воласці Барысаўскага павета Мінскай губерні — Герасім Іванаў Казлоўскі і Юлія Станіславава<ref name=":5" />. Існуе таксама версія, што сям’я валодала ўласным [[хутар]]ом у [[Латгалія|Латгаліі]] на мяжы з сучаснай Беларуссю<ref name=":2" />. Дзяўчынка была ахрышчана 26 жніўня 1907 года ў рыжскай Усясвяцкай царкве<ref name=":5" />. Скончыла беларускую сярэднюю школу ў Латвіі<ref name=":4">{{cite web |url=https://kamunikat.org/zapisy-belaruskaga-instytutu-navuki-y-mastatstva-29 |title=Запісы 29 |website=Kamunikat.org |accessdate=24 мая 2026 |lang=be}}</ref>. Навучалася ў гімназіях Рыгі і [[Лудза|Люцына]], дзе і пачала сваю літаратурную і грамадскую дзейнасць. Выступала ў якасці артысткі ў мясцовых беларускіх тэатральных гуртках<ref>[[Латвійскі дзяржаўны гістарычны архіў|Latvijas Valsts vēstures arhīvs]] (LVVA). F. 1747, ap. 1, l. 19, lp. 142.</ref>. З'яўлялася актыўнай удзельніцай [[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі]] (ТБМЛ), дзе стала вядомай дзякуючы сваім вершам і публікацыям{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=118}}. Адначасова яна належала да падпольнай арганізацыі, якая пераследавалася латвійскімі ўладамі за прапаганду сепаратызму і сувязі з камуністамі<ref name=":4" />. У 1926 годзе скончыла [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія|Дзвінскую дзяржаўную беларускую гімназію]] разам з іншымі вядомымі дзеячамі, такімі як [[Пётра Мірановіч]] і [[Пятро Журкоўскі]]{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=41}}. У 1927 годзе скончыла Беларускія настаўніцкія курсы ў [[Даўгаўпілс|Дзвінску]]. Разумеючы, што ў Латвіі ёй будзе цяжка працягнуць адукацыю з-за матэрыяльных і палітычных прычын, Валянціна рабіла спробы атрымаць стыпендыю ад чэхаславацкага ўрада для навучання ў Празе, дзе планавала вывучаць педагогіку{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=141}}. Аднак яна не змагла туды выехаць. === Пераезд у БССР і рэпрэсіі === Восенню 1927 года, дзякуючы асабістаму спрыянню [[Кастусь Езавітаў|Кастуся Езавітава]] і [[Янка Купала|Янкі Купалы]], Валянціна Казлоўская атрымала магчымасць пераехаць у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Савецкую Беларусь]] для працягу адукацыі<ref name=":1">[https://www.instagram.com/p/Cy0xR5YIafe Валянціна Герасімаўна Казлоўская (19.08.1907 — 31.03.1938)]</ref><ref name=":4" />{{sfn|Грыбоўскі (моладзь)|2023|с=138}}. На момант ад'езду яе бацька ўжо памёр, а паралізаваная маці засталася на апецы старэйшай сястры Марыі, якая працавала настаўніцай у беларускіх школах Латгаліі<ref name=":4" />. У [[Мінск|Менску]] Валянціна паступіла ў [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Беларускі дзяржаўны медыцынскі інстытут]]. Яна ўступіла ў камсамол і працягвала актыўную грамадскую дзейнасць. Падчас вучобы пазнаёмілася са сваім будучым мужам Майсеем Шапірам, за якога неўзабаве выйшла замуж<ref name=":4" />. У 1931 годзе паспяхова скончыла інстытут і атрымала дыплом урача<ref name=":1" />. Пасля заканчэння вучобы працавала лекарам у раённай бальніцы ў [[Тураў|Тураве]], нейкі час жыла ў Менску<ref name=":1" />. Затым была пераведзена на працу ў амбулаторыю ваеннага гарадка № 55 у мястэчку [[Урэчча (Любанскі раён)|Урэчча]] (цяпер [[Любанскі раён]]), дзе яе муж служыў ваенным лекарам<ref name=":3">{{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ШАПІРА-КАЗЛОЎСКАЯ Валянціна Герасімаўна}}</ref>. У сям’і нарадзілася двое сыноў<ref name=":1" />. У перыяд [[Вялікі тэрор|Вялікага тэрору]] Валянціна Казлоўская была арыштавана [[НКУС]] 12 снежня 1937 года<ref name=":0">{{cite web |url=https://by.openlist.wiki/%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%B0_%D0%92%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D0%BD%D1%86%D1%96%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D0%B0_(1907) |title=Шапіра Валянціна Герасімаўна (1907) |website=Адкрыты спіс |accessdate=24 мая 2026 |lang=be}}</ref>. Яе беспадстаўна абвінавацілі ў тым, што яна была завербаваная латвійскімі спецслужбамі яшчэ ў 1927 годзе ў Рызе і прыбыла ў СССР са шпіёнскімі заданнямі, дзе пад псеўданімам «Лясная кветка» нібыта збірала і перадавала Латвіі сакрэтныя звесткі<ref name=":4" />. 11 сакавіка 1938 года пастановай НКУС СССР і Пракурора СССР яна была асуджана да [[Вышэйшая мера пакарання|вышэйшай меры пакарання]] (расстрэлу) за шпіянаж на карысць Латвіі (паводле артыкула 68 [[Крымінальны кодэкс БССР|Крымінальнага кодэкса БССР]]). Прысуд быў прыведзены ў выкананне 31 сакавіка 1938 года ў Менскай турме. Рэабілітаваная 19 мая 1960 года. Асабовая справа Валянціны Казлоўскай (№ 16427-с) захоўваецца ў [[Архіў Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|архіве КДБ Рэспублікі Беларусь]]<ref name=":0" />. == Творчасць == Літаратурную дзейнасць пачала ў 1923 годзе<ref>Анталогія беларускай жаночай паэзіі міжваеннага перыяду / укладанне, каментары Аксаны Данільчык, Віктара Жыбуля. — Мінск: [[Кнігазбор]], 2017, с. 320.</ref>. Свае арыгінальныя вершы, прозу і запісы беларускага фальклору публікавала пад уласным прозвішчам і пад псеўданімам ''Лясная Кветка''. Друкавалася ў вучнёўскіх часопісах Латвіі: «Ластаўка» (1923—1924, Люцын) і «Школьная праца» (выданне Дзвінскай гімназіі). Яе вершы змяшчаліся ў альманаху маладых паэтаў «Першы крок» (Рыга, 1926). Таксама яе вершы рэгулярна з'яўляліся на старонках газеты «[[Голас беларуса (1925)|Голас Беларуса]]» (напрыклад, патрыятычны верш, прысвечаны Янку Купалу, быў апублікаваны ў ліпені 1925 года){{sfn|Панізнік|2017|с=40}}. Акрамя паэзіі, пісала празаічныя творы, заснаваныя на мясцовым [[фальклор]]ным матэрыяле («У калядны вечар», «Легенды аб Люцынскім замку»). Займалася перакладамі з [[латышская мова|латышскай мовы]] на беларускую: перакладала вершы Яніса Райніса, марш латышскіх скаўтаў і іншыя творы. У 2016 годзе ў Мінску выйшла кніга «Выбраныя творы», у якой сабрана літаратурная спадчына Валянціны Казлоўскай і іншага паэта з Латвіі [[Пятро Сакол|Пятра Сакала]]<ref>Жанна Капуста, Анталогія болю, ЛіМ, № 44, 2016, http://www.oo-spb.by/index.php?id=92</ref>. Асобныя яе вершы таксама ўключаны ў анталогію беларускай жаночай паэзіі міжваеннага перыяду «Бліскавіцы» (2017)<ref>Анталогія беларускай жаночай паэзіі міжваеннага перыяду / укладанне, каментары Аксаны Данільчык, Віктара Жыбуля. — Мінск: Кнігазбор, 2017. — 448 с. </ref>. == Сям’я == Муж — Майсей Ізраілевіч Шапіра, ваенны ўрач. Яго бацька, Ізраіль Хаім-Мошэ (Яфімавіч), быў дыпламаваным інжынерам-хімікам і да 1918 года саўладальнікам фармацэўтычнай фірмы «Гольдберг і Шапіра» ў Менску (якая пасля нацыяналізацыі працягнула існаваць, але Ізраіль працаваў толькі дробным служачым). Маці Майсея, Бэла Іосіфаўна, працавала настаўніцай рускай мовы. Майсей і яго брат Барыс атрымалі добрую адукацыю, дадаткова вывучалі [[нямецкая мова|нямецкую]], [[французская мова|французскую]], [[іўрыт]] і [[Гісторыя яўрэяў|яўрэйскую гісторыю]] з хатнімі настаўнікамі<ref name=":4" />. == Бібліяграфія == * Выбраныя творы / Пятро Сакол, Валянціна Казлоўская; Мінск: Кнігазбор, 2016, 179 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Рэпрэсаваныя медыцынскія і ветэрынарныя работнікі Беларусі|артыкул=ШАПІРА-КАЗЛОЎСКАЯ Валянціна Герасімаўна}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускі моладзевы й студэнцкі рух у міжваеннай Латвіі |выданне= [[Запісы БІНіМ]] |тып=зборнік |год= 2023 |нумар= 43 |старонкі= 116—145 |спасылка=https://www.academia.edu/112683665/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%B9_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%BA%D1%96_%D1%80%D1%83%D1%85_%D1%83_%D0%BC%D1%96%D0%B6%D0%B2%D0%B0%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96 |ref=Грыбоўскі (моладзь)}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Казлоўская Валянціна Герасімаўна}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэтэсы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з латышскай мовы]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Дзвінскай дзяржаўнай беларускай гімназіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДМУ]] [[Катэгорыя:Урачы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 6 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1907 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Рызе]] [[Катэгорыя:Памерлі 31 сакавіка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1938 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]] gleocor7084wdo6j5syjc1duv8kiu9m 0 789278 5146133 5008709 2026-05-24T15:52:51Z ~2026-30954-80 168690 /* Афіцыйны вынік */ 5146133 wikitext text/x-wiki [[Файл:Tablice_referendum_1946_Warszawa.jpg|міні| Агітацыйныя шчыты перад рэферэндумам ([[Варшава]])]] [[Файл:Transaprenty_wyborcze_przed_referendum_w_1946_roku_na_placu_Unii_Lubelskiej_w_Warszawie.jpg|міні| Перадвыбарчыя банеры (Варшава)]] [[Файл:AGAD_Plansza_propagandowa_3xtak.jpg|міні| Агітацыйная дошка «3xДа»]] [[Файл:Opole_(Oppeln)_-_3_x_TAK.jpg|міні| Слоган «3 разы так», які захаваўся на слупе ў [[Аполе]]]] '''Народны рэферэндум 1946 года''' — сфальсіфікаваны [[Рэферэндум|рэферэндум,]] які прайшоў у [[Польская Народная Рэспубліка|Польшчы]] 30 чэрвеня 1946 года на падставе Закона аб народным галасаванні, прынятага Дзяржаўнай нацыянальнай радай 27 красавіка 1946 года (які вызначаў змест пытанняў рэферэндуму і дату галасавання) <ref>Ustawa z dnia 27 kwietnia 1946 r. o głosowaniu ludowym ({{Dziennik Ustaw|1946|15|104}}).</ref> і Закона аб правядзенні народнага галасавання (які вызначаў парадак галасавання), прынятага Нацыянальнай радай 28 красавіка 1946 года <ref>Ustawa z dnia 28 kwietnia 1946 r. o przeprowadzeniu głosowania ludowego ({{Dziennik Ustaw|1946|15|105}}).</ref>. Закон аб выбарчым праве быў прыняты аднагалосна (за яго таксама прагаласавала Польская народная партыя). Закон аб правядзенні ўсенароднага галасавання быў прыняты пры супраціве з боку дэпутатаў Польскай народнай партыі з-за адмовы Польскай рабочай партыі і партый-сатэлітаў увесці прынцып абавязковага ўдзелу ў выбарчых камісіях усіх узроўняў па адным прадстаўніку ад кожнай легальна дзеючай палітычнай партыі (што павінна было прадухіліць фальсіфікацыі пры падліку галасоў). == Гісторыя == Польская працоўная партыя, праводзячы рэферэндум, адштурхоўвалася ад уласнай патрэбы адкласці правядзенне свабодных выбараў і ў праверцы маштабу свайго ўплыву ў грамадстве. У прыватнасці, мэтай было праверыць, ці можна атрымаць здавальняючы вынік на свабодных выбарах ва ўмовах адносна ўмеранага адміністрацыйнага і паліцэйскага ціску, без масавага тэрору і з максімізацыяй сродкаў пераканання. Гэта павінна было стаць праверкай папулярнасці [[Камунізм|камуністаў]], якія стаялі ва ўладзе ў краіне, і падрыхтоўкай да выбараў у 1947 годзе. Польская народная партыя, з іншага боку, хацела прадэманстраваць сваю перавагу над Польскай рабочай партыяй. == Пытанні рэферэндуму == Удзельнікам рэферэндуму было зададзена тры пытанні:  {{Цытата|1. Вы падтрымліваеце скасаванне Сената?|2. Ці жадаеце вы, каб эканамічная сістэма, уведзеная аграрнай рэформай і нацыяналізацыяй асноўных галін нацыянальнай гаспадаркі, была замацавана ў будучай Канстытуцыі, пры захаванні заканадаўчых правоў прыватнай ініцыятывы?|3. Вы хочаце замацаваць заходнія межы Польскай дзяржавы на Балтыйскім моры, [[Граніца па Одэры — Найсэ|Одэры і Лужыцкім Нейсе]]?}}Пытанні былі сфармуляваны такім чынам, каб інтуітыўна зразумелы адказ на кожнае з іх быў ''Да''. Толькі тыя, хто не пагаджаўся ні на якія змены ў межах [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Другой Польскай Рэспублікі,]] былі супраць мяжы па [[Граніца па Одэры — Найсэ|Одэры і Лужыцкай Нісе]]. Сацыяльна-эканамічныя рэформы ў разбуранай вайной краіне карысталіся вялікай папулярнасцю, а пытанне ліквідацыі [[Сенат Польшчы|Сената]] не выклікала цікавасці. Такім чынам, вынік рэферэндуму павінен быў пацвердзіць адзінства грамадства і яго падтрымку новай улады. Таму партыі ''Дэмакратычнага блоку'': Польская рабочая партыя, Польская сацыялістычная партыя «Любельска» ([[Польская мова|польск]]. [[:pl:Polska Partia Socjalistyczna (1944–1948)|Polska Partia Socjalistyczna «lubelska»]]), Дэмакратычная партыя і Народная партыя рэкамендавалі прагаласаваць ''тройчы «За»''. Польская народная партыя — найбуйнейшая апазіцыйная партыя — калісьці мела падобную палітычную праграму; але цяпер яна не магла прытрымлівацца яе, бо гэта азначала б падтрымку камуністаў. Разумеючы, што стаўкі былі зусім іншыя — а менавіта незалежнасць і суверэнітэт Польшчы ад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]], — Польская народная партыя, насуперак сваім даваенным патрабаванням, заклікала да адмоўнага адказу на першае пытанне. Што датычыцца змены ўласнасці, то Польская народная партыя не павінна было галасаваць ''супраць'' (аграрнай рэформы), бо гэта, безумоўна, было б выкарыстана Польскай рабочай партыяй для высмейвання першай сярод польскіх сялян. Гэтую пазіцыю падтрымала падпольная Польская сацыялістычная партыя — Свабода, Роўнасць, Незалежнасць, якая рэкамендавала галасаваць падобным чынам. Асацыяцыя «Свабода і незалежнасць» і Нацыянальная партыя заклікалі да адказу ''«Не»'' на першыя два пытанні, у той час як Нацыянальныя ўзброеныя сілы і іншыя меншыя падпольныя групы [[Ультраправыя|крайняга правага характару]] заклікалі да галасавання ''«Не»'' па ўсіх трох пытаннях, прычым вялікая колькасць людзей выказалася за поўны байкот рэферэндуму (што тычыцца пункта 3, то гэта быў хутчэй пратэст супраць страты ўсходніх памежных тэрыторый на карысць Савецкага Саюза, чым нежаданне далучыць [[Уроцлаў]], [[Шчэцін]] ці [[Гданьск]])<ref>{{Cite web|url=https://plus.echodnia.eu/swietokrzyskie/podziemie-niepodleglosciowe-na-kielecczyznie-wobec-referendum-1946/ar/11440036|title=Podziemie niepodległościowe na Kielecczyźnie wobec referendum 1946|website=plus.echodnia.eu|date=2016-11-09}}</ref>. Партыя працы не заняла выразнай пазіцыі, рэкамендуючы сваім прыхільнікам галасаваць па ўласным меркаванні. Іерархія Польскай [[Рымска-Каталіцкая царква|Каталіцкай Царквы]] заняла пазіцыю толькі па трэцім пытанні, заклікаючы адказаць на яго ''станоўча''. == Падрыхтоўка да рэферэндуму і яго фальсіфікацыя == [[Файл:3xtak.jpg|міні| Прапагандысцкі плакат 1946 года — ''Рэферэндум «3хДА».'' За чытальнікам салдат Нацыянальных узброеных сіл, прадстаўлены як [[Калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|нацысцкі калабарант,]] заклікае людзей галасаваць супраць.]] У межах падрыхтоўкі да правядзення і фальсіфікацыі рэферэндуму Палітбюро Польскай рабочай партыі у сакавіку 1946 года стварыла Камісію дзяржаўнай бяспекі, якая павінна была каардынаваць дзейнасць падраздзяленняў сілавых арганізацый і структур дзяржавы. Яе задачай, сярод іншага, былі: ліквідацыя [[Антыкамуністычны рух у Польшчы (1944—1953)|незалежніцкага падполля]] і таемнае забойства палітыкаў Польскай народнай партыі. Аперацыя па фальсіфікацыі рэферэндуму была арганізавана групай афіцэраў МДБ СССР пад камандаваннем палкоўніка Арона Палкіна, начальніка аддзела Д МДБ, размешчанага ў [[Варшава|Варшаве]] 20 чэрвеня 1946 года. Яна ў асноўным займалася падробкай і падрыхтоўкай дакументаў для рэферэндуму. 22 чэрвеня адбылася сустрэча, на якой [[Балеслаў Берут|Баляслаў Берут]], [[Уладзіслаў Гамулка]] і дарадца [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКВД]] палкоўнік Сямён Давыдаў абмеркавалі тэхнічныя дэталі фальсіфікацыі вынікаў рэферэндуму{{Sfn|Łatyński|2002}}. Маштабы і метады фальсіфікацыі рэферэндумаў, якія праводзіла каманда МДБ пад кіраўніцтвам Арона Палкіна, былі расследаваны Мікітай Пятроўным:<blockquote>''Пасля рэферэндуму было перапісана 5994 пратаколы падлічаных галасоў і падроблена прыблізна 40 000 подпісаў членаў акруговай камісіі.'' ''Сямён Давыдаў атрымліваў праз Станіслава Радкевіча пасылкі з пратаколамі з Міністэрства грамадскай бяспекі — і перадаваў іх групе Палкіна.'' ''Новыя пратаколы вярнуліся тым жа шляхам.'' ''(…) Як гаварылася ў данясенні [адпраўленым 30 жніўня] для Сталіна, у выніку працы спецыялістаў з Масквы працэнт палякаў, якія далі станоўчы адказ на першае пытанне, павялічыўся да 50-60 % (у залежнасці ад правінцыі), у той час як у першапачатковых пратаколах ён фактычна складаў 1-15 працэнтаў.'' ''Новыя пратаколы таксама павялічваюць колькасць станоўчых адказаў на другое і трэцяе пытанні.'' ''Праца была завершана 27 жніўня 1946 года, а на наступны дзень уся група адправілася ў Маскву''.</blockquote>За паспяховае выкананне сваёй місіі Арон Палкін быў узнагароджаны [[Ордэн Чырвонага Сцяга|ордэнам Чырвонага Сцяга]]. Прадстаўнікі яго каманды таксама атрымалі ўзнагароды{{Sfn|Łatyński|2002}}, як і палкоўнік Сямён Давыдаў, які таксама быў узнагароджаны ордэнам Чырвонага Сцяга за вынікі рэферэндуму. Анджэй Пачкоўскі, каментуючы інфармацыю Мікіты Пятрова, заявіў, што: ''паколькі па ўсёй краіне дзейнічала 11 057 камісій, варта зрабіць выснову, што астатнія 5063 пратаколы былі сфальсіфікаваныя «польскімі чэкістамі» са Службы бяспекі''. Анджэй Пачкоўскі :<blockquote>''Розніца была істотнай.'' ''Маштаб фальсіфікацый быў наступным: паводле афіцыйных даных, колькасць галасоў «за» па першым пытанні склала 68 %, а паводле канфідэнцыйных даных — 26,9 %.'' ''Другое пытанне: афіцыйныя даныя — 77,1 %, канфідэнцыйныя даныя — 42 %.'' ''Трэцяе пытанне: афіцыйныя даныя — 91,4 %, канфідэнцыйныя — 66,9 %.'' ''Паводле канфідэнцыйных падлікаў Польскай народнай партыі, 26,9 % выбаршчыкаў прагаласавалі тройчы «за»''.</blockquote> == Фактычныя вынікі рэферэндуму паводле архіва Баляслава Берута == У 1993 годзе, на аснове т.зв. архіва Берута ў Архіве новых актаў Анджэй Пачкоўскі апублікаваў агульны звод вынікаў галасавання па ваяводствах (за выключэннем закрытых выбарчых акруг у вайсковых частках) у падрыхтаваным ім зборніку дакументаў{{Sfn|Łatyński|2002}}. === Зводка вынікаў галасавання === Агульны звод вынікаў галасавання па ваяводствах (за выключэннем закрытых выбарчых акруг у вайсковых частках{{Refn|W 182 obwodach zamkniętych (głównie wojskowych) głosowało 165 400 osób (1,4% głosujących w kraju). W archiwach wojskowych i [[Archiwum Akt Nowych]] dostępne są tylko sfałszowane wyniki głosowania<ref name="Osękowski">{{Cytuj | autor = [[Czesław Osękowski]] | tytuł = Referendum 30 czerwca 1946 roku w Polsce | miejsce = Warszawa | wydawca = [[Wydawnictwo Sejmowe]] | data = 2000 | s = 145 | isbn = 83-7059-459-X}}</ref>.}} {| class="wikitable" style="width: 60%" | colspan="5" align="center" bgcolor="FED66B" |'''''Вы падтрымліваеце скасаванне [[Сенат Польшчы|Сената]]?''''' |- ! style="width: 25%" |Ваяводствы і гарады ! style="width: 15%" |Так ! style="width: 15%" |Так % ! style="width: 15%" |Не ! style="width: 15%" |Не % |- |[[Варшава]] (сталіца) | align="center" |76299 | align="center" |24 % | align="center" |241612 | align="center" |76 % |- |[[Варшаўскае ваяводства (1944—1975)|Варшаўскае]] | align="center" |189775 | align="center" |19,3 % | align="center" |793515 | align="center" |80,7 % |- |[[Лодзь]] | align="center" |93201 | align="center" |35 % | align="center" |173088 | align="center" |65 % |- |[[Лодзьскае ваяводства (1945—1975)|Лодзьскае]] | align="center" |197045 | align="center" |22,6 % | align="center" |674834 | align="center" |77,4 % |- |[[Келецкае ваяводства (1945—1975)|Келецкае]] | align="center" |366931 | align="center" |42,7 % | align="center" |492392 | align="center" |57,3 % |- |[[Люблінскае ваяводства (1944—1975)|Люблінскае]] | align="center" |222006 | align="center" |24,8 % | align="center" |673180 | align="center" |75,2 % |- |[[Беластоцкае ваяводства (1944—1975)|Беластоцкае]] | align="center" |149697 | align="center" |34,6 % | align="center" |282952 | align="center" |65,4 % |- |[[Альштынскае ваяводства (1946—1975)|Альштынскае]] | align="center" |50392 | align="center" |32,1 % | align="center" |106592 | align="center" |67,9 % |- |[[Гданьскае ваяводства (1945—1975)|Гданьскае]] | align="center" |108393 | align="center" |26,2 % | align="center" |305294 | align="center" |73,8 % |- |[[Паморскае ваяводства (1945—1950)|Паморскае]] | align="center" |170865 | align="center" |23,5 % | align="center" |556218 | align="center" |76,5 % |- |[[Шчэцінскае ваяводства (1946—1975)|Шчэцінскае]] | align="center" |98919 | align="center" |38,1 % | align="center" |160711 | align="center" |61,9 % |- |[[Пазнаньскае ваяводства (1945—1975)|Пазнаньскае]] | align="center" |220176 | align="center" |16,9 % | align="center" |1082641 | align="center" |83,1 % |- |[[Урацлаўскае ваяводства (1946—1975)|Урацлаўскае]] | align="center" |311679 | align="center" |45 % | align="center" |380941 | align="center" |55 % |- |[[Сілезскае ваяводства (1945—1950)|Сілезскае]] | align="center" |573946 | align="center" |38 % | align="center" |936439 | align="center" |62 % |- |[[Кракаўскае ваяводства (1945—1975)|Кракаўскае]] | align="center" |132492 | align="center" |13,5 % | align="center" |848931 | align="center" |86,5 % |- |[[Жэшоўскае ваяводства (1945—1975)|Жэшоўскае]] | align="center" |94385 | align="center" |13,6 % | align="center" |599620 | align="center" |86,4 % |- |Агулам: | align="center" |'''3056191''' | align="center" |'''26,9 %''' | align="center" |'''8308960''' | align="center" |'''73,1 %''' |} 2. ''Ці жадаеце вы, каб эканамічная сістэма, уведзеная аграрнай рэформай і нацыяналізацыя асноўных галін нацыянальнай гаспадаркі, была замацавана ў будучай Канстытуцыі, пры захаванні заканадаўчых правоў прыватнай ініцыятывы?'' {| class="wikitable" style="width: 60%" | colspan="5" align="center" bgcolor="FED66B" |'''II пытанне''' |- ! style="width: 25%" |Ваяводствы і гарады ! style="width: 15%" |Так ! style="width: 15%" |Так % ! style="width: 15%" |Не ! style="width: 15%" |Не % |- |[[Варшава]] (сталіца) | align="center" |200284 | align="center" |63 % | align="center" |117627 | align="center" |37 % |- |[[Варшаўскае ваяводства (1944—1975)|Варшаўскае]] | align="center" |385450 | align="center" |39,2 % | align="center" |597840 | align="center" |60,8 % |- |[[Лодзь]] | align="center" |155779 | align="center" |58,5 % | align="center" |110510 | align="center" |41,5 % |- |[[Лодзьскае ваяводства (1945—1975)|Лодзьскае]] | align="center" |289873 | align="center" |32,1 % | align="center" |592006 | align="center" |67,9 % |- |[[Келецкае ваяводства (1945—1975)|Келецкае]] | align="center" |459738 | align="center" |53,5 % | align="center" |399585 | align="center" |46,5 % |- |[[Люблінскае ваяводства (1944—1975)|Люблінскае]] | align="center" |325848 | align="center" |36,4 % | align="center" |569338 | align="center" |63,6 % |- |[[Беластоцкае ваяводства (1944—1975)|Беластоцкае]] | align="center" |251802 | align="center" |58,2 % | align="center" |180847 | align="center" |41,8 % |- |[[Альштынскае ваяводства (1946—1975)|Альштынскае]] | align="center" |81946 | align="center" |52,2 % | align="center" |75038 | align="center" |47,8 % |- |[[Гданьскае ваяводства (1945—1975)|Гданьскае]] | align="center" |166712 | align="center" |40,3 % | align="center" |246965 | align="center" |59,7 % |- |[[Паморскае ваяводства (1945—1950)|Паморскае]] | align="center" |237756 | align="center" |32,7 % | align="center" |489327 | align="center" |67,3 % |- |[[Шчэцінскае ваяводства (1946—1975)|Шчэцінскае]] | align="center" |146691 | align="center" |56,5 % | align="center" |112939 | align="center" |43,5 % |- |[[Пазнаньскае ваяводства (1945—1975)|Пазнаньскае]] | align="center" |547183 | align="center" |42 % | align="center" |755634 | align="center" |58 % |- |[[Урацлаўскае ваяводства (1946—1975)|Урацлаўскае]] | align="center" |380941 | align="center" |55 % | align="center" |311679 | align="center" |45 % |- |[[Сілезскае ваяводства (1945—1950)|Сілезскае]] | align="center" |657017 | align="center" |43,5 % | align="center" |858368 | align="center" |56,5 % |- |[[Кракаўскае ваяводства (1945—1975)|Кракаўскае]] | align="center" |309148 | align="center" |31,5 % | align="center" |672275 | align="center" |68,5 % |- |[[Жэшоўскае ваяводства (1945—1975)|Жэшоўскае]] | align="center" |184605 | align="center" |26,6 % | align="center" |509400 | align="center" |73,2 % |- |Агулам: | align="center" |'''4770773''' | align="center" |'''42,0 %''' | align="center" |'''6594378''' | align="center" |'''58,0 %''' |} 3. ''Вы хочаце замацаваць заходнія межы Польскай дзяржавы на [[Балтыйскае мора|Балтыйскім моры]], [[Граніца па Одэры — Найсэ|Одэры і Лужыцкім Нейсе]]?'' {| class="wikitable" style="width: 60%" | colspan="5" align="center" bgcolor="FED66B" |'''III пытанне''' |- ! style="width: 25%" |Ваяводствы і гарады ! style="width: 15%" |Так ! style="width: 15%" |Так % ! style="width: 15%" |Не ! style="width: 15%" |Не % |- |[[Варшава]] (сталіца) | align="center" |302015 | align="center" |95 % | align="center" |15896 | align="center" |5 % |- |[[Варшаўскае ваяводства (1944—1975)|Варшаўскае]] | align="center" |701086 | align="center" |71,3 % | align="center" |282204 | align="center" |28,7 % |- |[[Лодзь]] | align="center" |215694 | align="center" |81 % | align="center" |50595 | align="center" |19 % |- |[[Лодзьскае ваяводства (1945—1975)|Лодзьскае]] | align="center" |504409 | align="center" |59 % | align="center" |357470 | align="center" |41 % |- |[[Келецкае ваяводства (1945—1975)|Келецкае]] | align="center" |523328 | align="center" |60,9 % | align="center" |335995 | align="center" |39,1 % |- |[[Люблінскае ваяводства (1944—1975)|Люблінскае]] | align="center" |600670 | align="center" |67,1 % | align="center" |294516 | align="center" |32,9 % |- |[[Беластоцкае ваяводства (1944—1975)|Беластоцкае]] | align="center" |237092 | align="center" |54,8 % | align="center" |195557 | align="center" |45,2 % |- |[[Альштынскае ваяводства (1946—1975)|Альштынскае]] | align="center" |101726 | align="center" |64,8 % | align="center" |55258 | align="center" |35,2 % |- |[[Гданьскае ваяводства (1945—1975)|Гданьскае]] | align="center" |279646 | align="center" |67,6 % | align="center" |134031 | align="center" |32,4 % |- |[[Паморскае ваяводства (1945—1950)|Паморскае]] | align="center" |403531 | align="center" |55,5 % | align="center" |323552 | align="center" |44,5 % |- |[[Шчэцінскае ваяводства (1946—1975)|Шчэцінскае]] | align="center" |184337 | align="center" |71,0 % | align="center" |75293 | align="center" |29,0 % |- |[[Пазнаньскае ваяводства (1945—1975)|Пазнаньскае]] | align="center" |1055282 | align="center" |81,0 % | align="center" |247535 | align="center" |19,0 % |- |[[Урацлаўскае ваяводства (1946—1975)|Урацлаўскае]] | align="center" |519465 | align="center" |75 % | align="center" |173155 | align="center" |25 % |- |[[Сілезскае ваяводства (1945—1950)|Сілезскае]] | align="center" |922845 | align="center" |61,1 % | align="center" |587540 | align="center" |38,9 % |- |[[Кракаўскае ваяводства (1945—1975)|Кракаўскае]] | align="center" |594742 | align="center" |60,6 % | align="center" |386681 | align="center" |39,4 % |- |[[Жэшоўскае ваяводства (1945—1975)|Жэшоўскае]] | align="center" |442775 | align="center" |63,8 % | align="center" |251230 | align="center" |36,2 % |- |Агулам: | align="center" |'''7598643''' | align="center" |'''66,9 %''' | align="center" |'''3766508''' | align="center" |'''33,1 %''' |} == Афіцыйны вынік == Згодна з афіцыйнымі вынікамі, абвешчанымі 12 ліпеня 1946 г. Генеральным камісарам народнага галасавання — першым старшынёй Вярхоўнага суда, членам Прэзідыума Дзяржаўнай Нацыянальнай Рады Вацлавам Барцікоўскім, — права голасу мелі 13 160 451 чалавек, з якіх у галасаванні прынялі ўдзел 11 857 986 (90,1 %). Сапраўдных галасоў было 11 530 551 (97,2 %), а несапраўдных галасоў — 327 435 (2,8 %). {| class="wikitable" |+Афіцыйныя вынікі рэферэндуму ! ! colspan="2" | Так ! colspan="2" | Не |- | 1. пытанне | 7 844 522 | 68 % | 3 686 029 | 32 % |- | 2. пытанне | 8 896 105 | 77,2 % | 2 634 446 | 22,8 % |- | 3. пытанне | 10 534 697 | 91,4 % | 995 854 | 8,6 % |} [[Файл:3_x_Tak.svg|міні|center|500x500пкс|Адказы на пытанні рэферэндуму 1946 года — афіцыйныя і рэальныя вынікі. Чырвоны колер азначае адказ — ТАК, зялёны — НЕ.]] У аб’яве не было ніякіх падрабязных вынікаў (па раёнах ці асобных ваяводствах), а камуністычная цэнзура перашкаджала публікацыі такіх вынікаў у прэсе. Адзіным выключэннем былі сапраўдныя вынікі галасавання ў [[Кракаў|Кракаве]], пра якія паведаміў кракаўскі часопіс Польскай сацыялістычнай партыі ''«Naprzód»'', дзе 84 % выбаршчыкаў адказалі «не» на першае пытанне рэферэндуму, 67 % — на другое і 31 % — на трэцяе{{Refn|Na pierwsze pytanie w Krakowie odpowiedziało twierdząco 23 162 głosujących, przecząco 110 840, na pytanie drugie twierdząco 43 997 a 99 279 przecząco, na trzecie 102 627 twierdząco, 43 982 przecząco{{odn|Łatyński|2002|s= 557}}.}}. Ваяводскія і раённыя ўпраўленні і старшыні раённых камісій выдалі распараджэнне, якое забараняла членам камісій агучваць вынікі галасавання ў акругах пад пагрозай суровых пакаранняў{{Sfn|Łatyński|2002}}. Калі на пасяджэнні [[Савет міністраў Польшчы|Савета Міністраў]] 5 ліпеня 1946 г. віцэ-прэм’ер [[Станіслаў Мікалайчык]] (ПСЛ) пратэставаў супраць цэнзурнай забароны на публікацыю вынікаў рэферэндумаў у акругах, віцэ-прэм’ер [[Уладзіслаў Гамулка]] (ППР) адказаў: «''Ідзі і скардзіся Чэрчылю».'' Афіцыйна абвешчаныя вынікі рэферэндуму былі сфальфікаванымі. Фальсіфікацыя галасавання прымала розныя формы. У галасаванні актыўна ўдзельнічалі супрацоўнікі Міністэрства грамадскай бяспекі і грамадзянскай міліцыі, якія ахоўвалі скрыні для галасавання, а затым мянялі або падпраўлялі галасы па дарозе з акруговых камісій у абласныя камісіі{{Refn|Spośród osób, które osobiście uczestniczyły w tym fałszerstwie, publicznie opisywała te czynności wiele lat później m.in. prof. [[Maria Turlejska]].}}; галасаванне ў войску фактычна адбывалася адкрыта і па парадку. Насамрэч, узровень падтрымкі апазіцыі быў значна вышэйшым. Пасля галасавання адбыліся фундаментальныя фальсіфікацыі выбараў шляхам фальсіфікацыі і падмены пратаколаў выбарчых камісій на цэнтральным узроўні ў адпаведнасці з вынікамі галасавання, вызначанымі зверху ўладамі Польскай рабочай партыі па ўзгадненні і супрацоўніцтве з Масквой, пры ўдзеле супрацоўнікаў савецкіх спецслужбаў, якія актыўна ўдзельнічалі ў фальсіфікацыі. == Пасля рэферэндуму == Вынікі рэферэндуму, з аднаго боку, былі значна слабейшымі, чым чакала кіраўніцтва ПРП і ўскосна прывялі да страты партыяй цікавасці да выбарчай барацьбы ў дэмакратычных умовах. З іншага боку, яны паказалі, што ПРП на працягу некалькіх гадоў здолела пераканаць больш за чвэрць палякаў прагаласаваць за яе. Нягледзячы на тое, што падтрымка была атрымана не толькі шляхам пераканання і стварэння магчымасцей для хуткага прасоўвання розных сацыяльных груп, але і шляхам прымусу, ціску і нават тэрору, і ў значнай ступені дзякуючы стварэнню агульнага блока з ліцэнзаваным ППС, такі вынік варта лічыць пэўным палітычным поспехам новай улады. Тагачасны прэм’ер-міністр Эдвард Асобка-Мараўскі пракаментаваў вынікі рэферэндуму наступнымі словамі: «З рэферэндуму можна зрабіць наступныя высновы: што рэакцыя ў Польшчы вельмі моцная, мацнейшая за афіцыйную партыю; што толькі каля дзясятка працэнтаў прагаласавалі за ўказанні кіруючай партыі (астатнія 2 ці 3 разы прагаласавалі „супраць“); што ў нас каля 37 працэнтаў галасоў, што нядрэнна, улічваючы, што калі мы пачалі рабіць першыя крокі, у нас, магчыма, было каля 5 працэнтаў свядомых прыхільнікаў; што сітуацыя з забеспячэннем харчаваннем жахлівая». Вядома, што ўрад заўсёды нясе адказнасць за любыя цяжкасці". Вынікі рэферэндуму крытычна падсумаваў на пасяджэнні сакратарыята ПРП Раман Замброўскі, член Палітбюро, адказны за партыйныя кадры, які сказаў: «Ход рэферэндуму не быў выпадковым, не выпадкова, што ў нашых таварышаў такі падыход, што, барані Божа, нешта здарыцца супраць чыстых прынцыпаў дэмакратыі». Стары камуніст ці актывіст ППР часоў акупацыі, тыя, хто быў выхаваны ў духу барацьбы за дыктатуру пралетарыяту, маюць больш класавае стаўленне да гэтых пытанняў". [[Станіслаў Мікалайчык]] і прадстаўнікі ЗША і Вялікабрытаніі пратэставалі супраць падробак. Вопыт, атрыманы ў выніку арганізацыі фальсіфікацый выбараў, быў прааналізаваны і выкарыстаны ПРП і падпарадкаваным гэтай партыі апаратам бяспекі падчас фальсіфікаваных выбараў у Заканадаўчы сейм у студзені 1947 года. == Гл. таксама == * [[Польская Народная Рэспубліка]] * [[Грані́ца па О́дэры — На́йсэ]] == Крыніцы == {{Reflist}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-06-20}} [[Катэгорыя:Сталінізм у Польшчы]] [[Катэгорыя:Парушэнні заканадаўства на выбарах]] [[Катэгорыя:1946 год у Польшчы]] [[Катэгорыя:Польская Народная Рэспубліка]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Падзеі 30 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Чэрвень 1946 года]] 6jni6c6h53hdyhqh4krqwzwz44s4htl 5146146 5146133 2026-05-24T17:35:06Z M.L.Bot 261 5146146 wikitext text/x-wiki [[Файл:Tablice_referendum_1946_Warszawa.jpg|міні| Агітацыйныя шчыты перад рэферэндумам ([[Варшава]])]] [[Файл:Transaprenty_wyborcze_przed_referendum_w_1946_roku_na_placu_Unii_Lubelskiej_w_Warszawie.jpg|міні| Перадвыбарчыя банеры (Варшава)]] [[Файл:AGAD_Plansza_propagandowa_3xtak.jpg|міні| Агітацыйная дошка «3xДа»]] [[Файл:Opole_(Oppeln)_-_3_x_TAK.jpg|міні| Слоган «3 разы так», які захаваўся на слупе ў [[Аполе]]]] '''Народны рэферэндум 1946 года''' — сфальсіфікаваны [[Рэферэндум|рэферэндум,]] які прайшоў у [[Польская Народная Рэспубліка|Польшчы]] 30 чэрвеня 1946 года на падставе Закона аб народным галасаванні, прынятага Дзяржаўнай нацыянальнай радай 27 красавіка 1946 года (які вызначаў змест пытанняў рэферэндуму і дату галасавання) <ref>Ustawa z dnia 27 kwietnia 1946 r. o głosowaniu ludowym ({{Dziennik Ustaw|1946|15|104}}).</ref> і Закона аб правядзенні народнага галасавання (які вызначаў парадак галасавання), прынятага Нацыянальнай радай 28 красавіка 1946 года <ref>Ustawa z dnia 28 kwietnia 1946 r. o przeprowadzeniu głosowania ludowego ({{Dziennik Ustaw|1946|15|105}}).</ref>. Закон аб выбарчым праве быў прыняты аднагалосна (за яго таксама прагаласавала Польская народная партыя). Закон аб правядзенні ўсенароднага галасавання быў прыняты пры супраціве з боку дэпутатаў Польскай народнай партыі з-за адмовы Польскай рабочай партыі і партый-сатэлітаў увесці прынцып абавязковага ўдзелу ў выбарчых камісіях усіх узроўняў па адным прадстаўніку ад кожнай легальна дзеючай палітычнай партыі (што павінна было прадухіліць фальсіфікацыі пры падліку галасоў). == Гісторыя == Польская працоўная партыя, праводзячы рэферэндум, адштурхоўвалася ад уласнай патрэбы адкласці правядзенне свабодных выбараў і ў праверцы маштабу свайго ўплыву ў грамадстве. У прыватнасці, мэтай было праверыць, ці можна атрымаць здавальняючы вынік на свабодных выбарах ва ўмовах адносна ўмеранага адміністрацыйнага і паліцэйскага ціску, без масавага тэрору і з максімізацыяй сродкаў пераканання. Гэта павінна было стаць праверкай папулярнасці [[Камунізм|камуністаў]], якія стаялі ва ўладзе ў краіне, і падрыхтоўкай да выбараў у 1947 годзе. Польская народная партыя, з іншага боку, хацела прадэманстраваць сваю перавагу над Польскай рабочай партыяй. == Пытанні рэферэндуму == Удзельнікам рэферэндуму было зададзена тры пытанні:  {{Цытата|1. Вы падтрымліваеце скасаванне Сената?|2. Ці жадаеце вы, каб эканамічная сістэма, уведзеная аграрнай рэформай і нацыяналізацыяй асноўных галін нацыянальнай гаспадаркі, была замацавана ў будучай Канстытуцыі, пры захаванні заканадаўчых правоў прыватнай ініцыятывы?|3. Вы хочаце замацаваць заходнія межы Польскай дзяржавы на Балтыйскім моры, [[Граніца па Одэры — Найсэ|Одэры і Лужыцкім Нейсе]]?}}Пытанні былі сфармуляваны такім чынам, каб інтуітыўна зразумелы адказ на кожнае з іх быў ''Да''. Толькі тыя, хто не пагаджаўся ні на якія змены ў межах [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Другой Польскай Рэспублікі,]] былі супраць мяжы па [[Граніца па Одэры — Найсэ|Одэры і Лужыцкай Нісе]]. Сацыяльна-эканамічныя рэформы ў разбуранай вайной краіне карысталіся вялікай папулярнасцю, а пытанне ліквідацыі [[Сенат Польшчы|Сената]] не выклікала цікавасці. Такім чынам, вынік рэферэндуму павінен быў пацвердзіць адзінства грамадства і яго падтрымку новай улады. Таму партыі ''Дэмакратычнага блоку'': Польская рабочая партыя, Польская сацыялістычная партыя «Любельска» ([[Польская мова|польск]]. [[:pl:Polska Partia Socjalistyczna (1944–1948)|Polska Partia Socjalistyczna «lubelska»]]), Дэмакратычная партыя і Народная партыя рэкамендавалі прагаласаваць ''тройчы «За»''. Польская народная партыя — найбуйнейшая апазіцыйная партыя — калісьці мела падобную палітычную праграму; але цяпер яна не магла прытрымлівацца яе, бо гэта азначала б падтрымку камуністаў. Разумеючы, што стаўкі былі зусім іншыя — а менавіта незалежнасць і суверэнітэт Польшчы ад [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]], — Польская народная партыя, насуперак сваім даваенным патрабаванням, заклікала да адмоўнага адказу на першае пытанне. Што датычыцца змены ўласнасці, то Польская народная партыя не павінна было галасаваць ''супраць'' (аграрнай рэформы), бо гэта, безумоўна, было б выкарыстана Польскай рабочай партыяй для высмейвання першай сярод польскіх сялян. Гэтую пазіцыю падтрымала падпольная Польская сацыялістычная партыя — Свабода, Роўнасць, Незалежнасць, якая рэкамендавала галасаваць падобным чынам. Асацыяцыя «Свабода і незалежнасць» і Нацыянальная партыя заклікалі да адказу ''«Не»'' на першыя два пытанні, у той час як Нацыянальныя ўзброеныя сілы і іншыя меншыя падпольныя групы [[Ультраправыя|крайняга правага характару]] заклікалі да галасавання ''«Не»'' па ўсіх трох пытаннях, прычым вялікая колькасць людзей выказалася за поўны байкот рэферэндуму (што тычыцца пункта 3, то гэта быў хутчэй пратэст супраць страты ўсходніх памежных тэрыторый на карысць Савецкага Саюза, чым нежаданне далучыць [[Уроцлаў]], [[Шчэцін]] ці [[Гданьск]])<ref>{{Cite web|url=https://plus.echodnia.eu/swietokrzyskie/podziemie-niepodleglosciowe-na-kielecczyznie-wobec-referendum-1946/ar/11440036|title=Podziemie niepodległościowe na Kielecczyźnie wobec referendum 1946|website=plus.echodnia.eu|date=2016-11-09}}</ref>. Партыя працы не заняла выразнай пазіцыі, рэкамендуючы сваім прыхільнікам галасаваць па ўласным меркаванні. Іерархія Польскай [[Рымска-Каталіцкая царква|Каталіцкай Царквы]] заняла пазіцыю толькі па трэцім пытанні, заклікаючы адказаць на яго ''станоўча''. == Падрыхтоўка да рэферэндуму і яго фальсіфікацыя == [[Файл:3xtak.jpg|міні| Прапагандысцкі плакат 1946 года — ''Рэферэндум «3хДА».'' За чытальнікам салдат Нацыянальных узброеных сіл, прадстаўлены як [[Калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|нацысцкі калабарант,]] заклікае людзей галасаваць супраць.]] У межах падрыхтоўкі да правядзення і фальсіфікацыі рэферэндуму Палітбюро Польскай рабочай партыі у сакавіку 1946 года стварыла Камісію дзяржаўнай бяспекі, якая павінна была каардынаваць дзейнасць падраздзяленняў сілавых арганізацый і структур дзяржавы. Яе задачай, сярод іншага, былі: ліквідацыя [[Антыкамуністычны рух у Польшчы (1944—1953)|незалежніцкага падполля]] і таемнае забойства палітыкаў Польскай народнай партыі. Аперацыя па фальсіфікацыі рэферэндуму была арганізавана групай афіцэраў МДБ СССР пад камандаваннем палкоўніка Арона Палкіна, начальніка аддзела Д МДБ, размешчанага ў [[Варшава|Варшаве]] 20 чэрвеня 1946 года. Яна ў асноўным займалася падробкай і падрыхтоўкай дакументаў для рэферэндуму. 22 чэрвеня адбылася сустрэча, на якой [[Балеслаў Берут|Баляслаў Берут]], [[Уладзіслаў Гамулка]] і дарадца [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКВД]] палкоўнік Сямён Давыдаў абмеркавалі тэхнічныя дэталі фальсіфікацыі вынікаў рэферэндуму{{Sfn|Łatyński|2002}}. Маштабы і метады фальсіфікацыі рэферэндумаў, якія праводзіла каманда МДБ пад кіраўніцтвам Арона Палкіна, былі расследаваны Мікітай Пятроўным:<blockquote>''Пасля рэферэндуму было перапісана 5994 пратаколы падлічаных галасоў і падроблена прыблізна 40 000 подпісаў членаў акруговай камісіі.'' ''Сямён Давыдаў атрымліваў праз Станіслава Радкевіча пасылкі з пратаколамі з Міністэрства грамадскай бяспекі — і перадаваў іх групе Палкіна.'' ''Новыя пратаколы вярнуліся тым жа шляхам.'' ''(…) Як гаварылася ў данясенні [адпраўленым 30 жніўня] для Сталіна, у выніку працы спецыялістаў з Масквы працэнт палякаў, якія далі станоўчы адказ на першае пытанне, павялічыўся да 50-60 % (у залежнасці ад правінцыі), у той час як у першапачатковых пратаколах ён фактычна складаў 1-15 працэнтаў.'' ''Новыя пратаколы таксама павялічваюць колькасць станоўчых адказаў на другое і трэцяе пытанні.'' ''Праца была завершана 27 жніўня 1946 года, а на наступны дзень уся група адправілася ў Маскву''.</blockquote>За паспяховае выкананне сваёй місіі Арон Палкін быў узнагароджаны [[Ордэн Чырвонага Сцяга|ордэнам Чырвонага Сцяга]]. Прадстаўнікі яго каманды таксама атрымалі ўзнагароды{{Sfn|Łatyński|2002}}, як і палкоўнік Сямён Давыдаў, які таксама быў узнагароджаны ордэнам Чырвонага Сцяга за вынікі рэферэндуму. Анджэй Пачкоўскі, каментуючы інфармацыю Мікіты Пятрова, заявіў, што: ''паколькі па ўсёй краіне дзейнічала 11 057 камісій, варта зрабіць выснову, што астатнія 5063 пратаколы былі сфальсіфікаваныя «польскімі чэкістамі» са Службы бяспекі''. Анджэй Пачкоўскі :<blockquote>''Розніца была істотнай.'' ''Маштаб фальсіфікацый быў наступным: паводле афіцыйных даных, колькасць галасоў «за» па першым пытанні склала 68 %, а паводле канфідэнцыйных даных — 26,9 %.'' ''Другое пытанне: афіцыйныя даныя — 77,1 %, канфідэнцыйныя даныя — 42 %.'' ''Трэцяе пытанне: афіцыйныя даныя — 91,4 %, канфідэнцыйныя — 66,9 %.'' ''Паводле канфідэнцыйных падлікаў Польскай народнай партыі, 26,9 % выбаршчыкаў прагаласавалі тройчы «за»''.</blockquote> == Фактычныя вынікі рэферэндуму паводле архіва Баляслава Берута == У 1993 годзе, на аснове т.зв. архіва Берута ў Архіве новых актаў Анджэй Пачкоўскі апублікаваў агульны звод вынікаў галасавання па ваяводствах (за выключэннем закрытых выбарчых акруг у вайсковых частках) у падрыхтаваным ім зборніку дакументаў{{Sfn|Łatyński|2002}}. === Зводка вынікаў галасавання === Агульны звод вынікаў галасавання па ваяводствах (за выключэннем закрытых выбарчых акруг у вайсковых частках{{Refn|W 182 obwodach zamkniętych (głównie wojskowych) głosowało 165 400 osób (1,4% głosujących w kraju). W archiwach wojskowych i [[Archiwum Akt Nowych]] dostępne są tylko sfałszowane wyniki głosowania<ref name="Osękowski">{{Cytuj | autor = [[Czesław Osękowski]] | tytuł = Referendum 30 czerwca 1946 roku w Polsce | miejsce = Warszawa | wydawca = [[Wydawnictwo Sejmowe]] | data = 2000 | s = 145 | isbn = 83-7059-459-X}}</ref>.}} {| class="wikitable" style="width: 60%" | colspan="5" align="center" bgcolor="FED66B" |'''''Вы падтрымліваеце скасаванне [[Сенат Польшчы|Сената]]?''''' |- ! style="width: 25%" |Ваяводствы і гарады ! style="width: 15%" |Так ! style="width: 15%" |Так % ! style="width: 15%" |Не ! style="width: 15%" |Не % |- |[[Варшава]] (сталіца) | align="center" |76299 | align="center" |24 % | align="center" |241612 | align="center" |76 % |- |[[Варшаўскае ваяводства (1944—1975)|Варшаўскае]] | align="center" |189775 | align="center" |19,3 % | align="center" |793515 | align="center" |80,7 % |- |[[Лодзь]] | align="center" |93201 | align="center" |35 % | align="center" |173088 | align="center" |65 % |- |[[Лодзьскае ваяводства (1945—1975)|Лодзьскае]] | align="center" |197045 | align="center" |22,6 % | align="center" |674834 | align="center" |77,4 % |- |[[Келецкае ваяводства (1945—1975)|Келецкае]] | align="center" |366931 | align="center" |42,7 % | align="center" |492392 | align="center" |57,3 % |- |[[Люблінскае ваяводства (1944—1975)|Люблінскае]] | align="center" |222006 | align="center" |24,8 % | align="center" |673180 | align="center" |75,2 % |- |[[Беластоцкае ваяводства (1944—1975)|Беластоцкае]] | align="center" |149697 | align="center" |34,6 % | align="center" |282952 | align="center" |65,4 % |- |[[Альштынскае ваяводства (1946—1975)|Альштынскае]] | align="center" |50392 | align="center" |32,1 % | align="center" |106592 | align="center" |67,9 % |- |[[Гданьскае ваяводства (1945—1975)|Гданьскае]] | align="center" |108393 | align="center" |26,2 % | align="center" |305294 | align="center" |73,8 % |- |[[Паморскае ваяводства (1945—1950)|Паморскае]] | align="center" |170865 | align="center" |23,5 % | align="center" |556218 | align="center" |76,5 % |- |[[Шчэцінскае ваяводства (1946—1975)|Шчэцінскае]] | align="center" |98919 | align="center" |38,1 % | align="center" |160711 | align="center" |61,9 % |- |[[Пазнаньскае ваяводства (1945—1975)|Пазнаньскае]] | align="center" |220176 | align="center" |16,9 % | align="center" |1082641 | align="center" |83,1 % |- |[[Урацлаўскае ваяводства (1946—1975)|Урацлаўскае]] | align="center" |311679 | align="center" |45 % | align="center" |380941 | align="center" |55 % |- |[[Сілезскае ваяводства (1945—1950)|Сілезскае]] | align="center" |573946 | align="center" |38 % | align="center" |936439 | align="center" |62 % |- |[[Кракаўскае ваяводства (1945—1975)|Кракаўскае]] | align="center" |132492 | align="center" |13,5 % | align="center" |848931 | align="center" |86,5 % |- |[[Жэшоўскае ваяводства (1945—1975)|Жэшоўскае]] | align="center" |94385 | align="center" |13,6 % | align="center" |599620 | align="center" |86,4 % |- |Агулам: | align="center" |'''3056191''' | align="center" |'''26,9 %''' | align="center" |'''8308960''' | align="center" |'''73,1 %''' |} 2. ''Ці жадаеце вы, каб эканамічная сістэма, уведзеная аграрнай рэформай і нацыяналізацыя асноўных галін нацыянальнай гаспадаркі, была замацавана ў будучай Канстытуцыі, пры захаванні заканадаўчых правоў прыватнай ініцыятывы?'' {| class="wikitable" style="width: 60%" | colspan="5" align="center" bgcolor="FED66B" |'''II пытанне''' |- ! style="width: 25%" |Ваяводствы і гарады ! style="width: 15%" |Так ! style="width: 15%" |Так % ! style="width: 15%" |Не ! style="width: 15%" |Не % |- |[[Варшава]] (сталіца) | align="center" |200284 | align="center" |63 % | align="center" |117627 | align="center" |37 % |- |[[Варшаўскае ваяводства (1944—1975)|Варшаўскае]] | align="center" |385450 | align="center" |39,2 % | align="center" |597840 | align="center" |60,8 % |- |[[Лодзь]] | align="center" |155779 | align="center" |58,5 % | align="center" |110510 | align="center" |41,5 % |- |[[Лодзьскае ваяводства (1945—1975)|Лодзьскае]] | align="center" |289873 | align="center" |32,1 % | align="center" |592006 | align="center" |67,9 % |- |[[Келецкае ваяводства (1945—1975)|Келецкае]] | align="center" |459738 | align="center" |53,5 % | align="center" |399585 | align="center" |46,5 % |- |[[Люблінскае ваяводства (1944—1975)|Люблінскае]] | align="center" |325848 | align="center" |36,4 % | align="center" |569338 | align="center" |63,6 % |- |[[Беластоцкае ваяводства (1944—1975)|Беластоцкае]] | align="center" |251802 | align="center" |58,2 % | align="center" |180847 | align="center" |41,8 % |- |[[Альштынскае ваяводства (1946—1975)|Альштынскае]] | align="center" |81946 | align="center" |52,2 % | align="center" |75038 | align="center" |47,8 % |- |[[Гданьскае ваяводства (1945—1975)|Гданьскае]] | align="center" |166712 | align="center" |40,3 % | align="center" |246965 | align="center" |59,7 % |- |[[Паморскае ваяводства (1945—1950)|Паморскае]] | align="center" |237756 | align="center" |32,7 % | align="center" |489327 | align="center" |67,3 % |- |[[Шчэцінскае ваяводства (1946—1975)|Шчэцінскае]] | align="center" |146691 | align="center" |56,5 % | align="center" |112939 | align="center" |43,5 % |- |[[Пазнаньскае ваяводства (1945—1975)|Пазнаньскае]] | align="center" |547183 | align="center" |42 % | align="center" |755634 | align="center" |58 % |- |[[Урацлаўскае ваяводства (1946—1975)|Урацлаўскае]] | align="center" |380941 | align="center" |55 % | align="center" |311679 | align="center" |45 % |- |[[Сілезскае ваяводства (1945—1950)|Сілезскае]] | align="center" |657017 | align="center" |43,5 % | align="center" |858368 | align="center" |56,5 % |- |[[Кракаўскае ваяводства (1945—1975)|Кракаўскае]] | align="center" |309148 | align="center" |31,5 % | align="center" |672275 | align="center" |68,5 % |- |[[Жэшоўскае ваяводства (1945—1975)|Жэшоўскае]] | align="center" |184605 | align="center" |26,6 % | align="center" |509400 | align="center" |73,2 % |- |Агулам: | align="center" |'''4770773''' | align="center" |'''42,0 %''' | align="center" |'''6594378''' | align="center" |'''58,0 %''' |} 3. ''Вы хочаце замацаваць заходнія межы Польскай дзяржавы на [[Балтыйскае мора|Балтыйскім моры]], [[Граніца па Одэры — Найсэ|Одэры і Лужыцкім Нейсе]]?'' {| class="wikitable" style="width: 60%" | colspan="5" align="center" bgcolor="FED66B" |'''III пытанне''' |- ! style="width: 25%" |Ваяводствы і гарады ! style="width: 15%" |Так ! style="width: 15%" |Так % ! style="width: 15%" |Не ! style="width: 15%" |Не % |- |[[Варшава]] (сталіца) | align="center" |302015 | align="center" |95 % | align="center" |15896 | align="center" |5 % |- |[[Варшаўскае ваяводства (1944—1975)|Варшаўскае]] | align="center" |701086 | align="center" |71,3 % | align="center" |282204 | align="center" |28,7 % |- |[[Лодзь]] | align="center" |215694 | align="center" |81 % | align="center" |50595 | align="center" |19 % |- |[[Лодзьскае ваяводства (1945—1975)|Лодзьскае]] | align="center" |504409 | align="center" |59 % | align="center" |357470 | align="center" |41 % |- |[[Келецкае ваяводства (1945—1975)|Келецкае]] | align="center" |523328 | align="center" |60,9 % | align="center" |335995 | align="center" |39,1 % |- |[[Люблінскае ваяводства (1944—1975)|Люблінскае]] | align="center" |600670 | align="center" |67,1 % | align="center" |294516 | align="center" |32,9 % |- |[[Беластоцкае ваяводства (1944—1975)|Беластоцкае]] | align="center" |237092 | align="center" |54,8 % | align="center" |195557 | align="center" |45,2 % |- |[[Альштынскае ваяводства (1946—1975)|Альштынскае]] | align="center" |101726 | align="center" |64,8 % | align="center" |55258 | align="center" |35,2 % |- |[[Гданьскае ваяводства (1945—1975)|Гданьскае]] | align="center" |279646 | align="center" |67,6 % | align="center" |134031 | align="center" |32,4 % |- |[[Паморскае ваяводства (1945—1950)|Паморскае]] | align="center" |403531 | align="center" |55,5 % | align="center" |323552 | align="center" |44,5 % |- |[[Шчэцінскае ваяводства (1946—1975)|Шчэцінскае]] | align="center" |184337 | align="center" |71,0 % | align="center" |75293 | align="center" |29,0 % |- |[[Пазнаньскае ваяводства (1945—1975)|Пазнаньскае]] | align="center" |1055282 | align="center" |81,0 % | align="center" |247535 | align="center" |19,0 % |- |[[Урацлаўскае ваяводства (1946—1975)|Урацлаўскае]] | align="center" |519465 | align="center" |75 % | align="center" |173155 | align="center" |25 % |- |[[Сілезскае ваяводства (1945—1950)|Сілезскае]] | align="center" |922845 | align="center" |61,1 % | align="center" |587540 | align="center" |38,9 % |- |[[Кракаўскае ваяводства (1945—1975)|Кракаўскае]] | align="center" |594742 | align="center" |60,6 % | align="center" |386681 | align="center" |39,4 % |- |[[Жэшоўскае ваяводства (1945—1975)|Жэшоўскае]] | align="center" |442775 | align="center" |63,8 % | align="center" |251230 | align="center" |36,2 % |- |Агулам: | align="center" |'''7598643''' | align="center" |'''66,9 %''' | align="center" |'''3766508''' | align="center" |'''33,1 %''' |} == Афіцыйны вынік == Згодна з афіцыйнымі вынікамі, абвешчанымі 12 ліпеня 1946 г. Генеральным камісарам народнага галасавання — першым старшынёй Вярхоўнага суда, членам Прэзідыума Дзяржаўнай Нацыянальнай Рады Вацлавам Барцікоўскім, — права голасу мелі 13 160 451 чалавек, з якіх у галасаванні прынялі ўдзел 11 857 986 (90,1 %). Сапраўдных галасоў было 11 530 551 (97,2 %), а несапраўдных галасоў — 327 435 (2,8 %). {| class="wikitable" |+Афіцыйныя вынікі рэферэндуму ! ! colspan="2" | Так ! colspan="2" | Не |- | 1. пытанне | 7 844 522 | 68 % | 3 686 029 | 32 % |- | 2. пытанне | 8 896 105 | 77,2 % | 2 634 446 | 22,8 % |- | 3. пытанне | 10 534 697 | 91,4 % | 995 854 | 8,6 % |} [[Файл:3_x_Tak.svg|міні|злева|500x500пкс|Адказы на пытанні рэферэндуму 1946 года — афіцыйныя і рэальныя вынікі. Чырвоны колер азначае адказ — ТАК, зялёны — НЕ.]] У аб’яве не было ніякіх падрабязных вынікаў (па раёнах ці асобных ваяводствах), а камуністычная цэнзура перашкаджала публікацыі такіх вынікаў у прэсе. Адзіным выключэннем былі сапраўдныя вынікі галасавання ў [[Кракаў|Кракаве]], пра якія паведаміў кракаўскі часопіс Польскай сацыялістычнай партыі ''«Naprzód»'', дзе 84 % выбаршчыкаў адказалі «не» на першае пытанне рэферэндуму, 67 % — на другое і 31 % — на трэцяе{{Refn|Na pierwsze pytanie w Krakowie odpowiedziało twierdząco 23 162 głosujących, przecząco 110 840, na pytanie drugie twierdząco 43 997 a 99 279 przecząco, na trzecie 102 627 twierdząco, 43 982 przecząco{{odn|Łatyński|2002|s= 557}}.}}. Ваяводскія і раённыя ўпраўленні і старшыні раённых камісій выдалі распараджэнне, якое забараняла членам камісій агучваць вынікі галасавання ў акругах пад пагрозай суровых пакаранняў{{Sfn|Łatyński|2002}}. Калі на пасяджэнні [[Савет міністраў Польшчы|Савета Міністраў]] 5 ліпеня 1946 г. віцэ-прэм’ер [[Станіслаў Мікалайчык]] (ПСЛ) пратэставаў супраць цэнзурнай забароны на публікацыю вынікаў рэферэндумаў у акругах, віцэ-прэм’ер [[Уладзіслаў Гамулка]] (ППР) адказаў: «''Ідзі і скардзіся Чэрчылю».'' Афіцыйна абвешчаныя вынікі рэферэндуму былі сфальфікаванымі. Фальсіфікацыя галасавання прымала розныя формы. У галасаванні актыўна ўдзельнічалі супрацоўнікі Міністэрства грамадскай бяспекі і грамадзянскай міліцыі, якія ахоўвалі скрыні для галасавання, а затым мянялі або падпраўлялі галасы па дарозе з акруговых камісій у абласныя камісіі{{Refn|Spośród osób, które osobiście uczestniczyły w tym fałszerstwie, publicznie opisywała te czynności wiele lat później m.in. prof. [[Maria Turlejska]].}}; галасаванне ў войску фактычна адбывалася адкрыта і па парадку. Насамрэч, узровень падтрымкі апазіцыі быў значна вышэйшым. Пасля галасавання адбыліся фундаментальныя фальсіфікацыі выбараў шляхам фальсіфікацыі і падмены пратаколаў выбарчых камісій на цэнтральным узроўні ў адпаведнасці з вынікамі галасавання, вызначанымі зверху ўладамі Польскай рабочай партыі па ўзгадненні і супрацоўніцтве з Масквой, пры ўдзеле супрацоўнікаў савецкіх спецслужбаў, якія актыўна ўдзельнічалі ў фальсіфікацыі. == Пасля рэферэндуму == Вынікі рэферэндуму, з аднаго боку, былі значна слабейшымі, чым чакала кіраўніцтва ПРП і ўскосна прывялі да страты партыяй цікавасці да выбарчай барацьбы ў дэмакратычных умовах. З іншага боку, яны паказалі, што ПРП на працягу некалькіх гадоў здолела пераканаць больш за чвэрць палякаў прагаласаваць за яе. Нягледзячы на тое, што падтрымка была атрымана не толькі шляхам пераканання і стварэння магчымасцей для хуткага прасоўвання розных сацыяльных груп, але і шляхам прымусу, ціску і нават тэрору, і ў значнай ступені дзякуючы стварэнню агульнага блока з ліцэнзаваным ППС, такі вынік варта лічыць пэўным палітычным поспехам новай улады. Тагачасны прэм’ер-міністр Эдвард Асобка-Мараўскі пракаментаваў вынікі рэферэндуму наступнымі словамі: «З рэферэндуму можна зрабіць наступныя высновы: што рэакцыя ў Польшчы вельмі моцная, мацнейшая за афіцыйную партыю; што толькі каля дзясятка працэнтаў прагаласавалі за ўказанні кіруючай партыі (астатнія 2 ці 3 разы прагаласавалі „супраць“); што ў нас каля 37 працэнтаў галасоў, што нядрэнна, улічваючы, што калі мы пачалі рабіць першыя крокі, у нас, магчыма, было каля 5 працэнтаў свядомых прыхільнікаў; што сітуацыя з забеспячэннем харчаваннем жахлівая». Вядома, што ўрад заўсёды нясе адказнасць за любыя цяжкасці". Вынікі рэферэндуму крытычна падсумаваў на пасяджэнні сакратарыята ПРП Раман Замброўскі, член Палітбюро, адказны за партыйныя кадры, які сказаў: «Ход рэферэндуму не быў выпадковым, не выпадкова, што ў нашых таварышаў такі падыход, што, барані Божа, нешта здарыцца супраць чыстых прынцыпаў дэмакратыі». Стары камуніст ці актывіст ППР часоў акупацыі, тыя, хто быў выхаваны ў духу барацьбы за дыктатуру пралетарыяту, маюць больш класавае стаўленне да гэтых пытанняў". [[Станіслаў Мікалайчык]] і прадстаўнікі ЗША і Вялікабрытаніі пратэставалі супраць падробак. Вопыт, атрыманы ў выніку арганізацыі фальсіфікацый выбараў, быў прааналізаваны і выкарыстаны ПРП і падпарадкаваным гэтай партыі апаратам бяспекі падчас фальсіфікаваных выбараў у Заканадаўчы сейм у студзені 1947 года. == Гл. таксама == * [[Польская Народная Рэспубліка]] * [[Грані́ца па О́дэры — На́йсэ]] == Крыніцы == {{Reflist}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-06-20}} [[Катэгорыя:Сталінізм у Польшчы]] [[Катэгорыя:Парушэнні заканадаўства на выбарах]] [[Катэгорыя:1946 год у Польшчы]] [[Катэгорыя:Польская Народная Рэспубліка]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] [[Катэгорыя:Падзеі 30 чэрвеня]] [[Катэгорыя:Чэрвень 1946 года]] oi3cw9nki14a19jezy7ay3kma766uxl 0 789946 5146237 5117117 2026-05-24T23:24:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146237 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Айнур Эльгюнэш |арыгінал імя = {{lang-az|Aynur Elgünəş}} |партрэт = |шырыня = 220px |подпіс = Айнур Эльгюнэш у 2023 годзе |імя пры нараджэнні = Айнур Тэльман кызы Гамбарава |род дзейнасці = [[журналіст]]ка}} '''Айнур Эльгюнэш''', поўнае імя: '''Айнур Тэльман кызы Гамбарава''' ({{Lang-az|Aynur Telman qızı Qəmbərova}}, {{ВД-Прэамбула}}) — [[Азербайджанцы|азербайджанская]] [[журналіст]]ка і [[Палітычныя зняволеныя|палітычная зняволеная]]. == Раннія гады == Нарадзілася 29 мая 1975 года ў [[Агдамскі раён|Агдамскім раёне]] [[Азербайджанская ССР|Азербайджанскай ССР]]. Калі Айнур вучылася ў сёмым класе, яе артыкулы былі апублікаваны ў раённай газеце «Lenin Yolu» (''Ленінскі шлях''). Дзяцінства Айнур прыпала на цяжкія часы — перыяд [[Карабахская вайна|Першай Карабахскай вайны]]. У чэрвені—ліпені 1993 года Агдамскі раён быў акупаваны [[Узброеныя сілы Арменіі|армянскімі ўзброенымі сіламі]], і Айнур разам з сям’ёй вымушана пакінула родны край, стаўшы [[бежанцы|бежанкай]]. Скончыла сярэднюю школу ў горадзе [[Мінгечаур]]ы<ref name=":MEYDAN" />. У 1994 годзе паступіла ў Азербайджанскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Н. Тусі і ў 1998 годзе з адзнакай скончыла факультэт азербайджанскай мовы і літаратуры<ref name=":MEYDAN" /> == Журналісцкая дзейнасць == Журналісцкую дзейнасць распачала ў 1996 годзе. У 1996—2005 гадах працавала на дзяржаўным радыё, а таксама спачатку як карэспандэнт, затым — як загадчык аддзела ў газеце «Cümhuriyyət» (''Рэспубліка''), намесніцай галоўнага рэдактара газеты «Yeni Qafqaz» (''Новы Каўказ''), а таксама рэпарцёрам у газетах «Xalq Cəbhəsi» (''Народны фронт''), «Paritet» (''Парытэт'') і «Müstəqil» (''Незалежны'')<ref name=":MEYDAN" />. У 2002 годзе прайшла навучанне па праграме [[BBC]] «Асновы журналістыкі». У 2005 годзе скончыла курс навучання ў Нідэрландскай школе журналістыкі<ref name=":MEYDAN" />. У 2005—2007 гадах працавала карэспандэнтам газеты «Gündəliк Azərbaycan» (''Штодзённы Азербайджан''). Займалася журналісцкімі расследаваннямі, у асноўным на сацыяльна-эканамічныя тэмы. Пасля арыштa ў красавіку 2007 года заснавальніка газеты Эйнулы Фатулаева і спынення дзейнасці выдання ў ліпені таго ж года, Айнур Эльгюнэш была дапытаная ў Міністэрстве нацыянальнай бяспекі Азербайджана<ref name=":КУ1">{{cite web|title=В Министерстве нацбезопасности Азербайджана допрошены ещё четыре сотрудника "Реального Азербайджана"|author=Заур Расулзаде|publisher=Кавказский узел|date=2007-07-12|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/118523|accessdate=10 мая 2025|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref><ref name=":MEYDAN" />. У 2007—2014 гадах працавала незалежнай журналісткай. У асноўным супрацоўнічала з газетамі «Yeni Müsavat» (''Новы Мусават''), «Azadlıq» (''Свабода'') і «Bizim Yol» (''Наш шлях''). Некаторы час была рэдактаркай часопіса «Yeni İqtisadiyyat» (''Новая эканоміка'')<ref name=":MEYDAN">{{cite web|title=50 yaşını həbsdə qeyd edən baş redaкtor Aynur Elgünəş кimdir?|author=|publisher=Meydan TV|date=29 мая 2025|url=https://www.meydan.tv/az/article/50-yasini-h%C9%99bsd%C9%99-qeyd-ed%C9%99n-bas-redaktor-aynur-elgun%C9%99s-kimdir/|accessdate=17 верасня 2025|language=az|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref>. Была прэс-сакратаркай Азербайджанскага нацыянальнага камітэта Хельсінкскай грамадзянскай асамблеі<ref name=":MEYDAN" />. Праводзіла трэнінгі і навучальныя курсы для маладых журналістаў у Бакінскай школе журналістыкі і Інстытуце дэмакратычных ініцыятыў. У 2012—2013 навучальным годзе выкладала грамадскую журналістыку ў [[Бакінскі славянскі ўніверсітэт|Бакінскім славянскім універсітэце]]<ref name=":MEYDAN" />. З красавіка 2014 года працуе ў Meydan TV<ref name=":MEYDAN" />. У цяперашні час з’яўляецца галоўным рэдактарам Meydan TV. Супрацоўнічае з рознымі міжнароднымі сродкамі масавай інфармацыі, такімі як Інстытут асвятлення вайны і міру (IWPR), ChaiKhana Media, рыхтуе артыкулы па розных тэмах, уключаючы канфлікты, палітыку і правы чалавека<ref name=":F">{{cite web|title=Aynur Elgunesh|author=|publisher=Festival Scope|url=https://pro.festivalscope.com/director/aynur-elgunesh|accessdate=10 мая 2025|language=en|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref>. Падчас прафесійнай дзейнасці неаднаразова сутыкалася з затрыманнямі, супрацьдзеяннем з боку паліцыі і жорсткім абыходжаннем. == Крымінальная справа == 6 снежня 2024 года арыштавана ў рамках крымінальнай справы, заведзенай супраць журналістаў Meydan TV. Айнур Эльгюнэш і яшчэ шэсць чалавек, арыштаваных па гэтай справе, былі абвінавачаныя паводле артыкула 206.3.2 Крымінальнага кодэкса Азербайджана (кантрабанда, здзейсненая групай асоб па папярэдняй змове)<ref name=":MEYDAN" />. У цяперашні час утрымліваецца ў Бакінскім следчым ізалятары Пенітэнцыярнай службы Міністэрства юстыцыі Азербайджана<ref name=":K">{{cite web|title=Aynur Elgunesh|work=|publisher=The Institute for Human Rights|website=www.instituteforhumanrights.org|url=https://www.instituteforhumanrights.org/team/aynur-elgunesh|accessdate=10 мая 2025|language=en|archiveurl=|archivedate=|url-status=dead}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Серыйныя арышты журналістаў у Азербайджане]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{cite web|url = https://www.instituteforhumanrights.org/team/aynur-elgunesh|title = Aynur Elgunesh|author = |publisher = The Institute for Human Rights|accessdate = 2025-05-11|lang = en|description = |archiveurl = |archivedate = |url-status = dead}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-07-10}} [[Катэгорыя:Журналісты Азербайджана]] j2puaygcax8p293l4pqks9z4lsdmo0z 0 790577 5146140 5020053 2026-05-24T16:48:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146140 wikitext text/x-wiki [[Файл:Оговский куфар.jpg|thumb|Агоўскі куфар]] '''Агоўскія куфры''' — традыцыйныя размаляваныя драўляныя куфры, вырабляныя народнымі майстрамі некалькіх вёсак на Заходнім Палессі. Сваю назву куфры атрымалі па вёсцы [[Агова]]; акрамя таго, аналагічныя вырабы рабілі майстры з бліжэйшых сёлаў Опаль, Крэмна, Завершша, Хомск і іншых. Галоўнай асаблівасцю гэтых куфраў з’яўляецца маляўнічы дэкор — Агоўскі роспіс. Промысел афармлення куфраў яркім роспісам зарадзіўся ў сярэдзіне XX стагоддзя і дасягнуў росквіту ў 1950-я гады стаўшы самабытнай з’явай беларускага народнага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. == Спасылкі == * [https://www.dkmf.by/catalog/sunduk--ogovskiji Дзяржаўны каталог Музейнага фонду Рэспублікі Беларусь — Куфар «Агоўскі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251015144253/http://dkmf.by/catalog/sunduk--ogovskiji |date=15 кастрычніка 2025 }} * [https://pawet.net/library/o_atr/3550/%D0%A5%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%9E_%D0%86%D0%B2%D0%B0%D0%BD._%D0%90%D0%B3%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%BA%D1%83%D1%84%D1%80%D1%8B.html Харламаў Іван. Агоўскія куфры // Спадчына № 6-1995. С. 78-89.] * [https://belchas.1prof.by/news/kufar-pa-ago%D1%9Eski/ Куфар па-агоўскі]{{Недаступная спасылка}} {{Беларускія куфры}} [[Катэгорыя:Беларускае народнае мастацтва]] [[Катэгорыя:Заходняе Палессе]] 1iehj3hxzaqogug5qoa299036uxgyxh 0 790847 5146288 5143824 2026-05-25T04:04:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146288 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Гарбуз}} {{тэатральны дзеяч}} '''Алег Аляксандравіч Гарбуз''' (нар. {{ДН|21|09|1970}}, г. [[Мінск]]) — беларускі акцёр тэатра і кіно. == Біяграфія == Нарадзіўся 21 верасня 1970 года ў [[Мінск]]у. Пасля школы паступіў у [[Мінскі політэхнічны тэхнікум|політэхнічны тэхнікум]], які скончыў з адзнакай; год працаваў у [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук Рэспублікі Беларусь]]. Працягнуў навучанне на завочным аддзяленні [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускага політэхнічнага інстытута]], але праз паўгода вырашыў паступіць у [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Акадэмію мастацтваў]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/post/940/bio/|title=Олег Гарбуз|website=Кино-Театр.Ру|access-date=2025-08-11}}</ref>. У 1994 годзе скончыў [[тэатральны факультэт Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў|тэатральны факультэт]] [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў]] па спецыяльнасці «акцёр драматычнага тэатра і кіно» (курс заслужанага дзеяча мастацтваў БССР [[В. Я. Мазынскі|В. Я. Мазынскага]]). Пачынаў на сцэне Тэатра беларускай драматургіі «Вольная сцэна» (цяпер [[Рэспубліканскі тэатр беларускай драматургіі]]) у 1994—1997 гг.; у 1997 годзе запрошаны ў трупу [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Купалаўскага тэатра]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://kupalauski.by/troupe/aleh-harbuz/|title=Трупа {{!}} Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|website=kupalauski.by|access-date=2025-08-11|archive-date=5 кастрычніка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005204016/https://kupalauski.by/troupe/aleh-harbuz/|url-status=dead}}</ref><ref name=":1" />. Пасля масавых фальсіфікацый на [[Прэзідэнцкія выбары 2020 года ў Беларусі|прэзідэнцкіх выбарах 2020 года]], жорсткага разгону [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|акцый пратэстаў]], збіцця і катаванняў затрыманых пратэстоўцаў, калектыў Купалаўскага тэатра 13 жніўня 2020 года патрабаваў спыніць гвалт да мірных грамадзян і выступіў за пералік галасоў з удзелам незалежных назіральнікаў. 17 жніўня 2020 года ўладамі звольнены дырэктар тэатра [[Павел Латушка]]. 26 жніўня 2020 года Алег Гарбуз разам з большасцю трупы і іншымі супрацоўнікамі тэатра звольніўся ў знак пратэсту.<ref name="tut2020">[https://news.tut.by/culture/698202.html Из Купаловского театра уволены 58 актеров и сотрудников] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200903123055/https://news.tut.by/culture/698202.html|date=3 верасня 2020}}</ref>. У 2024 годзе [[Выбары ў Каардынацыйную раду (2024)|выбраны]] ў [[Каардынацыйная рада 3-га склікання|Каардынацыйную раду 3-га склікання]] па спісе «[[Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду»|Каманда Латушкі і Рух „За Свабоду“]]», які 3 мая 2024 года быў прызнаны [[КДБ Беларусі]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/08-05-2024-u-belarusi-nekalki-novyh-ekstremistskih-farmavannyau|title=У Беларусі – некалькі новых «экстрэмісцкіх фармаванняў»|website=belsat.eu|access-date=2024-05-09}}</ref>. == Ролі ў тэатры == Сярод роляў Гарбуза: Рычард («[[Рычард III (п'еса)|Рычард III]]» [[У. Шэкспір|У. Шэкспіра]]), Макбет («[[Макбет (п'еса)|Макбет]]» [[У. Шэкспір|У. Шэкспіра]]) — перыяд «Вольнай сцэны»; нямецкі і польскі афіцэры, начальнік патруля («[[Тутэйшыя (п’еса)|Тутэйшыя]]» [[Янка Купала|Я. Купалы]]), Мікіта («[[Жаніцца — не журыцца]]», [[браты Далецкія]] і [[Міхась Чарот|М. Чарота]]), Гамлет («[[Гамлет]]» [[У. Шэкспір|У. Шэкспіра]]), Сяргей («Вечны Фама» [[У. Бутрамееў|У. Бутрамеева]] паводле [[Фёдар Дастаеўскі|Ф. Дастаеўскага]]), Караль Лятальскі («[[Ідылія (опера)|Ідылія]]» [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]]), Кудаш («[[Князь Вітаўт]]» [[Аляксей Дудараў|А. Дударава]]), Дон («Тут жывуць людзі» [[А. Фугард|А. Фугарда]]), Томас Рыла («[[Сон у летнюю ноч]]» [[У. Шэкспір|У. Шэкспіра]]), Незнаёмец («Муж для паэтэсы» [[А. Папова|А. Паповай]]), Падхалюзін («[[Свае людзі — паладзім!]]» [[Аляксандр Мікалаевіч Астроўскі|А. Астроўскага]]), Сэмуэл («[[Дзіўная місіс Сэвідж]]» [[Дж. Патрык|Дж. Патрыка]]), Эрык («[[Эрык XIV (п'еса)|Эрык XIV]]» [[Аўгуст Стрындберг|А. Стрындберга]]), Кароль («[[Снежная каралева]]» [[Яўген Шварц|Я. Шварца]]), Адольф Быкоўскі («[[Паўлінка]]» [[Янка Купала|Я. Купалы]]), Мотл («Памінальная малітва» [[Р. Горын|Г. Горына]]), Чычыкаў («[[Чычыкаў]]» паводле [[Мікалай Гогаль|М. Гогаля]]), Грынь Дубатоўк («[[Дзікае паляванне караля Стаха|Дзікая паляванне караля Стаха]]» [[Уладзімір Караткевіч|У. Караткевіча]]), Мося («Маэстра» [[М. Ладо]]), Леблан («[[Вячэра з дурнем]]» [[Франсіс Вебер|Ф. Вебера]]), Юпітэр / Доктар («[[Выкраданне Еўропы, або Тэатр Уршулі Радзівіл]]» [[Ф. У. Радзівіл]])<ref name=":1" />, выканаўца нумара «Фігара, Гвірцман, Рапапорт» («Местачковае кабарэ»), Марк («АРТ» [[Я. Рэза]]), Віктар Анатольевіч («Каханне як мілітарызм» [[П. Гладзілін]]а), Лашапелод («Школа падаткаплацельшчыкаў» [[Л. Вернэй|Л. Вернэя]] і [[Ж. Бэр|Ж. Бэра]]), Ален Рэй («Талерантнасць» [[Я. Рэза]]), Джордж Фрай, інспектар паліцыі («Вешальнікі» [[Марцін Мак-Донах|М. Мак-Донаха]])<ref name=":0" />. == Фільмаграфія<ref>{{Cite web|url=https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/post/940/bio/|title=Олег Гарбуз|website=Кино-Театр.Ру|access-date=2025-08-11}}</ref> == * 2022 — «[[Абсурд]]» — роля не пазначана. * 2021 — «[[Чорны сабака-2]]» — Рыгор Яхантаў. * 2021 — «[[Акушэрка. Шчасце на заказ]]» — Аляксей, лекар хуткай дапамогі. * 2020 — «[[Угрум-рака]]» — эпізод. * 2020 — «[[Разбітае люстэрка]]» — пастаялец. * 2020 — «[[Ні кроку назад-2. На лініі фронту]]» (Беларусь) — Рыгор. * 2020 — «[[Успышка]]» — Аўдзееў. * 2020 — «[[Агееў]]» — Кулікоў, следчы УУБ, маёр. * 2019 — «[[Айчым]]» — лекар. * 2019 — «[[Ідэальны шлюб]]» — гінеколаг. * 2019 — «[[Дарагая сяброўка]]» — «прафесійны жабрак». * 2019 — «[[Акушэрка. Новае жыццё]]» — Аляксей, санітар хуткай дапамогі. * 2018 — «[[Тры ў адным-4]]» — Аляксандр Васільеў. * 2018 — «[[Ой, мамачкі!-2]]» (Беларусь) — Мікіта, кіроўца Аляксандры. * 2018 — «[[Рыбны дзень]]», 6-я серыя — роля не пазначана. * 2018 — «[[Зламысніца]]» — Пётр, кавалер Рэгіны. * 2018 — «[[Трымайся за аблокі]]» (Беларусь, Расія) — пасажыр. * 2018 — «[[Вакальна-крымінальны ансамбль]]» — дырэктар Масканцэрта. * 2018 — «[[Акварэлі]]» (Беларусь, Украіна) — лекар. * 2017 — «[[Чорная кроў]]» (Беларусь, Расія, Украіна) — Сямён Карпаў. * 2017 — «[[Колер спелай вішні]]» — Віктар Андрыянаў, адвакат. * 2017 — «[[Ты мой свет]]» — Андрэй Дзямідаў. * 2017 — «[[Снайпер. Афіцэр СМЕРШ]]» (Беларусь, Расія) — роля не пазначана. * 2017 — «[[Сабака Руды]]» (Беларусь, Расія, ЗША) — роля не пазначана. * 2017 — «[[На краі кахання]]» (Украіна) — лекар. * 2017 — «[[Мне з вамі па дарозе]]» — Марат Альбертавіч, уладальнік крамы. * 2017 — «[[Анёл-ахоўнік]]» — прадстаўнік Мінздароўя. * 2016–2017 — «[[Мухтар. Новы след]]» — шэраг эпізадычных роляў (у т.л. Пагодзін — «Пейзаж у тумане», 23-я серыя; Бібікаў — «Гармонія па разліку», 80-я серыя). * 2016 — «[[Прасцей простага]]» — Міхаіл Сцяпанавіч, айчым Надзі. * 2016 — «[[Няўдачлівая]]» — Гена, сусед Ніны. * 2016 — «[[Муж з дастаўкай на дом]]» — Кавалёў, маёр. * 2016 — «[[Куды сыходзяць дажджы]]» — Філіп Рыгоравіч Уласьеў — галоўная роля (бацька Сашы). * 2016 — «[[Куба]]» — Міхаіл Варанцоў, партнёр Малініна. * 2016 — «[[Выйсці замуж за любую цану]]» — Сяргей Аляксандравіч, патолагаанатам. * 2016 — «[[Сусветная змова]]» — Ігнат. * 2015 — «[[Чорная павуціна]]» (Беларусь) — лекар. * 2015 — «[[Смешнае жыццё]]» — Арцём, ахоўнік у супермаркеце. * 2015 — «[[Пад знакам Месяца]]» — Юрый Вітальевіч Меркур’еў, прыёмны бацька Ларысы. * 2015 — «[[Ніцая вярба]]» — Прохар, слуга. * 2015 — «[[Адваротны бок Месяца-2]]» — Дзмітрый Аляксеевіч, палкоўнік АХР. * 2015 — «[[Непадкупны]]» — Канстанцін Ілюшын, следчы пракуратуры. * 2014 — «[[Знікаючая натура]]» — Віктар. * 2014 — «[[Старэйшая дачка]]» — Леанід Якаўлевіч Абашкін, несапраўдны прадстаўнік нямецкай фірмы. * 2014 — «[[Пакліч — і я прыйду]]» — Андрэй Вітальевіч, дырэктар крамы. * 2014 — «[[Незвычайныя прыгоды Арбузіка і Бябешкі]]» (Беларусь, не завершана). * 2014 — «[[Добрае імя]]» — Яўген, начальнік аховы (3-я серыя). * 2014 — «[[Лекарка]]» — следчы. * 2014 — «[[Замест яе]]» — Валянцін Віктаравіч Грушылін, старшы следчы АБЭП. * 2013 — «[[Сляды апосталаў]]» (Беларусь) — Рыгор, дальні сваяк Аляўціны. * 2013 — «[[Зямляк]]» — Мохаў, маёр паліцыі з раённага аддзялення. * 2013 — «[[Жыццё рассудзіць]]» — Карым, дворнік. * 2012–2013 — «[[Белыя ваўкі]]» — налётчык. * 2012 — «[[Смерць шпіёнам. Ударная хваля]]» (Беларусь, Расія, Украіна) — Георг Бергольц, нямецкі прафесар-фізік. * 2012 — «[[Сэрца — не камень]]» — Віктар Сямёнавіч, выкладчык. * 2012 — «[[Псеўданім „Албанец“-4]]» — Сямёнаў. * 2012 — «[[Дыван для самотнага мужчыны]]» — Гаўрылін, кіроўца. * 2011 — «[[У ракі два берагі-2]]» — эпізод. * 2011 — «[[Снайпер-2. Тунгус]]» — эпізод. * 2011 — «[[Сляпое шчасце]]» — Нікіфараў. * 2011 — «[[Рыжык у Залюстроўі]]» (Беларусь) — Клаўс. * 2011 — «[[Пацалунак Сакрата]]» (Беларусь) — Юрый Багдановіч, лібрэтыст. ([[Плакучы анёл Шагала]] — фільм № 5, роля не пазначана). * 2011 — «[[Панаехалі тут]]» — Ілья Барысавіч, чыноўнік. * 2011 — «[[Не шкадую, не клічу, не плачу]]» — Пеця, селянін, сябр Гардзеева. * 2011 — «[[Гэта жанчына да мяне]]» (Беларусь, Расія) — Аляксей. * 2011 — «[[Апоўдні на прыстані]]» — Фёдар, дваюрадны брат Дашы. * 2010 — «[[Я шчаслівая!]]» — Сяргей Палушкін. * 2010 — «[[Ціхі вір]]» — Коля, муж Юлі. * 2010 — «[[Масакра (фільм)|Масакра]]» (Беларусь) — пан Сокал. * 2010 — «[[Каханне Надзеі]]» — эпізод. * 2010 — «[[Іронія ўдачы]]» — роля не пазначана. * 2010 — «[[Ажаніць мільянера!]]» — Ігар. * 2009 — «[[Сёмін]]» — Пётр — галоўная роля (лепшы вучань і бліжэйшы саюзнік Сёміна). * 2009 — «[[Камандзіроўка]]» — ахоўнік. * 2009 — «[[Дастыш фантастыш]]» (Беларусь) — рыэлтар. * 2008 — «[[Дарога, што вядзе да шчасця]]» — муж Жанны. * 2007 — «[[Шчыт Айчыны]]» (Беларусь) — роля не пазначана. * 2007 — «[[Пантэра]]» — эпізод. * 2007 — «[[Тутэйшыя (фільм, 2007)|Тутэйшыя]]» (Беларусь, Польшча) — Генрых Мотавіч Спічыні. * 2007 — «[[Дачка генерала]]» — Лабанідзэ. * 2006 — «[[Чартар]]» — Юрый Баранаў. * 2006 — «[[Супермаркет]]» — рэферэнт Моргуна. * 2006 — «[[Пакой з відам на агні]]» — Юсупаў. * 2005 — «[[Дзеці Ванюхіна]]» — эпізод. * 2005 — «[[REPLAY, Сямён!]]» (кароткаметражны) — прафкамавец. * 2004 — «[[Мужчыны не плачуць]]» — эпізод. * 2004 — «[[Эрык XIV]]» (фільм-спектакль) — Эрык XIV — галоўная роля. * 2003 — «[[Цёмны конік]]» — роля не пазначана. * 2003 — «[[Кіднэпінг]]» (Расія, Беларусь) — Гоша. * 2003 — «[[Герой нашага племені]]» — Слава («племя вожыкаў»). * 2002 — «[[Восеньскі дэтэктыў]]» — Нікаля. * 2000–2001 — «[[Паскорная дапамога-2]]» (Беларусь, Расія) — медбрат другой брыгады. * 1999 — «[[Паскорная дапамога-1]]» (Беларусь, Расія) — медбрат другой брыгады. * 1999 — «[[Пешка]]» (кароткаметражны). * 1994 — «[[Кветкі правінцыі]]» (Беларусь) — роля не пазначана. === Агучка === * 2016–2020 — «[[Робікі]]» (анімацыйны) — агучванне. * 2004 — «[[Восень. Мінск. Сар'ян]]» (дакументальны) — голас за кадрам. == Узнагароды == Узнагароджаны [[Медаль Францыска Скарыны|медалём Францыска Скарыны]] (27 лютага 2020)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://pravo.by/document/?guid=3961&p0=P32000082|title=Информация о документе «Аб узнагароджанні» – Pravo.by|website=pravo.by|access-date=2025-08-11}}</ref>, [[Медаль Францыска Скарыны (Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі)|медалём Францыска Скарыны]] ад [[Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі|Аб’яднанага пераходнага кабінета]] (7 жніўня 2025)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/374180|title=Аб'яднаны пераходны кабінет узнагародзіў акцёраў Зою Белахвосцік і Алега Гарбуза медалямі Скарыны|website=Наша Ніва|date=2025-08-08|access-date=2025-08-11}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/post/940/bio/ Профіль на Кino-Teatr.ru] * [https://www.imdb.com/name/nm3627139/ Oleg Garbuz на IMDb] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гарбуз Алег Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Акцёры тэатра Беларусі]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены фракцыі Кааліцыя Латушкі і рух «За свабоду»]] t5dirc5fdkwf1gindngeymtroajn5m1 0 790923 5146238 5117118 2026-05-24T23:37:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146238 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Айтадж Ахмедава |арыгінал імя = {{lang-az|Aytac Əhmədova}} |партрэт = |шырыня = 260px |подпіс = Айтадж Ахмедава в 2018 году |імя пры нараджэнні = Айтадж Солтан кызы Ахмедава |род дзейнасці = [[журналіст]]ка, праваабаронца, [[Палітычныя зняволеныя|палітычная зняволеная]] |месца нараджэння = [[Баку]], [[Азербайджан]] }} '''Айтадж Тапдыг''' (поўнае імя: '''Айтадж Солтан кызы Ахмедава '''; ([[Азербайджанская мова|азерб]]. Aytac Soltan qızı Əhmədova), [[18 ліпеня]] [[1993]] года, [[Баку]], [[Азербайджан]]) — [[Азербайджанцы|азербайджанская]] [[журналіст]]ка і [[Палітычныя зняволеныя|палітычная зняволеная]]; з 2015 года працуе журналістам-рэпарцёрам у Meydan TV.<ref name=":KİM" /> 6 снежня 2024 года была арыштаваная ў рамках крымінальнай справы, распачатай супраць журналістаў Meydan TV. Айтадж Тапдыг і яшчэ шэсць журналістаў, арыштаваных па справе, былі абвінавачаныя па артыкуле 206.3.2 Крымінальнага кодэкса (кантрабанда, здзейсненая групай асоб па папярэдняй змове).<ref name=":İ">{{cite news|title=Арестована журналистка, задержанная по делу Meydan TV|work=|author=Неджмеддин Гулузаде / Информационное Агентство Report|newspaper=www.report.az|date=10 мая 2025|url=https://report.az/ru/proisshestviya/arestovana-zhurnalistka-zaderzhannaya-po-delu-meydan-tv/|accessdate=10 мая 2025|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> У цяперашні час яна ўтрымліваецца ў Бакінскім следчым ізалятары Пенітэнцыярнай службы Міністэрства юстыцыі.<ref name=":K">{{cite news|title=Aytaj Ahmadova (Tapdig)|work=|author=«The Institute for Human Rights»|newspaper=www.instituteforhumanrights.org|date=2025-05-10|url=https://www.instituteforhumanrights.org/team/aytaj-ahmadova|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=https://archive.today/20251028113750/https://www.instituteforhumanrights.org/team/aytaj-ahmadova|archivedate=28 кастрычніка 2025|url-status=dead}}</ref> == Папярэднія гады == Айтадж Ахмедава нарадзілася [[18 ліпеня]] [[1993]] года ў [[Баку]]. У 1999 годзе паступіла ў першы клас сярэдняй школы № 8 Насімінскага раёна. У 2010 годзе скончыла сярэднюю школу № 158 Ясамальскага раёна.<ref name=":KİM" /> У 2010 годзе паступіла ў Азербайджанскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт.<ref name=":KİM" /> У 2014 годзе скончыла Бакинскую школу журналістыкі (BJM).<ref name=":KİM">{{cite news|title=Həbsdə olan jurnalist Aytac Tapdıq кimdir?|author=[[File:YouTube full-color icon.png|15x15px]] [[YouTube]] // [[Meydan TV]]|newspaper=www.youtube.com|date=2025-05-12|url=https://www.youtube.com/watch?v=HXkOxJ53jXw|accessdate=2025-05-12|language=Az|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> == Журналістычная дзейнасць == З 2015 года працуе журналістам-рэпарцёрам у Meydan TV. У 2022 годзе яна была вядучай праграмы MeyArt, якая выходзіла на Meydan TV. Падчас прафесійнай дзейнасці яна неаднаразова падвяргалася арышту і жорсткаму абыходжанню з боку паліцыі.<ref name=":KİM" /> У верасні 2015 года яе выкрасціла паліцыя на вуліцы і даставіла ў Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю (ГУБОП) МУС Азербайджана, дзе яна была дапытана пра сваю журналісцкую дзейнасць. Потым, у лютым 2016 года, Айтадж была выклікана ў Следчае ўпраўленне па цяжкіх злачынствах Генеральнай пракуратуры і дапытана як сведка па крымінальнай справе № 142006023, якая была распачата супраць шэрагу службовых асоб Meydan TV 12 мая 2014 года.<ref name=":KİM" /> 3 кастрычніка 2018 года Айтадж Ахмедова была затрымана падчас здымак у пасёлку Забрат Сабунчынскага раёна і даставлена ў 15-е аддзяленне паліцыі Сабунчынскага раённага ўпраўлення паліцыі. Інцыдэнт адбыўся каля 19:00. Ахмедова, якая правяла ў аддзяленні каля трох гадзін, заявіла, што на яе аказвалі фізічны ціск. У яе таксама адабралі штатыў і камеру.<ref name=":AYTAC16">{{cite news|title=Jurnalistə hücum edildi, кamerası əlindən alındı (Yenilənib)|author=|work=[[Meydan TV]]|date=2025-05-10|url=https://storage.googleapis.com/qurium/www.meydan.tv/az-article-jurnaliste-hucum-edildi-kamerasi-elinden-alindi-yenilenib.html|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=dead}}</ref> Па словах журналісткі, супрацоўнік паліцыі ў цывільным ударыў яе па твары.<ref name=":AYTAC17">{{cite news|title=Jurnalist Aytac Əhmədova: Polis məni sillə ilə vurdu|author=|work=[[Meydan TV]]|date=2025-05-10|url=https://storage.googleapis.com/qurium/www.meydan.tv/az-article-jurnalist-aytac-ehmedova-polis-meni-sille-ile-vurdu.html|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=dead}}</ref> Намеснік начальніка прэс-службы МУС, палкоўнік паліцыі Орхан Мансурзада, каментуючы інцыдэнт, заявіў, што сцвярджэнні аб тым, што Айтадж Ахмедова падвяргалася ціску з боку паліцыі, далёкія ад праўды.<ref name=":AYTAC18">{{cite news|title="Höкumət jurnalistə fiziкi təzyiqlərin təxirəsalınmaz təhqiqatını aparmalıdır"|author=|work=[[Meydan TV]]|date=2025-05-10|url=https://storage.googleapis.com/qurium/www.meydan.tv/az-article-hokumet-jurnaliste-fiziki-tezyiqlerin-texiresalinmaz-tehqiqatini-aparmalidir.html|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=dead}}</ref> Ахмедова звярнулася ў Генеральную пракуратуру па гэтай справе.<ref name=":AYTAC19">{{cite news|title=DİN jurnalistə cavab verdi|author=|work=[[Meydan TV]]|date=2025-05-10|url=https://storage.googleapis.com/qurium/www.meydan.tv/az-article-din-jurnaliste-cavab-verdi.html|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=dead}}</ref> 23 мая 2019 года яна была затрымана паліцыяй перад будынкам Адміністрацыі прэзідэнта і на працягу трох гадзін утрымлівалася ў 9-м аддзяленні паліцыі Сабаільскага раённага ўпраўлення паліцыі.<ref name=":AYTAC20">{{cite news|title="Polis Prezident Administrasiyası qarşısında çəкiliş istəyinə görə də saxlayacaq"|author=|work=[[Meydan TV]]|date=2025-05-10|url=https://storage.googleapis.com/qurium/www.meydan.tv/az-article-polis-prezident-administrasiyasi-qarsisinda-cekilis-isteyine-gore-de-saxlayacaq.html|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=dead}}</ref> 11 лютага 2020 года падчас асвятлення пратэстнага мітынгу кандыдатаў у дэпутаты ў адміністрацыйным будынку Цэнтральнай выбарчай камісіі (ЦВК), Айтадж Ахмедова разам з галоўным рэдактарам Meydan TV [[Айнур Эльгюнэш]] была затрымана паліцыяй.<ref name=":A">{{cite news|title=Полиция задержала несогласных с результатами парламентских выборов в Баку|author=Фаик Меджид|work=[[Кавказский узел]]|date=2025-05-10|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/345794|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref><ref name=":3">{{cite news|title=Jurnalistlər Baş Proкurorluğa müraciət edib|author=Tapdıq Fərhadoğlu|work=[[Голос Америки|Voice of America (VoA)]]|date=2025-05-10|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/jurnalistl%C9%99r-ba%C5%9F-prokurorlu%C4%9Fa-m%C3%BCraci%C9%99t-edib-/5288405.html|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211025175418/https://www.amerikaninsesi.org/a/jurnalistl%C9%99r-ba%C5%9F-prokurorlu%C4%9Fa-m%C3%BCraci%C9%99t-edib-/5288405.html|archivedate=2021-10-25|url-status=live}}</ref> У выніку прымянення сілы з боку паліцыянтаў Айтадж Ахмедова атрымала лёгкія цялесныя пашкоджанні. "[[Рэпарцёры без межаў]]" (RSF) рэзка асудзілі адбытае і заявілі, што азербайджанскія ўлады знішчаюць плюралізм.<ref name=":4">{{cite news|title=Sərhədsiz Reportyorlar: Azərbaycan haкimiyyəti plüralizmi məhv edir|author=Tapdıq Fərhadoğlu|work=[[Голос Америки|Voice of America (VoA)]]|date=2025-05-10|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/s%C9%99rh%C9%99dsiz-reportyorlar-az%C9%99rbaycan-hakimiyy%C9%99ti-pl%C3%BCralizmi-m%C9%99hv-edir-/5286778.html|accessdate=2025-05-10|language=az|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230610071606/https://www.amerikaninsesi.org/a/s%C9%99rh%C9%99dsiz-reportyorlar-az%C9%99rbaycan-hakimiyy%C9%99ti-pl%C3%BCralizmi-m%C9%99hv-edir-/5286778.html|archivedate=2023-06-10|url-status=live}}</ref><ref name=":B02">{{cite news|title="Репортеры без границ" осудили насилие над журналистами в Азербайджане|author=Фаик Меджид|work=[[Кавказский узел]]|date=2025-05-10|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/345912|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> 14 снежня 2022 года Айтадж Ахмедова разам з калегай па Meydan TV [[Хаяла Агаева|Хаяле Агаевай]] адпраўіліся на здымкі акцыі на дарозе Шуша - Ханкенды, але былі затрыманы "людзьмі ў цывільным і чорных масках".<ref name=":A01">{{cite news|title=Азербайджан использовал проезд миротворцев по Лачинскому коридору в своей пропаганде|author=|work=[[Кавказский узел]]|date=2025-05-10|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/384072|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> Без тлумачэння прычыны іх проста пасадзілі ў машыну і адпраўілі назад. Перад тым, як іх адпусцілі, былі канфіскаваны тэлефоны, а матэрыялы выдалены.<ref name=":A02">{{cite news|title=ATTACKS ON MEDIA WORKERS IN AZERBAIJAN IN 2022|author=|work=Justice for Journalists|date=2025-05-10|url=https://jfj.fund/attacks-on-media-workers-in-azerbaijan-in-2022/|accessdate=2025-05-10|language=en|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> У лістападзе 2024 года [[Хаяла Агаева]] і Айтадж Тапдыг былі затрыманы супрацоўнікамі аховы падчас асвятлення акцыі пратэсту актывіста па абароне правоў жывёл К. Мамедлі падчас 29-й сесіі Канферэнцыі бакоў Рамкавай канвенцыі Арганізацыі Аб'яднаных Нацый па змяненні клімату (COP29). Ахоўнікі сілай адвялі Агаеву і Тапдыг у службовае памяшканне, а потым вывелі іх з тэрыторыі мерапрыемства.<ref name=":05">{{cite news|title=COP29 tədbirində etiraz aкsiyası olub|author=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода|Азербайджанской службой Радио Свободная Европа/Радио Свобода (RFE/RL)]]|newspaper=www.azadliq.org|date=2024-12-04|url=https://www.azadliq.org/a/2298539.html|accessdate=2024-12-04|language=az|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240615142009/https://www.azadliq.org/a/2298539.html|archivedate=2024-06-15|url-status=live}}</ref> Айтадж Ахмедова ўдзельнічала ў [[Фемінізм|феміністычных]] акцыях, якія праходзілі 8 сакавіка ў 2019-2024 гадах, патрабуючы ад урада Азербайджана прыткнуцца да Стамбулскай канвенцыі, мэтай якой з'яўляецца забеспячэнне роўных правоў мужчын і жанчын у сферы працы і адукацыі, а таксама барацьба з гвалтам над жанчынамі. Яна актыўна ўдзельнічала ў арганізацыі і абвяшчала рэзалюцыі акцый.<ref name=":F01">{{cite news|title=Участники шествия в Баку призвали бороться с насилием над женщинами|author=Фаик Меджид|work=[[Кавказский узел]]|date=2025-05-10|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/346841|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref><ref name=":F02">{{cite news|title=Активистки в Баку выступили против гендерного неравноправия|author=Фаик Меджид|work=[[Кавказский узел]]|date=2025-05-10|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/361549|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref><ref name=":F03">{{cite news|title=Активисты в Баку потребовали эффективной защиты женщин от насилия|author=Фаик Меджид|work=[[Кавказский узел]]|date=2025-05-10|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/386598|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> У 2021 годзе яна была затрымана паліцыяй падчас пратэстнай акцыі і дастаўлена ў аддзяленне паліцыі.<ref name=":F04">{{cite news|title=Baкıda polis “8 MARŞ – Haqlarımız Uğrunda” yürüşə mane olub|author=Gülər Mehdizadə|work=Femmeкan.com|date=2025-05-10|url=https://femmekan.com/bakida-polis-8-marsh-haqlarimiz-ugrunda-yurushe-mane-olub/|accessdate=2025-05-10|language=az|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240526063359/https://femmekan.com/bakida-polis-8-marsh-haqlarimiz-ugrunda-yurushe-mane-olub/|archivedate=2024-05-26|url-status=live}}</ref> == Арышт і суд (2024) == Айтадж Ахмедава і яшчэ шэсць журналістаў — галоўны рэдактар Meydan TV [[Айнур Эльгюнэш]], журналісты і рэпарцёры [[Хаяла Агаева]], Айсель Умудова, Націк Джавадлы, журналіст-фрылансер Рамін Дэко, а таксама намеснік дырэктара Бакинскай школы журналістыкі (BJM) Ульві Тахіраў — былі арыштаваныя 6 снежня 2024 года ў Галоўным упраўленні паліцыі Баку ў межах крымінальнай справы, заведзенай супраць Meydan TV.<ref name=":H01">{{cite news|title=Meydan TV заявило о необоснованности задержаний сотрудников издания|author=Информационное Агентство "TURAN"|newspaper=www.turan.az|date=2024-12-04|url=https://turan.az/ru/politika/meydan-tv-zaiavilo-o-neobosnovannosti-zaderzanii-sotrudnikov-izdaniia-787902|accessdate=2024-12-04|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250301225556/https://turan.az/ru/politika/meydan-tv-zaiavilo-o-neobosnovannosti-zaderzanii-sotrudnikov-izdaniia-787902|archivedate=2025-03-01|url-status=live}}</ref> Кожнаму з іх было прад’яўлена абвінавачанне па артыкуле 206.3.2 [[Крымінальны кодэкс Азербайджанскай Рэспублікі|Крымінальнага кодэкса Азербайджанскай Рэспублікі]] (кантрабанда, здзейсненая групай асоб па папярэдняй змове). Яны адмаўляюць сваю віну і лічаць арышты звязанымі з іх прафесійнай дзейнасцю.<ref name=":MEYDAN2">{{cite news|title=Meydan TV-nin son həbslərlə bağlı bəyanatı|author=|work=[[Meydan TV]]|date=2025-05-10|url=https://www.meydan.tv/az/article/meydan-tv-nin-son-hebslerle-bagli-beyanati/|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> 8 снежня было разгледжана прадстаўленне следчага органа аб выбары меры стрымання ў дачыненні да Айтадж Ахмедава. У Хатаінскім раённым судзе пад старшынствам суддзі Сюльханы Гаджыевай былі разгледжаны прадстаўленні па справе аб мерах стрымання ў выглядзе арышту.<ref name=":Q03">{{cite news|title=Məhкəmə Meydan TV-nin jurnalistlərini 4 ay müddətinə həbs edib|author=|work=Институт Свободы и Безопасности Репортеров (IRFS)|date=2025-05-10|url=https://www.irfs.org/az/news-feed/m%C9%99hk%C9%99m%C9%99-meydan-tv-nin-jurnalistl%C9%99rini-4-ay-mudd%C9%99tin%C9%99-h%C9%99bs/|accessdate=2025-05-10|language=az|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> Прадстаўленні следчага органа былі задаволены, і ў дачыненні да кожнага з затрыманых, уключаючы Айтадж Ахмедава, была абраная мера стрымання ў выглядзе арышту тэрмінам на 4 месяцы.<ref name=":MEYDAN4">{{cite news|title=Meydan TV əməкdaşları barədə həbs qərarı çıxarıldı|author=|work=[[Meydan TV]]|date=2025-05-10|url=https://www.meydan.tv/az/article/meydan-tv-emekdaslari-barede-hebs-qerari-cixarildi/|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> Айтадж Ахмедава падала апеляцыйную скаргу на рашэнне Хатаінскага раённага суда ад 8 снежня 2024 года.<ref name=":Q04">{{cite news|title=“Meydan TV”nin həbsdə olan jurnalistlərinin apellyasiya şiкayəti rədd edilib|author=|work=AbzasMedia|date=2025-05-10|url=https://abzas.info/en/2024/12/meydan-tvnin-hbsd-olan-jurd396fcb5-6/|accessdate=2025-05-10|language=az|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> 13 снежня на судовым пасяджэнні ў Бакинскім апеляцыйным судзе пад старшынствам суддзі Эльбея Алахвердыева апеляцыйная скарга Айтадж Ахмедава была пакінута без задавальнення.<ref name=":M03">{{cite news|title=Сотрудники Meydan TV оставлены под арестом|author=Фаик Меджид|work=[[Кавказский узел]]|date=2025-05-10|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/406594|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> У судзе Айтадж Ахмедава не прызнала сябе вінаватай. Яе адвакат Джавад Джавадаў заявіў, што выдача ордэра на арышт журналістаў, у тым ліку Айтадж Ахмедавай, без якіх-небудзь доказаў яе датычнасці да кантрабанды валюты з’яўляецца парушэннем артыкулаў 5 (права на свабоду і асабістую недатыкальнасць) і 18 (абмежаванне правоў і свабод у мэтах, не прадугледжаных Канвенцыяй) Еўрапейскай канвенцыі аб абароне правоў чалавека і асноўных свабод.<ref name=":HAKİM">{{cite news|title=Meydan TV-nin həbs edilən əməкdaşlarının apellyasiya şiкayəti təmin edilməyib|author=Парвана Байрамова и Тапдыг Фархадоглы|work=[[Голас Амерыкі]]|newspaper=www.amerikaninsesi.org|date=2024-12-04|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/7900006.html|accessdate=2024-12-04|language=az|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref><ref name=":MEYDAN5">{{cite news|title=Meydançılar həbsdə qaldılar: “Mənim əlim haram pula dəyməyib”|author=|work=[[Meydan TV]]|date=2025-05-10|url=https://www.meydan.tv/az/article/meydancilar-hebsde-qaldilar-menim-elim-haram-pula-deymeyib/|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref> == Міжнародная ўвага == Арышт журналістаў Meydan TV выклікаў рэзкую крытыку. Уплывовыя міжнародныя арганізацыі звярнуліся да ўладаў Азербайджана з заклікам вызваліць журналістаў. Лідары апазіцыйных партый Азербайджана — Партыі Народнага Фронту Азербайджана (AXCP), партыі «Мусават», партыі «Рэспубліканская альтэрнатыва» (REAL), а таксама Нацыянальнай рады дэмакратычных сіл — выступілі з заявамі, у якіх асудзілі арышт журналістаў Meydan TV<ref name=":MP">{{cite news|title=Azərbaycanda jurnalistlərin həbsi tənqidlərlə qarşılanıb|author=Tapdıq Fərhadoğlu / [[Голас Амерыкі]]|newspaper=www.ameriкaninsesi.org|date=2024-12-04|url=https://www.amerikaninsesi.org/a/7890778.html|accessdate=2024-12-04|language=az|archiveurl=https://archive.today/20250610064615/https://www.amerikaninsesi.org/a/7890778.html|archivedate=2025-06-10|url-status=live}}</ref>. Міжнародная праваабарончая арганізацыя [[Amnesty International]] асудзіла арышты журналістаў Meydan TV<ref name=":T04">{{cite news|title=Amnesty International осудила аресты журналистов Meydan TV|author=Информационное Агентство "TURAN"|newspaper=www.turan.az|date=2024-12-04|url=https://turan.az/ru/politika/amnesty-international-osudila-aresty-zurnalistov-meydan-tv-788211|accessdate=2024-12-04|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241220045747/https://turan.az/ru/politika/amnesty-international-osudila-aresty-zurnalistov-meydan-tv-788211|archivedate=2024-12-20|url-status=live}}</ref>. «Мы асуджаем апошнія арышты і заклікаем азербайджанскія ўлады неадкладна вызваліць журналістаў і супрацоўнікаў СМІ. Мы баяліся рэпрэсій пасля COP29 і цяпер заклікаем дзяржавы-ўдзельніцы канферэнцыі ААН адрэагаваць на працяглы пераслед у Азербайджане — краіне, якая ўсё яшчэ займае пасаду старшыні COP29», — гаворыцца ў заяве арганізацыі<ref name=":T04" />. Паводле Amnesty International, нядаўнія арышты незалежных журналістаў, у тым ліку супрацоўнікаў Meydan TV, з'яўляюцца часткай рэпрэсій, што пачаліся год таму, і скіраваны на падаўленне незалежных крытычных галасоў<ref name=":T04" />. Арганізацыя ў абарону прэсы «[[Рэпарцёры без межаў]]» (RSF) таксама асудзіла арышты супрацоўнікаў Meydan TV<ref name=":T02" />. У паведамленні на акаўнце RSF у платформе X адзначаецца: «"Рэпарцёры без межаў" асуджаюць гэтыя новыя арышты і заклікаюць неадкладна вызваліць іх і яшчэ 13 журналістаў, што ўтрымліваюцца ў ганебных умовах па надуманых абвінавачаннях»<ref name=":T02">{{cite news|title=«Репортеры без границ» призвали освободить журналистов Meydan TV|author=Информационное Агентство "TURAN"|newspaper=www.turan.az|date=2024-12-04|url=https://turan.az/ru/politika/reportery-bez-granic-prizvali-osvobodit-zurnalistov-meydan-tv-787920|accessdate=2024-12-04|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241219093250/https://turan.az/ru/politika/reportery-bez-granic-prizvali-osvobodit-zurnalistov-meydan-tv-787920|archivedate=2024-12-19|url-status=live}}</ref>. Базіраваны ў [[Нью-Ёрк|Нью-Ёрку]] [[Камітэт абароны журналістаў|Камітэт па абароне журналістаў]] (CPJ) таксама асудзіў затрыманне супрацоўнікаў Meydan TV<ref name=":T01">{{cite news|title=КЗЖ осудил задержание журналистов Meydan TV|author=Информационное Агентство "TURAN"|newspaper=www.turan.az|date=2024-12-04|url=https://turan.az/ru/politika/kzz-osudil-zaderzanie-zurnalistov-meydan-tv-787916|accessdate=2024-12-04|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241210075527/https://turan.az/ru/politika/kzz-osudil-zaderzanie-zurnalistov-meydan-tv-787916|archivedate=2024-12-10|url-status=live}}</ref>. «Улады Азербайджана павінны неадкладна вызваліць Натыка Джаваджлы, [[Хаяла Агаева|Хаялу Агаеву]], Айтадж Ахмедаву, [[Айнур Эльгюнэш|Айнур Эльгюнеш]], Айсель Умудову і Раміна Дэко, а таксама больш за дзясятак іншых вядучых журналістаў, арыштаваных за апошнія месяцы па падобных абвінавачаннях, і спыніць беспрэцэдэнтную атаку на незалежную прэсу», — падкрэсліў CPJ.<ref name=":T01" /> Міжнародная праваабарончая арганізацыя Article 19 таксама выступіла з асуджэннем арыштаў журналістаў<ref name=":M02" />. «Праз некалькі тыдняў пасля кліматычнага саміту ў Баку былі затрыманыя як мінімум 7 журналістаў — большасць з іх з Meydan TV. Рэпрэсіі — гэта чарговае нагадванне пра тое, што Азербайджан не церпіць крытыку і іншадумства. Мы павінны працягваць змаганне супраць ціску на свабоду прэсы», — гаворыцца ў паведамленні арганізацыі ў X<ref name=":M02">{{cite news|title=Правозащитники призвали освободить журналистов Meydan TV|author=Фаик Меджид|work=[[Кавказский узел]]|date=2025-05-10|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/406677|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref>. Праваабарончая арганізацыя Freedom Now таксама далучылася да патрабаванняў спыніць ціск на незалежную прэсу ў Азербайджане<ref name=":T03" />. «Азербайджан працягвае жорстка пераследаваць незалежных журналістаў. Апошнім актам рэпрэсій стала затрыманне пяці журналістаў канала Meydan TV па відавочна палітычна матываваных падставах. Мы заклікаем неадкладна вызваліць іх і спыніць гэты пераслед», — гаворыцца ў паведамленні на акаўнце арганізацыі ў X<ref name=":T03">{{cite news|title=Freedom Now призвала освободить сотрудников Meydan TV|author=Информационное Агентство "TURAN"|newspaper=www.turan.az|date=2024-12-04|url=https://turan.az/ru/politika/freedom-now-prizvala-osvobodit-sotrudnikov-meydan-tv-787922|accessdate=2024-12-04|language=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241219144011/https://turan.az/ru/politika/freedom-now-prizvala-osvobodit-sotrudnikov-meydan-tv-787922|archivedate=2024-12-19|url-status=live}}</ref>. Women Press Freedom у сваёй заяве выказала падтрымку Meydan TV і ўсім журналістам у Азербайджане, якія працягваюць рызыкаваць сваёй бяспекай дзеля таго, каб паведамляць праўду. «Змаўчаць прэсу — гэта напад на дэмакратыю», — адзначаецца ў заяве WPF<ref name=":B01">{{cite news|title=Azerbaijan: Authorities Continue to Target Independent Media, Detaining Meydan TV Journalists|author=Women Press Freedom|newspaper=www.womeninjournalism.org|date=2024-12-04|url=https://www.womeninjournalism.org/alerts/azerbaijan-authorities-continue-to-target-independent-media-detaining-meydan-tv-journalists|accessdate=2024-12-04|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref>. Пасол Вялікабрытаніі ў Азербайджане Фергюс Олд таксама рэзка раскрытыкаваў арышты: «Затрыманне журналістаў Meydan TV адразу пасля кліматычнай канферэнцыі COP29 — гэта ляпас дэмакратычным урадам», — напісаў ён у сваім афіцыйным акаўнце X<ref name=":MEYDAN3">{{cite news|title=Meydan TV-nin əməкdaşlarının həbsinə reaкsiyalar|author=|work=[[Meydan TV]]|date=2025-05-10|url=https://www.meydan.tv/az/article/meydan-tv-nin-emekdaslarinin-hebsine-reaksiyalar/|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref>. === Рэакцыя Дзярждэпартамента ЗША === 11 снежня 2024 года [[Дзяржаўны сакратар ЗША]] [[Энтані Блінкен]] зрабіў спецыяльную заяву, прысвечаную арыштам актывістаў і журналістаў у Азербайджане, і заклікаў улады краіны вызваліць іх.<ref name=":B" /> Баку абвінаваціў Блінкена ў прадузятасці і адхіліў абвінавачанні ў падаўленні грамадзянскіх свабод. У сваёй заяве пад назвай «Эскалацыя рэпрэсій супраць грамадзянскай супольнасці і СМІ Азербайджана» Блінкен, у прыватнасці, згадаў Руфата Сафарава, Севіндж Вагіфгызы, Азера Гасымлы, Фарыда Мехралізадэ, Бахціяра Гаджыева, нядаўна затрыманых супрацоўнікаў Meydan TV, «а таксама многіх іншых, арыштаваных за іх працу ў галіне правоў чалавека». ЗША заклікаюць урад Азербайджана неадкладна вызваліць іх, падкрэсліў Блінкен. «Злучаныя Штаты глыбока занепакоеныя не толькі гэтымі затрыманнямі, але і ўзмацненнем рэпрэсій супраць грамадзянскай супольнасці і СМІ ў Азербайджане», — гаворыцца ў заяве [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША|Дзярждэпартамента ЗША]]<ref name=":B">{{cite news|title=Энтони Блинкен призвал освободить арестованных в Азербайджане журналистов и правозащитников|author=Фаик Меджид|work=[[Кавказский узел]]|date=2025-05-10|url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/406549|accessdate=2025-05-10|language=ru|archiveurl=|archivedate=|url-status=live}}</ref>. [[Міністэрства замежных спраў Азербайджана]] адрэагавала на заяву Блінкена, абвінаваціўшы Дзярждэпартамент ЗША ва ўмяшанні ва ўнутраныя справы краіны. Паводле заявы ведамства, такое ўмяшанне працягваецца «цягам апошніх чатырох гадоў», і гэты перыяд стаў «страчанымі гадамі для азербайджана-амерыканскіх адносін»<ref name=":B" />. == Гл. таксама == * [[Серыйныя арышты журналістаў у Азербайджане]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{cite web|url = https://www.instituteforhumanrights.org/team/aytaj-ahmadova|title = Aytaj Ahmadova (Tapdig)|author = |date = 2025-05-11|work = Персоналии|publisher = «The Institute for Human Rights»|access-date = 2025-05-11|lang = az|description = |archive-url = https://archive.today/20251028113750/https://www.instituteforhumanrights.org/team/aytaj-ahmadova|archive-date = 28 кастрычніка 2025|url-status = dead}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-08-15}} [[Катэгорыя:Журналісты Азербайджана]] evac2ws5mgdigb59u1704bwdxqzna0t 0 791228 5146294 5025754 2026-05-25T04:35:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146294 wikitext text/x-wiki {{ДД}} {{цёзкі2|Макарэвіч}} '''Алег Аркадзевіч Макарэвіч''' (нар. 1974, [[Арэхаўск]], [[Аршанскі раён]]) — беларускі дзяржаўны службовец. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1974 годзе ў гарадскім пасёлку [[Арэхаўск]] [[Аршанскі раён|Аршанскага раёна]]. У 2001 годзе скончыў [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны інстытут сэрвісу і эканомікі]] па спецыяльнасці «эканоміка і кіраванне на прадпрыемстве ў сферы сэрвісу»<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://senno.vitebsk-region.gov.by/rukovodstvo/administratsiya-rayispolkoma/rukovodstvo/|title=Сенненский районный исполнительный комитет|website=senno.vitebsk-region.gov.by|access-date=2025-08-19|archive-date=1 верасня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250901014711/https://www.senno.vitebsk-region.gov.by/rukovodstvo/administratsiya-rayispolkoma/rukovodstvo/|url-status=dead}}</ref>. Працоўную дзейнасць у сферы органаў мясцовага кіравання пачаў у 2004 годзе галоўным спецыялістам аддзела ідэалагічнай работы [[Аршанскі райвыканкам|Аршанскага райвыканкама]], з 2008 года займаў пасаду кіраўніка справамі. У 2012—2014 гадах працаваў намеснікам дырэктара па ідэалагічнай рабоце ААТ «Маяк Высокае» Аршанскага раёна. У 2014—2018 гадах узначальваў Аршанскі раённы камітэт прафсаюза работнікаў аграпрамысловага комплексу. У 2018 годзе прызначаны дырэктарам ААТ «Маяк Высокае» Аршанскага раёна<ref name=":0" />. У верасні 2023 года прызначаны старшынёй [[Сенненскі райвыканкам|Сенненскага райвыканкама]]<ref name=":0" />. 14 жніўня 2025 года прызначаны старшынёй [[Дубровенскі райвыканкам|Дубровенскага райвыканкама]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://president.gov.by/be/events/rassmotrenie-kadrovyh-voprosov-1755177655|title=Разгляд кадравых пытанняў|website=Афіцыйны сайт Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|access-date=2025-08-19}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Макарэвіч Алег Аркадзевіч}} [[Катэгорыя:Старшыні Дубровенскага раённага выканаўчага камітэта]] [[Катэгорыя:Старшыні Сенненскага раённага выканаўчага камітэта]] gv8jc1q5118kxcaoeloao06t6f8birs 0 791520 5146292 5100001 2026-05-25T04:12:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146292 wikitext text/x-wiki {{ДД}} {{цёзкі2|Шэпель}} '''Алег Аляксандравіч Шэпель''' (нар. {{ДН|13|7|1967}}, в. [[Ухлясць]], [[Быхаўскі раён]], [[Магілёўская вобласць]]) — беларускі спартсмен, лёгкаатлет і футбаліст ([[інваспорт]]), [[заслужаны майстар спорту СССР]], шматразовы чэмпіён [[Паралімпійскія гульні|Паралімпійскіх гульняў]], чэмпіянатаў свету і Еўропы. == Біяграфія == Нарадзіўся 13 ліпеня 1967 года ў вёсцы [[Ухлясць]] [[Быхаўскі раён|Быхаўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://libmogilev.by/olympians/%D1%88%D0%B5%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B3-%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/|title=Шепель Олег Александрович|website=Олимпийские вершины могилевского спорта|access-date=2025-08-29|archive-date=7 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260107075614/https://libmogilev.by/olympians/%D1%88%D0%B5%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B3-%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/|url-status=dead}}</ref>. У раннім узросце страціў маці. Бацька з-за прыватных камандзіровак па працы аддаў сына ў Шклоўскую спецыялізаваную школу для дзяцей са слабым зрокам<ref name=":2">{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/26890.html|title=«Тут виден почерк Америки». Рассказываем про Олега Шепеля, который руководит Паралимпийским комитетом Беларуси 20 лет|website=Зеркало|date=2022-11-24|access-date=2025-08-29}}</ref>. Хлопчык захапляўся музыкай, лёгкай атлетыкай з шахматамі<ref name=":2" />. Скончыў у 1991 годзе [[Беларускі інстытут культуры]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://bykhov.gov.by/region/znamenitye-zemlyaki/item/1412-shepel|title=Шэпель Алег Аляксандравіч|website=bykhov.gov.by|access-date=2025-08-29}}</ref>. У [[Лёгкая атлетыка|лёгкай атлетыцы]] ягонымі трэнерамі былі [[Павел Гойхман]], [[Валерый Каламеец]] і [[Ігар Лапшын]], у [[міні-футбол]]е — [[Анатоль Усенка]]<ref name=":0" />. Завяршыўшы актыўныя выступленні, Алег Шэпель заняўся рэстаранным бізнесам. Ён быў датычны да адкрыцця ўстановы «Ля фантана»<ref name=":2" />. З 1993 года працуе дырэктарам [[Цэнтр алімпійскай падрыхтоўкі Беларускага таварыства інвалідаў па зроку|Цэнтра алімпійскай падрыхтоўкі Беларускага таварыства інвалідаў па зроку]]. З 2002 года — старшыня Цэнтральнага праўлення [[Беларускае таварыства інвалідаў па зроку|Беларускага таварыства інвалідаў па зроку]], старшыня [[Паралімпійскі камітэт Рэспублікі Беларусь|Паралімпійскага камітэта Беларусі]], член [[Нацыянальны алімпійскі камітэт Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага алімпійскага камітэта]]<ref name=":0" />. У 2017—2020 гадах быў членам [[Грамадская палата Саюзнай дзяржавы|Грамадскай палаты Саюзнай дзяржавы Беларусь — Расія]]<ref name=":0" />. Быў затрыманы прыкладна ў канцы ліпеня 2025 года разам з дырэктарам віцебскага прадпрыемства «Элект» Аляксандрам Пілатавым. Знаходзіцца ў [[Віцебскі СІЗА|віцебскім СІЗА]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/107431.html|title=Источники «Зеркала»: Задержан председатель Национального паралимпийского комитета|website=Зеркало|date=2025-08-29|access-date=2025-08-29}}</ref>. == Спартыўная кар’ера == Алег Шэпель пяціразовы чэмпіён [[Паралімпійскія гульні|Паралімпійскіх гульняў]]: тры залатыя медалі атрымаў у [[Паралімпійскія гульні 1988|1988 годзе ў Сеуле]] (пяціборства, скачок у даўжыню, скачок у вышыню), адзін — у [[Паралімпійскія гульні 1992|Барселоне 1992]] (бег на 400 м), адзін — у [[Паралімпійскія гульні 1996|Атланце 1996]] (скачкі ў вышыню). Чатыры разы станавіўся прызёрам: у [[Паралімпійскія гульні 2000|Сіднеі 2000]] заваяваў бронзу (скачкі ў вышыню, бег на 400 м, эстафета 4×400 м)<ref name=":0" /><ref name=":1" />. У 1988—2001 гадах заваёўваў званні сяміразовага чэмпіёна свету і трынаццаціразовага чэмпіёна Еўропы па лёгкай атлетыцы. У 1998 годзе стаў сярэбраным прызёрам чэмпіянату свету ([[Мадрыд]], скачкі ў вышыню). Таксама заваёўваў тытулы чэмпіёна свету (1998, [[Кампінас]], [[Бразілія]]) і чэмпіёна Еўропы (2001, [[Парыж]]) па міні-футболе<ref name=":0" />. З’яўляецца шматразовым рэкардсменам свету па лёгкай атлетыцы<ref name=":1" />. == Скандал са сцягам Расіі == На адкрыцці [[Летнія Паралімпійскія гульні 2016|Летніх Паралімпійскіх гульняў 2016]] у [[Рыа-дэ-Жанэйра]] разам з беларускай камандай выйшаў [[Андрэй Васілевіч Фомачкін|Андрэй Фомачкін]] са [[Сцяг Расіі|сцягам Расіі]], чыя каманда была раней дыскваліфікавана [[Міжнародны паралімпійскі камітэт|Міжнародным паралімпійскім камітэтам]] на падставе [[Даклад Мак-Ларэна|дакладу Мак-Ларэна]], дзе сцвярджалася, што ўжыванне [[допінг]]у падтрымлівалася ў Расіі на дзяржаўным узроўні<ref>[http://www.bbc.com/sport/disability-sport/37002582 «Rio Paralympics 2016: Russian athletes banned after doping scandal»]</ref>. Даручэнне пранесці сцяг аддаў кіраўнік Паралімпійскага камітэта Беларусі Алег Шэпель, які быў упэўнены, што расійскіх паралімпійцаў несправядліва не былі дапусцілі да Алімпіяды і вінаватыя ў гэтым ЗША<ref name=":2" />. {{Цытата|Тут бачны почырк Амерыкі. Чаму? Таму што яны спачатку страляюць, а потым ужо давайце разбірацца, можа быць, праз нейкі час папросяць прабачэння, што не мелі рацыі. Гэта ўсюды. Сцэнарый адзін і той жа.}} Пасля акцыі Алег Шэпель заявіў, што гэта была не палітычная акцыя, а жэст салідарнасці з адхіленымі ад гульняў расійскімі атлетамі<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=176836 «Жэст салідарнасці». Шэпель пракаментаваў з’яўленне сцяга Расіі на адкрыцці Паралімпіяды]</ref><ref name=":2" />. == Узнагароды == У 1989 годзе яму было прысвоена званне [[Заслужаны майстар спорту СССР|заслужанага майстра спорту СССР]]. У 2004 годзе стаў лаўрэатам спецыяльнай прэміі [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнта Беларусі]] «[[Беларускі спартыўны Алімп]]». У 2014 годзе атрымаў званне «[[Ганаровы грамадзянін Быхаўскага раёна]]»<ref name=":0" />. Алег Шэпель узнагароджаны [[Медаль «За працоўную доблесць»|медалём «За працоўную доблесць»]], [[Ганаровая грамата Вярхоўнага Савета БССР|ганаровай граматай Вярхоўнага Савета БССР]], [[Ордэн Дружбы народаў (Беларусь)|ордэнам Дружбы народаў]], а таксама ганаровай граматай [[Міністэрства спорту і турызму Беларусі]] за вынікі выступлення нацыянальнай зборнай па інваспорце на [[XII зімовыя Паралімпійскія гульні|ХІІ зімовых Паралімпійскіх гульнях 2018 года ў Пхёнчхане]]<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://libmogilev.by/olympians/%D1%88%D0%B5%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B3-%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/ Шэпель Алег Аляксандравіч у базе «Олимпийские вершины могилевского спорта»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260107075614/https://libmogilev.by/olympians/%D1%88%D0%B5%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B3-%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87/ |date=7 студзеня 2026 }} * [https://bykhov.gov.by/region/znamenitye-zemlyaki/item/1412-shepel Шэпель Алег Аляксандравіч на сайце Быхаўскага райвыканкама] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шэпель Алег Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Лёгкаатлеты Беларусі]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Паралімпійскіх гульняў 1988 года]] [[Катэгорыя:Заслужаныя майстры спорту СССР]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Беларускі спартыўны Алімп»]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Быхаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Паралімпійскіх гульняў 1992 года]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Паралімпійскіх гульняў 1996 года]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Паралімпійскіх гульняў 2000 года]] 30i5e4pjs7aezf1butq80f39m2hqvqb 0 791734 5146267 5030626 2026-05-25T02:46:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146267 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Галубовіч}} {{навуковец}} '''Ала Купрыянаўна Галубовіч''' ({{ДН|6|4|1945}}, [[Тбілісі]], [[Грузія]]) — беларуская [[гісторык]], [[архівіст]]. == Біяграфія == Нарадзілася 6 красавіка 1945 года ў [[Тбілісі]]<ref name="NIAB">{{Cite web|url=https://niab.by/newsite/by/content/all/%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%BA%D1%96-%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0-%D0%B0%D1%80%D1%85%D1%96%D0%B2%D0%B0-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96-1938%E2%80%942023|title=Кіраўнікі Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі (1938–2023)|website=Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|access-date=2025-09-02|url-status=dead}}</ref>. У 1962 годзе скончыла сярэднюю школу № 11 г. [[Віцебск]]а, у 1970 годзе — [[гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт БДУ імя У. І. Леніна]]<ref name="NIAB" />. З ліпеня 1970 года працавала навуковым супрацоўнікам у [[Віцебскі краязнаўчы музей|Віцебскім краязнаўчым музеі]]. Са жніўня 1975 па 1982 год — старшы захавальніца фондаў, навуковы супрацоўнік, старшы навуковы супрацоўнік аддзела забеспячэння захаванасці дакументаў і фондаў і аддзела навукова-даведачнага апарату [[ЦДГА БССР]] у Мінску<ref name="NIAB" />. У красавіку 1982 — снежні 1984 года — інспектар навукова-выдавецкага аддзела [[Галоўнае архіўнае ўпраўленне пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь|Галоўнага архіўнага ўпраўлення пры Савеце Міністраў БССР]]. Са студзеня 1985 па снежань 1992 года — загадчыца чытальнай залы, загадчыца аддзела інфармацыі, публікацыі і навуковага выкарыстання дакументаў [[ЦДГА БССР]]<ref name="NIAB" />. У студзені 1993—1995 гадах — намеснік генеральнага дырэктара [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага архіва Рэспублікі Беларусь]] (комплекс дакументаў XIV — пачатку XX ст. былога ЦДГА БССР). Са жніўня 1995 па 2012 год — дырэктар [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі]]<ref name="NIAB" />. З’яўлялася членам [[Геральдычны савет пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Геральдычнага савета пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]], [[Археаграфічная камісія Белкамархіва|Археаграфічнай камісіі Белкамархіва]], [[Тапанімічная камісія пры Мінгарвыканкаме|Тапанімічнай камісіі пры Мінгарвыканкаме]], узначальвала Вучоны савет НГАБ<ref name="NIAB" />. Брала ўдзел у падрыхтоўцы і выданні навуковых даведнікаў, зборнікаў і манаграфій, апублікаваных архівам, у падрыхтоўцы матэрыялаў для гісторыка-дакументальных хронік гарадоў і раёнаў Беларусі (серыя «[[Памяць (энцыклапедычнае выданне)|Памяць]]»), даследавала гісторыю архіва князёў [[Радзівілы|Радзівілаў]], праблемы захавання і выкарыстання дакументальнай спадчыны Беларусі. Аўтар шматлікіх артыкулаў і радыёперадач па гісторыі Беларусі<ref name="NIAB" />. == Узнагароды == Узнагароджана ганаровымі граматамі і падзякамі [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]], [[Галоўнае архіўнае ўпраўленне пры Савеце Міністраў СССР|Галоўнага архіўнага ўпраўлення пры Савеце Міністраў СССР]], [[Галоўнае архіўнае ўпраўленне пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь|БССР]], [[Міністр юстыцыі Рэспублікі Беларусь|міністра юстыцыі Рэспублікі Беларусь]], медалём «[[Медаль «Ветэран працы»|Ветэран працы]]», нагрудным знакам «[[Ганаровы архівіст Беларусі]]» (2004)<ref name="NIAB" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-09-03}} {{DEFAULTSORT:Галубовіч Ала Купрыянаўна}} [[Катэгорыя:Архівісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] fs5a45iczfkie540pziuidpwob6qajm 0 794642 5146379 5057966 2026-05-25T08:14:17Z M.L.Bot 261 /* Прадстаўніцтва ад Беларусі ў І Дзяржаўнай Думе */ 5146379 wikitext text/x-wiki {{Картка парламента}} '''Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі 1-га склікання''' ([[Руская мова|рас]]. ''Государственная Дума Российской империи 1-го созыва'') — першы прадстаўнічы орган у [[Расія|Расійская імперыі]], утвораны ў выніку выбараў. Скліканне Думы стала саступкай царскай улады ва ўмовах [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905—1907 гг.]] Дзейнасць І Думы была спробай пераўтварэння Расіі з самадзяржаўнай у парламенцкую манархію. Дума 1-га склікання правяла адну сесію і праіснавала 72 дні (з 27 красавіка па 9 ліпеня 1906 г., пасля чаго была распушчана [[Імператары расійскія|імператарам]]. == Паўнамоцтвы == Да 1906 г. у Расійскай імперыі адсутнічалі прадстаўнічыя органы ўлады на дзяржаўным узроўні. Скліканне такога органа стала адным з галоўных патрабаванняў ва ўмовах рэвалюцыі, якая пачалася ў 1905 г. Упершыню абяцанне склікання [[Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі 2-га склікання|Дзяржаўнай Думы]] было дадзена імператарам Мікалаем ІІ у Маніфесце 6 жніўня 1905 г., падрыхтаваным міністрам унутраных спраў Аляксандрам Булыгіным («[[Булыгінская дума]]»). Паводле яго, Дума разглядалася як законадарадчы орган з вельмі абмежаванымі паўнамоцтвамі і колам асоб, надзеленых выбарчым правам. Гэты праект выклікаў моцную крытыку з боку грамадскасці, і ў выніку ўзмацнення пратэстаў імператар у [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|Маніфесце 17 кастрычніка 1905 г.]] абяцаў наданне Думе заканадаўчых паўнамоцтваў: <blockquote>«Устанавіць як непарушнае правіла, што ні адзін закон не можа ўступіць у сілу без адабрэння Дзяржаўнай Думы, і каб абраным народам была прадастаўлена магчымасць удзельнічаць у наглядзе за правільнасцю дзеянняў прызначаных Намі ўлад»<ref>{{Cite web|url=http://tomskhistory.lib.tomsk.ru/page.php?id=1289|title=Манифест 17 октября 1905 г.|archive-url=https://web.archive.org/web/20070818034521/http://tomskhistory.lib.tomsk.ru/page.php?id=1289|archive-date=18 серпня 2007|access-date=10 травня 2016}}</ref>.</blockquote>Паўнамоцтвы Думы былі канчаткова вызначаны законам ад 20 лютага 1906 г., які рэгуляваў парадак працы Думы, і «[[Основні державні закони Російської імперії|Асноўнымі дзяржаўнымі законамі]]» ад 23 красавіка 1906 г. Згодна з гэтымі дакументамі паўнамоцтвы Думы былі даволі абмежаванымі. Дума абіралася на 5 гадоў; імператару было нададзена права яе датэрміновага роспуску. Працягласць пасяджэнняў Думы і тэрміны іх перапынкаў вызначаліся ўказамі імператара. Дума магла прымаць законы, прапанаваныя ёй урадам, а таксама зацвярджаць дзяржаўны бюджэт. Правам [[Заканадаўчая ініцыятыва|заканадаўчай ініцыятывы]] і запытаў да міністраў наконт незаконных дзеянняў уладаў маглі карыстацца думскія групы ў складзе не менш чым 30 дэпутатаў. У перыяд паміж сесіямі імператар мог аднаасобна прымаць законы, якія падлягалі зацвярджэнню Думай падчас сесій<ref name="manifest06">{{Cite web|url=http://tomskhistory.lib.tomsk.ru/page.php?id=1290|title=Маніфест 20 фефраля 1906 г.|archive-url=https://web.archive.org/web/20090713053035/http://tomskhistory.lib.tomsk.ru/page.php?id=1290|archive-date=13 липня 2009|access-date=10 травня 2016}}</ref>. Дзяржаўная дума станавілася ніжняй палатай [[парламент]]а. Ролю верхняй палаты выконваў [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўны савет]]. Палова членаў савета прызначалася непасрэдна царом, палова — выбіралася на 9 гадоў ад праваслаўнага духавенства, губернскіх [[Земства|земскіх сходаў]] (там, дзе іх не было, як у [[Беларусь|Беларусі]] — ад сходаў мясцовых буйных землеўладальнікаў), губернскіх [[Дваранскі сход|дваранскіх сходаў]], [[Пецярбургская акадэмія навук|Акадэміі навук]], універсітэтаў, Савету гандлю і мануфактур. Законапраект, прыняты Думай, паступаў на разгляд Дзяржсавета і толькі пасля яго станоўчага рашэння і зацвярджэння царом, станавіўся законам. Паводле «Асноўных дзяржаўных законаў» вярхоўная ўлада заставалася ў руках імператара; ён фарміраваў [[Савет міністраў Расійскай імперыі|Савет міністраў]], які нёс перад ім адказнасць. Толькі імператару належала выключнае права ініцыятывы па пераглядзе «Асноўных дзяржаўных законаў», прызначэння і звальнення вышэйшых дзяржаўных чыноўнікаў, кіравання знешняй палітыкай і войскам, абвяшчэння вайны і заключэння міру<ref>Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. — С. 327.</ref><ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 29-30.</ref>. == Выбары == [[Файл:Kadet-1906.jpg|справа|міні|227x227пкс|Паштоўка, прысвечаная выбарам у Першую Дзяржаўную Думу (1906 г.). Мастак&nbsp;— [[Бем, Єлизавета Меркурьевна|Э.&nbsp;М.&nbsp;Бэм]]]] Закон аб выбарах у Дзяржаўную думу быў апублікаваны 11 снежня 1905 г. Выбары не былі прамымі і павінны былі праводзіцца па курыяльнай сістэме: усяго было створана 4 [[Курыя|курыі]]: землеўладальніцкая, гарадская, сялянская і рабочая, якім была прадастаўлена магчымасць выбраць пэўную колькасць выбаршчыкаў. Былі ўстаноўлены наступныя квоты: адзін выбаршчык на 2 тысячы жыхароў у землеўладальніцкай курыі, на 4 тысячы — у гарадской, на 30 тысяч — у сялянскай, на 90 тысяч — у рабочай курыі<ref name=":2" />. Не ўсе жыхары імперыі мелі права голасу. Каб мець права голасу, трэба было адпавядаць наступным крытэрыям на тэрмін не пазней, чым за год да выбараў: * для землеўладальніцкай курыі — быць уладальнікам не менш як 100—650 дзесяцін зямлі ў залежнасці ад мясцовасці, і мець нерухомасць коштам не менш чым 15 тысяч рублёў; * для гарадской курыі — быць уладальнікам гарадской нерухомасці коштам не менш чым 1500 руб. (3 тыс. руб. для сталічных гарадоў), камерцыйных і прамысловых устаноў, плацельшчыкам кватэрнага падатку на суму або служачым; * для сялянскай курыі — мець дом; * для рабочай курыі — быць работнікам прадпрыемства, на якім працуе не менш за 50 мужчын<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 26.</ref>. Адметна, што на тэрыторыі Беларусі, дзе пераважалі дробныя прадпрыемствы, толькі 10-15 % рабочых атрымалі выбарчае права. З 71 губерні Расійскай імперыі ў 21 рабочыя не мелі свайго прадстаўніцтва, у тым ліку ў [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]], на той падставе, што колькасць «рабочага люду», якая там пражывала, у адносінах да ўсяго насельніцтва не давала ім магчымасці ўдзельнічаць у выбарах<ref name=":2">Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 28.</ref>. Акрамя таго, існавалі катэгорыі насельніцтва, якія былі цалкам пазбаўлены выбарчых правоў. Да іх адносіліся замежныя грамадзяне, асобы ва ўзросце да 25 гадоў, жанчыны, студэнты, вайскоўцы, якія знаходзіліся на дзейснай службе, «бродячие инородцы», асобы, прызнаныя вінаватымі ў злачынствах, асобы, знятыя з пасады па рашэнні суда (на працягу 3 гадоў з моманту зняцця), асобы, якія знаходзіліся пад следствам, банкруты (да высвятлення прычыны), асобы, якія знаходзіліся пад апекай (глуханямыя, псіхічна хворыя, прызнаныя марнатраўцамі), асобы, пазбаўленыя духоўнага сану ў сувязі з заганным ладам жыцця, асобы, выключаныя з саслоўных таварыстваў паводле сваіх прысудах, а таксама губернатары, віцэ-губернатары, гарадскія кіраўнікі і іх памочнікі (на даручаных ім тэрыторыях), паліцэйскія (якія працавалі ў выбарчай акрузе)<ref name=":0" />. Выбары праходзілі ў некалькі этапаў: * для землеўладальніцкай курыі (у паветах і ўсіх іншых гарадах) — два або тры: асобы, маёмасць якіх адпавядала цэнзу, устаноўленаму для дадзенай мясцовасці, на павятовым з’ездзе землеўладальнікаў абіралі дэлегатаў у губернскі сход, дзе тыя ў сваю чаргу абіралі дэпутатаў Думы; * для гарадской курыі — два этапы: у [[Масква|Маскве]], [[Санкт-Пецярбург]]у і 24 буйных гарадах, указаных у выбарчым законе, выбаршчыкі абіралі дэлегатаў на гарадскія выбарчыя сходы, дзе тыя ў сваю чаргу абіралі дэпутатаў Думы; у іншых гарадах выбаршчыкі абіралі дэлегатаў на губернскія выбарчыя сходы, дзе тыя ўдзельнічалі ў выбарах дэпутатаў Думы; * для рабочай курыі — тры этапы: 1) выбары дэлегатаў ад прадпрыемстваў з колькасцю 50-1000 рабочых (мужчынскага полу) або ад кожнай тысячы рабочых на буйных прадпрыемствах на гарадскія або губернскія сходы ўпаўнаважаных; 2) выбары дэлегатаў на гарадскіх або губернскіх сходах упаўнаважаных на гарадскія выбарчыя сходы; 3) выбары дэпутатаў Думы на губернскіх выбарчых сходах; * для сялянскай курыі — чатыры этапы: 1) выбары дэлегатаў ад 10 двароў на валасны сход; 2) выбары дэлегатаў ад [[Валасны сход|валасных сходаў]] (па два ад кожнага) на павятовы сход; 3) выбары дэлегатаў ад павятовых з’ездаў на губернскія або абласныя з’езды; 4) выбары дэпутатаў Думы на губернскіх або абласных выбарчых з’ездах<ref name=":0">[https://web.archive.org/web/20070812063033/http://tomskhistory.lib.tomsk.ru/page.php?id=1229 Особенности избирательных кампаний в I и II Государственные думы в Сибири]</ref>. Такім чынам, на апошнім этапе выбараў, на губернскіх або абласных (акружных) выбарчых сходах, непасрэдна дэпутатаў абіралі дэлегаты ўсіх саслоўяў (у 26 гарадскіх акругах дэпутатаў абіралі толькі прадстаўнікі гарадскіх і рабочых курый). Ад кожнай губерні, у залежнасці ад колькасці выбаршчыкаў, абіралася ад 2 да 15 дэпутатаў, ад вылучаных 26 гарадскіх акруг — ад 1 да 6. Усяго было створана 135 [[Выбарчая акруга|выбарчых акруг]], у тым ліку 26 гарадскіх (абраныя 34 дэпутаты), 33 тэрытарыяльна-саслоўныя, канфесійныя, тэрытарыяльна-канфесійныя і этнічныя акругі (40 дэпутатаў). Ад [[Еўрапейская частка Расіі|Еўрапейскай часткі Расійскай імперыі]] было абрана 412 дэпутатаў (79 %), ад[[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўства Польскага]] — 37 дэпутатаў (7 %), ад [[Каўказ]]а — 29 (6 %), ад [[Сібір]]ы і [[Далёкі Усход|Далёкага Ўсходу]] — 25 (4 %), ад [[Сярэдняя Азія|Цэнтральнай Азіі]] і [[Казахстан]]а — 21 (4 %)<ref name=":1">Болтенкова Л. Ф. Влияние парламентов на развитие федерализма в России // Политико-правовые основы федерализма в России: сборник / под ред. Р. С. Хакимова. — 2006. — С. 8-23.</ref>. Выбары праводзіліся ў асноўным у лютым-сакавіку [[1906|1906 г.]], а ў нацыянальных акругах і ўскраінах — пазней, так што да пачатку працы было абрана каля 480 дэпутатаў з 524, таму склад першай Думы паступова папаўняўся абранымі дэпутатамі. У 70 % губерняў і абласцей імперыі на момант правядзення выбараў дзейнічала ваеннае або надзвычайнае становішча, што дазваляла ўладам трымаць у гарадах узмоцненыя аддзелы паліцэйскай варты, забараняць правядзенне апазіцыйных выбарчых сходаў, зачыняць апазіцыйныя перыядычныя выданні і г.д.<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 45-47.</ref>. Асабліва ўлады разлічвалі аказаць уплыў на электаральныя паводзіны сялянства, беручы пад увагу высокі ўзровень сярод яго непісьменнасці. Міністр унутраных спраў абавязваў падначаленыя яму структурныя падраздзяленні, земскіх начальнікаў прыняць належныя меры для недапушчэння пранікнення на перадвыбарчыя сялянскія сходы прадстаўнікоў апазіцыі і выбрання на іх «неблаганадзейных» кандыдатаў. Часам паліцыя арыштоўвала «неблаганадзейных» кандыдатаў. Так, напрыклад, у мястэчку [[Хіславічы]] [[Мсціслаўскі павет|Мсціслаўскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] напярэдадні валасных выбараў было арыштавана каля 100 сялян. У [[Каменская воласць|Каменскай воласці]] [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскага павета]] дэлегатам быў абраны А. Калеснік, які адразу ж быў арыштаваны паліцыяй і падчас наступнага этапа выбараў знаходзіўся ў турме. У [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім павеце]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] сяляне пайшлі на выбары толькі пад прымусам з боку [[Земскі начальнік|земскіх начальнікаў]]<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 45-47.</ref>. Прадстаўнікі левых і крайне правых партый байкатавалі выбары. Левыя лічылі, што Дума не мае рэальнай улады, а крайне правыя ў цэлым негатыўна ставіліся да самой ідэі парламентарызму, выступаючы за непахіснасць [[Самадзяржаўе|самадзяржаўя]]. Нягледзячы на гэта, некаторыя [[Сацыял-дэмакратыя|сацыял-дэмакраты]] і [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|эсэры]] ўдзельнічалі ў выбарах як незалежныя кандыдаты<ref>Шуб Д. Первая Государственная Дума // Политические деятели России (1850-х—1920-х гг.): Сборник статей. — Нью-Йорк: Издание «Нового журнала», 1969. — С. 132.</ref>. Нягледзячы на афіцыйную забарону, выбары байкатавалі рабочыя многіх буйных прадпрыемстваў, а таксама частка сялян. Так, напрыклад, сяляне Барысаўскага павета Мінскай губерні, якія даведаліся ад земскага начальніка, што няяўка на выбары будзе цягнуць за сабой штраф, адказалі: <blockquote>«Лепш застацца дома, чым ехаць некуды за паноў шары качаць»<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 48.</ref>.</blockquote>Часта непісьменнасць або нізкі ўзровень пісьменнасці не дазвалялі сялянам зразумець сутнасць выбараў. Так, напрыклад, сялянскі дэлегат, абраны ад Пінскага павета Мінскай губерні, на пытанне, каго будуць выбіраць у Думу, адказаў: <blockquote>«Ды мабуць таго самага цара, шчо і зараз»<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 47.</ref>.</blockquote> == Склад == [[Файл:Tauride_duma_(cropped).jpg|міні|400x400пкс|Зала пасяджэнняў Дзяржаўнай думы ў [[Таўрыйскі палац|Таўрыйскім палацы]], [[Санкт-Пецярбург]]]] [[Файл:Plan_zala_gosdumy-1.jpg|міні|496x496пкс|План залы пасяджэнняў Дзяржаўнай Думы]] Усяго было абрана 497 дэпутатаў, з іх 11 мандатаў было анулявана, 1 падаў у адстаўку, 1 памёр, а 6 не паспелі прыбыць. Дэпутаты размеркаваліся наступным чынам: * па ўзросце: да 30 гадоў — 7 %; ад 30 да 40 гадоў — 40 %; ад 40 да 50 гадоў — 38 %, больш за 50 % — 15 %; * па ўзроўні адукацыі: з вышэйшай адукацыяй 42 %, сярэдняй — 14 %, ніжэйшай — 25 %, хатняй — 19 % непісьменных — 2 чалавекі; * па прафесіях: 121 земляроб, 10 рамеснікаў, 17 фабрычных рабочых, 14 купцоў, 5 фабрыкантаў і кіраўнікоў фабрык, 46 землеўладальнікаў і кіраўнікоў маёнткаў, 73 земскія, гарадскія і дваранскія служачыя, 6 святароў, 14 чыноўнікаў, 39 юрыстаў, 16 урачоў, 7 інжынераў, 16 прафесараў і прыват-дацэнтаў, 3 настаўнікі гімназіі, 14 вясковых настаўнікаў, 11 журналістаў і 9 чалавек невядомых прафесій<ref name=":1" />. [[Файл:Muromzev-3.jpg|злева|міні|Сяргей Андрэевіч Мурамцаў, старшыня Першай Дзяржаўнай Думы]] Паводле партыйнай прыналежнасці, большасць месцаў занялі [[Кадэты|канстытуцыйныя дэмакраты]] — 176 дэпутатаў. Таксама былі абраныя 102 прадстаўнікі «[[Трудавікі|Працоўнага саюза]]», 23 [[Эсэры|сацыялісты-рэвалюцыянеры]], 2 члены [[Партія вільнодумних|Партыі вальнадумных]], 33 члены [[Польське Коло|Польскага кола]], 26 членаў [[Партыя мірнага абнаўлення|Партыі мірнага абнаўлення]], 18 — [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|Расійскай сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі]] ([[Меншавікі|меншавікоў]]), 14 беспартыйных [[Саюз аўтанамістаў|аўтанамістаў]], 12 [[Прагрэсісты|прагрэсістаў]], 6 членаў [[Партія демократичних реформ|Партыі дэмакратычных рэформаў]], 100 беспартыйных<ref name=":1" />. Былі сфарміраваны наступныя фракцыі: [[кадэты]] — 174 дэпутатаў, [[Саюз 17 кастрычніка|акцябрысты]] — 16, [[трудавікі]] (члены «Працоўнага саюза») — 96, [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|сацыял-дэмакраты]] ([[меншавікі]]) — 18 (спачатку меншавікі ўвайшлі ў фракцыю трудавікоў і толькі ў чэрвені, па рашэнні IV з’езда РСДРП, стварылі ўласную фракцыю); [[Саюз аўтанамістаў|аўтанамісты]] — 70 чалавек (прадстаўнікі нацыянальных раёнаў, якія выступаюць за аўтаномію гэтых тэрыторый і іх прыхільнікі: Польскае кола, прадстаўнікі ўкраінскай, літоўскай, латышскай і іншых нацыянальных груп), [[прагрэсісісты]] — 12 (фракцыя была сфарміравана беспартыйнымі кандыдатамі з ліберальнымі поглядамі, блізкімі да кадэтаў). Незалежных кандыдатаў было 100, у тым ліку [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|эсэры,]] якія афіцыйна не стварылі фракцыю з-за байкоту выбараў сваёй партыяй<ref>Алескеров Ф. Т., Кравченко А. С. Распределение влияния фракций в Государственный думах Российской империи (1906—1917). — Москва: ГУ ВШЭ, 2005.</ref>. Старшынёй Думы быў абраны кадэт [[Сяргей Андрэевіч Мурамцаў|Сяргей Мурамцаў]], прафесар грамадзянскага права і судаводства [[Московський державний університет імені М. в. Ломоносова|Маскоўскага ўніверсітэта]]. Таварышамі старшыні былі князь [[Пётр Дзмітрыевіч Далгарукаў|Пётр Далгарукаў]] і [[Мікалай Грэдэскул]] (абодва кадэты), сакратаром — князь [[Дзмітрый Іванавіч Шахоўскі|Дзмітрый Шахоўскі]]. == Дзейнасць == Першае пасяджэнне Дзяржаўнай думы адбылося 27 красавіка 1906 года ў [[Таўрыйскі палац|Таўрыйскім палацы]] [[Санкт-Пецярбург|ў Санкт-Пецярбургу]]. З самага пачатку працы стала відавочнай канфрантацыя дэпутацкай большасці Дзяржаўнай думы з урадам [[Іван Логінавіч Гарамыкін|Івана Гарамыкіна]]. За 72 дні Дума прыняла 391 запыт аб незаконных дзеяннях урада. Кадэты рэгулярна ўзнімалі пытанні аб [[Амністыя|амністыі]] для ўсіх [[Палітычныя зняволеныя|палітычных зняволеных]], адмене [[Смяротнае пакаранне|смяротнага пакарання]], ліквідацыі [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўнага савета]] і ўстанаўленні адказнасці Савета Міністраў перад Думай. Большасць дэпутатаў падтрымала гэтыя патрабаванні, і 5 мая 1906 г. яны былі накіраваны старшыні Савета Міністраў [[Іван Логінавіч Гарамыкін|І. Л. Гарамыкіну]], які [[13 мая]] ў сваім адказе адхіліў усе патрабаванні Думы<ref name=":3">https://duma.tomsk.ru/document/view/884</ref>.[[Файл:Krylov-1906.jpg|справа|міні|200x200пкс|Палітычная карыкатура паводле байкі І. І. Крылова «Лебедзь, Рак і Шчупак» («Іскра», 1906, № 23, с. 274)]] Галоўным пытаннем у працы Першай Дзяржаўнай думы было [[Земельне питання Росії|зямельнае пытанне]]. [[7 мая]] кадэтская фракцыя за подпісамі 42 дэпутатаў прапанавала свой законапраект. Паводле яго, складаўся дзяржаўны зямельны фонд, у які ўключаліся дзяржаўныя, царкоўныя і частка памешчыцкіх зямель, што здавалася ў арэнду або дрэнна выкарыстоўвалася ў гаспадарчых адносінах, якія перадаваліся ў фонд на аснове прымусовага выкупу па «справядлівай цане». З гэтага фонду прадугледжвалася надзяленне сялян зямлёй на правах арэнды па працоўнай ці па спажывецкай норме. На месцах для рэалізацыі рэформы павінны былі быць створаны зямельныя камітэты на аснове роўнага прадстаўніцтва ў іх сялян і памешчыкаў пры ўдзеле дзяржаўных чыноўнікаў<ref name=":3" />. 23 мая фракцыя трудавікоў (104 чалавекі) прапанавала свой законапраект, які прадугледжваў стварэнне грамадскага зямельнага фонду, з якога зямля выдзялялася б у карыстанне па працоўнай норме, а таксама канфіскацыю зямлі ў землеўладальнікаў звыш «нормы працы» з выплатай апошнім устаноўленага ўзнагароджання. Праект прапаноўвалася рэалізаваць праз выбарныя мясцовыя зямельныя камітэты (на аснове ўсеагульнага, роўнага, прамога і тайнага галасавання). 6 чэрвеня 33 дэпутаты ўнеслі распрацаваны эсэрамі найбольш радыкальны аграрны законапраект аб неадкладнай [[Сацыялізацыя|сацыялізацыі]] ўсёй зямлі і ліквідацыі [[Прыватная ўласнасць|прыватнай уласнасці]] на зямлю. Дума большасцю галасоў адмовілася разглядаць такі [[Радикали (політика)|радыкальны]] праект. Таксама 8 чэрвеня Савет Міністраў прыняў рашэнне аб роспуску Дзяржаўнай Думы ў выпадку працягу абвастрэння сітуацыі вакол аграрнага пытання, паколькі яго шырокае абмеркаванне ў Думе выклікала ўзмацненне грамадскіх [[Палеміка|спрэчак]] і стымулявала рэвалюцыйны рух<ref name=":3" />.[[Файл:Bilet_v_dumu.jpg|злева|міні|200x200пкс|Білет для ўваходу ў Дзяржаўную думу, 1906 г.]] Кадэцкая фракцыя таксама ўнесла законапраект аб [[Недоторканність особистості|недатыкальнасці]] дэпутатаў Думы, які прадугледжваў, што крымінальны пераслед дэпутата падчас сесіі магчымы толькі са згоды Думы (акрамя [[Затрыманне|затрымання]] падчас або адразу пасля здзяйснення [[злачынства]], але і ў гэтым выпадку Дума магла адмяніць затрыманне), а калі справа ўзбуджалася паміж сесіямі, то ўсе працэсуальныя дзеянні і затрыманне прыпыняліся да адкрыцця сесіі і вырашэння пытання Думай. Аднак дадзены законапраект не быў разгледжаны. Некаторыя ліберальная настроеныя члены Савета міністраў прапаноўвалі ўвесці прадстаўнікоў кадэтаў у склад ураду. Аднак гэтая прапанова не атрымала падтрымкі ў большасці міністраў. Дзяржаўная Дума выказала недавер ураду, пасля чаго шэраг міністраў сталі байкатаваць яе пасяджэнні. Для дэманстрацыі пагарды да Думы да яе быў унесены першы ўрадавы законапраект аб выдзяленні 40 тыс. руб. на пабудову пальмавай аранжэрэі і ўзвядзенне пральні пры Юр’еўскім універсітэце. За ўвесь час працы Дума ўхваліла два законапраекты: аб адмене смяротнага пакарання і аб выдзяленні 15 млн руб. на дапамогу пацярпелым ад неўраджаю<ref name=":0" />. == Разгон Думы і Выбаргская адозва == [[19 ліпеня|6 (19) ліпеня]] [[1906|1906 г.]] замест Івана Гарамыкіна цар прызначыў старшынёй Савета Міністраў [[Пётр Аркадзьевіч Сталыпін|Пятра Сталыпіна]] (які таксама захаваў пасаду міністра ўнутраных спраў). 8 ліпеня [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] выдаў указ аб роспуску Дзяржаўнай думы, што было растлумачана ў маніфесце ад 9 ліпеня наступным чынам:<blockquote>«Выбарныя ад насельніцтва, замест працы заканадаўчага будаўніцтва, ухіліліся ў неналежную ім вобласць і звярнуліся да расследавання дзеянняў пастаўленых ад Нас мясцовых уладаў, да ўказанняў Нам на недасканаласці Асноўных Законаў, змены якіх могуць быць прадпрынятыя толькі Нашай Манаршай воляй, і да дзеянняў, яўна незаконных, як зварот ад імя Думы да насельніцтва. Збянтэжанае такімі непарадкамі сялянства, не чакаючы законнага паляпшэння свайго становішча, перайшло ў цэлым шэрагу губерняў да адкрытага рабаўніцтва, раскрадання чужой маёмасці, недапарадкаванню закону і законным уладам. Але няхай Нашы падданыя памятаюць, што толькі пры поўным парадку і спакоі магчымае трывалае паляпшэнне народнага быту. няхай будзе вядома, што Мы не дапусцім ніякага сваволля або беззаконня і ўсёй сілай дзяржаўнай моцы прывядзём парушальнікаў закона да падпарадкавання Нашай Царскай волі. Заклікаем усіх добрамысных рускіх людзей аб’яднцца для падтрымання законнай улады і аднаўлення міра ў Нашай дарагой Айчыне»<ref>[https://tomskhistory.lib.tomsk.ru/page.php?id=1291 Манифест 9 июля 1906 г. (О роспуске I Государственной думы)]</ref>.</blockquote>У маніфесце таксама абвяшчалася правядзенне новых выбараў па тых жа правілах, што і ў Першую Дзяржаўную думу. [[Файл:Viborgskoe_vozzvanie.gif|справа|міні|Фотакопія арыгінальнага тэксту Выбаргскай адозвы]] 9 ліпеня дэпутаты, якія прыбылі на пасяджэнне, выявілі, што дзверы Таўрычнага палаца зачыненыя, а побач да слупа прыбіты маніфест аб роспуску Думы. Некаторыя з іх (180 чалавек), галоўным чынам кадэты, трудавікі і сацыял-дэмакраты, сабраўшыся ў [[Выбарг]]у (як у бліжэйшым да Санкт-Пецярбурга горадзе ў [[Вялікае Княства Фінляндскае|Вялікім княстве Фінляндскім]]), прынялі зварот «Да народа ад народных прадстаўнікоў» ([[Выбаргская адозва]]). У ім гаварылася, што ўрад не мае права без згоды народных прадстаўнікоў спаганяць падаткі з народа або заклікаць народ на ваенную службу. Таму Выбаргская адозва заклікала да грамадзянскага непадпарадкавання: адмаўлення ад выплаты падаткаў і выканання вайсковай павіннасці<ref>[https://web.archive.org/web/20160305002100/http://www.vbrg.ru/articles/istorija_vyborga/v_gody_revoljutsii_1917g/vyborgskoe_vozzvanie/ Статьи — История Выборга — В годы революции 1917г и Гражданской войны 1918г — «Выборгское воззвание»]</ref>:<blockquote>«Грамадзяне ўсёй Расіі! Указам 8-га ліпеня Дзяржаўная Дума распушчана. Калі вы выбіралі нас сваімі прадстаўнікамі, вы даручалі нам дабівацца зямлі і волі. Выконваючы вашае даручэнне і наш абавязак, мы складалі законы для забеспячэння народу свабоды, мы патрабавалі выдалення безадказных міністраў, якія, беспакарана парушаючы законы, душылі свабоду; але перш за ўсё мы жадалі выдаць закон аб надзяленні зямлёй працоўнага сялянства шляхам звароту на гэты прадмет зямель казённых, удзельных, кабінетскіх, манастырскіх, царкоўных і прымусовага характару адчужэння зямель прыватнаўласніцкіх. Урад прызнаў такі закон недапушчальным, а калі Дума яшчэ раз настойліва пацвердзіла сваё рашэнне аб прымусовым адчужэнні, быў аб’яўлены роспуск народных прадстаўнікоў. Замест цяперашняй Думы Урад абяцае склікаць іншую праз сем месяцаў. Цэлых сем месяцаў Расія павінна заставацца без народных прадстаўнікоў у такі час, калі народ знаходзіцца на краі спусташэння, прамысловасць і гандаль падарваныя. Калі ўся краіна ахоплена хваляваннем і калі міністэрства канчаткова даказала сваю няздольнасць задаволіць патрэбы народа. Цэлых сем месяцаў урад будзе дзейнічаць па сваёй волі і будзе змагацца з народным рухам, каб атрымаць паслухмяную, дагодлівую Думу, а калі яму ўдасца зусім задушыць народны рух, ён не збярэ ніякай Думы. Грамадзяне! Стойце моцна за парушаныя правы народнага прадстаўніцтва, стойце за Дзяржаўную Думу. Ніводнага дня Расія не павінна заставацца без народнага прадстаўніцтва. У вас ёсць спосаб дабіцца гэтага: урад не мае права без згоды народнага прадстаўніцтва ні збіраць падаткі з народа, ні заклікаць народ на ваенную службу. А таму зараз, калі ўрад распусціў Дзяржаўную Думу, вы маеце права не даваць яму ні салдат, ні грошай. Калі ж урад, каб здабыць сабе сродкі, стане рабіць пазыкі, то такія пазыкі, зробленыя без згоды народнага прадстаўніцтва, з гэтага часу несапраўдныя, і рускі народ ніколі іх не прызнае і плаціць па іх не будзе. Такім чынам, да склікання народнага прадстаўніцтва не давайце ні капейкі ў казну, ніводнага салдата ў войска. Будзьце цвёрдыя ў сваёй адмове, стойце за свае правы ўсё, як адзін чалавек. Перад адзінай і непахіснай воляй народа ніякая сіла выстаяць не можа. Грамадзяне! У гэтай вымушанай, але непазбежнай барацьбе, вашыя выбарныя людзі будуць з вамі»<ref>[https://web.archive.org/web/20160305002100/http://www.vbrg.ru/articles/istorija_vyborga/v_gody_revoljutsii_1917g/vyborgskoe_vozzvanie/ Статьи — История Выборга — В годы революции 1917г и Гражданской войны 1918г — «Выборгское воззвание»]</ref>.</blockquote>Выбаргская адозва атрымала шырокае распаўсюджанне, але масавага супраціўлення рэжыму не выклікала. Рэвалюцыйныя партыі выступілі з лозунгам узброенага паўстання, аднак, арганізаваць яго не ўдалося. Асобныя выступленні матросаў і салдат ([[Свеаборгскае паўстанне]], [[Кранштацкае паўстанне 1906|Кранштацкае паўстанне]]) былі падаўлены. Урад узмацніў рэпрэсіі. Новы прэм’ер-міністр [[Пётр Аркадзьевіч Сталыпін|Пётр Сталыпін]] увёў ваенна-палявыя суды, якія ў паскораным парадку распраўляліся з рэвалюцыянерамі. Падпісанты Выбаргскай адозвы былі асуджаныя на тры месяцы зняволення і пазбаўленыя права быць у будучыні абранымі дэпутатамі Дзяржаўнай Думы<ref>Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. — С. 332.</ref>. == Прадстаўніцтва ад Беларусі ў І Дзяржаўнай Думе == Ад пяці заходніх губерняў ([[Віленская губерня|Віленская]], [[Гродзенская губерня|Гродзенская]], [[Мінская губерня|Мінская]], [[Віцебская губерня|Віцебская]], [[Магілёўская губерня|Магілёўская]]) у склад Дзяржаўнай Думы былі абраны 36 дэпутатаў. Поўную перамогу на выбарах атрымала кадэцкая партыя. З яе падтрымкай былі абраныя 29 дэпутатаў. Сярод іх, аднак, пераважалі саюзнікі кадэтаў з ліку польскіх і яўрэйскіх арганізацый ([[Канстытуцыйна-каталіцкая партыя Літвы і Беларусі]], [[Саюз дасягнення раўнапраўя яўрэяў у Расіі]], [[Сіянізм|сіяністы]]). 5 дэпутатаў (усе сяляне) былі абраныя як беспартыйныя, адзін адносіў сябе да правых і адзін — да [[Сацыял-дэмакратыя|сацыял-дэмакратаў]]<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 54-55.</ref>. Такім чынам, нягледзячы на адміністрацыйны ціск, абмежаванні для правядзення перадвыбарчых апазіцыйных мітынгаў, недэмакратычнае і дыскрымінацыйнае выбарчае заканадаўства, апазіцыя атрымала перамогу ў беларускіх губернях. Галоўнай прычынай гэтага былі абяцанні апазіцыі вырашыць набалелае для большасці грамадства, перадусім сялянства, аграрнае пытанне<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 31-36.</ref>. У ходзе работы Думы адбылася перагрупоўка дэпутатаў ад пяці заходніх губерняў. Прычым шэраг дэпутатаў удзельнічалі ў некалькіх фракцыях; некаторыя ў розных абставінах падтрымлівалі тыя альбо іншыя фракцыі З 29 дэпутатаў, якія прайшлі ў Думу пры падтрымцы кадэтаў, да кадэцкай фракцыі далучыліся толькі 11 ([[Гірш Брук]], [[Аляксей Ануфрыевіч Валковіч|Аляксей Валковіч]], [[Антон Курапацкі]], [[Шмарыя Хаімавіч Левін|Шмарыя Левін]], [[Аляксандр Робертавіч Лядніцкі|Аляксандр Лядніцкі]], [[Сямён Якаўлевіч Разенбаум|Сямён Разэнбаўм]], [[Антон Сакалоўскі]], [[Мітрафан Сямёнаў]], [[Рыгор Цвёрды]], [[Віктар Юзафавіч Янчэўскі|Віктар Янчэўскі)]]<ref>Лавринович Д. С. Деятельность общероссийских либеральных партий на территории Беларуси (1905—1918 гг.). — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2015. — С. 79.</ref>. Блізкімі да кадэтаў былі фармальна беспартыйныя дэпутаты [[Майсей Астрагорскі]] і дзеяч латышскага нацыянальнага руху з Рэжыцкага павета [[Франц Трасун]]. Самая буйная група дэпутатаў ад пяці заходніх губерняў, найперш прыхільнікаў Канстытуцыйна-каталіцкай партыі далучылася да [[Саюз аўтанамістаў|Саюза аўтанамістаў]]. На чале дадзенай групы стаў Аляксандр Лядніцкі, які адначасова заставаўся актыўным дзеячом кадэцкай фракцыі (гэтак жа як і Віктар Янчэўскі). 4 мая 1906 г. у межах Саюза аўтанамістаў паўстала [[Краёвае кола Літвы і Русі|дэпутацкая група з прадстаўнікоў заходніх губерняў]], якая ў розных крыніцах фігуравала пад рознымі назвамі: «Территориальное коло» («Тэрытарыяльнае кола»), «Парламентская группа западных окраин» («Парламенцкая група заходніх ускраін»), «Группа северо-западных и юго-западных окраин» («Група паўночна-заходніх і паўднёва-заходніх ускраін»), «Территориальное окраинное коло» («Тэрытарыяльнае акраіннае кола»), «Koło Krajowe Litwy i Rusi» («Краёвае кола Літвы і Русі»), «Koło Poselskie Litwy i Rusi» («Дэпутацкае кола Літвы і Русі»). У яе склад уваходзілі 22 дэпутаты, у тым ліку 17 ад пяці заходніх губерняў ([[Аляксандр Робертавіч Лядніцкі|Аляксандр Лядніцкі]][[Аляксандр Робертавіч Лядніцкі|,]] [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі|Геранім Друцкі-Любецкі]], [[Яўстах Янавіч Любанскі|Яўстах Любанскі]], [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раман Скірмунт]], [[Ян Вішнеўскі]], [[Пётр Пятровіч Масоніус|Пётр Масоніус]], [[Віктар Юзафавіч Янчэўскі|Віктар Янчэўскі]], [[Чэслаў Янкоўскі]], [[Баляслаў Антонавіч Ялавецкі|Баляслаў Ялавецкі]], [[Эдвард Роп|Эдвард фон Роп]], [[Канстанцін Казіміравіч Александровіч|Канстанцін Александровіч]], [[Міхаіл Гатавецкі]], [[Міхаіл Грынцэвіч]], [[Багдан Шахно]], [[Пётр Перасвет-Солтан]], [[Антоній Сангайла]], [[Марцін Жукоўскі]]) і 5 ад [[Валынская губерня|Валынскай]] і [[Кіеўская губерня|Кіеўскай губерняў]]<ref>[[Раман Юркоўскі|Jurkowski R.]] Sukcesy i porażki. Ziemiaństwo polskie Ziem Zabranych w wyborach do Dumy Państwowej i Rady Państwa 1906—1913. — Olsztyn: WUWM Olsztyn, 2009. — S. 466—469.</ref>. Кіраўнікамі дэпутацкай групы былі Аляксандр Лядніцкі, Геранім Друцкі-Любецкі, Чэслаў Янкоўскі і [[Фелікс Панятоўскі]] (апошні прадстаўляў [[Валынская губерня|Валынскую губерню]]). Большасць дэпутатаў гэтай групоўкі былі [[Краёўцы|краёўцамі]] кансерватыўна-ліберальнага накірунку<ref>Смалянчук А. Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — C. 141—142.</ref>. Да фракцыі трудавікоў далучыліся 8 дэпутатаў: Канстанцін Аляксандровіч, Міхаіл Гатавецкі, Марцін Жукоўскі (тры вышэй адзначаныя дэпутаты адначасова ўваходзілі ў «Тэрытарыяльнае кола»), [[Фёдар Яфімавіч Буслаў|Фёдар Буслоў]], [[Сямён Кандрашук]], [[Рыгор Філіпаў]], [[Уладзімір Якубсон]] і Франц Трасун<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 57-58.</ref>. Да правых дэпутатаў належаў толькі [[Міхаіл Ярогін]]. Дэпутаты ад Беларусі прынялі актыўны ўдзел у складанні адказу на «тронную прамову» Мікалая ІІ. У склад спецыяльнай камісіі з 33 дэпутатаў па падрыхтоўцы праекта адказу ўвайшлі князь Геранім Друцкі-Любецкі і селянскі дэпутат Фёдар Буслоў. У адказ былі ўключаны просьбы аб палітычнай амністыі, ліквідацыі ўзмоцненай і надзвычайнай аховы, ваеннага становішча, неабходнасці стварэння ўрада, які б карыстаўся даверам Думы. З патрабаваннямі шырокай амністыі палітычным вязням і адмены ваеннага становішча, уведзенага пасля падаўлення снежаньскіх выступленняў 1905 г., выступалі Аляксандр Лядніцкі, Пётр Масоніус, Франц Трасун, Васіль Каранькоў<ref name=":4">Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 58-59.</ref>. Сярод кадэтаў актыўны ўдзел у барацьбе за ўсталяванне прынцыпу адказнасці ўрада перад Думай прымаў [[Аляксандр Робертавіч Лядніцкі|Аляксандр Лядніцкі]]. У адной са сваіх прамоў ён заяўляў: <blockquote>«Да таго часу, пакуль міністэрства не будзе абапірацца на давер палаты і не будзе ёй падпарадкавана, да таго часу нашы намаганні, накіраваныя на ўсталяванне парадку ў краіне, будуць марныя»<ref name=":5">Лавринович Д. С. Деятельность общероссийских либеральных партий на территории Беларуси (1905—1918 гг.). — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2015. — С. 80-81.</ref>. </blockquote>Акрамя таго ў сваіх прамовах ён абгрунтоўваў такі пункт кадэцкай праграмы, як адмена [[Смяротнае пакаранне|смяротнага пакарання]]<ref name=":5" />. Супраць смяротнага пакарання выказваўся таксама віленскі біскуп барон [[Эдвард Роп]], які прымкнуў да «Тэрытарыяльнага кола»<ref name=":4" />. Па большасці палітычных пытанняў кадэтаў падтрымлівала дэпутацкая група «Тэрытарыяльнае кола» («Парламенцкая група заходніх ускраін»). З другога боку, погляды яе членаў былі блізкія да пазіцый дэпутатаў ад [[Варшаўскае генерал-губернатарства|польскіх губерняў]] (дэпутацкая група «Польскае кола з Каралеўства Польскага», у якой пераважалі [[польскія нацыянал-дэмакраты]]). Усіх іх аб’ядноўвалі патрабаванні ўстанаўлення ў Расійскай імперыі [[Канстытуцыйная манархія|канстытуцыйнай манархіі]] і ўвядзення дэмакратычных свабод, ліквідацыі [[Саслоўе|саслоўнага]], [[нацыя]]нальнага і рэлігійнага нераўнапраўя, культурна-нацыянальнай аўтаноміі народаў імперыі, што прадугледжвала права выкарыстання мясцовых моў у адміністрацыйных, судовых і адукацыйных установах, і дзяржаўна-палітычнай аўтаноміі для [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўства Польскага]]. Аляксандр Лядніцкі быў выбраны ў думскую камісію па распрацоўцы закона аб устанаўленні раўнапраўя усіх грамадзян імперыі, а таксама прызначаны судакладчыкам па «польскаму пытанню»<ref>Циунчук, Р. А. Западных окраин группа // Государственная Дума России: Энциклопедия. — Т. 1: Государственная Дума Российской империи (1906—1917 гг.). — Москва: РОССПЭН, 2006. — С. 215—217.</ref>. Дэпутаты ад кадэтаў прысвячалі ўвагу ў сваіх прамовах абароне правоў [[Яўрэі|яўрэйскага]] насельніцтва, неабходнасці ліквідацыі абмежавальных законаў. Быў асуджаны [[Беластоцкі пагром]] 1-3 чэрвеня 1906 г., які адбыўся падчас пасяджэння Думы. Найбольшую актыўнасць у гэтым накірунку праяўлялі [[Шмарыя Хаімавіч Левін|Шмарыя Левін]] і [[Уладзімір Якубсон]]<ref name=":5" /><ref>Работы Первой Государственной Думы. Издание Санкт-Петербургского комитета Трудовой Группы / сост. И. Бонч-Осмоловский, ред. С. И. Бондарев. — Санкт-Петербург: Типогр. Т-ва «Дело», 1906. — С. 336.</ref>. Але найбольшы рэзананс выклікала ў Думе [[аграрнае пытанне]]. Падставай для абмеркавання сталі прадстаўленыя законапраекты кадэтаў і трудавікоў. Адметна, што кадэцкія дэпутаты ад Беларусі не праявілі пры гэтым вялікай актыўнасці. Большасць дэпутатаў «Тэрытарыяльнага кола» па гэтым пытанні разышліся з кадэтамі: яны выступілі супраць прымусовага адчужэння часткі памешчыцкіх зямель. Аўтанамісты выступалі за наданне нацыянальным ускраінам [[Аўтаномія|аўтаноміі]] або шырокага [[Абласное самакіраванне|абласнога самакіравання]]. Адпаведна вырашэнне аграрнага пытання павінна, на іх думку, адбывацца на мясцовым узроўні, з улікам мясцовых умоў і пры ўдзеле органаў мясцовага самакіравання. Вырашэнне зямельнага пытання ў [[Заходні край|Заходнім краі]] бачылася імі толькі пасля неабходнага рэфармавання сістэмы [[Мясцовае самакіраванне|мясцовага самакіравання]]. Так, [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раман Скірмунт]] у сваёй прамове абапіраўся на прынцып недатыкальнасці ўласнасці, сцвярджаў, што радыкальная аграрная рэформа прывядзе да паніжэння ўзроўню прадукцыйнасці працы ў [[Сельская гаспадарка|сельскай гаспадарцы]], да большага збяднення сялянства, якое страціць магчымасці дадатковых заробкаў у буйных [[Маёнтак|маёнтках]], бо дадатковае надзяленне зямлёй не здолее гэтага кампенсаваць. Некаторыя дэпутаты гэтай групы лічылі магчымым адчуджэнне часткі памешчыцкіх зямель на карысць малазямельных сялян толькі ў асобных выпадках і толькі за выкуп. Такую пазіцыю агугвалі падчас сваіх прамоў [[Раман Скірмунт]], [[Эдвард Роп]], [[Геранім Друцкі-Любецкі]], [[Віктар Юзафавіч Янчэўскі|Віктар Янчэўскі]], [[Антоній Сангайла]]. Супраць любога магчымасці любога адчужэння зямель выступілі [[Пётр Пятровіч Масоніус|Пётр Масоніус]], [[Баляслаў Антонавіч Ялавецкі|Баляслаў Ялавецкі]], [[Чэслаў Янкоўскі]], [[Ян Вішнеўскі]], [[Багдан Шахно]]<ref name=":6">Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 59-62.</ref>. З такім пунктам гледжання не пагаджаліся сялянскія дэпутаты. Аграрны законапраект трудавікоў падпісалі 4 дэпутаты ад беларускіх губерняў ([[Фёдар Яфімавіч Буслаў|Фёдар Буслоў]], [[Антон Сакалоўскі]], [[Канстанцін Александровіч]], [[Міхаіл Гатавецкі]]). Акрамя таго ў падтрымку радыкальнай агарнай рэформы выказаліся дэпутаты [[Міхаіл Грынцэвіч]], [[Марцін Жукоўскі]], [[Сямён Кандрашук]], [[Васіль Каранькоў]]). У той жа час спецыфіка [[Падворнае землекарыстанне|падворнага землекарыстання]] ў заходняй і цэнтральнай Беларусі (у адрозненне ад [[Абшчына|абшчыннага]] землекарыстання ў Расіі і ўсходняй часцы Беларусі) абумовіла крытыку ў прамовах Міхаіла Гатавецкага, Марціна Жукоўскага, Сямёна Кандрашука, Васіля Каранькова і Міхаіла Гатавецкага ідэі сацыялізацыі зямлі і ўраўняльнага землекарыстання. Яны прапаноўвалі замацаваць канфіскаваную ў памешчыкаў зямлю за сялянамі ва ўласнасць з дапамогай губернскіх, павятовых і валасных камісій, складзеных з мясцовага насельніцтва. Міхаіл Гатавецкі выказваў гэтую ідэю ў наступных словах<ref name=":6" />: <blockquote>«У нас паўсюдна існуе падворнае карыстанне зямлёй на праве выключна ўласнасці, гэта ўласціва ўсяму мясцоваму насельніцтву, і іншая форма валодання, як, напрыклад, прапанавана ў праекце „42-х“, наша насельніцтва не задаволіць … Наш селянін хутчэй пагодзіцца атрымаць меншую колькасць зямлі, але ў поўную ўласнасць, чым больш, але з якімі-небудзь абмежаваннямі»<ref name=":6" />. </blockquote>Ва ўмовах нарастання канфрантацыі Думы з урадам некаторыя апазіцыйныя дэпутаты спалучалі парламенцкую дзейнасць з сувязямі з грамадскасцю (публікацыі, сустрэчы з выбаршчыкамі), што наштурхоўвалася на ціск з боку паліцыі і [[Чарнасоценцы|чарнасоценцаў]]. Так, напрыклад, 30 чэрвеня 1906 г. гомельскі паліцмайстар выклікаў да сябе прадстаўнікоў мясцовай яўрэйскай абшчыны і перасцярог ад удзелу ў плануемай сустрэчы з кадэцкім дэпутатам [[Рыгор Цвёрды|Рыгорам Цвёрдым]]; ён заявіў, што мясцовыя чарнасоценцы вырашылі ўзарваць бомбу падчас схода і забіць дэпутата, а паліцыя абараніць іх не зможа<ref>Лавринович Д. С. Деятельность общероссийских либеральных партий на территории Беларуси (1905—1918 гг.). — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2015. — С. 82.</ref>. Пасля разгона Думы шэраг дэпутатаў ад заходніх губерняў, кадэтаў і трудавікоў, падпісалі [[Выбаргская адозва|Выбаргскую адозву]]: [[Гірш Брук]], [[Фёдар Яфімавіч Буслаў|Фёдар Буслоў]], [[Аляксей Ануфрыевіч Валковіч|Аляксей Валковіч]], [[Шмарыя Хаімавіч Левін|Шмарыя Левін]], [[Аляксандр Робертавіч Лядніцкі|Аляксандр Лядніцкі]], [[Сямён Якаўлевіч Разенбаум|Сямён Разэнбаўм]], [[Рыгор Цвёрды]], [[Уладзімір Якубсон]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160305002100/http://www.vbrg.ru/articles/istorija_vyborga/v_gody_revoljutsii_1917g/vyborgskoe_vozzvanie/ Статьи — История Выборга — В годы революции 1917г и Гражданской войны 1918г — «Выборгское воззвание»]</ref>. Прадстаўнікі «Тэрытарыяльнага кола», гэтак жа, як і «Польскага кола» не падпісалі адозву і падвяргалі крытыцы стратэгію кадэтаў. Раман Скірмунт выступаў супраць канфлікту з урадам, які, на яго думку, можа «разваліць канчаткова той прывід улады, які яшчэ існуе ў краіне і прывесці да анархіі»<ref name=":6" />. === Спіс дэпутатаў ад заходніх губерняў у І Дзяржаўнай Думе === ==== Віленская губерня ==== * [[Канстанцін Казіміравіч Александровіч]] — селянін [[Троцкі павет (Расійская імперыя)|Троцкага павета]], трудавік, аўтанаміст * [[Міхаіл Станіслававіч Гатавецкі]] — селянін [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]], трудавік, аўтанаміст * [[Міхаіл Грынцэвіч|Міхаіл Мікалаевіч Грынцэвіч]] — селянін [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскага павета]], беспартыйны * [[Шмарыя Хаімавіч Левін]] — яўрэйскі культурны дзеяч, пісьменнік у [[Вільня|Вільні]], кадэт, сіяніст * [[Эдвард Роп|Эдвард Юльевіч Роп]] — віленскі рымска-каталіцкі біскуп, барон, землеўладальнік [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскага павета]], аўтанаміст * [[Баляслаў Антонавіч Ялавецкі]] — дваранін, менеджэр на шэрагу гандлёва-прамысловых прадпрыемстваў, аўтанаміст * [[Чэслаў Янкоўскі|Чэслаў Карлавіч Янкоўскі]] — дваранін, землеўладальнік [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]], пісьменнік, журналіст, рэдактар газеты «[[Kurier Litewski (1905)|Kurier Litewski]]», аўтанаміст ==== Віцебская губерня ==== * [[Гірш Брук|Гірш Якаўлевіч Брук]] — яўрэйскі грамадска-культурны дзеяч, урач, журналіст, рэдактар газеты «Витебская жизнь», адзін са стваральнікаў [[Саюз дасягнення раўнапраўя яўрэяў у Расіі|Саюза дасягнення раўнапраўя яўрэяў]] у Расіі, кадэт, [[Сіянізм|сіяніст]] * [[Аляксей Ануфрыевіч Валковіч]] — грамадскі дзеяч у [[Віцебск]]у, гласны гарадской думы, кадэт * [[Пётр Ігнатавіч Перасвет-Солтан]] — дваранін-землеўладальнік, юрыст, аўтанаміст * [[Франц Трасун|Франц Станіслававіч Трасун]] — рымска-каталіцкі ксёндз у [[Рэжыцкі павет|Рэжыцкім павеце]], дзеяч латышскага нацыянальнага руху, блізкі да кадэтаў * [[Багдан Браніслававіч Шахно]] — дваранін-землеўладальнік, член [[Віцебскае сельскагаспадарчага таварыства|Віцебскага сельскагаспадарчага таварыства]], юрыст, аўтанаміст * [[Рыгор Філіпаў|Рыгор Філіпавіч Філіпаў]] — селян [[Полацкі павет|Полацкага павета]], блізкі да кадэтаў і трудавікоў ==== Гродзенская губерня ==== * [[Майсей Астрагорскі|Майсей Якаўлевіч Астрагорскі]] — юрыст, беспартыйны, блізкі да кадэтаў * [[Марцін Жукоўскі|Марцін Марцінавіч Жукоўскі]] — селянін [[Беластоцкі павет|Беластоцкага павета]], валасны старшыня, трудавік, аўтанаміст * [[Сямён Пятровіч Кандрашук]] — селянін [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскага павета]], беспартыйны, трудавік * [[Антон Васільевіч Курапацкі]] — селянін [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскага павета]], валасны суддзя, беспартыйны, кадэт * [[Анатоль Сангайла|Антоній Мікалаевіч Сангайла]] — рымска-каталіцкі ксёндз з [[Пружаны|Пружан]], аўтанаміст * [[Уладзімір Раманавіч Якубсон]] — яўрэйскі грамадскі дзеяч у [[Слонім]]е, юрыст, сіяніст, блізкі да сацыял-дэмакратаў і трудавікоў * [[Міхаіл Ярогін|Міхаіл Міхайлавіч Ярогін]] — павятовы прадвадзіцель дваранства ў [[Беласток]]у, землеўладальнік, беспартыйны, падтрымліваў правых ==== Магілёўская губерня ==== * [[Марк Іванавіч Аўсяннікаў]] — селянін [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]], беспартыйны * [[Фёдар Яфімавіч Буслаў|Фёдар Яфімавіч Буслоў]] — чыгуначны служачы, актывіст [[Усерасійскі чыгуначны саюза|Усерасійскага чыгуначнага саюза]], трудавік * [[Васіль Афанасьевіч Каранькоў]] — селянін [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскага павета]], беспартыйны, блізкі да трудавікоў * [[Антон Ільіч Сакалоўскі]] — селянін [[Мсціслаўскі павет|Мсціслаўскага павета]], беспартыйны, блізкі да кадэтаў і трудавікоў * [[Мітрафан Емяльянавіч Сямёнаў]] — селянін [[Сенненскі павет|Сенненскага павета]], беспартыйны, блізкі да кадэтаў * [[Рыгор Мікалаевіч Цвёрды]] — дваранін, юрыст, грамадскі дзеяч у [[Магілёў|Магілёве]], кадэт * [[Аляксандр Якаўлевіч Хамянтоўскі]] — дваранін, землеўладальнік, блізкі да кадэтаў, аўтанаміст ==== Мінская губерня ==== * [[Ян Янавіч Вішнеўскі]] — дваранін, землеўладальнік, член [[Мінскае сельскагаспадарчае таварыства|Мінскага сельскагаспадарчага таварыства]], аўтанаміст * [[Сямён Іванавіч Гатоўчыц -]] селян [[Навагрудскі павет (Расійская імперыя)|Навагрудскага павета]], беспартыйны * [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі]] — князь, член Мінскага і [[Палескае сельскагаспадарчае таварыства|Палескага сельскагаспадарчых таварыстваў]], старшыня праўлення [[Мінскі камерцыйны банк|Мінскага камерцыйнага банка]], аўтанаміст * [[Яўстах Янавіч Любанскі]] — дваранін, буйны землеўладальнік, прадпымальнік, член [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага сельскагаспадарчага таварыства]], аўтанаміст * [[Аляксандр Робертавіч Лядніцкі]] — дваранін, юрыст, член [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага сельскагаспадарчага таварыства]], кадэт, аўтанаміст * [[Пётр Пятровіч Масоніус]] — дваранін, [[філосаф]], педагог, псіхолаг, культурны дзеяч, журналіст, аўтанаміст * [[Сямён Якаўлевіч Разенбаум|Сямён Якаўлевіч Разэнбаўм]] — яўрэйскі грамадскі дзеяч, адзін з лідараў [[Сіянізм|сіянісцкага]] руху, кадэт * [[Раман Аляксандравіч Скірмунт]] — дваранін, буйны землеўладальнік і прадпрымальнік, член [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага сельскагаспадарчага таварыства]], публіцыст, аўтанаміст * [[Віктар Юзафавіч Янчэўскі]] — дваранін, землеўладальнік, гласны, пазней старшыня [[Мінская гарадская дума|Мінскай гарадской думы]], кадэт, аўтанаміст<ref>Забаўскі М. Дзяржаўная дума // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. — Т. 3 / рэдкал.: ГП. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн, 1996. — С. 240.</ref><ref>Государственная дума первого призыва: портреты, краткие биографии и характеристики депутатов. — <abbr>М.</abbr>: Книгоиздательство «Возрождение», 1906. </ref><ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 67-74.</ref>. === Рэакцыя на разгон Думы ў Беларусі === Выбаргская адозва атрымала шырокае распаўсюджанне, але ва ўмовах спаду рэвалюцыйнага руху, не выклікала, як і ў цэлым у Расійскай імперыі, масавага супраціўлення. Беларускі паэт [[Якуб Колас]] адгукнуўся на разгон Думы сатырычным вершам «Мікалаю ІІ»: <blockquote> <poem>Дзесяць год Мікола думаў І прыдумаў ён Думу. Пасадзілі разам з панам Янку, Грыца і Кузьму. Пасядзелі тыдняў з восем, Узлаваўся Мікалай - Дэпутатам даў па карку, Ўзяў ды Думу разагнаў. Да чаго ж мы дажыліся! Эх, падвёў ты нас, царок! Каб табе даў Бог на старасць Лапці, торбу і кіёк. Ані хлеба, ані солі, Ні купіць нам, ні прадаць… Эх, не вер цару ніколі - Хоча зноў нас ашукаць.<ref>[https://knihi.com/Jakub_Kolas/Mikalaju_II.html Якуб Колас. Мікалаю ІІ]</ref></poem> </blockquote> Сялянскі дэпутат [[Сямён Кандрашук]] пасля вяртання на радзіму ([[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|Кобрынскі павет]]) быў збіты сваімі зямлякамі «за вяртанне з Думы без зямлі»<ref>Государственная дума Российской империи: 1906—1917 / Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. — Москва: РОССПЭН, 2008. — С. 280.</ref>. 15 ліпеня ў [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэсцкім павеце]] «за агітацыю сярод сялян» яго арыштавалі (прабыў у турме 6 месяцаў)<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 81.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Аврех А. Я., Грунт А. Я. Государственная дума // Советская историческая энциклопедия, т. 4 / редколл.: Жуков Е. М. и др. — Москва: Советская энциклопедия, 1963. — С. 610—619. * Алескеров Ф. Т., Кравченко А. С. Распределение влияния фракций в Государственный думах Российской империи (1906—1917). — Москва: ГУ ВШЭ, 2005. ([http://tomskhistory.lib.tomsk.ru/files2/2732.pdf в сети] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211120133404/http://tomskhistory.lib.tomsk.ru/files2/2732.pdf|date=20 листопада 2021}}) * [[:uk:Бонч-Осмоловский, Иван Анатольевич|Бонч-Осмоловский И.]] (сост.). Работы Первой Государственной Думы. Издание Санкт-Петербургского комитета [[:uk:Трудовая группа|Трудовой Группы]] / ред. [[:uk:Бондарев, Сергей Иванович|С. И. Бондарев]]. — Санкт-Петербург: Типогр. Т-ва «Дело», 1906. * Витенберг Б. М. Государственная дума // Отечественная история: энциклопедия, т.1 / редколл.: В. Л. Янин и др. — Москва: Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 611—612. * Выборы в I—IV Государственные думы Российской империи: (Воспоминания современников. Материалы и документы) / сост. И. Б. Борисов, Ю. А. Веденеев, И. В. Зайцев, В. И. Лысенко, под ред. А. В. Иванченко. — <abbr>Москва</abbr>, 2008. * Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. * Государственная дума первого призыва: портреты, краткие биографии и характеристики депутатов. — <abbr>М.</abbr>: Книгоиздательство «Возрождение», 1906. * Государственная дума Российской империи: 1906—1917 / Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. — Москва: РОССПЭН, 2008. * [[Мікалай Міхайлавіч Забаўскі|Забаўскі М.]] Дзяржаўная дума // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. — Т. 3 / рэдкал.: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] і інш. — Мінск: БелЭн, 1996. — С. 240. * Забаўскі М. М., Пуцік У. С. Прадстаўніцтва ад Беларусі ў Дзяржаўнай думе Расіі (1906—1917). — Мінск: Бел. дзярж. пед. ун-т., 1998. * Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў грамадска-палітычным жыцці Беларусі (1906—1917). — Мінск: БДПУ, 1999. * Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. * [[Янка Запруднік|Запруднік Я.]] Палітычнае змаганне за Беларусь у царскіх Дзяржаўных думах (1906—1917 гг.) // ARCHE. — 2009. − № 1−2 (76−77), с. 43-217. * Лавринович Д. С. Деятельность общероссийских либеральных партий на территории Беларуси (1905—1918 гг.). — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2015. * Малышева О. Г. Государственная дума // Энциклопедия государственного управления в России: В 4 т. / Под общ. ред. В. К. Егорова. Отв. ред. И. Н. Барциц / Том I. А-Е. Отв. ред. И. Н. Барциц. — М.: Изд-во РАГС, 2004. — С. 209—211. * [http://elibrary.karelia.ru/book.shtml?levelID=012002&id=6771&cType=1 Первая Государственная Дума. Алфавитный список и подробные биографии и характеристики членов Государственной Думы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121220171331/http://elibrary.karelia.ru/book.shtml?levelID=012002&id=6771&cType=1|date=20 грудня 2012}} — Москва: Тип. Товарищества [[:uk:Сытин, Иван Дмитриевич|И. Д. Сытина]], 1906. * Митрохина Н. В. История Первой Государственной Думы Российской империи // История государства и права. — 2000. — № 2. — С. 29-36. * Сидельников, С. М. Образование и деятельность первой Государственной думы. — Москва: Изд-во Московского ун-та, 1962. * [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Смалянчук А. Ф.]] Палякі Беларусі і Літвы ў рэвалюцыі 1905—1907 гг., Гродна: Ратуша, 2000. * Смалянчук А. Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. * Соловьёв К. А. Выборгское воззвание: Теория и практика пассивного сопротивления. — М.: Кучково поле Музеон, 2021. * Циунчук, Р. А. Западных окраин группа // Государственная Дума России: Энциклопедия. — Т. 1: Государственная Дума Российской империи (1906—1917 гг.). — Москва: РОССПЭН, 2006. — С. 215—217. * [[Раман Юркоўскі|Jurkowski R.]] Sukcesy i porażki. Ziemiaństwo polskie Ziem Zabranych w wyborach do Dumy Państwowej i Rady Państwa 1906—1913. — Olsztyn: WUWM Olsztyn, 2009. * Posłowie polscy w parlamencie rosyjskim 1906—1917: słownik biograficzny / Cz. Brzoza, K. Stepan. — Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2001. * Tarasiuk D. Między nadzieją a niepokojem. Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905—1918. — Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2007. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Колішнія заканадаўчыя органы]] [[Катэгорыя:Дзяржаўны лад Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Дзяржаўная дума Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 5668hftpawrkxpjfd4e8jaf3xqjr49v 0 795205 5146380 5113157 2026-05-25T08:14:42Z M.L.Bot 261 /* Прадстаўніцтва ад беларускіх губерняў */ 5146380 wikitext text/x-wiki {{Картка гістарычнага парламента}}'''Дзяржаўная дума Расійскай імперыі''' - прадстаўнічая, заканадаўчая ўстанова [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў 1906-1917 гг.<ref>[[Мікалай Міхайлавіч Забаўскі|Забаўскі М.]] Дзяржаўная дума // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. — Т. 3 / рэдкал.: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] і інш. — Мінск: БелЭн, 1996. — С. 240-242.</ref>. Фактычна ўяўляла з сябе ніжнюю палату парламента дзяржавы; вышэйшай з'яўляўся [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўны Савет]]. Увядзенне Думы было вынікам саступак з боку царскай улады ва ўмовах [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905-1907 гг.]] На працягу 1906-1907 гг. дзейнічалі чатыры скліканні Дзяржаўнай Думы. == Гісторыя ўзнікнення Думы і яе паўнамоцтвы == Да 1906 г. у Расійскай імперыі адсутнічалі прадстаўнічыя органы ўлады на дзяржаўным узроўні. Скліканне такога органа стала адным з галоўных патрабаванняў ва ўмовах [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі, якая пачалася ў 1905 г.]] Упершыню абяцанне склікання [[Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі 2-га склікання|Дзяржаўнай Думы]] было дадзена імператарам [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалаем ІІ]] у Маніфесце 6 жніўня 1905 г., падрыхтаваным міністрам унутраных спраў [[Аляксандр Рыгоравіч Булыгін|Аляксандрам Булыгіным]] («[[Булыгінская дума]]»). Паводле яго, Дума разглядалася як законадарадчы орган з вельмі абмежаванымі паўнамоцтвамі і колам асоб, надзеленых выбарчым правам. Гэты праект выклікаў моцную крытыку з боку грамадскасці, і ў выніку ўзмацнення пратэстаў імператар у [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|Маніфесце 17 кастрычніка 1905 г.]] абяцаў наданне Думе заканадаўчых паўнамоцтваў<ref name=":0">http://tomskhistory.lib.tomsk.ru/page.php?id=1289</ref>:<blockquote>«Устанавіць як непарушнае правіла, што ні адзін закон не можа ўступіць у сілу без адабрэння Дзяржаўнай Думы, і каб абраным народам была прадастаўлена магчымасць удзельнічаць у наглядзе за правільнасцю дзеянняў прызначаных Намі ўлад».</blockquote>Паўнамоцтвы Думы былі канчаткова вызначаны законам ад 20 лютага 1906 г., які рэгуляваў парадак працы Думы, і [[Основні державні закони Російської імперії|Асноўнымі дзяржаўнымі законамі]] ад 23 красавіка 1906 г. Згодна з гэтымі дакументамі паўнамоцтвы Думы былі даволі абмежаванымі. Дума абіралася на 5 гадоў; імператару было нададзена права яе датэрміновага роспуску. Працягласць пасяджэнняў Думы і тэрміны іх перапынкаў вызначаліся ўказамі імператара. Дума магла прымаць законы, прапанаваныя ёй урадам, а таксама зацвярджаць дзяржаўны [[бюджэт]]. Правам [[Заканадаўчая ініцыятыва|заканадаўчай ініцыятывы]] і запытаў да міністраў наконт незаконных дзеянняў уладаў маглі карыстацца думскія групы ў складзе не менш чым 30 дэпутатаў. У перыяд паміж сесіямі імператар мог аднаасобна прымаць законы, якія падлягалі зацвярджэнню Думай падчас сесій<ref name=":0" />. Дзяржаўная дума станавілася ніжняй палатай [[Парламент|парламента]]. Ролю верхняй палаты выконваў [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўны Савет]]. Палова членаў Савета прызначалася непасрэдна царом, палова — выбіралася на 9 гадоў ад праваслаўнага духавенства, губернскіх [[Земства|земскіх сходаў]] (там, дзе іх не было, як у [[Беларусь|Беларусі]] — ад сходаў мясцовых буйных землеўладальнікаў), губернскіх [[Дваранскі сход|дваранскіх сходаў]], [[Пецярбургская акадэмія навук|Акадэміі навук]], універсітэтаў, Савету гандлю і мануфактур. Законапраект, прыняты Думай, паступаў на разгляд Дзяржсавета і толькі пасля яго станоўчага рашэння і зацвярджэння царом, станавіўся законам. Паводле Асноўных дзяржаўных законаў вярхоўная ўлада заставалася ў руках імператара; ён фарміраваў [[Савет міністраў Расійскай імперыі|Савет міністраў]], які нёс перад ім адказнасць. Толькі імператару належала выключнае права ініцыятывы па пераглядзе Асноўных дзяржаўных законаў, прызначэння і звальнення вышэйшых дзяржаўных чыноўнікаў, кіравання знешняй палітыкай і войскам, абвяшчэння вайны і заключэння міру<ref>Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. — С. 327.</ref><ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 29-30.</ref>. == Выбарчае заканадаўства 1905 г. == Закон аб выбарах у Дзяржаўную думу быў апублікаваны 11 снежня 1905 г. Выбары не былі прамымі і павінны былі праводзіцца па курыяльнай сістэме: усяго было створана 4 [[Курыя|курыі]]: землеўладальніцкая, гарадская, сялянская і рабочая, якім была прадастаўлена магчымасць выбраць пэўную колькасць выбаршчыкаў. Былі ўстаноўлены наступныя квоты: адзін выбаршчык на 2 тысячы жыхароў у землеўладальніцкай курыі, на 4 тысячы — у гарадской, на 30 тысяч — у сялянскай, на 90 тысяч — у рабочай курыі<ref name=":1">Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 28.</ref>. Не ўсе жыхары імперыі мелі права голасу. Каб мець права голасу, трэба было адпавядаць наступным крытэрыям на тэрмін не пазней, чым за год да выбараў: * для землеўладальніцкай курыі — быць уладальнікам не менш як 100—650 дзесяцін зямлі ў залежнасці ад мясцовасці, і мець нерухомасць коштам не менш чым 15 тысяч рублёў; * для гарадской курыі — быць уладальнікам гарадской нерухомасці коштам не менш чым 1500 руб. (3 тыс. руб. для сталічных гарадоў), камерцыйных і прамысловых устаноў, плацельшчыкам кватэрнага падатку на суму або служачым; * для сялянскай курыі — мець дом; * для рабочай курыі — быць работнікам прадпрыемства, на якім працуе не менш за 50 мужчын<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 26.</ref>. Адметна, што на тэрыторыі Беларусі, дзе пераважалі дробныя прадпрыемствы, толькі 10-15 % рабочых атрымалі выбарчае права. З 71 губерні Расійскай імперыі ў 21 рабочыя не мелі свайго прадстаўніцтва, у тым ліку ў [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]], на той падставе, што колькасць «рабочага люду», якая там пражывала, у адносінах да ўсяго насельніцтва не давала ім магчымасці ўдзельнічаць у выбарах<ref name=":1" />. Акрамя таго, існавалі катэгорыі насельніцтва, якія былі цалкам пазбаўлены выбарчых правоў. Да іх адносіліся замежныя грамадзяне, асобы ва ўзросце да 25 гадоў, жанчыны, студэнты, вайскоўцы, якія знаходзіліся на дзейснай службе, «бродячие инородцы», асобы, прызнаныя вінаватымі ў злачынствах, асобы, знятыя з пасады па рашэнні суда (на працягу 3 гадоў з моманту зняцця), асобы, якія знаходзіліся пад следствам, банкруты (да высвятлення прычыны), асобы, якія знаходзіліся пад апекай (глуханямыя, псіхічна хворыя, прызнаныя марнатраўцамі), асобы, пазбаўленыя духоўнага сану ў сувязі з заганным ладам жыцця, асобы, выключаныя з саслоўных таварыстваў паводле сваіх прысудах, а таксама губернатары, віцэ-губернатары, гарадскія кіраўнікі і іх памочнікі (на даручаных ім тэрыторыях), паліцэйскія (якія працавалі ў выбарчай акрузе)<ref name=":2">https://web.archive.org/web/20070812063033/http://tomskhistory.lib.tomsk.ru/page.php?id=1229</ref>. Выбары праходзілі ў некалькі этапаў: * для землеўладальніцкай курыі (у паветах і ўсіх іншых гарадах) — два або тры: асобы, маёмасць якіх адпавядала цэнзу, устаноўленаму для дадзенай мясцовасці, на павятовым з’ездзе землеўладальнікаў абіралі дэлегатаў у губернскі сход, дзе тыя ў сваю чаргу абіралі дэпутатаў Думы; * для гарадской курыі — два этапы: у [[Масква|Маскве]], [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]] і 24 буйных гарадах, указаных у выбарчым законе, выбаршчыкі абіралі дэлегатаў на гарадскія выбарчыя сходы, дзе тыя ў сваю чаргу абіралі дэпутатаў Думы; у іншых гарадах выбаршчыкі абіралі дэлегатаў на губернскія выбарчыя сходы, дзе тыя ўдзельнічалі ў выбарах дэпутатаў Думы; * для рабочай курыі — тры этапы: 1) выбары дэлегатаў ад прадпрыемстваў з колькасцю 50-1000 рабочых (мужчынскага полу) або ад кожнай тысячы рабочых на буйных прадпрыемствах на гарадскія або губернскія сходы ўпаўнаважаных; 2) выбары дэлегатаў на гарадскіх або губернскіх сходах упаўнаважаных на гарадскія выбарчыя сходы; 3) выбары дэпутатаў Думы на губернскіх выбарчых сходах; * для сялянскай курыі — чатыры этапы: 1) выбары дэлегатаў ад 10 двароў на валасны сход; 2) выбары дэлегатаў ад [[Валасны сход|валасных сходаў]] (па два ад кожнага) на павятовы сход; 3) выбары дэлегатаў ад павятовых з’ездаў на губернскія або абласныя з’езды; 4) выбары дэпутатаў Думы на губернскіх або абласных выбарчых з’ездах<ref name=":2" />. Такім чынам, на апошнім этапе выбараў, на губернскіх або абласных (акружных) выбарчых сходах, непасрэдна дэпутатаў абіралі дэлегаты ўсіх саслоўяў (у 26 гарадскіх акругах дэпутатаў абіралі толькі прадстаўнікі гарадскіх і рабочых курый). Ад кожнай губерні, у залежнасці ад колькасці выбаршчыкаў, абіралася ад 2 да 15 дэпутатаў, ад вылучаных 26 гарадскіх акруг — ад 1 да 6. Усяго было створана 135 [[Выбарчая акруга|выбарчых акруг]], у тым ліку 26 гарадскіх, 33 тэрытарыяльна-саслоўныя, канфесійныя, тэрытарыяльна-канфесійныя і этнічныя акругі (40 дэпутатаў). Ад [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай часткі Расійскай імперыі]] абіралася 412 дэпутатаў (79%), ад [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўства Польскага]] — 37 дэпутатаў (7 %), ад [[Каўказ|Каўказа]] — 29 (6 %), ад [[Сібір|Сібіры]] і [[Далёкі Усход|Далёкага Ўсходу]] — 25 (4 %), ад [[Сярэдняя Азія|Цэнтральнай Азіі]] і [[Казахстан|Казахстана]] — 21 (4 %)<ref>Болтенкова Л. Ф. Влияние парламентов на развитие федерализма в России // Политико-правовые основы федерализма в России: сборник / под ред. Р. С. Хакимова. — 2006. — С. 8-23.</ref>. == [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі 1-га склікання|Дзяржаўная Дума I склікання]] == === Выбары === Выбары праводзіліся ў асноўным у лютым-сакавіку [[1906|1906 г.]], а ў нацыянальных акругах і ўскраінах — пазней, так што да пачатку працы было абрана каля 480 дэпутатаў з 524, таму склад першай Думы паступова папаўняўся абранымі дэпутатамі. У 70 % губерняў і абласцей імперыі на момант правядзення выбараў дзейнічала ваеннае або надзвычайнае становішча, што дазваляла ўладам трымаць у гарадах узмоцненыя аддзелы паліцэйскай варты, забараняць правядзенне апазіцыйных выбарчых сходаў, зачыняць апазіцыйныя перыядычныя выданні і г.д. Асабліва ўлады разлічвалі аказаць уплыў на электаральныя паводзіны сялянства, беручы пад увагу высокі ўзровень сярод яго непісьменнасці. Прадстаўнікі левых і крайне правых партый байкатавалі выбары. Левыя лічылі, што Дума не мае рэальнай улады, а крайне правыя ў цэлым негатыўна ставіліся да самой ідэі парламентарызму, выступаючы за непахіснасць [[Самадзяржаўе|самадзяржаўя]]. Нягледзячы на гэта, некаторыя [[Сацыял-дэмакратыя|сацыял-дэмакраты]] і [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|эсэры]] ўдзельнічалі ў выбарах як незалежныя кандыдаты<ref>Шуб Д. Первая Государственная Дума // Политические деятели России (1850-х—1920-х гг.): Сборник статей. — Нью-Йорк: Издание «Нового журнала», 1969. — С. 132.</ref>. === Склад === Усяго было абрана 497 дэпутатаў. Былі сфарміраваны наступныя фракцыі: [[кадэты]] — 174 дэпутатаў, [[Саюз 17 кастрычніка|акцябрысты]] — 16, [[трудавікі]] (члены «Працоўнага саюза») — 96, [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|сацыял-дэмакраты]] ([[меншавікі]]) — 18 (спачатку меншавікі ўвайшлі ў фракцыю трудавікоў і толькі ў чэрвені, па рашэнні IV з’езда РСДРП, стварылі ўласную фракцыю); [[Саюз аўтанамістаў|аўтанамісты]] — 70 чалавек (прадстаўнікі нацыянальных раёнаў, якія выступаюць за аўтаномію гэтых тэрыторый і іх прыхільнікі: Польскае кола, прадстаўнікі ўкраінскай, літоўскай, латышскай і іншых нацыянальных груп), [[прагрэсісісты]] — 12 (фракцыя была сфарміравана беспартыйнымі кандыдатамі з ліберальнымі поглядамі, блізкімі да кадэтаў). Незалежных кандыдатаў было 100, у тым ліку [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|эсэры,]] якія афіцыйна не стварылі фракцыю з-за байкоту выбараў сваёй партыяй<ref>Алескеров Ф. Т., Кравченко А. С. Распределение влияния фракций в Государственный думах Российской империи (1906—1917). — Москва: ГУ ВШЭ, 2005.</ref>. Старшынёй Думы быў абраны кадэт [[Сяргей Андрэевіч Мурамцаў|Сяргей Мурамцаў]], прафесар грамадзянскага права і судаводства [[Московський державний університет імені М. в. Ломоносова|Маскоўскага ўніверсітэта]]. Таварышамі старшыні былі князь [[Пётр Дзмітрыевіч Далгарукаў|Пётр Далгарукаў]] і [[Мікалай Грэдэскул]] (абодва кадэты), сакратаром — князь [[Дзмітрый Іванавіч Шахоўскі|Дзмітрый Шахоўскі]]. === Дзейнасць === Першае пасяджэнне Дзяржаўнай думы адбылося 27 красавіка 1906 г. у [[Таўрыйскі палац|Таўрыйскім палацы]] ў [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургу]]. З пачатку яе працы выявілася вострая канфрантацыя паміж думскай большасцю і ўрадам [[Іван Логінавіч Гарамыкін|Івана Гарамыкіна]]. За 72 дні дзейнасці Дума прыняла 391 запыт аб незаконных дзеяннях урада. Кадэцкая фракцыя настойліва вылучала патрабаванні агульнай палітычнай [[Амністыя|амністыі]], адмены [[Смяротнае пакаранне|смяротнага пакарання]], ліквідацыі [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўнага]] [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Савета]] і ўстанаўлення адказнасці [[Савет Міністраў Расійскай імперыі|Савета Міністраў]] перад Думай. Гэтыя патрабаванні, падтрыманыя большасцю дэпутатаў, былі афіцыйна адхілены ўрадам<ref name=":0" />. Цэнтральнае месца ў працы Першай Дзяржаўнай думы займала [[Аграрнае пытанне|зямельнае пытанне]]. 7 мая 1906 г. кадэты ўнеслі законапраект аб стварэнні дзяржаўнага зямельнага фонду за кошт дзяржаўных, царкоўных і часткі памешчыцкіх зямель з прымусовым выкупам. З фонду прадугледжвалася надзяленне сялян зямлёй на ўмовах арэнды. 23 мая фракцыя трудавікоў прапанавала праект стварэння грамадскага зямельнага фонду з канфіскацыяй зямлі звыш «працоўнай нормы» і перадачай яе ў карыстанне праз выбарныя мясцовыя камітэты. Найбольш радыкальны эсераўскі праект аб [[Сацыялізацыя|сацыялізацыі]] ўсёй зямлі Дума адмовілася разглядаць. Абмеркаванне аграрнага пытання выклікала рост грамадскай напружанасці, у сувязі з чым 8 чэрвеня Савет Міністраў фактычна паставіў пытанне аб магчымым роспуску Думы<ref name=":0" />. Кадэты таксама ўнеслі законапраект аб дэпутацкай недатыкальнасці, аднак ён не быў разгледжаны. Спробы часткі міністраў прыцягнуць кадэтаў да ўдзелу ва ўрадзе падтрымкі не атрымалі. Пасля выказвання Думай недаверу ўраду шэраг міністраў пачалі байкатаваць яе пасяджэнні. За ўвесь час сваёй працы Дума прыняла толькі два законы: аб адмене смяротнага пакарання і аб выдзяленні сродкаў на дапамогу пацярпелым ад неўраджаю<ref name=":2" />. === Разгон Думы і Выбаргская адозва === [[19 ліпеня|6 (19) ліпеня]] [[1906|1906 г.]] замест Івана Гарамыкіна цар прызначыў старшынёй Савета Міністраў [[Пётр Аркадзьевіч Сталыпін|Пятра Сталыпіна]]. 8 ліпеня [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] выдаў указ аб роспуску Дзяржаўнай думы. У маніфесце таксама абвяшчалася правядзенне новых выбараў па тых жа правілах, што і ў Першую Дзяржаўную думу<ref>https://tomskhistory.lib.tomsk.ru/page.php?id=1291</ref>. 9 ліпеня дэпутаты, якія прыбылі на пасяджэнне, выявілі, што дзверы Таўрычнага палаца зачыненыя, а побач да слупа прыбіты маніфест аб роспуску Думы. Некаторыя з іх (180 чалавек), галоўным чынам кадэты, трудавікі і сацыял-дэмакраты, сабраўшыся ў [[Выбарг|Выбаргу]], прынялі зварот «Да народа ад народных прадстаўнікоў» ([[Выбаргская адозва]]). У ім гаварылася, што ўрад не мае права без згоды народных прадстаўнікоў спаганяць падаткі з народа або заклікаць народ на ваенную службу. Таму Выбаргская адозва заклікала да грамадзянскага непадпарадкавання: адмаўлення ад выплаты падаткаў і выканання вайсковай павіннасці<ref name=":3">https://web.archive.org/web/20160305002100/http://www.vbrg.ru/articles/istorija_vyborga/v_gody_revoljutsii_1917g/vyborgskoe_vozzvanie/</ref>. Выбаргская адозва атрымала шырокае распаўсюджанне, але масавага супраціўлення рэжыму не выклікала. Рэвалюцыйныя партыі выступілі з лозунгам узброенага паўстання, аднак, арганізаваць яго не ўдалося. Асобныя выступленні матросаў і салдат ([[Свеаборгскае паўстанне]], [[Кранштацкае паўстанне 1906|Кранштацкае паўстанне]]) былі падаўлены. Урад узмацніў рэпрэсіі. Новы прэм’ер-міністр [[Пётр Аркадзьевіч Сталыпін|Пётр Сталыпін]] увёў ваенна-палявыя суды, якія ў паскораным парадку распраўляліся з рэвалюцыянерамі. Падпісанты Выбаргскай адозвы былі асуджаныя на тры месяцы зняволення і пазбаўленыя права быць у будучыні абранымі дэпутатамі Дзяржаўнай Думы. === Прадстаўніцтва ад беларускіх губерняў === Ад пяці заходніх губерняў ([[Віленская губерня|Віленская]], [[Гродзенская губерня|Гродзенская]], [[Мінская губерня|Мінская]], [[Віцебская губерня|Віцебская]], [[Магілёўская губерня|Магілёўская]]) у склад Дзяржаўнай Думы былі абраны 36 дэпутатаў. Поўную перамогу на выбарах атрымала кадэцкая партыя. З яе падтрымкай былі абраныя 29 дэпутатаў. Сярод іх, аднак, пераважалі саюзнікі кадэтаў з ліку польскіх і яўрэйскіх арганізацый ([[Канстытуцыйна-каталіцкая партыя Літвы і Беларусі]], [[Саюз дасягнення раўнапраўя яўрэяў у Расіі]], [[Сіянізм|сіяністы]]). 5 дэпутатаў (усе сяляне) былі абраныя як беспартыйныя, адзін адносіў сябе да правых і адзін — да [[Сацыял-дэмакратыя|сацыял-дэмакратаў]]<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 54-55.</ref>. У ходзе работы Думы адбылася перагрупоўка дэпутатаў ад пяці заходніх губерняў. Прычым шэраг дэпутатаў удзельнічалі ў некалькіх фракцыях; некаторыя ў розных абставінах падтрымлівалі тыя альбо іншыя фракцыі З 29 дэпутатаў, якія прайшлі ў Думу пры падтрымцы кадэтаў, да кадэцкай фракцыі далучыліся толькі 11. Самая буйная група дэпутатаў ад пяці заходніх губерняў, найперш прыхільнікаў Канстытуцыйна-каталіцкай партыі далучылася да [[Саюз аўтанамістаў|Саюза аўтанамістаў]]. На чале дадзенай групы стаў [[Аляксандр Робертавіч Лядніцкі|Аляксандр Лядніцкі]], які адначасова заставаўся актыўным дзеячом кадэцкай фракцыі. 4 мая 1906 г. у межах Саюза аўтанамістаў паўстала [[Краёвае кола Літвы і Русі|дэпутацкая група з прадстаўнікоў заходніх губерняў]] («Тэрытарыяльнае кола»,«Парламенцкая група заходніх ускраін»). У яе склад уваходзілі 22 дэпутаты, у тым ліку 17 ад пяці заходніх губерняў. Сярод кіраўнікоў дэпутацкай групы былі Аляксандр Лядніцкі, [[Геранім Друцкі-Любецкі]], [[Чэслаў Янкоўскі]]. Большасць дэпутатаў гэтай групоўкі былі [[Краёўцы|краёўцамі]] кансерватыўна-ліберальнага накірунку<ref>Смалянчук А. Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — C. 141-142.</ref>. 8 дэпутатаў далучыліся да фракцыі трудавікоў, і толькі адзін падтрымліваў правых<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 57-58.</ref>. Дэпутаты ад беларускіх губерняў актыўна ўдзельнічалі ў падрыхтоўцы адказу на тронную прамову Мікалая ІІ. У спецыяльную камісію ўвайшлі князь [[Геранім Друцкі-Любецкі]] і селянін [[Фёдар Яфімавіч Буслаў|Фёдар Буслоў]]. У праекце адказу былі сфармуляваны патрабаванні палітычнай амністыі, адмены надзвычайнай аховы і ваеннага становішча, а таксама стварэння ўрада, які карыстаўся б даверам Думы. З гэтымі патрабаваннямі выступалі ў сваіх прамовах многія дэпутаты ад заходніх губерняў з ліку кадэтаў і аўтанамістаў<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 58-59.</ref>. Прадстаўнікі дэпутацкай групы "Тэрытарыяльнае кола" нароўні з дэпутатамі ад "Польскага кола з Каралеўства Польскага" рабілі акцэнт на неабходнасці ліквідацыі [[Нацыя|нацыянальнага]] і рэлігійнага нераўнапраўя, культурна-нацыянальнай аўтаноміі народаў імперыі, што прадугледжвала права выкарыстання мясцовых моў у адміністрацыйных, судовых і адукацыйных установах, і дзяржаўна-палітычнай аўтаноміі для [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўства Польскага]]<ref name=":4">Циунчук, Р. А. Западных окраин группа // Государственная Дума России: Энциклопедия. — Т. 1: Государственная Дума Российской империи (1906—1917 гг.). — Москва: РОССПЭН, 2006. — С. 215—217.</ref>. Пры абмеркаванні аграрнага пытання кадэцкія дэпутаты ад Беларусі ўдзельнічалі абмежавана, а большасць «Тэрытарыяльнага кола» выступала супраць прымусовага адчужэння памешчыцкіх зямель, адстойваючы прынцыпы недатыкальнасці ўласнасці і вырашэння зямельнай праблемы на мясцовым узроўні з увядзеннем [[Абласное самакіраванне|абласнога самакіравання]]. Такую пазіцыю аргументавалі дэпутаты [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раман Скірмунт]], [[Эдвард Роп]], [[Геранім Друцкі-Любецкі]] і іншыя. У той жа час чацвёра сялянскіх дэпутатаў ([[Фёдар Яфімавіч Буслаў|Фёдар Буслоў]], [[Антон Сакалоўскі]], [[Канстанцін Казіміравіч Александровіч|Канстанцін Александровіч]], [[Міхаіл Гатавецкі]]) падтрымалі аграрны законапраект трудавікоў. На карысць радыкальнай аграрнай рэформы выказваліся і некаторыя іншыя сялянскія дэпутаты ад заходніх губерняў. Крытыкуючы ідэю сацыялізацыі зямлі, яны настойвалі на замацаванні канфіскаваных зямель за сялянамі ва ўласнасць з улікам спецыфікі падворнага землекарыстання ў Беларусі<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 59-62.</ref>. Пасля разгона Думы шэраг дэпутатаў ад заходніх губерняў, кадэтаў і трудавікоў, падпісалі [[Выбаргская адозва|Выбаргскую адозву]]: [[Гірш Брук]], [[Фёдар Яфімавіч Буслаў|Фёдар Буслоў]], [[Аляксей Ануфрыевіч Валковіч|Аляксей Валковіч]], [[Шмарыя Хаімавіч Левін|Шмарыя Левін]], [[Аляксандр Робертавіч Лядніцкі|Аляксандр Лядніцкі]], [[Сямён Якаўлевіч Разенбаум|Сямён Разэнбаўм]], [[Рыгор Цвёрды]], [[Уладзімір Якубсон]]<ref name=":3" />. Прадстаўнікі «Тэрытарыяльнага кола» не падпісалі адозву і падвяргалі крытыцы стратэгію кадэтаў. == [[Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі 2-га склікання|Дзяржаўная Дума ІІ склікання]] == === Выбары === Выбары ў Другую Думу праводзіліся па тых жа правілах, што і ў Першую Думу, на аснове шматступенчатай [[Курыя|курыяльнай]] сістэмы. Выбарчая кампанія праходзіла на фоне спаду рэвалюцыйнага руху. Па ініцыятыве прэм’ер-міністра [[Пётр Аркадзьевіч Сталыпін|Пятра Сталыпіна]] пытанне аб змене выбарчага заканадаўства (8 ліпеня і 7 верасня 1906 г.) двойчы абмяркоўвалася ў Савеце Міністраў, але члены ўрада прыйшлі да высновы, што такі крок немэтазгодны, паколькі ён звязаны з парушэннем [[Асноўныя Законы Расійскай імперыі|Асноўных Законаў]] і можа стаць трыгерам для новага ўздыму рэвалюцыйнага руху. Тым не менш згодна з «сенацкімі ўдакладненнямі» выбарчага закона (студзень-люты 1907 г.), частка рабочых і дробных землеўладальнікаў была адхілена ад выбараў у Думу. Урад усімі спосабамі імкнуўся забяспечыць прымальны склад Думы: сяляне, якія не былі домаўладальнікамі, адхіляліся ад выбараў; па гарадской курыі не маглі абірацца рабочыя, нават калі яны валодалі кватэрным цэнзам, прадугледжаным законам, і г.д.<ref name=":0" /> Так, у [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] скарацілася з 31 да 27 колькасць прадпрыемстваў, рабочыя якіх мелі выбарчыя правы<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 89.</ref>. У адрозенне ад выбараў у Першую Думу, у гэты раз у выбарах удзельнічалі прадстаўнікі амаль усіх палітычных сіл. У цэлым сярод іх можна вылучыць чатыры плыні: [[Правыя (палітыка)|правыя]]; [[Саюз 17 кастрычніка|акцябрысты]]; [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|кадэты]]; [[Левыя (палітыка)|левы]] блок, які аб’ядноўваў [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|сацыял-дэмакратаў]], [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|эсэраў]] і іншыя [[Сацыялізм|сацыялістычныя]] групоўкі. === Склад === Удзел у выбарах вялікай колькасці палітычных сіл прывёў да большай яе стракатасці ў параўнанні з папярэдняй Думай. Па партыйных фракцыях дэпутаты размеркаваліся наступным чынам: * [[трудавікі]] — 104 дэпутаты; * [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|кадэты]] — 98 дэпутатаў; * [[Саюз аўтанамістаў|аўтанамісты]] — 76 дэпутатаў; * [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|сацыял-дэмакраты]] — 65 дэпутатаў, * [[акцябрысты]] і правыя [[Манархізм|манархісты]] — 54 дэпутаты; * беспартыйныя — 50 дэпутатаў; * [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|сацыялісты-рэвалюцыянеры]] — 37 дэпутаты; * [[Казакі|казацкая]] група — 17 дэпутатаў; * [[Партыя народных сацыялістаў|народныя сацыялісты]] — 16 дэпутатаў; * Партыя дэмакратычных рэформаў — 1 дэпутат. Старшынёй Думы быў абраны кадэт [[Фёдар Аляксандравіч Галавін|Фёдар]] [[Фёдар Аляксандравіч Галавін|Галавін]], абраны ад [[Маскоўская губерня|Маскоўскай губерні]]. Намеснікамі старшыні сталі [[Мікалай Пазнанскі]] (беспартыйны левы) і [[Міхаіл Бярэзін]] (трудавік), сакратарам — [[Міхаіл Чалнакоў]] (кадэт). === Дзейнасць і роспуск === Другая Дзяржаўная дума, як і Першая, імкнулася ўсталяваць кантроль над дзейнасцю ўрада, што прывяло да пастаянных канфліктаў. У цэлым Дума была больш радыкальнай, аднак дэпутаты змянілі тактыку, зрабіўшы акцэнт на легалісцкія метады дзейнасці. Кадэты заклікалі пазбягаць крокаў, якія маглі б справакаваць роспуск Думы. На падставе Статута аб Дзяржаўнай думе былі створаны камісіі, якія распрацоўвалі законапраекты. У Думу паступіла 287 урадавых законапраектаў, але было ўхвалена толькі 20, з якіх законам сталі толькі тры<ref name=":0" />. Цэнтральным пытаннем заставалася аграрнае. [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|Кадэты]] змякчылі свой ранейшы праект, адмовіўшыся ад ідэі дзяржаўнага зямельнага фонду і прапанаваўшы выкуп памешчыцкіх зямель па «справядлівай ацэнцы» за кошт дзяржавы і сялянства. Левыя фракцыі ([[трудавікі]], [[эсэры]], [[Сацыял-дэмакратыя|сацыял-дэмакраты]]) выступалі за пераразмеркаванне памешчыцкіх і дзяржаўных зямель на карысць малазямельных сялян, у той час як правыя падтрымлівалі ўрадавую аграрную праграму, замацаваную ва [[Сталыпінская аграрная рэформа|ўказе ад 9 лістапада 1906 г]].<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 94-96.</ref><ref>Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. — С. 335—336.</ref>. Абмяркоўваліся таксама бюджэт на 1907 г., харчовае пытанне, амністыя палітзняволеным і адмена ваенна-палявых судоў. 17 мая 1907 г. Дума асудзіла паліцэйскае самавольства, што выклікала рэзкае незадавальненне ўрада. У адказ Міністэрства ўнутраных спраў таемна падрыхтавала праект новага выбарчага закона. 1 чэрвеня П. Сталыпін запатрабаваў пазбавіць дэпутацкай недатыкальнасці 55 сацыял-дэмакратаў, абвінаваціўшы іх у змове; Дума адхіліла гэтыя патрабаванні і стварыла следчую камісію<ref name=":0" />. 3 чэрвеня 1907 г. [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалай II]] распусціў Другую Думу і аднаасобна змяніў выбарчы закон<ref>Полное Собрание Законов Российской Империи. Собрание третье. — <abbr>СПб.</abbr>, 1910. — Т. XXVII. 1907. — № 29240—29242.</ref>, што парушала Асноўныя дзяржаўныя законы (т. зв. [[трэццячэрвеньскі пераварот]]). У гістарыяграфіі гэты акт разглядаецца як завяршэнне [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905-1907 гг.]] Разгон Думы ва ўмовах спаду рэвалюцыйнага руху не выклікаў значных пратэстаў. === Прадстаўніцтва ад беларускіх губерняў === Ад пяці заходніх губерняў у склад Дзяржаўнай Думы былі абраны 36 дэпутатаў. Сярод іх 15 дэпутатаў з’яўляліся прадстаўнікамі праваманархічных сіл, 11 — [[Саюз аўтанамістаў|аўтанамістаў]], 3 — кадэтаў, 8 беспартыйных, якія ў пэўных момантах падтрымлівалі правых або кадэтаў. Ніводзін прадстаўнік [[Левыя (палітыка)|левых]] сіл абраны ў Думу не быў. Па сацыяльным складзе сярод дэпутатаў было 13 землеўладальнікаў-памешчыкаў, 3 духоўных асоб, 4 інтэлігентаў і 16 сялян<ref>Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. — С. 334.</ref><ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 92.</ref>. Дэпутаты ад заходніх губерняў актыўна ўдзельнічалі ў абмеркаванні аграрнага пытання. Адзіным з іх, хто падтрымаў законапраект [[Трудавікі|трудавікоў]], быў [[Антон Санцэвіч]], які абгрунтоўваў неабходнасць пераразмеркавання памешчыцкай і царкоўнай зямлі на карысць сялян. Разам з тым сялянскія дэпутаты, што прымыкалі да правых, нягледзячы на лаяльнасць ураду, таксама выступалі за адчужэнне часткі памешчыцкіх зямель на карысць малазямельных сялян, падкрэсліваючы неабходнасць перадачы зямлі ва ўласнасць, а не ў карыстанне. Правыя сялянскія дэпутаты адстойвалі перадачу зямель польскіх памешчыкаў праваслаўным сялянам за выкуп і рашуча пярэчылі ідэі вырашэння аграрнага пытання праз органы [[Мясцовае самакіраванне|мясцовага самакіравання]]. У іх выступах аграрная праблематыка цесна звязвалася з крытыкай «польскага ўплыву» ў [[Заходні край|Заходнім краі]] і адмаўленнем любой формы [[Аўтаномія|аўтаноміі]]. Эклектычнасць пазіцый гэтай групы выявілася ў тым, што яны адначасова дэкларавалі вернасць уладзе і патрабавалі пераразмеркавання зямлі, адкідваючы пры гэтым радыкальныя праекты левых<ref>Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 95-98.</ref><ref>Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. — С. 336-337.</ref>. Польска-каталіцкія дэпутаты з заходніх губерняў у лютым 1907 г. стварылі групу «[[Краёвае кола Літвы і Русі|Кола польскіх дэпутатаў-канстытуцыяналістаў Літвы і Русі]]», якая аб’яднала 12 дэпутатаў на чале з [[Міхал Вэнслаўскі|Міхалам Вэнслаўскім]]. У яе дзейнасці спалучаліся ідэі [[Краёўцы|краёвага]] ліберальнага кансерватызму і [[Польская нацыянал-дэмакратыя|польскай нацыянал-дэмакратыі]]<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 101.</ref>. Група адмовілася ад фармальнага ўваходжання ў «Польскае кола», але супрацоўнічала з ім у камісіях і салідарызавалася ў большасці палітычных пытанняў. Праграма групы прадугледжвала дэмакратычныя свабоды, раўнапраўе саслоўяў і канфесій, дэцэнтралізацыю імперыі, развіццё мясцовага самакіравання і недатыкальнасць прыватнай уласнасці, у тым ліку зямельнай. Польскія дэпутаты падтрымалі ідэю аўтаноміі Каралеўства Польскага, выступалі за скасаванне нацыянальных і рэлігійных абмежаванняў, адмену ваенна-палявых судоў і пашырэнне выкарыстання польскай і літоўскай моў у адукацыі<ref name=":4" /><ref>Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 98-101.</ref>. Аднак роспуск Другой Дзяржаўнай думы перашкодзіў разгляду адпаведных законапраектаў. == Выбарчае заканадаўства 1907 г. == Паводле Палажэння аб выбарах ад 3 чэрвеня 1907 г. выбіраліся 442 дэпутаты, з іх ад [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай часткі Расійскай імперыі]] — 403, ад [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўства Польскага]] — 10 (у тым ліку адзін ад рускага насельніцтва і адзін ад [[Праваслаўе|праваслаўнага]] насельніцтва), ад [[Каўказ|Каўказскага краю]] — 10 (з іх 2 ад казакоў і 1 ад рускага насельніцтва), ад азіяцкай часткі імперыі ([[Сібір]] і [[Далёкі Усход|Далёкі Ўсход]]) — 15 дэпутатаў. [[Цэнтральная Азія]] не была прадстаўлена ў Думе ўвогуле<ref name=":5">Выборы в I—IV Государственные думы Российской империи (Воспоминания современников. Материалы и документы), под ред. А. В. Иванченко. — Москва, 2008. — С. 772-822.</ref>. Выбарчая сістэма была шматступеньчатай і курыяльнай. На першым этапе [[Сялянства|сяляне]] праз [[Валасны сход|валасныя сходы]] выбіралі ўпаўнаважаных на павятовыя выбарчыя сходы; рабочыя выбіралі ўпаўнаважаных на губернскі сход; дробныя землеўладальнікі, якія не дасягалі маёмаснага цэнзу, аб’ядноўваліся для сумеснага прадстаўніцтва. На другім этапе ў паветах праводзіліся асобныя выбарчыя сходы курый (акрамя рабочай), а ў губернскіх гарадах — сход рабочай курыі. Ад сялян у сходах удзельнічалі ўпаўнаважаныя; землеўладальнікі і гараджане паводле двух спісаў з’яўляліся асабіста; дробныя землеўладальнікі былі прадстаўлены праз сваіх упаўнаважаных. Гэтыя сходы выбіралі выбаршчыкаў для губернскага выбарчага сходу<ref name=":5" />. Мясцовыя ўлады мелі шырокія паўнамоцтвы па арганізацыі сходаў, у тым ліку права дзяліць іх па тэрытарыяльным, маёмасным або нацыянальным прынцыпе. Асабліва важным быў падзел на «рускіх» і «нярускіх» выбаршчыкаў, што дазваляла штучна ўзмацняць прадстаўніцтва рускай меншасці на нацыянальных ускраінах. Такія механізмы істотна павялічвалі непрапарцыйнасць прадстаўніцтва і спрыялі правядзенню праўрадавых кандыдатаў<ref name=":5" />. Губернскі выбарчы сход з’яўляўся трэцім і вырашальным этапам выбараў. Выбаршчыкі адначасова выступалі і кандыдатамі ў дэпутаты. Галасаванне праводзілася ў некалькі тураў, пакуль не абіраліся ўсе мандаты. Спачатку выбары адбываліся па курыяльных квотах, пасля чаго астатнія дэпутаты абіраліся «па агульным спісе». Усяго 218 з 442 думскіх мандатаў былі квотаваныя па курыях і нацыянальнасцях<ref name=":5" />. Выбарчае права было істотна абмежавана. Яно прадастаўлялася толькі пры ўмове выканання маёмасных, прафесійных і іншых цэнзаў, якія істотна адрозніваліся па курыях. Значныя групы насельніцтва (жанчыны, моладзь да 25 гадоў, вайскоўцы, навучэнцы, іншаземцы і інш.) цалкам выключаліся з выбарчага працэсу. Рабочыя і сяляне не мелі права непасрэднага ўдзелу ў выбарчых з’ездах, а іх прадстаўніцтва кантралявалася сходамі з дамінаваннем цэнзавых курый<ref name=":5" />. Вынікам складанага і шматузроўневага выбарчага механізму стала крайняя непрапарцыйнасць прадстаўніцтва. Сялянскае насельніцтва еўрапейскай часткі імперыі выбірала ў сярэднім аднаго дэпутата на 2 млн чалавек, рабочыя — на 830 тыс., у той час як выбарцы цэнзавых курый — аднаго дэпутата на 16 тыс. чалавек. Насельніцтва [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]] ўвогуле не мела прадстаўніцтва ў Дзяржаўнай Думе. У заходніх губернях колькасць выбаршчыкаў ад землеўладальнікаў павялічвалася ў параўнанні з выбарчым законам 1905 г. на 15,5 % і складала 48,5 %, а сялян — зменшылася на 8,3 % (да 29,55). Тут землеўладальніцкая курыя атрымлівала меншую колькасць выбаршчыкаў, чым па Расійскай імперыі ў цэлым (49,6 %), а скарачэнне выбаршчыкаў ад сялян у параўнанні з данымі па Расійскай імперыі было нязначным. Такія асаблівасці выбарчага закона ў [[Заходні край|Заходнім краі]] тлумачыліся імкненнем урада зменшыць прадстаўніцтва ў Думе польскіх памешчыкаў, якія складалі большую частку мясцовых землеўладальнікаў-дваран<ref name=":6">Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 120—122.</ref>. Міністр унутраных спраў распарадзіўся аб раздзяленні з’ездаў землеўладальнікаў на «[[Рускія|рускае]]» і «[[Палякі|польскае]]» аддзяленні ў [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] і [[Віцебская губерня|Віцебскай губернях]]. Да «рускага» аддзялення былі аднесены ўсе [[Праваслаўе|праваслаўныя]], [[немцы]], [[татары]], да «польскага» — усе [[католікі]], у тым ліку [[латышы]] (у Віцебскай губерні). Рускае насельніцтва [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], атрымала права выбіраць свайго дэпутата ў Думу асобна ад іншага насельніцтва (такое ж палажэнне дзейнічала ў [[Ковенская губерня|Ковенскай губерні]])<ref name=":6" />. Першы разрад гарадскіх выбаршчыкаў выбіраў ў пяці заходніх губернях 11,8 % ад усей колькасці выбашчыкаў (па імперыі ў цэлым — 15 %), другі разрад адпаведна 9,1 % (11,2 % па імперыі ў цэлым). Па новым выбарчым законе [[Яўрэі|яўрэйскае]] насельніцтва заходніх губерняў фактычна пазбаўлялася магчымасці сваім удзелам уплываць на вынікі выбараў. Першыя з’езды ва ўсіх гарадах [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] былі падзелены на тры аддзяленні: да першага былі аднесены выбаршчыкі «рускай» нацыянальнасці, да другога — «палякі», да трэцяга — яўрэі. Кожнае з аддзяленняў выбірала аднаго выбаршчыка, незалежна ад колькасці выбаршчыкаў. Напрыклад, у [[Мінскі павет|Мінскім павеце]] па адным выбаршчыку выбіралі 154 «рускіх» (куды ўваходзілі 6 татар і 11 немцаў), 241 «паляк» і 844 яўрэі. На два аддзяленні («рускія» і «нярускія») падзяліліся гарадскія выбаршчыкі ў [[Дзвінскі павет|Дзвінскім]], [[Гродзенскі павет (Расійская імперыя)|Гродзенскім]], [[Беластоцкі павет|Беластоцкім]] і [[Бабруйскі павет|Бабруйскім паветах]]. У [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім павеце]] адно аддзяленне з’езда складалі асобы «польскага» паходжання, а другое — «асобы, што не належалі да польскай нацыянальнасці»<ref name=":6" />. Сяляне па ўсіх пяці заходніх губернях выбіралі 29,9 % выбаршчыкаў (раней 36,4 %), у той час як па імперыі ў цэлым 22 % (раней 42 %). Рабочыя Мінскай і Гродзенскай губерняў маглі выбіраць на губернскія сходы па два выбаршчыкі, а Віленскай і Магілёўскай — толькі па адным. У шэрагу некаторых губерняў, у тым ліку Віцебскай, як і па законе ад 11 снежня 1905 г., рабочыя не мелі выбарчых правоў на той падставе, што колькасць «рабочага люду», якая пражывала там, у адносінах да ўсяго насельніцтва не давала ім магчымасці ўдзельнічаць у выбарах па гарадской курыі<ref name=":6" />. == [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі III склікання|Дзяржаўная Дума III склікання]] == === Выбары === Выбары ў ІІІ Дзяржаўную Думу адбываліся ў кастрычніку 1907 г. Яны праходзілі ва ўмовах завяршэння [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905—1907 гг.]] і палітычных рэпрэсій з боку царызму. 70 % губерняў імперыі заставаліся ці былі абвешчаны на становішчы «ўзмоцненай аховы», якое ўводзілася на адзін год міністрам унутраных спраў ці [[Генерал-губернатар|генерал-губернатарамі]] ў тых мясцовасцях, дзе «грамадскі спакой» парушаўся «замахамі супраць існуючага дзяржаўнага ладу». Адміністрацыя атрымлівала права праводзіць вобшукі, высылаць падазроных асоб. У тых раёнах, дзе насельніцтва было «прыведзена ў трывожны стан», [[Савет Міністраў Расійскай імперыі|Саветам Міністраў]] на 6 месяцаў уводзілася «[[надзвычайнае становішча]]». Яно давала права генерал-губернатарам закрываць навучальныя ўстановы, здымаць з пасад чыноўнікаў усіх ведамстваў і выбарчых асоб, ствараць спецыяльныя ваенна-паліцэйскія каманды для падаўлення «хваляванняў»<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 119-120.</ref>. 8 чэрвеня 1907 г. губернатары і [[Граданачальнік|граданачальнікі]] атрымалі цыркуляры, у адпаведнасці з якімі ім належала прыступіць да складання спісаў выбаршчыкаў і стварэння павятовых і губернскіх камісій для арганізацыі выбараў. Іх старшынямі раілася прызначаць членаў [[Акруговы суд|акруговых]] і [[Міравы суд|міравых судоў]]. Усе звесткі аб іх губернатары павінны былі накіроўваць міністру ўнутраных спраў, асабліва тыя, што тычыліся палітычных поглядаў<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 121-123.</ref>. Вялікую актыўнасць падчас перадвыбарчай кампаніі праявілі праўрадавыя правыя арганізацыі [[Саюз рускага народа]], [[Рускі ўскраінны саюз]] і іншыя, якія мелі актыўную падтрымку з боку чыноўнікаў і праваслаўнага духавенства<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 123-126.</ref>. Актыўную кампанію праводзіў таксама [[Саюз 17 кастрычніка]]. У заходніх губернях яго прадстаўнікі дзейнічалі разам з іншымі правымі групоўкамі ў межах Рускага ўскраіннага саюза<ref>Лавринович Д. С. Деятельность общероссийских либеральных партий на территории Беларуси (1905—1918 гг.). — Могилев: МГУ им. А. А. Кулешова, 2015. — С. 183-185.</ref>. Сярод ліберальных партый найбольшую актыўнасць падчас перадвыбарчай кампаніі праяўляла [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя]], хаця яе пазіцыі былі моцна падарваныя ў выніку адміністрацыйнага ўціску. Значную актыўнасць у перадвыбарчай кампаніі праявіла [[Партыя мірнага абнаўлення]], якая займала прамежкавае становішча паміж акцябрыстамі і кадэтамі<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 127-131.</ref>. Прымалі ўдзел у выбарах і большасць левых партый. Байкатавалі выбары толькі [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] і [[Польская сацыялістычная партыя]] — Рэвалюцыйная фракцыя. === Склад === Дзяржаўная Дума складалася з 442 членаў. Падчас першай сесіі дэпутаты ІІІ Думы наступным чынам размеркаваліся па фракцыях: правая фракцыя — 51, нацыянальная група — 26, група памяркоўна-правых — 70, Саюз 17 кастрычніка (акцябрысты) — 154, [[прагрэсісты]] (фракцыя створана на аснове Партыі мірнага абнаўлення) — 28, [[Польскае кола]] — 11, [[Краёвае кола Літвы і Русі|Польска-літоўска-беларускае кола]] — 7, Мусульманская група — 8, Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя (кадэты) — 54, трудавікі — 14, сацыял-дэмакратычная фракцыя — 19<ref name=":7">Обзор деятельности Государственной Думы третьего созыва. 1907—1912 гг. Часть 1: Общие сведения. — Санкт-Петербург: Государственная типография, 1912.</ref>. Старшынямі Дзяржаўнай думы абіраліся: [[Мікалай Хамякоў]] (1 лістапада 1907 — 6 сакавіка 1910), [[Аляксандр Іванавіч Гучкоў|Аляксандр Гучкоў]] (10 сакавіка 1910 — 20 чэрвеня 1910; 29 кастрычніка 1910 — 15 сакавіка 1911 г.), [[Міхаіл Уладзіміравіч Радзянка|Міхаіл Радзянка]] (22 сакавіка 1911 — да закрыцця Дзяржаўнай думы; у далейшым — старшыня Дзяржаўнай думы IV склікання). Намеснікамі старшыні Дзяржаўнай думы абіраліся [[Аляксандр Меендорф]] (5 кастрычніка 1907 — 30 кастрычніка 1909), [[Уладзімір Валконскі]] (5 кастрычніка 1907 — да закрыцця Дзяржаўнай думы), [[Сяргей Шыдлоўскі]] (30 кастрычніка 1909 — 29 кастрычніка 1910), [[Міхаіл Капусцін]] (29 кастрычніка 1910 — да закрыцця Дзяржаўнай думы). З названых асоб Уладзімір Валконскі належаў да фракцыі ўмерана правых; усе астатнія былі членамі фракцыі акцябрыстаў. Сакратаром Дзяржаўнай думы на ўвесь перыяд яе дзейнасці быў абраны [[Іван Пятровіч Сазановіч|Іван Сазановіч]] (правы)<ref name=":7" />. === Дзейнасць === Дэпутацкі склад ІІІ Дзяржаўнай Думы істотна адрозніваўся ад складу І і ІІ Дум і ў цэлым меў лаяльны да царскага ўрада характар. Левыя фракцыі і прадстаўнікі нацыянальных меншасцей не адыгрывалі значнай ролі. Найбуйнейшай была фракцыя [[Саюз 17 кастрычніка|акцябрыстаў]], якая ў асноўным падтрымлівала ўрадавы курс і, у залежнасці ад сітуацыі, блакіравалася альбо з правымі, альбо з кадэтамі і прагрэсістамі. Гэтым актыўна карыстаўся прэм'ер-міністр [[Пётр Сталыпін]]: для правядзення рэпрэсіўных законаў ён абапіраўся на праваакцябрысцкую большасць, а для рэформаў — на акцябрысцка-прагрэсісцка-кадэцкую кааліцыю. У кастрычніку 1909 г. з ініцыятывы Сталыпіна была створана фракцыя расійскіх [[Нацыяналізм|нацыяналістаў]], што замацавала супрацоўніцтва акцябрыстаў з правымі як аснову думскай большасці<ref name=":0" />. Заканадаўчая дзейнасць ІІІ Думы была малаэфектыўнай. З 2571 унесенага законапраекта было ўхвалена 2197, аднак каля 95 % з іх мелі тэхнічны характар і датычыліся бюджэтных і штатных пытанняў. Перагрузка другараднымі законапраектамі выкарыстоўвалася ўрадам для нейтралізацыі заканадаўчых ініцыятыў Думы. Нават [[Сталыпінская аграрная рэформа|аграрная рэформа Сталыпіна]] атрымала сілу закона толькі ў чэрвені 1910 г., а важныя законапраекты доўга разглядаліся і часта блакаваліся [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўным Саветам]]. Нягледзячы на фармальнае права заканадаўчай ініцыятывы, апазіцыйныя законапраекты, як правіла, не зацвярджаліся манархам. З 202 прапаноў дэпутатаў толькі 36 сталі законамі, пераважна пасля дапрацоўкі ў міністэрствах. Законапраекты аб удасканаленні мясцовага самакіравання, суда і паляпшэнні становішча старавераў былі адхілены. Дума мела таксама права дэпутацкіх запытаў да міністраў, якія не мелі юрыдычных наступстваў, але выступалі сродкам палітычнага кантролю. З 157 пададзеных запытаў урад даў тлумачэнні толькі ў 54 выпадках<ref name=":0" />. Дзейнасць ІІІ Думы насіла выразны вялікадзяржаўны і шавіністычны характар. У 1910-1911 гг. былі прыняты законы, што абмяжоўвалі аўтаномію [[Вялікае Княства Фінляндскае|Вялікага Княства Фінляндскага]], уключаючы закон ад 17 чэрвеня 1910 г., які адносіў ключавыя сферы заканадаўства да агульнадзяржаўных. У 1912 г. была створана [[Холмская губерня]] шляхам вылучэння ўсходніх частак [[Люблінская губерня|Люблінскай]] і [[Сядлецкая губерня|Седлецкай губерняў]] з [[Каралеўства Польскае (1815—1915)|Каралеўства Польскага]]<ref name=":0" />. У 1909—1910 гг. урадам быў распрацаваны законапраект «Аб выкарыстанні „Палажэння аб земскіх установах ад 12 чэрвеня 1890 г.“ да губерняў [[Віцебская губерня|Віцебскай]], [[Валынская губерня|Валынскай]], [[Кіеўская губерня|Кіеўскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Падольская губерня|Падольскай]]», адобраны Сталыпіным. Паводле дадзенага палажэння, на выбарах у земствы ўводзіліся не саслоўныя, як у расійскіх губернях, а нацыянальныя курыі — «руская» і «польская». У першую залічвалася ўсё праваслаўнае насельніцтва, у другую — каталіцкае. Колькасць гласных вызначалася на аснове сярэдняга значэння долі насельніцтва і кошту нерухомай маёмасці, што забяспечвала перавагу «рускай» курыі за кошт далучэння да яе праваслаўных беларускіх сялян. У [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] і [[Ковенская губерня|Ковенскай губернях]], дзе каталікі пераважалі, земствы не ўводзіліся. Захоўваўся і [[Саслоўе|саслоўны]] прынцып: сяляне маглі займаць не больш за траціну месцаў у павятовых земствах і не дапускаліся да губернскіх<ref>Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. — С. 390-391.</ref><ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 164-165.</ref>. Законапраект быў унесены ў Дзяржаўную Думу 20 студзеня 1910 г.<ref name=":8">Обзор деятельности Государственной Думы третьего созыва / составлен Канцелярией Государственной Думы. — Санкт-Петербург: Государственная типография, 1912. — Ч. 2: Законодательная деятельность. — С. 81.</ref>. Па ініцыятыве Сталыпіна выбарчы маёмасны цэнз быў зніжаны да 7,5 тыс. руб., што, паводле яго меркавання, павінна было ўмацаваць пазіцыі «рускіх» сярэдніх землеўладальнікаў. У праўрадавым лагеры ўзнік канфлікт паміж нацыяналістычным і саслоўным падыходамі: нацыяналісты і частка акцябрыстаў падтрымалі ўрад, большасць акцябрыстаў прапанавала маёмасны крытэрый, а апазіцыя раскрытыкавала законапраект як шавіністычны і антыдэмакратычны<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 166-169.</ref>. Пасля працяглых абмеркаванняў законапраект быў ухвалены Думай 1 чэрвеня 1910 г. з папраўкамі, але з захаваннем накіраванасці на абмежаванне ўплыву польскіх землеўладальнікаў<ref name=":8" />. Аднак у [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўным Савеце]] ён сутыкнуўся з супрацівам часткі правых, якія лічылі недапушчальным аслабленне пазіцый буйной зямельнай уласнасці. 4 сакавіка 1911 г. Савет ухваліў папраўку, што ліквідавала нацыянальныя курыі і фактычна змяніла сутнасць законапраекта. Аргументацыя зводзілася да таго, што барацьба з палякамі не павінна ператварацца ў барацьбу з буйным землеўладаннем. Адхіленне законапраекта прывяло да вострага палітычнага крызісу. Сталыпін дамогся ад [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]] прыняцця закона імператарскім указам ад 14 сакавіка 1911 г. на падставе артыкула 87 Асноўных законаў пасля кароткага перапынку ў працы заканадаўчых устаноў<ref>Полное Собрание Законов Российской Империи. Собрание третье. — Санкт-Петербург, 1914. — Т. XXXI. Отделение I. — № 34899.</ref>. Хоць гэта фармальна не парушала закон, крок быў успрыняты як маніпуляцыя правам і выклікаў рэзкую крытыку. У знак пратэсту старшыня Думы [[Аляксандр Іванавіч Гучкоў|Аляксандр Гучкоў]] падаў у адстаўку, што пагоршыла адносіны паміж урадам і парламентам і аслабіла палітычныя пазіцыі Сталыпіна. Падзеі 1910-1911 гг. сталі важным этапам росту недаверу паміж уладай і прадстаўнічымі ўстановамі напярэдадні [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. === Прадстаўніцтва ад беларускіх губерняў === Ад пяці заходніх губерняў у склад Дзяржаўнай Думы былі абраны 36 дэпутатаў. Па сацыяльным складзе сярод іх было 12 памешчыкаў, 8 чыноўнікаў, 8 прадстаўнікоў праваслаўнага дваранства, 11 сялян. Нават у параўнанні з праўрадавым у цэлым складам ІІІ Думы прадстаўніцтва ад беларускіх губерняў было вельмі правым. 24 дэпутаты на момант абрання прадстаўлялі розныя правыя фракцыі: правыя 13, нацыянальная група — 3, памяркоўна-правыя — 13. 5 дэпутатаў належалі да акцябрыстаў, якія ў заходніх губернях мала чым адрозніваліся ад правых, 1 — да прагрэсістаў. 6 дэпутатаў (з іх 5 у Віленскай губерні) прадстаўлялі мясцовы польскі палітычны рух, якія ўтварылі дэпутацкую групу «[[Краёвае кола Літвы і Русі|Польска-літоўска-беларускае кола]]». Ніхто з прадстаўнікоў кадэтаў і іх саюзнікаў, а таксама левых сіл з беларускіх губерняў у Думу не патрапіў. У далейшым адбываліся перамяшчэнні дэпутатаў з заходніх губерняў у межах праўрадавага лагера. К канцу дзейнасці ІІІ Думы 15 дэпутатаў уваходзілі ў фракцыю нацыяналістаў, 8 — правых, 3 — акцябрыстаў, 2 былі беспартыйнымі, блізкімі да ўрадавых сіл. Адзін дэпутат ([[Піліп Цімафеевіч Шаўцоў|Піліп Шаўцоў]]) перайшоў ад памяркоўна-правых у фракцыю прагрэсістаў<ref>3-й созыв Государственной Думы : портреты, биографии, автографы. — Санкт-Петербург: Издание Н. Н. Ольшанского, 1910.</ref><ref>Боиович М. М. Члены Государственной думы (портреты и биографии). Третий созыв: 1907—1917. — Москва, 1910. — С. 16-27, 73-79,164-179.</ref><ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 176-180.</ref>. Адметна, што ўсе праваслаўныя сялянскія дэпутаты (10 чалавек) належалі да правых груповак (з 3-й сесіі — за выключэннем [[Піліп Цімафеевіч Шаўцоў|Піліпа Шаўцова]]), пры даволі нізкім узроўні палітычнай самасвядомасці. Паказальным быў адказ дэпутата ад [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] [[Павел Салавей|Паўла Салаўя]], які тлумачыў сваю «правізну» імкненнем «стаяць за праўду»<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 140.</ref>. Асобную ролю ў Думе адыгрывала дэпутацкая група «[[Краёвае кола Літвы і Русі|Польска-літоўска-беларускае кола]]» (7 чалавек) на чале з [[Юзаф Монтвіл|Юзафам Монтвілам]]. Яна салідарызавалася з [[Польскае кола|Польскім колам]], але перш за ўсё адстойвала рэгіянальныя інтарэсы [[Заходні край|Заходняга краю]]. Паводле палітычных поглядаў яе прадстаўнікі належалі пераважна да кансерватыўна-ліберальнага [[Краёўцы|краёўскага]] кірунку<ref>Смалянчук А. Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864-1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — С. 146-147.</ref>. Дэпутаты ад заходніх губерняў актыўна ўдзельнічалі ў абмеркаванні аграрнага пытання. Большасць з іх паслядоўна падтрымлівалі [[Сталыпінская аграрная рэформа|сталыпінскую аграрную рэформу]]. Выключэннем былі два дэпутаты ад фракцыі прагрэсістаў, якія прытрымліваліся ідэі аб неабходнасці дадатковага надзялення зямлёй беззямельных і малазямельных сялян<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 150-153.</ref>. Значнае месца займала абмеркаванне «Палажэння аб пачатковых вучылішчах» (1910 г.). Правыя дэпутаты настойвалі на навучанні выключна на [[Руская мова|рускай мове]] і выступалі супраць польскамоўных прыватных школ, абгрунтоўваючы гэта інтарэсамі дзяржаўнага адзінства<ref>[[Янка Запруднік|Запруднік Я.]] Палітычнае змаганне за Беларусь у царскіх Дзяржаўных думах (1906—1917 гг.) // ARCHE. — 2009. − № 1−2 (76−77). — С. 145.</ref>. У адказ дэпутаты [[Краёвае кола Літвы і Русі|Польска-літоўска-беларускага кола]] адстойвалі права навучання на роднай мове, спасылаючыся на ўказ 1905 г. і крытыкуючы русіфікатарскі характар афіцыйнай школы<ref>Смалянчук А. Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — С. 151-154.</ref>. Дэпутаты ад заходніх губерняў адыгралі прыкметную ролю і ў дыскусіях вакол [[Земская рэформа 1910 г.|земскай рэформы 1910 г.]] Частка правых падтрымлівала ўвядзенне земстваў як сродак умацавання «рускай дзяржаўнасці», аднак асцерагалася росту ўплыву польскага насельніцтва. Іншыя выказвалі сумненні ў мэтазгоднасці рэформы з прычыны слабасці рускага землеўладання і недаверу да сялянства. [[Акцябрысты]] ў цэлым падтрымлівалі законапраект, выступаючы супраць «перабольшвання» ролі палякаў у земствах<ref>Забаўскі М. М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906—1917 гг.). — Мінск: БДПУ, 2008. — С. 166-168.</ref>. Дэпутаты [[Польска-літоўска-беларускае кола|Польска-літоўска-беларускага кола]] выступалі за ўвядзенне [[Земства|земстваў]] без нацыянальных курый, крытыкуючы дыскрымінацыйны характар урадавага праекта і практыку вызначэння нацыянальнасці чыноўнікамі. Яны настойвалі на раўнапраўі палякаў у Расійскай імперыі і выступалі супраць стварэння [[Холмская губерня|Холмскай губерні]] і абмежавання аўтаноміі Вялікага Княства Фінляндскага<ref>Смалянчук А. Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864—1917 г. — Гродна: ГрДУ, 2001. — С. 147-154.</ref><ref name=":4" />. == [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі IV склікання|Дзяржаўная Дума IV склікання]] == === Выбары === Выбары ў ІV Дзяржаўную Думу адбываліся ў верасні – кастрычніку 1912 г. Намаганні ўрада былі скіраваны да таго, каб забяспечыць у Думе дамінуючую ролю праўрадавых сіл пры кіруючай ролі лаяльнага [[дваранства]]. У цыркуляры, разасланым за подпісам міністра ўнутраных спраў [[Аляксандр Аляксандравіч Макараў|Аляксандра Макарава]], прадпісвалася праводзіць выбарчую кампанію ў згодзе з дваранствам і актыўна прыцягваць праваслаўнае духавенства. З 1911 г. на ролю галоўнай праўрадавай партыі выйшаў [[Усерасійскі нацыянальны саюз]]. Прыкметна аслабелі пазіцыі буйнейшай у ІІІ Думе партыі [[Саюз 17 кастрычніка|Саюза 17 кастрычніка]], якая перажывала колькаснае змяншэнне, расколы і адначасова пераход яе кіраўніцтва на памяркоўна-апазіцыйныя пазіцыі. Даволі актыўную перадвыбарчую кампанію праводзілі [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|кадэты]], якія блакіраваліся з [[Прагрэсісты|прагрэсістамі]] і з [[Яўрэі|яўрэйскімі]] палітычнымі групамі, хаця нярэдка наштурхоўваліся на адміністрацыйны ціск з боку ўладаў<ref>Лавринович Д.С. Деятельность общероссийских либеральных партий на территории Беларуси (1905–1918 гг.). – Могилев: МГУ им. А.А. Кулешова, 2015. - С. 165-169.</ref>. Сярод левых партый удзел у выбарах прымалі [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя]], [[Бунд]], [[Паалей Цыён|Палей-Цыён]], [[Польская сацыялістычная партыя]] - Лявіца. Аднак іх рэсурсы былі істотна аслаблены ў выніку папярэдніх рэпрэсій. [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] байкатавала выбары. === Склад Думы === У Думу былі выбраны 442 дэпутаты. Склад Думы паводле фракцый быў размеркаваны наступным чынам: фракцыя правых – 65 дэпутатаў, [[Рускія Нацыяналісты|нацыяналісты]] і ўмерана правыя, а таксама близкая да іх група цэнтра – 120, [[Саюз 17 кастрычніка|акцябрысты]] – 98, [[прагрэсісты]] – 48, [[Канстытуцыйна-дэмакратычная партыя|кадэты]] – 59, [[Польскае кола]] – 9, мусульманская група – 6, [[Краёвае кола Літвы і Русі|Беларуска-літоўская-польская група]] – 6, [[трудавікі]] – 10, [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|сацыял-дэмакраты]] – 14, беспартыйныя – 7<ref>Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 204.</ref><ref>Аврех А.Я. Царизм и IV Дума 1912-1914. - Москва: Наука, 1981. - С. 25.</ref>. Старшынёй Думы быў [[Міхаіл Уладзіміравіч Радзянка|Міхаіл Радзянка]] (акцябрыст). Яго намеснікамі былі [[Уладзімір Валконскі]] (1912-1913, правы) і [[Дзмітрый Урусаў]] (1912-1913, прагрэсіст), [[Мікалай Львоў]] (прагрэсіст, 1913), [[Аляксандр Іванавіч Канавалаў|Аляксандр Канавалаў]] (прагрэсіст, 1913-1914); [[Сяргей Варун-Секрэт]] (акцябрыст, 1913-1916), [[Аляксандр Пратапопаў]] (акцябрыст; 1914-1916), [[Мікалай Аляксеевіч Някрасаў|Мікалай Някрасаў]] (кадэт, 1916-1917), [[Уладзімір Бобрынскі]] (нацыяналіст, 1916-1917). Сакратаром Думы быў [[Іван Дзмітрукоў]] (акцябрыст). === Дзейнасць Думы === 5 снежня 1912 г. з урадавай дэкларацыяй выступіў прэм’ер-міністр [[Уладзімір Мікалаевіч Какоўцаў|Уладзімір Какоўцаў]], які высока ацаніў дзейнасць Трэцяй Дзяржаўнай думы. Урад узяў курс на ўнясенне ў Думу вялікай колькасці малазначных законапраектаў («заканадаўчая вермішэль») і шырокае выкарыстанне пазадумскага заканадаўства. Бюджэт на 1914 г. быў фактычна зацверджаны ўрадам. Усяго ў Чацвёртую Дзяржаўную думу было ўнесена 2625 законапраектаў, але разгледжана менш за палову<ref name=":0" />. [[Саюз 17 кастрычніка|Акцябрысты]] захавалі ролю цэнтра, аднак іх фракцыя стала меншай і слабейшай, чым у Трэцяй думе. У снежні 1913 г. адбыўся раскол на земцаў-акцябрыстаў (цэнтр), Саюз 17 кастрычніка (левае крыло) і беспартыйную групу, якая фактычна арыентавалася на правых<ref>https://virmk.ru/read/p/paty_rus/04.htm</ref>. Характэрнай рысай Чацвёртай думы стаў рост фракцыі [[Прагрэсісты|прагрэсістаў]] і частае фарміраванне акцябрыстска-прагрэсісцка-кадэцкай большасці, якая спрабавала весці апазіцыйную ўраду палітыку. Дума заклікала ўрад рэалізаваць [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|Маніфест 17 кастрычніка 1905 г.]] і падтрымлівала кадэцкія законапраекты аб грамадзянскіх свабодах, аднак яны, як правіла, блакаваліся [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўным Саветам]]<ref>Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 205.</ref>. З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] заканадаўчая дзейнасць Думы рэзка скарацілася. На надзвычайнай сесіі 1914 г. усе фракцыі, акрамя сацыял-дэмакратаў, падтрымалі ваенныя крэдыты. Пяць дэпутатаў-[[Бальшавікі|бальшавікоў]], якія займалі паслядоўна антываенную пазіцыю, былі арыштаваныя і сасланыя ў [[Сібір]]<ref>https://vatnikstan.ru/history/bolsheviki-v-dume/</ref>. Вайсковыя паражэнні 1915 г. выклікалі рост апазіцыйных настрояў. У жніўні 1915 г. большасць думскіх фракцый і частка [[Дзяржаўны Савет (Расійская імперыя)|Дзяржаўнага Савета]] стварылі [[Прагрэсіўны блок]], які патрабаваў фарміравання «ўрада даверу», пашырэння грамадзянскіх правоў і змякчэння нацыянальнай палітыкі. Урад адмовіўся пайсці на кампраміс, і 3 верасня 1915 г. Дума была распушчана на канікулы, а міністры-прыхільнікі пагаднення з блокам адпраўлены ў адстаўку<ref name=":0" /><ref name=":9">Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 212.</ref><ref>Смалянчук А.Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864–1917 г. – Гродна: ГрДУ, 2001. - С. 216.</ref>. У 1916 г. супрацьстаянне паміж Думай і ўрадам абвастрылася. Прагрэсіўны блок дамогся адстаўкі прэм’ер-міністра [[Барыс Уладзіміравіч Шцюрмер|Барыса Шцюрмера]]. Дума выказала недавер ураду, аднак царскі ўрад ізноў не пагадзіўся на кампраміс і ў снежні 1916 г. думскія пасяджэнні зноў былі перапыненыя<ref name=":0" />. У дзень аднаўлення яе пасяджэнняў, 14 лютага 1917 г., прадстаўнікі апазіцыйных партый арганізавалі дэманстрацыю да [[Таўрыйскі палац|Таўрыйскага палаца]] пад лозунгам даверу Дзяржаўнай Думе ў [[Петраград|Петраградзе]]. З 23 лютага антыўрадавыя выступленні набылі масавы характар і прывялі да [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]]. Царскім указам ад 26 лютага 1917 года дзейнасць Дзяржаўнай Думы як афіцыйнага органа дзяржаўнай улады была часова прыпынена. Але большасць дэпутатаў у тых умовах вырашыла не падпарадкоўвацца царскаму загаду. 27 лютага 1917 года на прыватнай нарадзе членаў Думы быў створаны [[Часовы камітэт Дзяржаўнай думы]], які ў ноч на 28 лютага прыняў рашэнне «ўзяць у свае рукі аднаўленне дзяржаўнага і грамадскага парадку». У выніку 2 (15) сакавіка 1917 года пасля перамоў з Выканкамам [[Петраградскі савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў|Петраградскага Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў]] камітэт сфарміраваў [[Часовы ўрад Расіі|Часовы ўрад]]<ref name=":0" /><ref>Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 214-216.</ref>. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] Дзяржаўная дума існавала як «прыватная ўстанова» без заканадаўчых паўнамоцтваў. Яе дзейнасць абмяжоўвалася нарадамі былых дэпутатаў і працай Часовага камітэта. Канчаткова Дума чацвёртага склікання была распушчана [[Часовы ўрад Расіі|Часовым урадам]] у кастрычніку 1917 г. у сувязі з выбарамі ва [[Усерасійскі Ўстаноўчы сход|Ўсерасійскі Ўстаноўчы сход]]<ref name=":0" />. === Прадстаўніцтва ад беларускіх губерняў === Ад пяці заходніх губерняў у склад Дзяржаўнай Думы былі абраны 36 дэпутатаў. Паводле сацыяльнага складу ў Думу увайшлі 13 буйных землеўладальнікаў, 7 чыноўнікаў, 6 духоўных асоб (5 праваслаўных і 1 католік), 10 сялян. Паводле фракцыйнай прыналежнасці яны размеркаваліся наступным чынам: правыя – 5, рускія нацыяналісты і памяркоўна-правыя – 23, фракцыя цэнтра – 1, акцябрысты – 1, прагрэсісты – 1, [[Краёвае кола Літвы і Русі|Беларуска-літоўская-польская група]] – 5. Такім чынам, як ў ІІІ Думе, склад дэпутатаў ад заходніх губерняў быў вельмі правым, нават у параўнанні з агульным складам Думы<ref>Члены Государственной думы: (портреты и биографии) : Четвёртый созыв, 1912-1917 г. / cост. М.М. Боиович. — <abbr>Москва</abbr>: Товарищество И. Д. Сытина, 1913.</ref><ref name=":10">Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 219-222.</ref>. Правыя ў Дзяржаўнай думе рабілі націск на [[Русіфікацыя|русіфікацыю]] і дыскрымінацыю «іншародцаў», крытыкуючы ўрад за недастатковую рашучасць у барацьбе з [[Палякі|палякамі]] і [[Яўрэі|яўрэямі]] ў [[Заходні край|Заходнім краі]]<ref>[[Янка Запруднік|Запруднік Я.]] Палітычнае змаганне за Беларусь у царскіх Дзяржаўных думах (1906–1917 гг.) // ARCHE. – 2009. − № 1−2 (76−77). – С. 184-189, 192-193.</ref>. Дэпутат ад [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], праваслаўны святар [[Канстанцін Маркавіч Акаловіч|Канстанцін Акаловіч]] называў беларусаў «этнаграфічным воскам», бачыў пагрозу ў паляках і яўрэях, якім прыпісваў эканамічнае і культурнае панаванне. Ён сцвярджаў, што жыццё праваслаўных у краі становіцца немагчымым, што прымушае нават [[Стараверства|старавераў]] пакідаць радзіму<ref>Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 205.</ref>. Пад уплывам правых знаходзіліся і большасць сялянскіх дэпутатаў заходніх губерняў, хоць асобныя з іх праяўлялі хістанні. Так, дэпутат [[Сямён Вярбіла]] сімпатызаваў аграрнай праграме [[Трудавікі|трудавікоў]] і падкрэсліваў сваю [[Беларусы|беларускую]] ідэнтычнасць. Нізкі ўзровень палітычнай свядомасці сялянскіх дэпутатаў ілюструе выпадак [[Павел Пясляк|Паўла Пясляка]], які спачатку далучыўся да трудавікоў, але хутка вярнуўся да правых з-за іх пазіцыі адносна яўрэйскага пытання. Выразную апазіцыйную пазіцыю сярод няпольскіх дэпутатаў ад пачатку займаў толькі прагрэсіст [[Фёдар Лашкейт]], які крытыкаваў адміністрацыйнае і паліцэйскае сваволле ў Заходнім краі<ref>Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 206-210.</ref><ref>[[Янка Запруднік|Запруднік Я.]] Палітычнае змаганне за Беларусь у царскіх Дзяржаўных думах (1906–1917 гг.) // ARCHE. – 2009. − № 1−2 (76−77). – С. 198.</ref>. У Прагрэсіўны блок 1915 г. увайшлі 14 дэпутатаў ад заходніх губерняў, пераважна прагрэсіўныя нацыяналісты, а таксама земцы-акцябрысты і прагрэсіст Фёдар Лашкейт<ref name=":10" />. Правыя дэпутаты, у тым ліку [[Георгій Георгіевіч Замыслоўскі|Георгій Замыслоўскі]] і [[Канстанцін Маркавіч Акаловіч|Канстанцін Акаловіч]], актыўна выступалі супраць блока<ref name=":9" />. [[Краёвае кола Літвы і Русі|Беларуска-літоўская-польская група]] ўяўляла з сябе невялікую фракцыю ў складзе 6 дэпутатаў, пяцёра з якіх прадстаўлялі [[Віленская губерня|Віленскую губерню]] (адзін - [[Ковенская губерня|Ковенскую]]), якую ўзначальваў фракцыю [[Ваўжынец Путкамер (1859—1923)|Ваўжынец Путкамер.]] Паводле сваіх поглядаў яе члены былі блізкія да [[Польская нацыянал-дэмакратыя|польскіх нацыянал-дэмакратаў]] або [[Краёўцы|краёўцаў]] кансерватыўна-ліберальнага накірунку<ref>Смалянчук А.Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864–1917 г. – Гродна: ГрДУ, 2001. - С. 197-198.</ref>. Яны выступалі з крытыкай антыпольскай палітыкі расійскага ўраду і мясцовых чыноўнікаў, супраць дыскрымінацыі [[Каталіцтва|католікаў]], [[Польская мова|польскай мовы]] і палітыкі [[Русіфікацыя|русіфікацыі]] ў польскіх губернях і [[Заходні край|Заходнім краі]], за раўнапраўе нацыянальнасцей і канфесій, пачатковае навучанне на роднай мове, увядзенне земскага самакіравання ў губернях са значнай доляй каталіцкага насельніцтва, а таксама падтрымлівалі агульнадэмакратычныя патрабаванні ў духу выканання [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|Маніфеста 17 кастрычніка 1905 г.]]<ref name=":4" /><ref>Смалянчук А.Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864–1917 г. – Гродна: ГрДУ, 2001. - С. 198-203.</ref><ref>[[Янка Запруднік|Запруднік Я.]] Палітычнае змаганне за Беларусь у царскіх Дзяржаўных думах (1906–1917 гг.) // ARCHE. – 2009. − № 1−2 (76−77). – С. 185-188.</ref>. У сакавіку 1916 г. група сумесна з дэпутатамі ад польскіх губерняў ініцыявала законапраекты аб скасаванні абмежаванняў для палякаў у Заходнім краі і ў імперыі<ref name=":4" /><ref>Смалянчук А.Ф. Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864–1917 г. – Гродна: ГрДУ, 2001. - С. 217-218.</ref>. Падчас [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] актыўную ролю адыграў дэпутат ад [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] [[Барыс Энгельгарт]], які ўвайшоў у [[Часовы камітэт Дзяржаўнай Думы|Часовы камітэт Дзяржаўнай]] [[Часовы камітэт Дзяржаўнай Думы|Думы]] і ўзначаліў ваенную камісію. Пад яго кіраўніцтвам 28 лютага 1917 г. быў усталяваны кантроль над ключавымі аб’ектамі [[Петраград|Петраграда]]<ref>Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. - С. 214-216.</ref>. == Зноскі == {{Reflist}} == Літаратура == * Аврех А.Я. Грунт А.Я. Государственная дума // Советская историческая энциклопедия, т. 4 / редколл.: Жуков Е.М. и др. – Москва: Советская энциклопедия, 1963. — С. 610—619. * Алескеров Ф.Т., Кравченко А.С. Распределение влияния фракций в Государственный думах Российской империи (1906–1917). – Москва: ГУ ВШЭ, 2005. * Витенберг Б. М. Государственная дума // Отечественная история: энциклопедия, т. 1 / редколл.: В.Л. Янин и др. – Москва: Большая Российская энциклопедия, 1994. – С. 611–612. * Выборы в I–IV Государственные думы Российской империи: (Воспоминания современников. Материалы и документы) / сост. И.Б. Борисов, Ю.А. Веденеев, И.В. Зайцев, В.И. Лысенко, под ред.  А.В. Иванченко. – Москва, 2008. * Гісторыя Беларусі. – Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII – пачатак XX ст.) / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. – Мінск: Экаперспектыва, 2005. * Государственная дума Российской империи: 1906–1917 / Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. – Москва: РОССПЭН, 2008. * Демин В.А. Государственная Дума России: механизм функционирования. – Москва: РОССПЭН, 1996. * [[Мікалай Міхайлавіч Забаўскі|Забаўскі М.]] Дзяржаўная дума // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. – Т. 3 / рэдкал.: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] і інш. – Мінск: БелЭн, 1996. – С. 240–242. * Забаўскі М.М., Пуцік У.С. Прадстаўніцтва ад Беларусі ў Дзяржаўнай думе Расіі (1906–1917). – Мінск: Бел. дзярж. пед. ун-т., 1998. * Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў грамадска-палітычным жыцці Беларусі (1906–1917). – Мінск: БДПУ, 1999. * Забаўскі М.М. Расійская Дзяржаўная дума ў лёсах Беларусі (1906–1917 гг.). – Мінск: БДПУ, 2008. * [[Янка Запруднік|Запруднік Я.]] Палітычнае змаганне за Беларусь у царскіх Дзяржаўных думах (1906–1917 гг.) // ARCHE. – 2009. − № 1−2 (76−77). – С. 43-217. * Кирьянов И.К., Лукьянов М.Н. Парламент самодержавной России: Государственная Дума и её депутаты, 1906−1917. − Пермь: Издательство Пермского университета, 1995. * Лавринович Д.С. Деятельность общероссийских либеральных партий на территории Беларуси (1905–1918 гг.). – Могилев: МГУ им. А.А. Кулешова, 2015. * [[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Смалянчук А.Ф.]] Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864–1917 г. – Гродна: ГрДУ, 2001. * Смирнов А.Ф. Государственная Дума Российской империи. 1906–1917 гг. Историко-правовой очерк. – Москва: Книга и бизнес, 1998. * Становление российского парламентаризма начала XX века / под ред. Н. Б. Селунской. – Москва: Мосгорархив, 1996. * Циунчук Р.А. Западных окраин группа // Государственная Дума России: Энциклопедия. – Т. 1: Государственная Дума Российской империи (1906–1917 гг.). – Москва: РОССПЭН, 2006. – С. 215–217. * [[Раман Юркоўскі|Jurkowski R.]] Sukcesy i porażki. Ziemiaństwo polskie Ziem Zabranych w wyborach do Dumy Państwowej i Rady Państwa 1906–1913. – Olsztyn: WUWM Olsztyn, 2009. * Posłowie polscy w parlamencie rosyjskim 1906–1917 : słownik biograficzny / Cz. Brzoza, K. Stepan. – Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2001. * Tarasiuk D. Między nadzieją a niepokojem. Działalność społeczno-kulturalna i polityczna Polaków na wschodniej Białorusi w latach 1905—1918. — Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2007. * Wierzchowski M. Sprawy Polski w III i IV Dumie Państwowej. - Warszawa: PWN, 1966. [[Катэгорыя:Дзяржаўная дума Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Ніжнія палаты парламентаў паводле краін]] [[Катэгорыя:Дзяржаўны лад Расійскай імперыі]] 1savo74q3sh7ofrhfr70zsmr8g3xm9a 0 795374 5146252 5061807 2026-05-25T01:43:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146252 wikitext text/x-wiki {{Выданне | Назва = Акты гістарычныя | Арыгінальная назва = {{lang-ru-dor|Акты исторические, собранные и изданные Археографическою комиссиею}} | Выява = | Шырыня = | Подпіс = | Аўтар = [[Археаграфічная камісія]] | Жанр = зборнік дакументаў, [[археаграфія]] | Мова = [[руская мова|руская]] | Арыгінал выпуску = 1841 | Перакладчык = | Афармленне = | Серыя = | Выдавецтва = Друкарня Экспедыцыі падрыхтоўкі Дзяржаўных папер, [[Санкт-Пецярбург]] | Выпуск = 1841—1842 | Старонак = 5 тамоў | Папярэдняя = | Наступная = | isbn = | Lib = }} '''«Акты гістарычныя»''' ({{lang-ru-dor|Акты исторические, собранные и изданные Археографическою комиссиею}}) — зборнік дакументаў па гісторыі [[Расія|Расіі]]. Выдадзены [[Археаграфічная камісія|Археаграфічнай камісіяй]] у [[Санкт-Пецярбург]]у ў 1841—1842 гадах у 5 тамах<ref name="БЭ" />. Выданнем актаў займаліся розныя члены археаграфічнай камісіі<ref name="multiple">Акты историческіе // Энциклопедический словарь, составленный русскими учёными и литераторами. — {{СПб}}, 1861.</ref>. Яны ўключаюць расійскія гістарычныя акты, якія «тлумачаць з аднаго боку падзеі гістарычныя, а з другога боку дзяржаўны лад і кіраванне»<ref>З прадмовы да першага тома «Актаў археаграфічнай экспедыцыі».</ref>. == Структура == Матэрыялы выдання згрупаваны ў 5 тамах па храналагічным прынцыпе<ref name="БЭ" />: * Том 1. 1334—1598 гады. * Том 2. 1598—1613 гады. * Том 3. 1613—1645 гады. * Том 4. 1645—1676 гады. * Том 5. 1676—1700 гады. Дадаткова ў 1843 годзе ў Санкт-Пецярбургу былі выдадзены імянны і геаграфічны паказальнікі да «Актаў…»<ref name="БЭ" />. == Змест == У зборніку змешчаны крыніцы па сацыяльна-эканамічнай, палітычнай, дыпламатычнай і ваеннай гісторыі, а таксама па гісторыі [[Руская праваслаўная царква|рускай царквы]]. Сярод апублікаваных дакументаў<ref name="БЭ" />: * асобныя дагаворныя граматы вялікіх і ўдзельных князёў XIV—XV стагоддзяў; * даравальныя граматы духоўным і свецкім феадалам; * устаўныя граматы і наказы [[ваявода]]м; * дакументы пра збор дзяржаўных даходаў; * [[Судзебнік 1497 года]] і [[Судзебнік 1550 года]]; * пасланні цара [[Іван IV Васілевіч|Івана IV]] да [[Максім Грэк|Максіма Грэка]] і ў [[Кірыла-Белазёрскі манастыр]]; * урывак следчай справы пра [[Сцяпан Цімафеевіч Разін|С. Ц. Разіна]] і іншае. == Дапаўненні да «Актаў гістарычных» == У 1846—1875 гадах выдаваліся «Дапаўненні да „Актаў гістарычных…“», якія з’яўляліся працягам асноўнага выдання. Падрыхтоўкай тэкстаў займаліся галоўным чынам [[Якаў Іванавіч Бярэднікаў|Я. І. Бярэднікаў]] і [[Міхаіл Андрэевіч Каркуноў|М. А. Каркуноў]]<ref name="ПЭ" />. Усяго ў 12 тамах было апублікавана каля 1800 дакументаў X—XVII стагоддзяў. Яны былі ўзятыя з архіваў і рукапісных збораў [[Расійская нацыянальная бібліятэка|Імператарскай Публічнай бібліятэкі]], [[Бібліятэка Расійскай акадэміі навук|Бібліятэкі Акадэміі Навук]], [[Расійская дзяржаўная бібліятэка|Румянцаўскага музеума]], [[Сінадальная бібліятэка|Сінадальнай бібліятэкі]], [[Урадавы сенат|Сената]], [[Міністэрства замежных спраў Расійскай імперыі|Міністэрства замежных спраў]], [[Збройная палата|Збройнай палаты]], шэрагу манастыроў і губернскіх архіваў<ref name="ПЭ" />. У 1848 годзе выйшлі «Дапаўненні да „Актаў гістарычных, якія адносяцца да Расіі“ / Сабраныя ў замежных архівах і бібліятэках і выдадзеныя Археаграфічнай камісіяй». Яны змяшчалі матэрыялы, якія ў асноўным адносяцца да гісторыі праваслаўя, каталіцтва і ўніяцтва на рускіх, украінскіх і беларускіх землях, а таксама ў Прыбалтыцы ў другой палове XIII — сярэдзіне XVIII стагоддзя<ref name="ПЭ" />. == Крыніцы == {{крыніцы|refs= <ref name="БЭ">{{Крыніцы/БЭ|1|Акты гістарычныя|с=210}}</ref> <ref name="ПЭ">{{Праваслаўная энцыклапедыя|178967|Дополнения к «Актам историческим»|15|692-693|[[А. Кузьмін|А. В. Кузьмин]]}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|1|Акты гістарычныя|с=210}} * Акты историческіе // Энциклопедический словарь, составленный русскими учёными и литераторами. — СПб, 1861. * {{ВСЭ3|артыкул=Акты исторические|аўтар=[[Віктар Іванавіч Буганаў|Буганов В. И.]]|том=2|старонкі=}} * Акты исторические // Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, 1973—1982. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.bibliophika.ru/index.php?id=3023 Тэксты выданняў на сайце Дзяржаўнай публічнай гістарычнай бібліятэкі Расіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230128155514/http://bibliophika.ru/index.php?id=3023 |date=28 студзеня 2023 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гістарычная навука ў Расіі]] [[Катэгорыя:Выданні гістарычных крыніц]] [[Катэгорыя:Гісторыя права Расіі]] [[Катэгорыя:Археаграфічная камісія]] [[Катэгорыя:Кнігі 1841 года]] q56lu4if0p7llqbuhjv7q35r2nzy3b4 0 797104 5146187 5140979 2026-05-24T20:00:09Z JerzyKundrat 174 /* Май */ 5146187 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|інфармацыйная старонка-спіс у праекце Вікімедыя}} {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2026]] годзе. == Студзень == [[Файл:Louis_E_Brus.jpg|150px|thumb|[[Луіс Брус]]]] [[Файл:Catherine_O'Hara_at_the_2024_Toronto_International_Film_Festival_(cropped).jpg|150px|thumb|[[Кэтрын О’Хара]]]] * [[5 студзеня]]: [[Олдрыч Эймс]] (84) — супрацоўнік контрразведвальнага падраздзялення [[ЦРУ]] [[ЗША]], агент савецкіх і расійскіх спецслужбаў. * [[8 студзеня]]: [[Ульяна Ларыёнаўна Сямёнава]] (73) — латвійская савецкая баскетбалістка, двукразовая алімпійская чемпіёнка. * 8 студзеня: [[Антон Іванавіч Ятусевіч]] (79) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі і паразіталогіі, рэктар [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскай дзяржаўнай акадэміі ветэрынарнай медыцыны]] (1998—2016). * [[10 студзеня]]: [[Лаянел Расакавіч Адамс]] (31) — расійскі [[футбаліст]]<ref>[https://www.sport-express.ru/football/rfpl/reviews/eks-futbolist-cska-layonel-adams-pogib-posle-padeniya-iz-okna-v-podmoskove-podrobnosti-proisshestviya-2390299/ Трагедия в Подмосковье: воспитанник ЦСКА Адамс выпал из окна высотки и умер до приезда врачей]</ref>. * 10 студзеня: [[Анатоль Віктаравіч Кудзельскі]] (91) — беларускі вучоны ў галіне рэгіянальнай геалогіі і гідрагеалогіі, [[член-карэспандэнт НАН Беларусі|член-карэспандэнт Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1996). * [[11 студзеня]]: [[Васіль Іванавіч Бернік]] (79) — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук (1986), прафесар (1992). * 11 студзеня: [[Луіс Брус]] (82) — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі (2023). * [[13 студзеня]]: [[Георгіяс Васіліу]] (94) — кіпрскі палітык, Прэзідэнт Рэспублікі Кіпр (1988—1993). * [[14 студзеня]]: [[Фелікс Фёдаравіч Гумен]] (84) — беларускі мастак. * 14 студзеня: [[Ніна Уладзіміраўна Кожар]] (73) — беларускі архітэктар<ref>[http://www.bsa.by/news/BUA/14-yanvarya-2026-g-ushla-iz-jizni-nina-vladimirovna-kojar 14 января 2026 г. ушла из жизни Нина Владимировна Кожар]</ref>. * [[15 студзеня]]: [[Юрый Антонавіч Пышнік]] (83) — беларускі футбаліст, майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа, [[Заслужаны трэнер Рэспублікі Беларусь]]. * [[16 студзеня]]: [[Анатоль Дзмітрыевіч Забалоцкі]] (90) — беларускі кінааператар-пастаноўшчык, фотамастак, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР]] (1967). * [[21 студзеня]]: [[Юрый Уладзіміравіч Чонка]] (34) — украінскі [[футбол|футбаліст]], [[паўабаронца (футбол)|паўабаронца]]. * [[25 студзеня]]: [[Аляксандр Фёдаравіч Чарняўскі]] (87) — беларускі вучоны ў галіне інфарматыкі, акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1994)<ref>[https://niipfp.bsu.by/index.php?p=events&i=0 Соболезнования в связи со смертью А. Ф. Чернявского]</ref>. * 25 студзеня: [[Лі Хе Чхан]] (73) — паўднёвакарэйскі палітык, Прэм’ер-міністр [[Паўднёвая Карэя|Рэспублікі Карэя]] (2004—2006). * [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] (71) — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка, лаўрэат прэмій «Эмі» (1982, 2020) і «Залаты глобус» (2021). == Люты == [[Файл:Константин Богданов.jpg|thumb|150px|[[Канстанцін Анатолевіч Багданаў|Канстанцін Багданаў]]]] [[Файл:Meeting of the families of the martyrs of the authority with the Leader of the Revolution on the birthday of Amir al-Mu'minin (peace be upon him) 58 (khamenei.ir, 2026) (cropped 3).jpg|thumb|150px|[[Алі Хаменеі]]]] * [[1 лютага]]: [[Уладзімір Аляксандравіч Ткачэнка]] (77) — беларускі [[мастак]]-[[жывапіс]]ец. * [[3 лютага]]: [[Саіф аль-Іслам Кадафі]] (53) — [[Лівія|лівійскі]] інжынер і палітычны дзеяч, доктар філасофіі, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]]. * [[8 лютага]]: [[Казімір Велікаселец]] (80) — беларускі рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч, апостальскі адміністратар [[Мінска-Магілёўская архідыяцэзія|Мінска-Магілёўскай архідыяцэзіі]] (2021)<ref>[https://catholic.by/3/news/18836-na-81-m-godze-zhytstsya-adysho-u-vechnasts-biskup-kazimir-velikaselets-najstarejshy-ierarkh-u-belarusi На 81-м годзе жыцця адышоў у вечнасць біскуп Казімір Велікаселец — найстарэйшы каталіцкі іерарх у Беларусі]</ref>. * [[10 лютага]]: [[Уладзімір Іванавіч Акулаў]] (71) — беларускі мастак-авангардыст<ref>[https://s-k.by/%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0-%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%B0-3/ В Слуцке горела квартира]</ref>. * 10 лютага: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[11 лютага]]: [[Дэвід Хейвуд Шварц]] (83) — амерыканскі дыпламат, Пасол ЗША у Беларусі (1992—1994)<ref>[https://www.tlyfh.com/obituary/david-swartz David’s Obituary]</ref>. * [[12 лютага]]: [[Бажэна Дыкель]] (77) — польская актрыса тэатра і кіно. * [[13 лютага]]: [[Рой Аляксандравіч Мядзведзеў]] (100) — савецкі і расійскі публіцыст, педагог, гісторык. * [[15 лютага]]: [[Роберт Дзюваль]] (95) — амерыканскі акцёр і кінарэжысёр. * 15 лютага: [[Людміла Уладзіміраўна Юрчанка]] (82) — украінская оперная спявачка. * [[16 лютага]]: [[Элені Глікадзі-Арвелер]] (99) — грэчаскі гісторык-візантыніст і ўніверсітэцкі прафесар. * [[21 лютага]]: [[Канстанцін Анатолевіч Багданаў]] (62) — расійскі філолаг, фалькларыст, семіётык, гісторык культуры. * [[22 лютага]]: [[Біргіта Андэрсан]] (92) — шведская актрыса і комік. * [[24 лютага]]: [[Цырыл Кола]] (98) — [[Лужычане|лужыцкі]] пісьменнік, перакладчык, драматург, літаратурны крытык і публіцыст. * [[25 лютага]]: [[Людвіг Скоці]] (77) — [[науру]]анскі палітык, [[Прэзідэнт Науру]] (2003, 2004—2007). * [[28 лютага]]: [[Азіз Насірзадэ]] (62) — [[іран]]скі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, міністр абароны. * 28 лютага: [[Махамад Пакпур]] (64) — іранскі дзяржаўны і вайсковы дзеяч, генерал-маёр, галоўнакамандуючы [[КВІР|Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі]]. * 28 лютага: [[Алі Хаменеі]] (86) — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч, Вышэйшы кіраўнік (Рахбар) Ірана<ref>[https://ria.ru/20260301/iran-2077576048.html Верховный лидер Ирана погиб]</ref>. == Сакавік == [[Файл:KariznaV.jpg|thumb|150px|Уладзімір Карызна]] [[Файл:Ali_Larijani,_2021-01-12_(cropped).jpg|thumb|150px|Алі Ларыджані]] [[Файл:Chuck_Norris_May_2015.jpg|thumb|150px|Чак Норыс]] * [[1 сакавіка]]: [[Давід Одсан]] (78) — [[Ісландыя|ісландскі]] дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Ісландыі]] (1991—2004). * [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна]] (87) — [[Беларусь|беларускі]] [[паэт]], [[перакладчык]]. * [[6 сакавіка]]: [[Аляксандр Дзмітрыевіч Дулічэнка]] (84) — савецкі і эстонскі лінгвіст. * [[8 сакавіка]]: [[Энтані Джэймс Легет]] (87) — брытана-амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] (2003). * [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — [[Беларусь|беларускі]] [[гісторык]]-[[медыявіст]], [[кнігазнавец]], [[скарыназнавец]]. * [[14 сакавіка]]: [[Крыстафер Сімс]] (83) — [[ЗША|амерыканскі]] эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2011). * 14 сакавіка: [[Юрген Хабермас]] (96) — нямецкі [[філосаф]] і сацыёлаг. * [[16 сакавіка]]: [[Сяргей Апанасавіч Максіменка]] (71) — беларускі фізік, [[Доктар навук|доктар фізіка-матэматычных навук]] (1996), [[прафесар]] (2014)<ref>[https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026 Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 — 16.03.2026]</ref>. * [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] (67) — іранскі дзяржаўны дзеяч, сакратар Вышэйшага савета нацыянальнай бяспекі [[Ісламская Рэспубліка Іран|Ірана]]. * 17 сакавіка: [[Ілья II (Каталікос-Патрыярх Грузіі)|Ілья II]] (93) — [[Каталікос-Патрыярх Грузіі]]. * [[18 сакавіка]]: [[Хэйсукэ Хіранака]] (94) — японскі і амерыканскі [[матэматык]], лаўрэат Філдсаўскай прэміі (1970). * [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] (86) — [[ЗША|амерыканскі]] акцёр і майстар баявых мастацтваў. * [[20 сакавіка]]: [[Майкл Бішап]] (90) — [[ЗША|амерыканскі]] [[анколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1989). * 20 сакавіка: [[Роберт Мюлер]] (81) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дырэктар [[ФБР]] (2001—2013). * 20 сакавіка: [[Філарэт (Патрыярх Кіеўскі)]] (97) — украінскі [[Праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны дзеяч, [[архірэй]]. * 20 сакавіка: [[Уладзімір Канстанцінавіч Шумны]] (92) — савецкі і расійскі генетык, акадэмік [[АН СССР]] (1990)<ref>[https://rberega.info/archives/145176 В Новосибирске ушёл из жизни выдающийся генетик Владимир Шумный]</ref>. * [[22 сакавіка]]: [[Ліянель Жаспен]] (88) — французскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Францыі]] (1997—2002). * [[24 сакавіка]]: [[Біруце Галдзікас]] (79) — канадскі антраполаг, прыматолаг. * [[25 сакавіка]]: [[Мікалай Люцыянавіч Арлоў]] (73) — расійскі герпетолаг. * [[28 сакавіка]]: [[Зінаіда Дзмітрыеўна Гарачка]] (94) — Герой Сацыялістычнай Працы (1966). * [[29 сакавіка]]: [[Веслаў Мысліўскі]] (94) — польскі пісьменнік<ref>[https://wyborcza.pl/magazyn/7,124059,14719844,wszystko-co-mialem-do-powiedzenia-napisalem-rozmowa-z.html Wszystko, co miałem do powiedzenia, napisałem. Rozmowa z Wiesławem Myśliwskim]</ref>. * [[30 сакавіка]]: [[Алег Барысавіч Сонін]] (77) — беларускі кампазітар. * [[31 сакавіка]]: [[Эдуард Аляксандравіч Какшароў]] (50) — расійскі гандбаліст, Алімпійскі чэмпіён (2000), галоўны трэнер гандбольнага клуба «[[Мяшкоў Брэст]]» (2023—2026)<ref>[https://sport5.by/news/handball/Stali-izvestny-podrobnosti-smerti-Eduarda-Koksharova/ «Открыли номер — Эдика уже нет»: стали известны подробности смерти Кокшарова]</ref>. == Красавік == * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. * [[7 красавіка]]: [[Мірча Лучэску]] (80) — румынскі футбаліст і футбольны трэнер. * [[8 красавіка]]: [[Герд Вінер]] (89) — нямецкі жывапісец і графік. * [[11 красавіка]]: [[Марсель Нія Нджыфенджы]] (91) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Старшыня Сената Камеруна (2013—2026). * 11 красавіка: [[Ігар Адамавіч Ціткоўскі]] (70) — беларускі мастак-графік, гісторык архітэктуры Беларусі<ref>[https://rcntsluck.by/2026/04/11/ushyol-iz-zhizni-igor-titkovskij-hudozhnik-kraeved-letopisecz-sluczka/ Ушёл из жизни Игорь Титковский: художник, краевед, летописец Слуцка]</ref>. * [[13 красавіка]]: [[Уладзімір Сяргеевіч Экнадыёсаў]] (78) — беларускі артыст оперы (лірыка-драматычны тэнар), народны артыст Беларусі (1990). <ref>[https://www.sb.by/articles/ushel-iz-zhizni-narodnyy-artist-bssr-vladimir-eknadiosov.html Ушел из жизни народный артист БССР Владимир Экнадиосов]</ref> * [[14 красавіка]]: [[Галіна Іосіфаўна Марцінкевіч]] (90) — беларускі вучоны-географ<ref>[https://geo.bsu.by/index.php/department/kratk-letopis/fakultet-pomnit/2343-martsinkevich-galina-iosifovna.html Марцинкевич Галина Иосифовна]</ref>. * [[16 красавіка]]: [[Кадзуо Іманісі]] (85) — японскі футбаліст. * 16 красавіка: [[Мікалай Андрэевіч Кавалёў]] (88) — беларускі вучоны ў галіне ветэрынарыі, акадэмік Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі (2003). * [[17 красавіка]]: [[Наталі Бай]] (77) — французская актрыса. * 17 красавіка: [[Вячаслаў Аляксандравіч Нікіфараў]] (83) — беларускі і расійскі акцёр кіно і тэлебачання, кінарэжысёр, сцэнарыст, педагог, Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларускай ССР (1981). * 17 красавіка: [[Барыс Алегавіч Юрцін]] (93) — беларускі архітэктар. * [[19 красавіка]]: [[Мухтар Шаханаў]] (83) — казахскі паэт, драматург і празаік, дэпутат Мажыліса Парламента Рэспублікі Казахстан, палітычны дзеяч. * [[23 красавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Куліковіч]] (58) — беларускі мовазнаўца, папулярызатар ведаў пра беларускую мову, галоўны рэдактар часопіса «Роднае слова» (2007—2009). * [[24 красавіка]]: [[Зоф’я Здыбіцка]] (97) — польскі філосаф. * [[25 красавіка]]: [[Садзіё Камара]] (47) — міністр абароны [[Малі]]. * [[30 красавіка]]: [[Георг Базеліц]] (88) — нямецкі жывапісец, графік і скульптар. == Май == [[Файл:Ted_Turner_April_1985_(cropped).jpg|thumb|150px|Тэд Цёрнер]] * [[5 мая]]: [[Лі Хон Гу]] (91) — паўднёвакарэйскі палітычны дзеяч і дыпламат, Прэм’ер-міністр Рэспублікі Карэя (1994—1995), Пасол Рэспублікі Карэя ў ЗША (1998—2000). * [[6 мая]]: [[Кавайе Егіэ Джыбрыл]] (86) — камерунскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Прэзідэнт Нацыянальнага сходу Камеруна (1992—2026). * 6 мая: [[Тэд Цёрнер]] (87) — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]]. * [[8 мая]]: [[Фестус Магае]] (86) — батсванскі дзяржаўны дзеяч, Прэзідэнт Батсваны (1998—2008). * [[16 мая]]: [[Фелісьен Кабуга]] (93) — адзін з галоўных абвінавачаных у датычнасці да [[генацыд у Руандзе|генацыду ў Руандзе]] ў 1994 годзе. == Гл. таксама == * [[Спіс народжаных у 2026 годзе]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2026]] 3fh939sebymvs1luk4qmlocs6tjosru 0 797167 5146135 5122324 2026-05-24T16:21:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146135 wikitext text/x-wiki {{Опера|Беларуская назва=Агатка, або Прыезд пана|Арыгінальная назва=Agatka, czyli Przyjazd pana}} '''«Агатка, або Прыезд пана»''' — першая прафесійная [[опера]], напісаная і пастаўленая на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], у якой галоўнымі героямі дзеі былі беларусы, а ў музыцы выкарыстоўваліся народныя матывы<ref name=":1">{{Кніга|спасылка=https://bgam.by/wp-content/uploads/2021/12/Dadiomova_O.-The-history-of-musical-culture-of-Belarus-before-XX-sentury.pdf|аўтар=В. У. Дадзіёмава|загаловак=Гісторыя музычнай культуры Беларусі да XX стагодд|год=2012|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|старонак=230|isbn=978-985-7048-05-2}}</ref>. Першы паказ адбыўся ў [[1784]] годзе ў [[Нясвіж]]ы. У наш час оперу ставяць на сцэне ў Беларусі і [[Польшча|Польшчы]]<ref name=":0">{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://operakrolewska.pl/repetoire/agatka-czyli-przyjazd-pana-jan-dawid-holland-wersja-koncertowa/|title=Agatka, czyli Przyjazd pana / Jan Dawid Holland. Wersja koncertowa|website=Polska Opera Królewska|access-date=2025-12-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.philharmonic.by/by/artists/zasluzhany-kalektyu-respubliki-belarus-dzyarzhauny-kamerny-arkestr-respubliki-belarus|title=Заслужаны калектыў Рэспублікі Беларусь “Дзяржаўны камерны аркестр Рэспублікі Беларусь”|website=Беларуская дзяржаўная філармонія|access-date=2025-12-28}}</ref>. Складаецца з трох актаў. Першапачаткова [[лібрэта]] было цалкам напісана на [[Польская мова|польскай мове]], а ўсе партыі сялян — на «мясцовай гаворцы»<ref>{{Cite web|lang=pl|url=https://encyklopediateatru.pl/artykuly/20466/agatka-hollanda|title="Agatka" Hollanda|first=Arkadiusz|last=Jędrasik|website=Encyklopedia teatru polskiego|access-date=2025-12-28}}</ref>, што можа разглядацца як помнік беларускай мовы [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]]. Аўтар лібрэта — князь [[Мацей Радзівіл]], аўтар музыкі — нямецкі кампазітар [[Ян Давід Голанд]], кіраўнік нясвіжскай капэлы, выкладчык музыкі ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]]<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|url=https://khblit.narod.ru/arhiu/lib/radzivil.htm|title=Кафедра гісторыі беларускае літаратуры - Бібліятэка - XVIII стагоддзе - Мацей Радзівіл|website=khblit.narod.ru|access-date=2025-12-28}}</ref>. Прэм’ера оперы адбылася [[17 верасня]] [[1784]] года ў [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс|Нясвіжскім палацы]] з нагоды прыезду караля [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]], які рушыў на [[Сойм Рэчы Паспалітай|Сойм]] у [[Гродна|Гародню]]. Паводле ўспамінаў мемуарыстаў, Панятоўскі пасля прэм’еры «Агаткі» прачытаў свой верш, напісаны на беларускай мове<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://people.onliner.by/opinions/2021/08/21/galouny-ekscentryk-belaruskaj-gistoryi-yaki-zdziulyau-usix-svaimi-gistoryyami-i-vybrykami-raskazvaem-pra-samaga-adyyoznaga-knyazya-radzivila|title=Галоўны эксцэнтрык беларускай гісторыі, які здзіўляў усіх сваімі выбрыкамі. Расказваем пра самага скандальнага князя Радзівіла - Люди Onlíner|website=Onlíner|date=2021-08-21|access-date=2025-12-28}}</ref>. Галоўныя героі дзеі — беларускія сяляне Агатка і Антак. Сюжэт разгортваецца вакол іхнага кахання, якому замінае падстароста Піяшка. Шчасце маладых ратуе ўмяшанне добрага Пана<ref name=":0" />. Опера лічыцца прыкладам таго, як у творы XVIII стагоддзя народныя вобразы і рэаліі натуральна спалучаюцца з элементамі тагачаснага мастацтва Заходняй [[Еўропа|Еўропы]]<ref name=":1" />. Пасля прэм’еры «Агатка» 40 гадоў ставілася на найлепшых сцэнах [[Варшава|Варшавы]], [[Кракаў|Кракава]], [[Люблін]]а, [[Познань|Познані]] і [[Львоў|Львова]]. У [[1926]] годзе ейнай пастаноўкай адзначылі 150-годдзе [[Вялікі тэатр (Варшава)|Варшаўскага тэатра]]<ref name=":1" />. Літаратуразнаўца [[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Адам Мальдзіс]] і тэатразнаўца [[Гурый Іларыёнавіч Барышаў|Гурый Барышаў]] былі першымі сярод сучасных беларускіх вучоных, хто звярнуў увагу на оперу і паказаў ейную значнасць у кантэксце беларускай культуры, а гісторык музыкі [[Вольга Уладзіміраўна Дадзіёмава|Вольга Дадзіёмава]] адшукала ў Кракаве рукапіс [[Партытура|партытуры]] оперы, які доўгі час лічыўся незваротна страчаным, і мікрафільмавала яго ў 1989<ref name=":1" />. Упершыню па беларускім радыё опера прагучала ў 1990 у перакладзе [[Уладзімір Іосіфавіч Мархель|Уладзіміра Мархеля]]. У 1994 годзе з’явіўся гуказапіс, створаны [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Нацыянальным акадэмічным вялікім тэатрам Беларусі]]<ref>{{Cite web|lang=be-by|url=https://bolshoibelarus.by/bel/o-teatre-by/istoriya-teatra.html|title=Нацыянальны Акадэмічны Вялікі Тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь - гiсторыя|website=bolshoibelarus.by|access-date=2025-12-28|archive-date=14 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260114032907/https://bolshoibelarus.by/bel/o-teatre-by/istoriya-teatra.html|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Опера]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Польшчы]] [[Катэгорыя:Оперы 1784 года]] t4kbyfpf4y1ji462mtg8ai0jul0tzup 0 797226 5146280 5073991 2026-05-25T03:55:43Z StarDeg 16311 5146280 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''Бабета ідзе на вайну'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|2}} — артыкул Брыжыт Бардо</ref> ({{lang-fr|Babette s’en va-t-en guerre}}) — французскі мастацкі камедыйны фільм рэжысёра [[Крысціян-Жак|Крысціяна-Жака]] з [[Брыжыт Бардо]] ў галоўнай ролі. Дзеянне фільма адбываецца ў пачатку Другой сусветнай вайны ў акупаванай немцамі Францыі. == Сюжэт == У пачатку Другой сусветнай вайны наіўная маладзенькая дзяўчына Бабета, з усім сваім немудрагелістым скарбам дабіраецца з правінцыйнага Канфлана ў Берк, дзе збіраецца ўладкавацца на працу ва ўстанову, якая аказваецца бардэлем. Яна выхоўвалася ў сірочым доме і з 14 гадоў працавала ў якасці прыслугі. Пра тое, якога роду паслугі аказваюцца ва ўстанове, куды на гэты раз яна хоча ўладкавацца, Бабета і не падазрае. Аднак у той момант, калі яна просіць «мадам» уладкаваць яе на працу, публічны дом у поўным складзе эвакуіруецца ад надыходзячых немцаў на экскурсійным катары. Па збегу шматлікіх акалічнасцяў Бабета разам з астатнімі «дзяўчынамі» трапляе ў Англію, дзе пападае на працу ў штаб брытанскай разведкі, а потым і ў варожы тыл. Справа ў тым, што Бабета аказваецца як дзве кроплі вады падобнай да Хільды, былой умілаванай нямецкага генерала фон Арэнберга, які рыхтуе план уварвання Германіі ў Вялікабрытанію. Перад Бабетай і суправаджаючым яе разведчыкам Жэрарам Крэсі-Лозерам стаіць задача выкрасці генерала разам з усёй важнай дакументацыяй. Яна адразу ж згаджаецца, заявіўшы: "Каб за месяц нельга было выкрасці немца з Парыжа! Гэта прасцей, чым быць прыслугай!" Разам з Жэрарам іх на парашуце скідаюць на тэрыторыі акупаванай Францыі, дзе яна пасяляецца ў гатэлі, у якім размешчана гестапа. Бабета прыцягвае для сваіх мэт оберштурмфюрэра і шэфа парыжскага гестапа «тата Шульца», які таксама ўбачыў яе падабенства з Хільдай і жадае загубіць пры яе дапамозе Арэнберга. У нядаўнім мінулым Шульц быў пацыентам псіхіятрычнай клінікі, а на сваёй пасадзе пераследуе іншадумцаў, падазрае ва ўсіх і кожным ворагаў і здраду: "Ніхто не любіць Гітлера — толькі гестапа! Але нас мала, астатнія — марксісты!" У канчатковым выніку, Бабета пасля цэлага шэрагу прыгод, выдатна спраўляецца са складаным заданнем: Арэнберг будзе перапраўлены ў Лондан, аперацыя «Марскі леў» апынецца сарванай, «тата Шульц» падарвецца на цыгарэце, а яна знойдзе сваё каханне, стаўшы мадам Крэсі-Лазер. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы 1959 года]] 7z3tnxbp03quu4p6f5qtlzmtsz59hxu 0 803070 5146102 5110278 2026-05-24T13:48:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146102 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |мянушка = Мяснік Эль-Фашыра |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|Судан}} |гады службы = з [[2013]] |званне = [[брыгадны генерал]] |род войскаў = [[File:Emblem of the Rapid Support Forces.png|22пкс]] [[Сілы аператыўнай падтрымкі]] |бітвы = [[Дарфурскі канфлікт]], [[Грамадзянская вайна ў Емене]], [[Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] }} '''Аль-Фатэх Абдула Ідрыс''' ({{lang-ar|الفاتح عبد الله إدريس}}), больш вядомы як '''Абу Лулу''' і '''мяснік Эль-Фашыра'''<ref name="trtworld20251104">{{Cite web |title=TRT World - 'Butcher of Al Fasher': RSF's Abu Lulu livestreams massacres, brags killing 2,000 civilians in Sudan |url=https://www.trtworld.com/article/7bce6ba010a2 |date=2025-11-04 |website=www.trtworld.com |language=en}}</ref><ref name="aa20251104">{{Cite web |title=PROFILE – 'Butcher of El-Fasher' boasts about slaughtering over 2,000 civilians in Sudan's Darfur |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/profile-butcher-of-el-fasher-boasts-about-slaughtering-over-2-000-civilians-in-sudan-s-darfur/3734797 |date=2025-11-04 |website=www.aa.com.tr}}</ref> — [[брыгадны генерал]] [[Сілы аператыўнай падтрымкі|Сіл аператыўнай падтрымкі]], удзельнік войн у [[Дарфур]]ы, [[Емен]]е і [[Судан]]е. Абвінавачваецца ў [[Разня ў Эль-Фашыры (2025)|масавых забойствах у Эль-Фашыры]]. == Папярэднія гады== На службе ў Сілах аператыўнай падтрымкі з 2013 года<ref name="ayin">{{Cite web |date=2025-11-10 |title=RSF and the making of Abu Lulu |website=Ayin network |url=https://3ayin.com/en/abululu/ |access-date=2025-11-11 |language=en-US |url-status=dead }}</ref>, кар’ернаму росту ў якіх спрыялі сямейныя сувязі з кіраўнікоў арганізацыі [[Махамед Хамдан Дагала|Махамедам Дагала]]. Удзельнічаў у Дарфурскім канфлікце і грамадзянскай вайне ў Емене, а пазней стаў ахоўнікам [[Абдэльрахім Дагала|Абдэльрахіма Дагала]], брата і намесніка лідара фарміравання<ref name="aa20251104"/>. == Ваенныя злачынствы == {{Асноўны артыкул|Ваенныя злачынствы падчас Трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане}} Падчас [[Бітва за Хартум (2023—2025)|бітвы за Хартум 2023—2025 гадоў]] Абу Лулу знялі на відэа, як ён пакараў смерцю двух ваеннапалонных. Затым ён нібыта забіў 31 мірнага жыхара ў Амдурмане. У Аль-Хувайры, Заходні Кардафан, генерал пакараў смерцю больш за 16 ваеннапалонных. Паводле сведак, яго забойствы былі выкліканыя міжэтнічнай нянавісцю<ref name="aljazeera20251104" />. 27 кастрычніка 2025 года, пасля [[Баі за Эль-Фашыр (2023—2025)|падзення Эль-Фашыра]], з’явіліся кадры, на якіх група на чале з Абу Лулу забівае вялікую колькасць мірных жыхароў.<ref name="aljazeera20251104" /> Падчас прамой трансляцыі ў [[TikTok]] ён выхваляўся забойствам больш за 2000 чалавек.<ref name="trtworld20251104" /><ref>{{Cite news |last1=Houreld |first1=Katharine |last2=Haroun |first2=Hafiz |last3=Kelly |first3=Meg |date=28 October 2025 |title=Paramilitary massacres unfolding in Sudan's Darfur, videos show |url=https://www.washingtonpost.com/world/2025/10/28/sudan-darfur-el-fashir-rsf-ceasefire-talks/ |access-date=30 October 2025 |newspaper=[[The Washington Post]]}}</ref><ref name="PeterMwai-BBC">{{Cite news |last1=Mwai |first1=Peter |last2=Thomas |first2=Merlyn |last3=Murphy |first3=Matt |date=29 October 2025 |title=New videos show executions after RSF militia takes key Sudan city |url=https://www.bbc.com/news/articles/cd9kjw515pyo |work=BBC News}}</ref> Выжылыя распавялі, што група Абу Лулу валодала поўнай аўтаноміяй. Генерал асабіста стаяў на кантрольна-прапускных пунктах і страляў у мірных жыхароў, якія ўцякалі з захопленага горада.<ref name="ayin" /> 30 кастрычніка генерал быў арыштаваны кіраўніцтвам САП<ref name="aljazeera20251104" /><ref name="trtworld20251104" />. Групоўка публічна дыстанцыявалася ад яго, заявіўшы, што Абу Лулу быў лідарам саюзнага апалчэння. Аднак некаторыя палічылі гэта за крок для змякчэння міжнароднага абурэння ў бок САП<ref name="aljazeera20251104">{{Cite web |last=Husham |first=Eiad |date=2025-11-04 |title=The TikTok-famous commander accused of carrying out Sudan's worst massacres |url=https://www.aljazeera.com/features/2025/11/4/arrest-of-abu-lulu-does-little-to-distance-rsf-from-sudan-massacre |access-date=2025-11-05 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref><ref name="trtworld20251104" /><ref>{{cite news |last1=Ahmed |first1=Kaamil |date=31 October 2025 |title=Sudan's RSF accused of 'PR stunt' after arresting fighters behind civilian killings |url=https://www.theguardian.com/world/2025/oct/31/sudan-rsf-accused-pr-stunt-after-arresting-fighters-behind-civilian-killings |access-date=31 October 2025 |work=[[The Guardian]]}}</ref>. == Санкцыі == 12 снежня 2025 года [[Вялікабрытанія]] наклала санкцыі на Абу Лулу<ref>{{cite web|last1=Murphy |first1=Matt |url=https://www.bbc.com/news/articles/c0jeeq6xnvpo |archive-url=https://web.archive.org/web/20251213093857/https://www.bbc.com/news/articles/c0jeeq6xnvpo |title=RSF commander linked by BBC Verify to Sudan massacre sanctioned in UK |language=en |publisher=BBC |date=12 December 2025 |archive-date=13 December 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://sudantribune.com/article/308081 |title=UK sanctions senior RSF commanders over El Fasher atrocities |language=en |publisher=Sudan Tribune |date=12 December 2025 |access-date=14 December 2025}}</ref>, 29 студзеня 2026 года — [[Еўрапейскі Саюз]]<ref>{{cite web|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=OJ:L_202600254 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208191222/https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=OJ:L_202600254 |title=Council Decision (CFSP) 2026/254 of 29 January 2026 amending Decision (CFSP) 2023/2135 concerning restrictive measures in view of activities undermining the stability and political transition of Sudan |language=en |publisher=EUR-lex |date= |archive-date=8 February 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.darfur24.com/en/2026/01/30/eu-imposes-new-sanctions-on-rsf-figures-and-army-linked-leaders/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260208192207/https://www.darfur24.com/en/2026/01/30/eu-imposes-new-sanctions-on-rsf-figures-and-army-linked-leaders/ |title=EU Imposes New Sanctions on RSF Figures and Army-Linked Leaders |language=en |website=darfur24.com |date=30 January 2026 |archive-date=8 February 2026}}</ref>, 19 лютага — [[ЗША]]<ref>{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260220210003/https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |title=Treasury Sanctions Sudanese Paramilitary Commanders for Atrocities in El-Fasher |language=en |publisher=U.S. Department of the Treasury |date=19 February 202 |archive-date=20 February 2026}}</ref>, 24 лютага — [[ААН]]<ref>{{Cite web |date=2026-02-26 |title=UN sanctions 4 commanders in Sudan’s paramilitary force accused of atrocities in Darfur |url=https://apnews.com/article/un-sudan-rsf-darfur-atrocities-sanctions-paramilitary-93fa977773e81f5c34543edad833ce49 |website=AP News}}</ref>. == Крыніцы== {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Ваенныя Судана]] [[Катэгорыя:Генералы]] [[Катэгорыя:Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Катэгорыя:Постаці трэцяй грамадзянскай вайны ў Судане]] 5w9qjyox7p25lt1m1wbkwex7u7sh4mw 0 803082 5146118 5111322 2026-05-24T15:28:16Z M.L.Bot 261 5146118 wikitext text/x-wiki '''Конкурс маладога літаратара''' — штогадовы літаратурны конкурс, які праводзіў [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускім ПЭН-цэнтр]] у 2003—2006 і 2009—2012 гадах{{r|міхальчук}}. Асноўная мэта конкурсу — падтрымка маладых творцаў, пошук новых талентаў і дапамога станаўленню іх уласнага голасу праз майстар-класы. Удзел у конкурсе маглі браць літаратары ва ўзросце да 30 гадоў, хоць у розныя гады ўзроставыя межы вагаліся ад 15 да 26 гадоў.{{r|міхальчук}} == Гісторыя і арганізацыя == Асноўным ідэйным натхняльнікам конкурсаў быў паэт [[Андрэй Хадановіч]]. Арганізацыяй і каардынацыяй праекта займаліся Андрэй Хадановіч і крытык [[Ганна Кісліцына]]. Важнай асаблівасцю конкурсаў было падвядзенне вынікаў для фіналістаў на адмысловым літаратурным семінары. На семінарах маладыя аўтары працавалі над сваімі тэкстамі з вядомымі літаратарамі, такімі як [[Васіль Сёмуха]], [[Рыгор Барадулін]], [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]], [[Валянцін Акудовіч]] і іншымі. Вынікам кожнага конкурсу было выданне калектыўнага зборніка твораў пераможцаў.{{r|міхальчук}} Роля Хадановіча была не толькі арганізацыйная, але і ментарская. Хадановіч здолеў стварыць вакол конкурсаў нефармальны моладзевы літаратурны асяродак. Для многіх удзельнікаў ён стаў «настаўнікам і куратарам», які займаўся прафесійным ростам маладых аўтараў і іх папулярызацыяй. У прыватнасці, [[Уладзімір Лянкевіч]] адзначаў, што менавіта Хадановіч стаў натхняльнікам для цэлага пакалення маладых перакладчыкаў. Хадановіч таксама быў рэдактарам многіх дэбютных кніг фіналістаў конкурсу, сярод якіх зборнікі [[Вальжына Морт|Вальжыны Морт]], [[Марыя Аляксандраўна Мартысевіч|Марыі Мартысевіч]], [[Віталь Рыжкоў|Віталя Рыжкова]] і іншых.{{r|міхальчук}} Многія пераможцы розных гадоў пазней увайшлі ў кіраўніцтва Беларускага ПЭН-цэнтра. [[Таццяна Нядбай]] была старшынёй, [[Павел Аляксандравіч Анціпаў|Павел Анціпаў]] — першым намеснікам старшыні (2013—2019), Марыя Мартысевіч, [[Ганна Валер’еўна Янкута|Ганна Янкута]], Уладзімір Лянкевіч, [[Юлія Пятроўна Цімафеева|Юля Цімафеева]] — членамі Рады і актыўнымі дзеячамі арганізацыі. Вынікам іх дзейнасці былі новыя літаратурныя ініцыятывы. Так, Павел Анціпаў і Юля Цімафеева заснавалі кніжную падсерыю «Пункт адліку», дзе выдаваліся менавіта фіналісты ПЭНаўскіх конкурсаў. Таксама былыя фіналісты стварылі інтэрнэт-часопіс перакладной літаратуры «[[ПрайдзіСвет|Прайдзісвет]]» і медыя-праект «[[Літаратурнае радыё]]».{{r|міхальчук}} Паводле ацэнкі Таццяны Нядбай, высокая якасць твораў, якія прайшлі праз конкурсныя майстар-класы, стала адным з матываў заснавання прэміі «[[Дэбют (літаратурная прэмія)|Дэбют]]» імя Максіма Багдановіча. Большасць лаўрэатаў «Дэбюта» першых гадоў былі фіналістамі і пераможцамі ПЭНаўскіх конкурсаў.{{r|міхальчук}} == 2003: Конкурс імя Наталлі Арсенневай == Першы конкурс прысвечаны паэтцы [[Наталля Арсеннева|Наталлі Арсенневай]]. Па выніках конкурсу выдадзены зборнік «12 + 1». У склад журы ўваходзіла 5 чалавек.{{r|міхальчук}} Пераможцы: [[Арцём Яўгенавіч Арашонак|Арцём Арашонак]], [[Дзмітрый Дзмітрыеў|Дзмітрый Дмітрыеў]], [[Анатоль Сяргеевіч Івашчанка|Анатоль Івашчанка]], [[Вольга Каленік]], [[Крысціна Курчанкова]], [[Глеб Паўлавіч Лабадзенка|Глеб Лабадзенка]], [[Кацярына Марголь]], [[Вальжына Морт]], [[Ірына Поўх]], [[Сяргей Прылуцкі]], [[Віка Трэнас]], [[Аляксей Чубат]], [[Юлія Шастак]]. == 2004: Конкурс да 700-годдзя Франчэска Петраркі == Конкурс 2004 года прысвечаны юбілею італьянскага паэта [[Франчэска Петрарка|Франчэска Петраркі]]. Выніковы зборнік называўся «Формула кахання».{{r|міхальчук}} Пераможцы: [[Вольга Анікіевіч]], [[Яўген Буры]], [[Цемрык Велет]], [[Кацярына Вялес]], [[Sany Dragonfly]], [[Югася Каляда]], [[Алесь Квіткевіч]], [[Кася Квяткоўская]], [[Глеб Паўлавіч Лабадзенка|Глеб Лабадзенка]], [[Уладзімір Лянкевіч]], [[Кацярына Марголь]], [[Вольга Марозава]], [[Марыя Мартысевіч]], [[Віялета Пачкоўская]], [[Павел Свярдлоў]], [[Зося Тычына]], [[Юлія Шастак]]. == 2005: Конкурс імя Уладзіміра Караткевіча == Конкурс 2005 года прымеркаваны да юбілею [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. Па выніках выдадзены зборнік «Групавы партрэт з Бабай Броняй». Для некаторых удзельнікаў конкурс стаў штуршком да напісання вялікіх твораў, як у выпадку [[Юлія Шарова|Юліі Шаровай]]{{r|міхальчук}}. Пераможцы: [[Павел Аляксандравіч Анціпаў|Павел Анціпаў]], [[Алеся Башарымава]], [[Аліса Бізяева]], [[Баба Броня]], [[Антон Францішак Брыль]], [[Вікторыя Герасімчук]], [[Антаніна Курдзя]], [[Яўгенія Манцэвіч]], [[Соф’я Марозава]], [[Марыя Аляксандраўна Мартысевіч|Марыя Мартысевіч]], [[Таццяна Нядбай]], [[Сяргей Прылуцкі]], [[Таццяна Пузенка]], [[Яўген Пыльчанка]], [[Алена Пятровіч]], [[Алена Рыбік]], [[Павел Свярдлоў]], [[Алесь Сушчэўскі]], [[Сяргей Трафілаў]], [[Ціхан Валер’евіч Чарнякевіч|Ціхан Чарнякевіч]]. == 2006: Конкурс да стагоддзя газеты «Наша ніва» == Конкурс прысвечаны юбілею беларускай газеты «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]»{{r|міхальчук}}. Выніковы зборнік называўся «In Вільня veritas»{{r|міхальчук}}. Пераможцы: [[Яраслава Ананка]], [[Юлія Арцёмава]], [[Ірына Барысевіч]], [[Валянцін Бойка]], [[Кірыл Дубоўскі]], [[Сяргей Карбановіч]], [[Алесь Кудрыцкі]], [[Настасся Манцэвіч]], [[Сяржук Мядзведзеў]], [[Андрэй Пакроўскі]], [[Сірошка Пістончык]] і [[Уласік Смаркач]], [[Віталь Рыжкоў]], [[Аляксей Сарока]], [[Ганна Серахан]], [[Сяржук Семянюк]], [[Наталка Харытанюк]], [[Юлія Шастак|Юлія Шастак (Шадзько)]], [[Віктар Ываноў]], [[Юлія Яфімовіч]], [[Андрэй Сяргеевіч Адамовіч|Андрэй Адамовіч]] і [[Віялета Пачкоўская]]. == 2009: Конкурс імя Карласа Шэрмана == Пасля перапынку, адноўлены конкурс прысвечаны памяці перакладчыка [[Карлас Шэрман|Карласа Шэрмана]]{{r|міхальчук}}. У 2009 годзе вылучана асобная намінацыя «Пераклад» {{r|міхальчук}}. Выніковы зборнік — «Святая праўда ды іншыя казкі»{{r|міхальчук}}. ; Пераможцы * Паэзія: [[Алена Карп]], [[Алеся Башарымава]], [[Аляксандра Сайко]], [[Віталь Быль]], [[Віталь Рыжкоў]], [[Ігар Мікалаевіч Кулікоў|Ігар Кулікоў]], [[Іна Заікіна]], [[Ірына Бельская]], [[Кацярына Зыкава]], [[Паўліна Марозава]], [[Уладзь Лянкевіч]]. * Пераклад: [[Алена Пятровіч]], [[Алена Талапіла]], [[Анка Упала]], [[Вераніка Сідарэнка]], [[Ганна Валер’еўна Янкута|Ганна Янкута]], [[Дар’я Аляксандраўна Вашкевіч|Дар’я Вашкевіч]], [[Наталля Давыдоўская]], [[Павел Аляксандравіч Анціпаў|Павел Анціпаў]], [[Уладзь Лянкевіч]], [[Юлія Шадзько]]. * Эсэістычная проза: [[Павел Анціпаў]], [[Юлія Шадзько]]. * Заахвочвальны дыплом: [[Аляксей Арцёмаў]]. == 2010: Конкурс імя Ларысы Геніюш == Конкурс 2010 года прысвечаны [[Ларыса Геніюш|Ларысе Геніюш]]{{r|міхальчук}}. Па выніках выйшаў зборнік «Geniush loci»{{r|міхальчук}}. * Фіналісты: [[Андрэй Сяргеевіч Адамовіч|Андрэй Адамовіч]], [[Юлія Аляксеенка]], [[Аляксей Арцёмаў]], [[Дар’я Аляксандраўна Вашкевіч|Дар’я Вашкевіч]], [[Ася Волкава]], [[Кірыла Дубоўскі]], [[Алесь Емяльянаў]], [[Сяргей Аляксандравіч Календа|Сяргей Календа]], [[Юлія Качан]], [[Кацярына Макарэвіч]], [[Аліна Радачынская]], [[Антон Рудак]], [[Яна Санько]], [[Цімур Хоміч]], [[Ганна Шэпт]]. * Прызёры: [[Ксенія Аўгуст]], [[Юлія Гойка]], [[Андрэй Кабан]], [[Павел Капанскі]], [[Дзмітры Лавіцкі]], [[Дар’я Максімава]], [[Рагнед Малахоўскі]], [[Дзмітрый Марковіч]], [[Аркадзь Несцярэнка]], [[Андрэй Пакроўскі]], [[Таццяна Светашова]], [[Марыя Хадзінская]], [[Таццяна Цуканава]], [[Антон Юркавец]], [[Яна Ядвабная]]. * Заахвочвальныя дыпломы: [[Алесь Вярцейка]], [[Марыя Паўлоўская]], [[Ірына Хамрэнка]], [[Арцём Хандрыка]]. == 2011: Конкурс імя Чэслава Мілаша == Конкурс прысвечаны юбілею [[Чэслаў Мілаш|Чэслава Мілаша]]{{r|міхальчук}}. Выніковы зборнік — «Птушкі лёгкіх паводзінаў»{{r|міхальчук}}. * Дыплом І ступені: [[Юлія Аляксеенка]], [[Маргарыта Віталеўна Аляшкевіч|Маргарыта Аляшкевіч]], [[Алеся Башарымава]], [[Дар’я Аляксандраўна Вашкевіч|Дар’я Вашкевіч]], [[Ася Волкава]], [[Андрэй Вылінскі]], [[Кацярына Глухоўская]], [[Маша Лапо]], [[Павел Капанскі]], [[Ганна Мананкова]], [[Паліна Маслянкова]], [[Уладзь Лянкевіч]], [[Віялета Пачкоўская]], [[Антон Рудак]], [[Аляксандр Філіпенка]], [[Ганна Валер’еўна Янкута|Ганна Янкута]]. * Дыплом ІІ ступені: [[Яна Аляксеенка]], [[Саша Ветрава]], [[Саша Баравікова]], [[Алесь Емяльянаў|Алесь Емельянаў]], [[Алена Запарожац]], [[Алена Карп]], [[Кацярына Маціеўская]], [[Інна Лугавая]], [[Ліда Наліўка]], [[Алесь Плотка]], [[Марыя Пушкіна]], [[Алена Пятровіч]], [[Уладзімір Садоўскі]], [[Мэры Сіндром]], [[Ганна Спорыш]], [[Максім Субач]], [[Алесь Танкевіч]], [[Зміцер Цярэнцьеў]], [[Вольга Чайкоўская]]. * Заахвочвальны дыплом: [[Анастасія Левычэнкава]]. == 2012: Конкурс імя Максіма Танка == Конкурс прысвечаны [[Максім Танк|Максіму Танку]]{{r|міхальчук}}. Выніковы зборнік называўся «Азёрная школа паэзіі»{{r|міхальчук}}. * Пераможцы: [[Андрэй Сяргеевіч Адамовіч|Андрэй Адамовіч]], [[Аляксей Арцёмаў]], [[Павел Капанскі]], [[Ганна Мананкова]] (1 месца), [[Таццяна Нядбай]], [[Марыя Пушкіна]], [[Антон Рудак]], [[Юля Цімафеева]], [[Цімур Хоміч]], [[Ганна Янкута]]. * Іншыя ўдзельнікі: [[Сабіна Брыло]], [[Андрэй Вылінскі]], [[Ігар Канановіч]], [[Уладлена Малашчанка]], [[Наталля Рак]], [[Наталля Рудак]], [[Воля Чайкоўская]], [[Нупрэй Бухановіч]], [[Ехе Кім Ург]]. == Гл. таксама == * [[Конкурс маладых крытыкаў]] * [[Дэбют (літаратурная прэмія)]] == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="міхальчук">{{Артыкул|спасылка=https://journals.umcs.pl/sb/article/view/15627|аўтар=[[Ганна Міхальчук]]|загаловак=ПЭНаўскія конкурсы маладых літаратараў і іх роля ў кансалідацыі пісьменніцкіх сіл у беларускім літаратурным працэсе пачатку ХХІ стагоддзя |год=2024-02-01|выданне=Studia Białorutenistyczne|том=17|старонкі=177–194|doi=10.17951/sb.2023.17.177-194}}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларускі ПЭН-цэнтр]] 59k1243vf71qo5cpgqhr13w0pzzgq4q 5146119 5146118 2026-05-24T15:29:45Z M.L.Bot 261 /* Гісторыя і арганізацыя */ 5146119 wikitext text/x-wiki '''Конкурс маладога літаратара''' — штогадовы літаратурны конкурс, які праводзіў [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускім ПЭН-цэнтр]] у 2003—2006 і 2009—2012 гадах{{r|міхальчук}}. Асноўная мэта конкурсу — падтрымка маладых творцаў, пошук новых талентаў і дапамога станаўленню іх уласнага голасу праз майстар-класы. Удзел у конкурсе маглі браць літаратары ва ўзросце да 30 гадоў, хоць у розныя гады ўзроставыя межы вагаліся ад 15 да 26 гадоў.{{r|міхальчук}} == Арганізацыя і гісторыя == Асноўным ідэйным натхняльнікам конкурсаў быў паэт [[Андрэй Хадановіч]]. Арганізацыяй і каардынацыяй праекта займаліся Андрэй Хадановіч і крытык [[Ганна Кісліцына]]. Важнай асаблівасцю конкурсаў было падвядзенне вынікаў для фіналістаў на адмысловым літаратурным семінары. На семінарах маладыя аўтары працавалі над сваімі тэкстамі з вядомымі літаратарамі, такімі як [[Васіль Сёмуха]], [[Рыгор Барадулін]], [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]], [[Валянцін Акудовіч]] і іншымі. Вынікам кожнага конкурсу было выданне калектыўнага зборніка твораў пераможцаў.{{r|міхальчук}} Роля Хадановіча была не толькі арганізацыйная, але і ментарская. Хадановіч здолеў стварыць вакол конкурсаў нефармальны моладзевы літаратурны асяродак. Для многіх удзельнікаў ён стаў «настаўнікам і куратарам», які займаўся прафесійным ростам маладых аўтараў і іх папулярызацыяй. У прыватнасці, [[Уладзімір Лянкевіч]] адзначаў, што менавіта Хадановіч стаў натхняльнікам для цэлага пакалення маладых перакладчыкаў. Хадановіч таксама быў рэдактарам многіх дэбютных кніг фіналістаў конкурсу, сярод якіх зборнікі [[Вальжына Морт|Вальжыны Морт]], [[Марыя Аляксандраўна Мартысевіч|Марыі Мартысевіч]], [[Віталь Рыжкоў|Віталя Рыжкова]] і іншых.{{r|міхальчук}} Многія пераможцы розных гадоў пазней увайшлі ў кіраўніцтва Беларускага ПЭН-цэнтра. [[Таццяна Нядбай]] была старшынёй, [[Павел Аляксандравіч Анціпаў|Павел Анціпаў]] — першым намеснікам старшыні (2013—2019), Марыя Мартысевіч, [[Ганна Валер’еўна Янкута|Ганна Янкута]], Уладзімір Лянкевіч, [[Юлія Пятроўна Цімафеева|Юля Цімафеева]] — членамі Рады і актыўнымі дзеячамі арганізацыі. Вынікам іх дзейнасці былі новыя літаратурныя ініцыятывы. Так, Павел Анціпаў і Юля Цімафеева заснавалі кніжную падсерыю «Пункт адліку», дзе выдаваліся менавіта фіналісты ПЭНаўскіх конкурсаў. Таксама былыя фіналісты стварылі інтэрнэт-часопіс перакладной літаратуры «[[ПрайдзіСвет|Прайдзісвет]]» і медыя-праект «[[Літаратурнае радыё]]».{{r|міхальчук}} Паводле ацэнкі Таццяны Нядбай, высокая якасць твораў, якія прайшлі праз конкурсныя майстар-класы, стала адным з матываў заснавання прэміі «[[Дэбют (літаратурная прэмія)|Дэбют]]» імя Максіма Багдановіча. Большасць лаўрэатаў «Дэбюта» першых гадоў былі фіналістамі і пераможцамі ПЭНаўскіх конкурсаў.{{r|міхальчук}} == 2003: Конкурс імя Наталлі Арсенневай == Першы конкурс прысвечаны паэтцы [[Наталля Арсеннева|Наталлі Арсенневай]]. Па выніках конкурсу выдадзены зборнік «12 + 1». У склад журы ўваходзіла 5 чалавек.{{r|міхальчук}} Пераможцы: [[Арцём Яўгенавіч Арашонак|Арцём Арашонак]], [[Дзмітрый Дзмітрыеў|Дзмітрый Дмітрыеў]], [[Анатоль Сяргеевіч Івашчанка|Анатоль Івашчанка]], [[Вольга Каленік]], [[Крысціна Курчанкова]], [[Глеб Паўлавіч Лабадзенка|Глеб Лабадзенка]], [[Кацярына Марголь]], [[Вальжына Морт]], [[Ірына Поўх]], [[Сяргей Прылуцкі]], [[Віка Трэнас]], [[Аляксей Чубат]], [[Юлія Шастак]]. == 2004: Конкурс да 700-годдзя Франчэска Петраркі == Конкурс 2004 года прысвечаны юбілею італьянскага паэта [[Франчэска Петрарка|Франчэска Петраркі]]. Выніковы зборнік называўся «Формула кахання».{{r|міхальчук}} Пераможцы: [[Вольга Анікіевіч]], [[Яўген Буры]], [[Цемрык Велет]], [[Кацярына Вялес]], [[Sany Dragonfly]], [[Югася Каляда]], [[Алесь Квіткевіч]], [[Кася Квяткоўская]], [[Глеб Паўлавіч Лабадзенка|Глеб Лабадзенка]], [[Уладзімір Лянкевіч]], [[Кацярына Марголь]], [[Вольга Марозава]], [[Марыя Мартысевіч]], [[Віялета Пачкоўская]], [[Павел Свярдлоў]], [[Зося Тычына]], [[Юлія Шастак]]. == 2005: Конкурс імя Уладзіміра Караткевіча == Конкурс 2005 года прымеркаваны да юбілею [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. Па выніках выдадзены зборнік «Групавы партрэт з Бабай Броняй». Для некаторых удзельнікаў конкурс стаў штуршком да напісання вялікіх твораў, як у выпадку [[Юлія Шарова|Юліі Шаровай]]{{r|міхальчук}}. Пераможцы: [[Павел Аляксандравіч Анціпаў|Павел Анціпаў]], [[Алеся Башарымава]], [[Аліса Бізяева]], [[Баба Броня]], [[Антон Францішак Брыль]], [[Вікторыя Герасімчук]], [[Антаніна Курдзя]], [[Яўгенія Манцэвіч]], [[Соф’я Марозава]], [[Марыя Аляксандраўна Мартысевіч|Марыя Мартысевіч]], [[Таццяна Нядбай]], [[Сяргей Прылуцкі]], [[Таццяна Пузенка]], [[Яўген Пыльчанка]], [[Алена Пятровіч]], [[Алена Рыбік]], [[Павел Свярдлоў]], [[Алесь Сушчэўскі]], [[Сяргей Трафілаў]], [[Ціхан Валер’евіч Чарнякевіч|Ціхан Чарнякевіч]]. == 2006: Конкурс да стагоддзя газеты «Наша ніва» == Конкурс прысвечаны юбілею беларускай газеты «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]»{{r|міхальчук}}. Выніковы зборнік называўся «In Вільня veritas»{{r|міхальчук}}. Пераможцы: [[Яраслава Ананка]], [[Юлія Арцёмава]], [[Ірына Барысевіч]], [[Валянцін Бойка]], [[Кірыл Дубоўскі]], [[Сяргей Карбановіч]], [[Алесь Кудрыцкі]], [[Настасся Манцэвіч]], [[Сяржук Мядзведзеў]], [[Андрэй Пакроўскі]], [[Сірошка Пістончык]] і [[Уласік Смаркач]], [[Віталь Рыжкоў]], [[Аляксей Сарока]], [[Ганна Серахан]], [[Сяржук Семянюк]], [[Наталка Харытанюк]], [[Юлія Шастак|Юлія Шастак (Шадзько)]], [[Віктар Ываноў]], [[Юлія Яфімовіч]], [[Андрэй Сяргеевіч Адамовіч|Андрэй Адамовіч]] і [[Віялета Пачкоўская]]. == 2009: Конкурс імя Карласа Шэрмана == Пасля перапынку, адноўлены конкурс прысвечаны памяці перакладчыка [[Карлас Шэрман|Карласа Шэрмана]]{{r|міхальчук}}. У 2009 годзе вылучана асобная намінацыя «Пераклад» {{r|міхальчук}}. Выніковы зборнік — «Святая праўда ды іншыя казкі»{{r|міхальчук}}. ; Пераможцы * Паэзія: [[Алена Карп]], [[Алеся Башарымава]], [[Аляксандра Сайко]], [[Віталь Быль]], [[Віталь Рыжкоў]], [[Ігар Мікалаевіч Кулікоў|Ігар Кулікоў]], [[Іна Заікіна]], [[Ірына Бельская]], [[Кацярына Зыкава]], [[Паўліна Марозава]], [[Уладзь Лянкевіч]]. * Пераклад: [[Алена Пятровіч]], [[Алена Талапіла]], [[Анка Упала]], [[Вераніка Сідарэнка]], [[Ганна Валер’еўна Янкута|Ганна Янкута]], [[Дар’я Аляксандраўна Вашкевіч|Дар’я Вашкевіч]], [[Наталля Давыдоўская]], [[Павел Аляксандравіч Анціпаў|Павел Анціпаў]], [[Уладзь Лянкевіч]], [[Юлія Шадзько]]. * Эсэістычная проза: [[Павел Анціпаў]], [[Юлія Шадзько]]. * Заахвочвальны дыплом: [[Аляксей Арцёмаў]]. == 2010: Конкурс імя Ларысы Геніюш == Конкурс 2010 года прысвечаны [[Ларыса Геніюш|Ларысе Геніюш]]{{r|міхальчук}}. Па выніках выйшаў зборнік «Geniush loci»{{r|міхальчук}}. * Фіналісты: [[Андрэй Сяргеевіч Адамовіч|Андрэй Адамовіч]], [[Юлія Аляксеенка]], [[Аляксей Арцёмаў]], [[Дар’я Аляксандраўна Вашкевіч|Дар’я Вашкевіч]], [[Ася Волкава]], [[Кірыла Дубоўскі]], [[Алесь Емяльянаў]], [[Сяргей Аляксандравіч Календа|Сяргей Календа]], [[Юлія Качан]], [[Кацярына Макарэвіч]], [[Аліна Радачынская]], [[Антон Рудак]], [[Яна Санько]], [[Цімур Хоміч]], [[Ганна Шэпт]]. * Прызёры: [[Ксенія Аўгуст]], [[Юлія Гойка]], [[Андрэй Кабан]], [[Павел Капанскі]], [[Дзмітры Лавіцкі]], [[Дар’я Максімава]], [[Рагнед Малахоўскі]], [[Дзмітрый Марковіч]], [[Аркадзь Несцярэнка]], [[Андрэй Пакроўскі]], [[Таццяна Светашова]], [[Марыя Хадзінская]], [[Таццяна Цуканава]], [[Антон Юркавец]], [[Яна Ядвабная]]. * Заахвочвальныя дыпломы: [[Алесь Вярцейка]], [[Марыя Паўлоўская]], [[Ірына Хамрэнка]], [[Арцём Хандрыка]]. == 2011: Конкурс імя Чэслава Мілаша == Конкурс прысвечаны юбілею [[Чэслаў Мілаш|Чэслава Мілаша]]{{r|міхальчук}}. Выніковы зборнік — «Птушкі лёгкіх паводзінаў»{{r|міхальчук}}. * Дыплом І ступені: [[Юлія Аляксеенка]], [[Маргарыта Віталеўна Аляшкевіч|Маргарыта Аляшкевіч]], [[Алеся Башарымава]], [[Дар’я Аляксандраўна Вашкевіч|Дар’я Вашкевіч]], [[Ася Волкава]], [[Андрэй Вылінскі]], [[Кацярына Глухоўская]], [[Маша Лапо]], [[Павел Капанскі]], [[Ганна Мананкова]], [[Паліна Маслянкова]], [[Уладзь Лянкевіч]], [[Віялета Пачкоўская]], [[Антон Рудак]], [[Аляксандр Філіпенка]], [[Ганна Валер’еўна Янкута|Ганна Янкута]]. * Дыплом ІІ ступені: [[Яна Аляксеенка]], [[Саша Ветрава]], [[Саша Баравікова]], [[Алесь Емяльянаў|Алесь Емельянаў]], [[Алена Запарожац]], [[Алена Карп]], [[Кацярына Маціеўская]], [[Інна Лугавая]], [[Ліда Наліўка]], [[Алесь Плотка]], [[Марыя Пушкіна]], [[Алена Пятровіч]], [[Уладзімір Садоўскі]], [[Мэры Сіндром]], [[Ганна Спорыш]], [[Максім Субач]], [[Алесь Танкевіч]], [[Зміцер Цярэнцьеў]], [[Вольга Чайкоўская]]. * Заахвочвальны дыплом: [[Анастасія Левычэнкава]]. == 2012: Конкурс імя Максіма Танка == Конкурс прысвечаны [[Максім Танк|Максіму Танку]]{{r|міхальчук}}. Выніковы зборнік называўся «Азёрная школа паэзіі»{{r|міхальчук}}. * Пераможцы: [[Андрэй Сяргеевіч Адамовіч|Андрэй Адамовіч]], [[Аляксей Арцёмаў]], [[Павел Капанскі]], [[Ганна Мананкова]] (1 месца), [[Таццяна Нядбай]], [[Марыя Пушкіна]], [[Антон Рудак]], [[Юля Цімафеева]], [[Цімур Хоміч]], [[Ганна Янкута]]. * Іншыя ўдзельнікі: [[Сабіна Брыло]], [[Андрэй Вылінскі]], [[Ігар Канановіч]], [[Уладлена Малашчанка]], [[Наталля Рак]], [[Наталля Рудак]], [[Воля Чайкоўская]], [[Нупрэй Бухановіч]], [[Ехе Кім Ург]]. == Гл. таксама == * [[Конкурс маладых крытыкаў]] * [[Дэбют (літаратурная прэмія)]] == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="міхальчук">{{Артыкул|спасылка=https://journals.umcs.pl/sb/article/view/15627|аўтар=[[Ганна Міхальчук]]|загаловак=ПЭНаўскія конкурсы маладых літаратараў і іх роля ў кансалідацыі пісьменніцкіх сіл у беларускім літаратурным працэсе пачатку ХХІ стагоддзя |год=2024-02-01|выданне=Studia Białorutenistyczne|том=17|старонкі=177–194|doi=10.17951/sb.2023.17.177-194}}</ref> }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларускі ПЭН-цэнтр]] eehe475a8ytqj2il7w5k027szlujsj0 5146143 5146119 2026-05-24T17:19:18Z M.L.Bot 261 дапаўненне, афармленне 5146143 wikitext text/x-wiki '''Конкурс маладога літаратара''' — штогадовы літаратурны конкурс, які праводзіў [[Беларускі ПЭН-цэнтр]] у 2003—2006 і 2009—2012 гадах{{sfn|Міхальчук|2023|p=177, 180}}. == Гісторыя == === Арганізацыя === Гісторыя праекта пачалася ў 2002 годзе, калі паэт [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Андрэй Хадановіч]] і крытык [[Ганна Мікалаеўна Кісліцына|Ганна Кісліцына]] па прыняцці ў Беларускі ПЭН вырашылі праводзіць конкурсы, якія б называліся ад імёнаў значных літаратараў. Асноўным ідэйным натхняльнікам конкурсаў быў паэт Хадановіч, арганізацыяй і каардынацыяй праекта займаліся Хадановіч і Кісліцына{{sfn|Міхальчук|2023|p=181}}. Асноўная мэта — падтрымка маладых творцаў, пошук новых талентаў і дапамога станаўленню іх уласнага голасу праз майстар-класы {{sfn|Міхальчук|2023|p=178, 181}}. Узроставыя межы ўдзелу ў розныя гады вагаліся, мінімальныя — ад 15 да 16, максімальныя — да 22, 26 і ўрэшце 30 гадоў{{sfn|Міхальчук|2023|p=179}}. Ад пачатку для ўдзелу не было моўных абмежаванняў: апроч беларускай большасці, заўсёды была рускамоўная меншасць, а таксама аўтары, якія пісалі на [[Дыялекты беларускай мовы|дыялектах]] і [[Трасянка|трасянцы]]{{sfn|Міхальчук|2023|p=181}}. Гэта спрыяла інтэграцыі рускамоўных аўтараў (напрыклад, [[Павел Анціпаў|Паўла Анціпава]]) у агульны беларускі літаратурны працэс {{sfn|Міхальчук|2023|p=184}}. Роля Хадановіча была не толькі арганізацыйная, але і ментарская. Хадановіч здолеў стварыць вакол конкурсаў нефармальны моладзевы літаратурны асяродак{{sfn|Міхальчук|2023|p=178, 190}}. Для многіх удзельнікаў ён стаў «настаўнікам і куратарам», які займаўся прафесійным ростам маладых аўтараў і іх папулярызацыяй {{sfn|Міхальчук|2023|p=190}}. У прыватнасці, [[Уладзімір Лянкевіч]] адзначаў, што менавіта Хадановіч стаў натхняльнікам для цэлага пакалення маладых перакладчыкаў {{sfn|Міхальчук|2023|p=185-186}}. Хадановіч таксама быў рэдактарам многіх дэбютных кніг фіналістаў конкурсу, сярод якіх зборнікі [[Вальжына Морт|Вальжыны Морт]], [[Марыя Аляксандраўна Мартысевіч|Марыі Мартысевіч]], [[Віталь Рыжкоў|Віталя Рыжкова]], [[Андрэй Адамовіч|Андрэя Адамовіча]], Уладзіміра Лянкевіча і [[Антон Рудак|Антона Рудака]]{{sfn|Міхальчук|2023|p=182}}. Склад журы конкурсаў, якое традыцыйна налічвала 5 чалавек, быў даволі сталым цягам ўсіх гадоў, што дазваляла экспертам назіраць за шматгадовай дынамікай творчага росту аўтараў, якія падаваліся на конкурс неаднаразова. Многія літаратары (напрыклад, Уладзімір Лянкевіч, Андрэй Адамовіч, Ганна Янкута і інш.) станавіліся фіналістамі некалькі разоў, кожная наступная перамога патрабавала ад іх відавочнага прафесійнага росту, бо члены журы маглі параўнаць іх новыя творы з папярэдне зададзенай планкай.{{sfn|Міхальчук|2023|p=185}} Важнай асаблівасцю было падвядзенне вынікаў для фіналістаў на адмысловым літаратурным семінары{{sfn|Міхальчук|2023|p=181}}. На семінарах маладыя аўтары працавалі над сваімі тэкстамі з вядомымі літаратарамі, такімі як [[Васіль Сёмуха]], [[Рыгор Барадулін]], [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]], [[Валянцін Акудовіч]], а таксама мовазнаўцамі [[Пятро Садоўскі|Пятром Садоўскім]], [[Юрась Бушлякоў|Юрасём Бушляковым]], [[Зміцер Саўка|Змітром Саўкам]], [[Лявон Баршчэўскі|Лявонам Баршчэўскім]], выдаўцом [[Ігар Логвінаў|Ігарам Логвінавым]]{{sfn|Міхальчук|2023|p=181}}. На выніках кожнага конкурсу выдавалі калектыўны зборніка твораў пераможцаў, публікаваліся не першапачаткова дасланыя, а ўжо праўленыя і ўдасканаленыя падчас семінараў тэксты{{sfn|Міхальчук|2023|p=182}}. Для прэзентацыі зборнікаў выкарыстоўвалі стратэгію літаратурных тураў па ўніверсітэцкіх гарадах Беларусі{{sfn|Міхальчук|2023|p=182}}. Праз цяжкую сітуацыю на кніжным рынку [[Марыя Мартысевіч]] параўноўвала распаўсюд беларускіх кніг з марыхуанай — «праз сваіх людзей, кропкі і вечарыны»{{sfn|Міхальчук|2023|p=182-183}}. Прэзентацыі звычайна праходзілі ў фармаце імпрэз, дзе Андрэй Хадановіч выступаў як вядоўца і выканавец песень пад гітару, што спрыяла папулярнасці маладых аўтараў сярод студэнцкай моладзі {{sfn|Міхальчук|2023|p=183}}. Асноўнымі асвятляльнікамі конкурсаў былі незалежныя выданні («[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», «[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]]», «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]», «[[Новы Час (газета)|Новы час]]»), тым часам дзяржаўныя літаратурныя СМІ («[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]», «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]») падзеі цалкам ігнаравалі{{sfn|Міхальчук|2023|p=189-190}}. === Уплыў === Многія пераможцы розных гадоў пазней увайшлі ў кіраўніцтва Беларускага ПЭН-цэнтра, што вызначае конкурсы як своеасаблівую «кузню кадраў»{{sfn|Міхальчук|2023|p=187}}. [[Таццяна Нядбай]] была старшынёй і намесніцай старшыні{{sfn|Міхальчук|2023|p=187}}, [[Павел Аляксандравіч Анціпаў|Павел Анціпаў]] — першым намеснікам старшыні (2013—2019){{sfn|Міхальчук|2023|p=184, 187}}, [[Марыя Мартысевіч]], [[Ганна Валер’еўна Янкута|Ганна Янкута]], Уладзімір Лянкевіч, [[Юлія Пятроўна Цімафеева|Юля Цімафеева]], [[Анка Упала|Алена Казлова (Анка Упала)]] — членамі Рады і актыўнымі дзеячамі арганізацыі{{sfn|Міхальчук|2023|p=186-187}}. Вынікамі дзейнасці «маладога актыву» ПЭНа былі новыя літаратурныя ініцыятывы: * Кніжная падсерыя «Пункт адліку», заснаваная Паўлам Анціпавым і Юляй Цімафеевай, арыентавалася на «прыватны рэйтынг» і выдавала перадусім фіналістаў ПЭНаўскіх конкурсаў {{sfn|Міхальчук|2023|p=187-188}}. * Інтэрнэт-часопіс перакладной літаратуры «[[ПрайдзіСвет|Прайдзісвет]]», які ўзнік у 2009 годзе як нізавая ініцыятыва маладых перакладчыкаў праз абмежаванасць магчымасцяў для друку {{sfn|Міхальчук|2023|p=186}}. * Медыя-праект «[[Літаратурнае радыё]]», створаны Паўлам Анціпавым {{sfn|Міхальчук|2023|p=184-185}}. * Удзел Паўла Анціпава ў аргкамітэце прэміі імя Ежы Гедройца ў 2012—2016 гадах, адзін з прыкладаў паспяховай інтэграцыі рускамоўных фіналістаў конкурсаў у агульнабеларускія літаратурныя інстытуцыі{{sfn|Міхальчук|2023|p=184}}. Паводле Таццяны Нядбай, высокая якасць твораў, якія прайшлі праз конкурсныя майстар-класы, стала адным з матываў заснавання '''прэміі «[[Дэбют (літаратурная прэмія)|Дэбют]]» імя Максіма Багдановіча'''{{sfn|Міхальчук|2023|p=188}}. Большасць лаўрэатаў «Дэбюта» першых гадоў у намінацыях «Паэзія», «Проза» і «Пераклад» былі фіналістамі і пераможцамі ПЭНаўскіх конкурсаў маладога літаратара{{sfn|Міхальчук|2023|p=188}}. На думку Ганны Міхальчук, конкурсы былі адной з важных форм кансалідацыі пісьменніцкіх сіл, якая па сваёй значнасці параўнальная з дзейнасцю такіх гістарычных літаратурных аб’яднанняў, як «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняк]]», «[[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|Узвышша]]» ці «[[Тутэйшыя (літаратурнае аб’яднанне)|Тутэйшыя]]»{{sfn|Міхальчук|2023|p=179}}. == 2003: Конкурс імя Наталлі Арсенневай == Першы конкурс прысвечаны паэтцы [[Наталля Арсеннева|Наталлі Арсенневай]] {{sfn|Міхальчук|2023|p=181}}. Па выніках конкурсу выдадзены зборнік «12 + 1» {{sfn|Міхальчук|2023|p=182}}. * Пераможцы: [[Арцём Яўгенавіч Арашонак|Арцём Арашонак]], [[Дзмітрый Дзмітрыеў|Дзмітрый Дмітрыеў]], [[Анатоль Сяргеевіч Івашчанка|Анатоль Івашчанка]], [[Вольга Каленік]], [[Крысціна Курчанкова]], [[Глеб Паўлавіч Лабадзенка|Глеб Лабадзенка]], [[Кацярына Марголь]], [[Вальжына Морт]], [[Ірына Поўх]], [[Сяргей Прылуцкі]], [[Віка Трэнас]], [[Аляксей Чубат]], [[Юлія Шастак]]. == 2004: Конкурс да 700-годдзя Франчэска Петраркі == Конкурс 2004 года прысвечаны юбілею італьянскага паэта [[Франчэска Петрарка|Франчэска Петраркі]]{{sfn|Міхальчук|2023|p=181}}. Асаблівасцю гэтага года былі ўзроставыя межы для ўдзельнікаў з 16 да 22 гадоў{{sfn|Міхальчук|2023|p=179}}. Выніковы зборнік называўся «Формула кахання»{{sfn|Міхальчук|2023|p=182}}. * Пераможцы: [[Вольга Анікіевіч]], [[Яўген Буры]], [[Цемрык Велет]], [[Кацярына Вялес]], [[Sany Dragonfly]], [[Югася Каляда]], [[Алесь Квіткевіч]], [[Кася Квяткоўская]], [[Глеб Паўлавіч Лабадзенка|Глеб Лабадзенка]], [[Уладзімір Лянкевіч]], [[Кацярына Марголь]], [[Вольга Марозава]], [[Марыя Мартысевіч]], [[Віялета Пачкоўская]], [[Павел Свярдлоў]], [[Зося Тычына]], [[Юлія Шастак]]. == 2005: Конкурс імя Уладзіміра Караткевіча == Конкурс 2005 года прымеркаваны да юбілею [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] {{sfn|Міхальчук|2023|p=181}}. Па выніках выдадзены зборнік «Групавы партрэт з Бабай Броняй» {{sfn|Міхальчук|2023|p=182}}. Для некаторых удзельнікаў конкурс стаў штуршком да напісання вялікіх твораў, як у выпадку [[Юлія Шарова|Юліі Шаровай]], для якой гэта стала стымулам для напісання цэласнага тэксту рамана{{sfn|Міхальчук|2023|p=180}}. Пазней Юлія Шарова атрымала за яго літаратурную прэмію «Дэбют»{{sfn|Міхальчук|2023|p=188}}. * Пераможцы: [[Павел Аляксандравіч Анціпаў|Павел Анціпаў]], [[Алеся Башарымава]], [[Аліса Бізяева]], [[Баба Броня]], [[Антон Францішак Брыль]], [[Вікторыя Герасімчук]], [[Антаніна Курдзя]], [[Яўгенія Манцэвіч]], [[Соф’я Марозава]], [[Марыя Аляксандраўна Мартысевіч|Марыя Мартысевіч]], [[Таццяна Нядбай]], [[Сяргей Прылуцкі]], [[Таццяна Пузенка]], [[Яўген Пыльчанка]], [[Алена Пятровіч]], [[Алена Рыбік]], [[Павел Свярдлоў]], [[Алесь Сушчэўскі]], [[Сяргей Трафілаў]], [[Ціхан Валер’евіч Чарнякевіч|Ціхан Чарнякевіч]]. == 2006: Конкурс да стагоддзя газеты «Наша ніва» == Конкурс прысвечаны юбілею беларускай газеты «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]»{{sfn|Міхальчук|2023|p=181}}. Выніковы зборнік называўся «In Вільня veritas» {{sfn|Міхальчук|2023|p=182}}. * Пераможцы: [[Яраслава Ананка]], [[Юлія Арцёмава]], [[Ірына Барысевіч]], [[Валянцін Бойка]], [[Кірыл Дубоўскі]], [[Сяргей Карбановіч]], [[Алесь Кудрыцкі]], [[Настасся Манцэвіч]], [[Сяржук Мядзведзеў]], [[Андрэй Пакроўскі]], [[Сірошка Пістончык]] і [[Уласік Смаркач]], [[Віталь Рыжкоў]], [[Аляксей Сарока]], [[Ганна Серахан]], [[Сяржук Семянюк]], [[Наталка Харытанюк]], [[Юлія Шастак|Юлія Шастак (Шадзько)]], [[Віктар Ываноў]], [[Юлія Яфімовіч]], [[Андрэй Сяргеевіч Адамовіч|Андрэй Адамовіч]] і [[Віялета Пачкоўская]]. == 2009: Конкурс імя Карласа Шэрмана == Пасля перапынку, адноўлены конкурс прысвечаны памяці перакладчыка [[Карлас Шэрман|Карласа Шэрмана]] {{sfn|Міхальчук|2023|p=181}}. У 2009 годзе вылучана асобная намінацыя «Пераклад» {{sfn|Міхальчук|2023|p=181, 186}}, абумоўленая ростам цікавасці маладых літаратараў да гэтай дзейнасці пры тагачаснай абмежаванасці магчымасцяў для друку і адсутнасці спецыялізаваных прэмій{{sfn|Міхальчук|2023|p=186}}. Выніковы зборнік — «Святая праўда ды іншыя казкі»{{sfn|Міхальчук|2023|p=182}}. ; Пераможцы * Паэзія: [[Алена Карп]], [[Алеся Башарымава]], [[Аляксандра Сайко]], [[Віталь Быль]], [[Віталь Рыжкоў]], [[Ігар Мікалаевіч Кулікоў|Ігар Кулікоў]], [[Іна Заікіна]], [[Ірына Бельская]], [[Кацярына Зыкава]], [[Паўліна Марозава]], [[Уладзь Лянкевіч]]. * Пераклад: [[Алена Пятровіч]], [[Алена Талапіла]], [[Анка Упала]], [[Вераніка Сідарэнка]], [[Ганна Валер’еўна Янкута|Ганна Янкута]], [[Дар’я Аляксандраўна Вашкевіч|Дар’я Вашкевіч]], [[Наталля Давыдоўская]], [[Павел Аляксандравіч Анціпаў|Павел Анціпаў]], [[Уладзь Лянкевіч]], [[Юлія Шадзько]]. * Эсэістычная проза: [[Павел Анціпаў]], [[Юлія Шадзько]]. * Заахвочвальны дыплом: [[Аляксей Арцёмаў]]. == 2010: Конкурс імя Ларысы Геніюш == Конкурс 2010 года прысвечаны [[Ларыса Геніюш|Ларысе Геніюш]] {{sfn|Міхальчук|2023|p=181}}. Для гэтага года і наступнага (імя Чэслава Мілаша) мінімальны ўзрост удзельнікаў быў зніжаны да 15 гадоў{{sfn|Міхальчук|2023|p=179}}. Па выніках выйшаў зборнік «Geniush loci» {{sfn|Міхальчук|2023|p=182}}. * Фіналісты: [[Андрэй Сяргеевіч Адамовіч|Андрэй Адамовіч]], [[Юлія Аляксеенка]], [[Аляксей Арцёмаў]], [[Дар’я Аляксандраўна Вашкевіч|Дар’я Вашкевіч]], [[Ася Волкава]], [[Кірыла Дубоўскі]], [[Алесь Емяльянаў]], [[Сяргей Аляксандравіч Календа|Сяргей Календа]], [[Юлія Качан]], [[Кацярына Макарэвіч]], [[Аліна Радачынская]], [[Антон Рудак]], [[Яна Санько]], [[Цімур Хоміч]], [[Ганна Шэпт]]. * Прызёры: [[Ксенія Аўгуст]], [[Юлія Гойка]], [[Андрэй Кабан]], [[Павел Капанскі]], [[Дзмітры Лавіцкі]], [[Дар’я Максімава]], [[Рагнед Малахоўскі]], [[Дзмітрый Марковіч]], [[Аркадзь Несцярэнка]], [[Андрэй Пакроўскі]], [[Таццяна Светашова]], [[Марыя Хадзінская]], [[Таццяна Цуканава]], [[Антон Юркавец]], [[Яна Ядвабная]]. * Заахвочвальныя дыпломы: [[Алесь Вярцейка]], [[Марыя Паўлоўская]], [[Ірына Хамрэнка]], [[Арцём Хандрыка]]. == 2011: Конкурс імя Чэслава Мілаша == Конкурс прысвечаны юбілею [[Чэслаў Мілаш|Чэслава Мілаша]] {{sfn|Міхальчук|2023|p=181}}. Выніковы зборнік — «Птушкі лёгкіх паводзінаў» {{sfn|Міхальчук|2023|p=182}}. * Дыплом І ступені: [[Юлія Аляксеенка]], [[Маргарыта Віталеўна Аляшкевіч|Маргарыта Аляшкевіч]], [[Алеся Башарымава]], [[Дар’я Аляксандраўна Вашкевіч|Дар’я Вашкевіч]], [[Ася Волкава]], [[Андрэй Вылінскі]], [[Кацярына Глухоўская]], [[Маша Лапо]], [[Павел Капанскі]], [[Ганна Мананкова]], [[Паліна Маслянкова]], [[Уладзь Лянкевіч]], [[Віялета Пачкоўская]], [[Антон Рудак]], [[Аляксандр Філіпенка]], [[Ганна Валер’еўна Янкута|Ганна Янкута]]. * Дыплом ІІ ступені: [[Яна Аляксеенка]], [[Саша Ветрава]], [[Саша Баравікова]], [[Алесь Емяльянаў|Алесь Емельянаў]], [[Алена Запарожац]], [[Алена Карп]], [[Кацярына Маціеўская]], [[Інна Лугавая]], [[Ліда Наліўка]], [[Алесь Плотка]], [[Марыя Пушкіна]], [[Алена Пятровіч]], [[Уладзімір Садоўскі]], [[Мэры Сіндром]], [[Ганна Спорыш]], [[Максім Субач]], [[Алесь Танкевіч]], [[Зміцер Цярэнцьеў]], [[Вольга Чайкоўская]]. * Заахвочвальны дыплом: [[Анастасія Левычэнкава]]. == 2012: Конкурс імя Максіма Танка == Конкурс прысвечаны [[Максім Танк|Максіму Танку]] {{sfn|Міхальчук|2023|p=181}}. У гэтым годзе максімальная ўзроставая мяжа ўдзельнікаў паднята да 30 гадоў{{sfn|Міхальчук|2023|p=179}}. Выніковы зборнік называўся «Азёрная школа паэзіі» {{sfn|Міхальчук|2023|p=182}}. * Пераможцы: [[Андрэй Сяргеевіч Адамовіч|Андрэй Адамовіч]], [[Аляксей Арцёмаў]], [[Павел Капанскі]], [[Ганна Мананкова]] (1 месца), [[Таццяна Нядбай]], [[Марыя Пушкіна]], [[Антон Рудак]], [[Юля Цімафеева]], [[Цімур Хоміч]], [[Ганна Янкута]]. * Іншыя ўдзельнікі: [[Сабіна Брыло]], [[Андрэй Вылінскі]], [[Ігар Канановіч]], [[Уладлена Малашчанка]], [[Наталля Рак]], [[Наталля Рудак]], [[Воля Чайкоўская]], [[Нупрэй Бухановіч]], [[Ехе Кім Ург]]. == Гл. таксама == * [[Конкурс маладых крытыкаў]] * [[Дэбют (літаратурная прэмія)]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|ref=Міхальчук |спасылка=https://journals.umcs.pl/sb/article/view/15627|аўтар=[[Ганна Міхальчук]]|загаловак=ПЭНаўскія конкурсы маладых літаратараў і іх роля ў кансалідацыі пісьменніцкіх сіл у беларускім літаратурным працэсе пачатку ХХІ стагоддзя |год=2023|выданне=Studia Białorutenistyczne|том=17|старонкі=177–194|doi=10.17951/sb.2023.17.177-194}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларускі ПЭН-цэнтр]] s2507sezqa44xutactsnmm7pwjqjmlm 5146145 5146143 2026-05-24T17:22:33Z M.L.Bot 261 5146145 wikitext text/x-wiki '''Конкурс маладога літаратара''' — штогадовы літаратурны конкурс, які праводзіў [[Беларускі ПЭН-цэнтр]] у 2003—2006 і 2009—2012 гадах{{sfn|Міхальчук|2023|p=177, 180}}. == Гісторыя == === Арганізацыя === Гісторыя праекта пачалася ў 2002 годзе, калі паэт [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Андрэй Хадановіч]] і крытык [[Ганна Мікалаеўна Кісліцына|Ганна Кісліцына]] па прыняцці ў Беларускі ПЭН вырашылі праводзіць конкурсы, якія б называліся ад імёнаў значных літаратараў. Асноўным ідэйным натхняльнікам конкурсаў быў паэт Хадановіч, арганізацыяй і каардынацыяй праекта займаліся Хадановіч і Кісліцына{{sfn|Міхальчук|2023|p=181}}. Асноўная мэта — падтрымка маладых творцаў, пошук новых талентаў і дапамога станаўленню іх уласнага голасу праз майстар-класы{{sfn|Міхальчук|2023|p=178, 181}}. Узроставыя межы ўдзелу ў розныя гады вагаліся, мінімальныя — ад 15 да 16, максімальныя — да 22, 26 і ўрэшце 30 гадоў{{sfn|Міхальчук|2023|p=179}}. Ад пачатку для ўдзелу не было моўных абмежаванняў: апроч беларускай большасці, заўсёды была рускамоўная меншасць, а таксама аўтары, якія пісалі на [[Дыялекты беларускай мовы|дыялектах]] і [[Трасянка|трасянцы]]{{sfn|Міхальчук|2023|p=181}}. Гэта спрыяла інтэграцыі рускамоўных аўтараў (напрыклад, [[Павел Анціпаў|Паўла Анціпава]]) у агульны беларускі літаратурны працэс{{sfn|Міхальчук|2023|p=184}}. Роля Хадановіча была не толькі арганізацыйная, але і ментарская. Хадановіч здолеў стварыць вакол конкурсаў нефармальны моладзевы літаратурны асяродак{{sfn|Міхальчук|2023|p=178, 190}}. Для многіх удзельнікаў ён стаў «настаўнікам і куратарам», які займаўся прафесійным ростам маладых аўтараў і іх папулярызацыяй{{sfn|Міхальчук|2023|p=190}}. У прыватнасці, [[Уладзімір Лянкевіч]] адзначаў, што менавіта Хадановіч стаў натхняльнікам для цэлага пакалення маладых перакладчыкаў{{sfn|Міхальчук|2023|p=185-186}}. Хадановіч таксама быў рэдактарам многіх дэбютных кніг фіналістаў конкурсу, сярод якіх зборнікі [[Вальжына Морт|Вальжыны Морт]], [[Марыя Аляксандраўна Мартысевіч|Марыі Мартысевіч]], [[Віталь Рыжкоў|Віталя Рыжкова]], [[Андрэй Адамовіч|Андрэя Адамовіча]], Уладзіміра Лянкевіча і [[Антон Рудак|Антона Рудака]]{{sfn|Міхальчук|2023|p=182}}. Склад журы конкурсаў, якое традыцыйна налічвала 5 чалавек, быў даволі сталым цягам ўсіх гадоў, што дазваляла экспертам назіраць за шматгадовай дынамікай творчага росту аўтараў, якія падаваліся на конкурс неаднаразова. Многія літаратары (напрыклад, Уладзімір Лянкевіч, Андрэй Адамовіч, Ганна Янкута і інш.) станавіліся фіналістамі некалькі разоў, кожная наступная перамога патрабавала ад іх відавочнага прафесійнага росту, бо члены журы маглі параўнаць іх новыя творы з папярэдне зададзенай планкай.{{sfn|Міхальчук|2023|p=185}} Важнай асаблівасцю было падвядзенне вынікаў для фіналістаў на адмысловым літаратурным семінары{{sfn|Міхальчук|2023|p=181}}. На семінарах маладыя аўтары працавалі над сваімі тэкстамі з вядомымі літаратарамі, такімі як [[Васіль Сёмуха]], [[Рыгор Барадулін]], [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]], [[Валянцін Акудовіч]], а таксама мовазнаўцамі [[Пятро Садоўскі|Пятром Садоўскім]], [[Юрась Бушлякоў|Юрасём Бушляковым]], [[Зміцер Саўка|Змітром Саўкам]], [[Лявон Баршчэўскі|Лявонам Баршчэўскім]], выдаўцом [[Ігар Логвінаў|Ігарам Логвінавым]]{{sfn|Міхальчук|2023|p=181}}. На выніках кожнага конкурсу выдавалі калектыўны зборніка твораў пераможцаў, публікаваліся не першапачаткова дасланыя, а ўжо праўленыя і ўдасканаленыя падчас семінараў тэксты{{sfn|Міхальчук|2023|p=182}}. Для прэзентацыі зборнікаў выкарыстоўвалі стратэгію літаратурных тураў па ўніверсітэцкіх гарадах Беларусі{{sfn|Міхальчук|2023|p=182}}. Праз цяжкую сітуацыю на кніжным рынку [[Марыя Мартысевіч]] параўноўвала распаўсюд беларускіх кніг з марыхуанай — «праз сваіх людзей, кропкі і вечарыны»{{sfn|Міхальчук|2023|p=182-183}}. Прэзентацыі звычайна праходзілі ў фармаце імпрэз, дзе Андрэй Хадановіч выступаў як вядоўца і выканавец песень пад гітару, што спрыяла папулярнасці маладых аўтараў сярод студэнцкай моладзі{{sfn|Міхальчук|2023|p=183}}. Асноўнымі асвятляльнікамі конкурсаў былі незалежныя выданні («[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», «[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]]», «[[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]», «[[Новы Час (газета)|Новы час]]»), тым часам дзяржаўныя літаратурныя СМІ («[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]», «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]») падзеі цалкам ігнаравалі{{sfn|Міхальчук|2023|p=189-190}}. === Уплыў === Многія пераможцы розных гадоў пазней увайшлі ў кіраўніцтва Беларускага ПЭН-цэнтра, што вызначае конкурсы як своеасаблівую «кузню кадраў»{{sfn|Міхальчук|2023|p=187}}. [[Таццяна Нядбай]] была старшынёй і намесніцай старшыні{{sfn|Міхальчук|2023|p=187}}, [[Павел Аляксандравіч Анціпаў|Павел Анціпаў]] — першым намеснікам старшыні (2013—2019){{sfn|Міхальчук|2023|p=184, 187}}, [[Марыя Мартысевіч]], [[Ганна Валер’еўна Янкута|Ганна Янкута]], Уладзімір Лянкевіч, [[Юлія Пятроўна Цімафеева|Юля Цімафеева]], [[Анка Упала|Алена Казлова (Анка Упала)]] — членамі Рады і актыўнымі дзеячамі арганізацыі{{sfn|Міхальчук|2023|p=186-187}}. Вынікамі дзейнасці «маладога актыву» ПЭНа былі новыя літаратурныя ініцыятывы: * Кніжная падсерыя «Пункт адліку», заснаваная Паўлам Анціпавым і Юляй Цімафеевай, арыентавалася на «прыватны рэйтынг» і выдавала перадусім фіналістаў ПЭНаўскіх конкурсаў{{sfn|Міхальчук|2023|p=187-188}}. * Інтэрнэт-часопіс перакладной літаратуры «[[ПрайдзіСвет|Прайдзісвет]]», які ўзнік у 2009 годзе як нізавая ініцыятыва маладых перакладчыкаў праз абмежаванасць магчымасцяў для друку{{sfn|Міхальчук|2023|p=186}}. * Медыя-праект «[[Літаратурнае радыё]]», створаны Паўлам Анціпавым{{sfn|Міхальчук|2023|p=184-185}}. * Удзел Паўла Анціпава ў аргкамітэце прэміі імя Ежы Гедройца ў 2012—2016 гадах, адзін з прыкладаў паспяховай інтэграцыі рускамоўных фіналістаў конкурсаў у агульнабеларускія літаратурныя інстытуцыі{{sfn|Міхальчук|2023|p=184}}. Паводле Таццяны Нядбай, высокая якасць твораў, якія прайшлі праз конкурсныя майстар-класы, стала адным з матываў заснавання '''прэміі «[[Дэбют (літаратурная прэмія)|Дэбют]]» імя Максіма Багдановіча'''. Большасць лаўрэатаў «Дэбюта» першых гадоў у намінацыях «Паэзія», «Проза» і «Пераклад» былі фіналістамі і пераможцамі ПЭНаўскіх конкурсаў маладога літаратара.{{sfn|Міхальчук|2023|p=188}} На думку [[Ганна Міхальчук|Ганны Міхальчук]], конкурсы былі адной з важных форм кансалідацыі пісьменніцкіх сіл, якая па сваёй значнасці параўнальная з дзейнасцю такіх гістарычных літаратурных аб’яднанняў, як «[[Маладняк (літаратурнае аб’яднанне)|Маладняк]]», «[[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|Узвышша]]» ці «[[Тутэйшыя (літаратурнае аб’яднанне)|Тутэйшыя]]»{{sfn|Міхальчук|2023|p=179}}. == 2003: Конкурс імя Наталлі Арсенневай == Першы конкурс прысвечаны паэтцы [[Наталля Арсеннева|Наталлі Арсенневай]]{{sfn|Міхальчук|2023|p=181}}. Па выніках конкурсу выдадзены зборнік «12 + 1»{{sfn|Міхальчук|2023|p=182}}. * Пераможцы: [[Арцём Яўгенавіч Арашонак|Арцём Арашонак]], [[Дзмітрый Дзмітрыеў|Дзмітрый Дмітрыеў]], [[Анатоль Сяргеевіч Івашчанка|Анатоль Івашчанка]], [[Вольга Каленік]], [[Крысціна Курчанкова]], [[Глеб Паўлавіч Лабадзенка|Глеб Лабадзенка]], [[Кацярына Марголь]], [[Вальжына Морт]], [[Ірына Поўх]], [[Сяргей Прылуцкі]], [[Віка Трэнас]], [[Аляксей Чубат]], [[Юлія Шастак]]. == 2004: Конкурс да 700-годдзя Франчэска Петраркі == Конкурс 2004 года прысвечаны юбілею італьянскага паэта [[Франчэска Петрарка|Франчэска Петраркі]]{{sfn|Міхальчук|2023|p=181}}. Асаблівасцю гэтага года былі ўзроставыя межы для ўдзельнікаў ад 16 да 22 гадоў{{sfn|Міхальчук|2023|p=179}}. Выніковы зборнік называўся «Формула кахання»{{sfn|Міхальчук|2023|p=182}}. * Пераможцы: [[Вольга Анікіевіч]], [[Яўген Буры]], [[Цемрык Велет]], [[Кацярына Вялес]], [[Sany Dragonfly]], [[Югася Каляда]], [[Алесь Квіткевіч]], [[Кася Квяткоўская]], [[Глеб Паўлавіч Лабадзенка|Глеб Лабадзенка]], [[Уладзімір Лянкевіч]], [[Кацярына Марголь]], [[Вольга Марозава]], [[Марыя Мартысевіч]], [[Віялета Пачкоўская]], [[Павел Свярдлоў]], [[Зося Тычына]], [[Юлія Шастак]]. == 2005: Конкурс імя Уладзіміра Караткевіча == Конкурс 2005 года прымеркаваны да юбілею [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]{{sfn|Міхальчук|2023|p=181}}. Па выніках выдадзены зборнік «Групавы партрэт з Бабай Броняй» {{sfn|Міхальчук|2023|p=182}}. Для некаторых удзельнікаў конкурс стаў штуршком да напісання вялікіх твораў, як у выпадку [[Юлія Шарова|Юліі Шаровай]], для якой гэта стала стымулам для напісання цэласнага тэксту рамана{{sfn|Міхальчук|2023|p=180}}. Пазней Юлія Шарова атрымала за яго літаратурную прэмію «Дэбют»{{sfn|Міхальчук|2023|p=188}}. * Пераможцы: [[Павел Аляксандравіч Анціпаў|Павел Анціпаў]], [[Алеся Башарымава]], [[Аліса Бізяева]], [[Баба Броня]], [[Антон Францішак Брыль]], [[Вікторыя Герасімчук]], [[Антаніна Курдзя]], [[Яўгенія Манцэвіч]], [[Соф’я Марозава]], [[Марыя Аляксандраўна Мартысевіч|Марыя Мартысевіч]], [[Таццяна Нядбай]], [[Сяргей Прылуцкі]], [[Таццяна Пузенка]], [[Яўген Пыльчанка]], [[Алена Пятровіч]], [[Алена Рыбік]], [[Павел Свярдлоў]], [[Алесь Сушчэўскі]], [[Сяргей Трафілаў]], [[Ціхан Валер’евіч Чарнякевіч|Ціхан Чарнякевіч]]. == 2006: Конкурс да стагоддзя газеты «Наша ніва» == Конкурс прысвечаны юбілею беларускай газеты «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]»{{sfn|Міхальчук|2023|p=181}}. Выніковы зборнік называўся «In Вільня veritas»{{sfn|Міхальчук|2023|p=182}}. * Пераможцы: [[Яраслава Ананка]], [[Юлія Арцёмава]], [[Ірына Барысевіч]], [[Валянцін Бойка]], [[Кірыл Дубоўскі]], [[Сяргей Карбановіч]], [[Алесь Кудрыцкі]], [[Настасся Манцэвіч]], [[Сяржук Мядзведзеў]], [[Андрэй Пакроўскі]], [[Сірошка Пістончык]] і [[Уласік Смаркач]], [[Віталь Рыжкоў]], [[Аляксей Сарока]], [[Ганна Серахан]], [[Сяржук Семянюк]], [[Наталка Харытанюк]], [[Юлія Шастак|Юлія Шастак (Шадзько)]], [[Віктар Ываноў]], [[Юлія Яфімовіч]], [[Андрэй Сяргеевіч Адамовіч|Андрэй Адамовіч]] і [[Віялета Пачкоўская]]. == 2009: Конкурс імя Карласа Шэрмана == Пасля перапынку, адноўлены конкурс прысвечаны памяці перакладчыка [[Карлас Шэрман|Карласа Шэрмана]]{{sfn|Міхальчук|2023|p=181}}. У 2009 годзе вылучана асобная намінацыя «Пераклад»{{sfn|Міхальчук|2023|p=181, 186}}, абумоўленая ростам цікавасці маладых літаратараў да гэтай дзейнасці пры тагачаснай абмежаванасці магчымасцяў для друку і адсутнасці спецыялізаваных прэмій{{sfn|Міхальчук|2023|p=186}}. Выніковы зборнік — «Святая праўда ды іншыя казкі»{{sfn|Міхальчук|2023|p=182}}. ; Пераможцы * Паэзія: [[Алена Карп]], [[Алеся Башарымава]], [[Аляксандра Сайко]], [[Віталь Быль]], [[Віталь Рыжкоў]], [[Ігар Мікалаевіч Кулікоў|Ігар Кулікоў]], [[Іна Заікіна]], [[Ірына Бельская]], [[Кацярына Зыкава]], [[Паўліна Марозава]], [[Уладзь Лянкевіч]]. * Пераклад: [[Алена Пятровіч]], [[Алена Талапіла]], [[Анка Упала]], [[Вераніка Сідарэнка]], [[Ганна Валер’еўна Янкута|Ганна Янкута]], [[Дар’я Аляксандраўна Вашкевіч|Дар’я Вашкевіч]], [[Наталля Давыдоўская]], [[Павел Аляксандравіч Анціпаў|Павел Анціпаў]], [[Уладзь Лянкевіч]], [[Юлія Шадзько]]. * Эсэістычная проза: [[Павел Анціпаў]], [[Юлія Шадзько]]. * Заахвочвальны дыплом: [[Аляксей Арцёмаў]]. == 2010: Конкурс імя Ларысы Геніюш == Конкурс 2010 года прысвечаны [[Ларыса Геніюш|Ларысе Геніюш]]{{sfn|Міхальчук|2023|p=181}}. Для гэтага года і наступнага (імя Чэслава Мілаша) мінімальны ўзрост удзельнікаў быў зніжаны да 15 гадоў{{sfn|Міхальчук|2023|p=179}}. Па выніках выйшаў зборнік «Geniush loci»{{sfn|Міхальчук|2023|p=182}}. * Фіналісты: [[Андрэй Сяргеевіч Адамовіч|Андрэй Адамовіч]], [[Юлія Аляксеенка]], [[Аляксей Арцёмаў]], [[Дар’я Аляксандраўна Вашкевіч|Дар’я Вашкевіч]], [[Ася Волкава]], [[Кірыла Дубоўскі]], [[Алесь Емяльянаў]], [[Сяргей Аляксандравіч Календа|Сяргей Календа]], [[Юлія Качан]], [[Кацярына Макарэвіч]], [[Аліна Радачынская]], [[Антон Рудак]], [[Яна Санько]], [[Цімур Хоміч]], [[Ганна Шэпт]]. * Прызёры: [[Ксенія Аўгуст]], [[Юлія Гойка]], [[Андрэй Кабан]], [[Павел Капанскі]], [[Дзмітры Лавіцкі]], [[Дар’я Максімава]], [[Рагнед Малахоўскі]], [[Дзмітрый Марковіч]], [[Аркадзь Несцярэнка]], [[Андрэй Пакроўскі]], [[Таццяна Светашова]], [[Марыя Хадзінская]], [[Таццяна Цуканава]], [[Антон Юркавец]], [[Яна Ядвабная]]. * Заахвочвальныя дыпломы: [[Алесь Вярцейка]], [[Марыя Паўлоўская]], [[Ірына Хамрэнка]], [[Арцём Хандрыка]]. == 2011: Конкурс імя Чэслава Мілаша == Конкурс прысвечаны юбілею [[Чэслаў Мілаш|Чэслава Мілаша]]{{sfn|Міхальчук|2023|p=181}}. Выніковы зборнік — «Птушкі лёгкіх паводзінаў»{{sfn|Міхальчук|2023|p=182}}. * Дыплом І ступені: [[Юлія Аляксеенка]], [[Маргарыта Віталеўна Аляшкевіч|Маргарыта Аляшкевіч]], [[Алеся Башарымава]], [[Дар’я Аляксандраўна Вашкевіч|Дар’я Вашкевіч]], [[Ася Волкава]], [[Андрэй Вылінскі]], [[Кацярына Глухоўская]], [[Маша Лапо]], [[Павел Капанскі]], [[Ганна Мананкова]], [[Паліна Маслянкова]], [[Уладзь Лянкевіч]], [[Віялета Пачкоўская]], [[Антон Рудак]], [[Аляксандр Філіпенка]], [[Ганна Валер’еўна Янкута|Ганна Янкута]]. * Дыплом ІІ ступені: [[Яна Аляксеенка]], [[Саша Ветрава]], [[Саша Баравікова]], [[Алесь Емяльянаў|Алесь Емельянаў]], [[Алена Запарожац]], [[Алена Карп]], [[Кацярына Маціеўская]], [[Інна Лугавая]], [[Ліда Наліўка]], [[Алесь Плотка]], [[Марыя Пушкіна]], [[Алена Пятровіч]], [[Уладзімір Садоўскі]], [[Мэры Сіндром]], [[Ганна Спорыш]], [[Максім Субач]], [[Алесь Танкевіч]], [[Зміцер Цярэнцьеў]], [[Вольга Чайкоўская]]. * Заахвочвальны дыплом: [[Анастасія Левычэнкава]]. == 2012: Конкурс імя Максіма Танка == Конкурс прысвечаны [[Максім Танк|Максіму Танку]]{{sfn|Міхальчук|2023|p=181}}. У гэтым годзе максімальная ўзроставая мяжа ўдзельнікаў паднята да 30 гадоў{{sfn|Міхальчук|2023|p=179}}. Выніковы зборнік называўся «Азёрная школа паэзіі»{{sfn|Міхальчук|2023|p=182}}. * Пераможцы: [[Андрэй Сяргеевіч Адамовіч|Андрэй Адамовіч]], [[Аляксей Арцёмаў]], [[Павел Капанскі]], [[Ганна Мананкова]] (1 месца), [[Таццяна Нядбай]], [[Марыя Пушкіна]], [[Антон Рудак]], [[Юля Цімафеева]], [[Цімур Хоміч]], [[Ганна Янкута]]. * Іншыя ўдзельнікі: [[Сабіна Брыло]], [[Андрэй Вылінскі]], [[Ігар Канановіч]], [[Уладлена Малашчанка]], [[Наталля Рак]], [[Наталля Рудак]], [[Воля Чайкоўская]], [[Нупрэй Бухановіч]], [[Ехе Кім Ург]]. == Гл. таксама == * [[Конкурс маладых крытыкаў]] * [[Дэбют (літаратурная прэмія)]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|ref=Міхальчук |спасылка=https://journals.umcs.pl/sb/article/view/15627|аўтар=[[Ганна Міхальчук]]|загаловак=ПЭНаўскія конкурсы маладых літаратараў і іх роля ў кансалідацыі пісьменніцкіх сіл у беларускім літаратурным працэсе пачатку ХХІ стагоддзя |год=2023|выданне=Studia Białorutenistyczne|том=17|старонкі=177–194|doi=10.17951/sb.2023.17.177-194}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларускі ПЭН-цэнтр]] o35smoxfpzp28akoa8oa7yxgphkltlh 0 803596 5146139 5110347 2026-05-24T16:45:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146139 wikitext text/x-wiki {{Твор мастацтва |тып = карціна |выява =Аголеная купальшчыца. партрэт княгіні Кацярыны Далгарукай. 1874. Цімафей Андрэевіч Неф. Паходзіць з даваенных збораў БДМ.jpg |памер = |апісанне = |назва = Аголеная купальшчыца: партрэт княгіні Кацярыны Міхайлаўны Далгарукай |арыгінал = |аўтар = [[Цімафей Андрэевіч Неф]] |год = 1874 |матэрыял = [[палатно]], [[алейныя фарбы|алей]] |тэхніка = [[алейны жывапіс]] |вышыня = 80 |шырыня = 55 |даўжыня = |месцазнаходжанне= |музей = прыватная калекцыя }} '''«Аго́леная купа́льшчыца: партрэ́т княгі́ні Кацяры́ны Міха́йлаўны Далгару́кай»''' (таксама вядомая ў музейных вопісах як проста ''«Купальшчыца»'')&nbsp;— карціна мастака [[Цімафей Андрэевіч Неф|Цімафея Андрэевіча Нефа]], створаная ў 1874 годзе. Палатно ўваходзіла ў даваенныя зборы [[Беларускі дзяржаўны музей|Беларускага дзяржаўнага музея]] і [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай карціннай галерэі БССР]], лічылася страчаным падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], аднак у 2001 годзе было прададзена на аўкцыёне ў [[Лондан]]е і цяпер знаходзіцца ў прыватнай калекцыі{{sfn|Сініла|2022|с=198—199}}. == Гісторыя == Першапачаткова карціна належала да калекцыі расійскага прамыслоўца [[Леў Канстанцінавіч Зубалаў|Льва Канстанцінавіча Зубалава]]. Пасля нацыяналізацыі яна трапіла ў [[Дзяржаўны музейны фонд Расіі|Дзяржаўны музейны фонд]] у [[Масква|Маскве]], дзе ёй быў прысвоены інвентарны нумар {{Інвентарны нумар}} 633. Згодна з актам № 78 ад 2 лютага 1923 года са сховішча фонду прадстаўніку [[Мінскі абласны музей|Мінскага абласнога музея]] [[С. Некрашэвіч|С. Некрашэвічу]] былі выдадзены два малюнкі і 13 карцін, сярод якіх была і «Купальшчыца» Цімафея Нефа. Карціна (пазначаная памерамі 79х63 см) знаходзілася ў зборах [[Беларускі дзяржаўны музей|Беларускага дзяржаўнага музея]] ў [[Мінск]]у, а пасля адкрыцця была перададзена ў [[Дзяржаўная карцінная галерэя БССР|Дзяржаўную карцінную галерэю БССР]]<ref name="inv4">Інвентарная кніга Беларускага Дзяржаўнага гістарычнага музея г. Менска № 1 (інв. № 1–3058) // Архіў НГМ РБ. С. 185.</ref>{{sfn|Сініла|2022|с=198}}. У 1927 годзе ў часопісе «[[Наш край (часопіс)|Наш край]]» быў апублікаваны фотаздымак мастацкага аддзела Беларускага дзяржаўнага музея. На ім карціна «Купальшчыца» лёгка пазнаецца ў верхнім радзе (першая злева ад кафлянай печы). Здымак сведчыць, што палатно было змешчана ў шыкоўную пазалочаную раму з разным сакавітым раслінным арнаментам<ref name="khr18">Харламповіч, П. Пяцігодзьдзе Беларускага дзяржаўнага музэю // Наш край. – 1927. – № 1. С. 15.</ref>{{sfn|Сініла|2022|с=198—199}}. Падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі Беларусі]] ў перыяд [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] твор быў [[рабаванне культурнай спадчыны Беларусі ў час Другой сусветнай вайны|скрадзены і вывезены]] за межы краіны. Доўгі час яго лёс заставаўся невядомым. У 2001 годзе палатно пад назвай «Аголеная купальшчыца: партрэт княгіні [[Кацярына Міхайлаўна Далгарукава|Кацярыны Міхайлаўны Далгарукавай]]» (з заяўленымі памерамі 80х55 см) было выстаўлена на таргі аўкцыённага дома «[[Sotheby's]]» у Лондане. Ідэнтычнасць твора пацвярджаецца супадзеннем памераў, сюжэту, а таксама наяўнасцю той самай арыгінальнай пазалочанай рамы з раслінным арнаментам, якая была зафіксавана на мінскім фотаздымку 1927 года<ref name="soth22">{{cite web |url=https://russianauctions.ru/lot/12596 |title=Sotheby’s |lang=en |accessdate=8 сакавіка 2026}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.invaluable.com/auction-lot/timofei-andreevich-von-neff-1805-1876-48-c-a7n9znhsyy|title=Sold at Auction: Timoleon von Neff, Timofei Andreevich von Neff, 1805-1876|website=invaluable.com|access-date=2026-03-08}}</ref>{{sfn|Сініла|2022|с=198}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=[[Анатоль Сініла]]|загаловак=«Страчаныя» карціны з даваенных збораў мінскіх музеяў. Новыя знаходкі|выданне=Аладовские чтения – 2022: материалы Междунар. науч.-практ. конф., посвященные 100-летию со дня рождения народного художника Беларуси М. А. Савицкого (Минск, 26 мая 2022 г.)|месца=Мінск|выдавецтва=БелНДІТ «Транстэхніка»|год=2022|старонкі=192—200|isbn=978-985-7110-69|спасылка=https://admin.artmuseum.by/Files/AH2022.pdf|ref=Сініла|archive-date=2 ліпеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240702025458/https://admin.artmuseum.by/Files/AH2022.pdf}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-03-09}} [[Катэгорыя:Карціны паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Карціны 1874 года]] [[Катэгорыя:Партрэты]] [[Катэгорыя:Рабаванне культурнай спадчыны Беларусі ў час Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Страчаныя культурныя каштоўнасці Беларусі]] s6xz1bui8p7moejub5g3fx22w3k0lft 0 803964 5146411 5117264 2026-05-25T10:05:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146411 wikitext text/x-wiki '''Алея Славы Нараўлянскага раёна''' ({{lang-ru|Аллея Славы Наровлянского района}}) — месца ў горадзе [[Нароўля|Нароўлі]] ([[Беларусь]]), дзе на 11 мемарыяльных таблічках з імёнамі і фатаграфіямі ўвекавечаны выдатныя асобы, якія ўнеслі значны ўклад у развіццё [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага раёна]], а таксама выдатныя ўраджэнцы Нараўлянскага раёна цяперашняга часу. Заснавана рашэннем Нараўлянскага раённага выканаўчага камітэту ад 22 верасня 2022 года. Урачыста адкрыта 6 лістапада 2010 года. Мемарыяльныя таблічкі ўздоўж прамой лініі ўсталяваны каля [[Нараўлянскі гісторыка-этнаграфічны музей|Нараўлянскага гісторыка-этнаграфічнага музея]] (вуліца Кастрычніцкая, дом 12). == Спіс увекавечаных асоб == [[Файл:Нароўля. Алея герояў і школа мастацтваў.jpg|250px|thumb|Алея Славы Нараўлянскага раёна. Фота 2017 г.]] Асобы заносяцца на Алею Славы рашэннем раённай камісіі пры Нараўлянскім раённым выканаўчым камітэце — пасля разгляду хадайніцтваў ад працоўных калектываў і грамадскіх арганізацый Нараўлянскага раёна, а таксама ад дзяржаўных органаў. Выбар выдатных асоб заснаваны на двух крытэрыях: 1) Героі Вялікай Айчыннай вайны, Героі Сацыялістычнай Працы, ветэраны Вялікай Айчыннай вайны, людзі, якія ўнеслі значны ўклад у развіццё Нараўлянскага раёна; 2) ураджэнцы Нараўлянскага раёну, выдатныя асобы цяперашняга часу, якія дасягнулі высокіх вынікаў у навуцы, адукацыі, медыцыне, мастацтве, спорце, іншых сферах грамадскай дзейнасці. Адпаведна з гэтым Алея Славы падзелена на дзве тэматычныя зоны. Пры адкрыцці Алея Славы налічвала 11 таблічак з імёнамі і фатаграфіямі асоб: * 1) [[Андрэй Рыгоравіч Корзун]] (1911—1943) — чырвонаармеец, герой Савецкага Саюза * 2) [[Майсей Лейвікавіч Співак]] (1911—1943) — чырвонаармеец, герой Савецкага Саюза * 3) [[Галіна Канстанцінаўна Васіленка]] (1935—2006) — палявод, жывёлавод, Герой Сацыялістычнай Працы * 4) [[Данііл Фёдаравіч Булава]] (1908—1953) — страшыня Нараўлянскага райвыканкама, герой Вялікай Айчыннай вайны * 5) [[Мікалай Цімафеевіч Зязётка]] (1918—1995) — герой Вялікай Айчыннай вайны, герой працы, страшыня калгасу «Кастрычнік» * 6) [[Казімір Францавіч Градзіцкі]] (1891—1959) — герой вайны, партызан, заслужаны ўрач БССР * 7) [[Аляксандра Карпаўна Дзямідчык]] (1911—1990) — герой вайны, партызанка-разведчыца, дырэктар сярэдняй школы г. Нароўлі * 8) [[Альгерд Адамавіч Садоўскі|Алег (Альгерд) Адамавіч Садоўскі]] (1907—1979) — страшыня Нараўлянскага райвыканкама, герой Вялікай Айчыннай вайны * 9) [[Іван Уладзіміравіч Дуда]] (1936—2021) — доктар медыцынскіх навук (1984), прафесар * 10) [[Эдуард Іосіфавіч Збароўскі]] (нар.1938) — доктар медыцынскіх навук, прафесар кардыялогіі * 11) [[Якаў Львовіч Каламінскі]] (1934—2019) — доктар псіхалагічных навук, прафесар == Крыніцы == * Наровлянщина самобытная и современная / под общ. ред., пред. [[Валерый Васілевіч Шляга|В.В. Шляги]]. — Гомель : Редакция газеты «Гомельская праўда», 2015. — 119 с. * Прыпяці вечныя берагі: народная духоўная культура Нараўлянскага раёна / В.С. Новак [і інш.]. — Гомель : Рэдакцыя газеты "Гомельская праўда", 2023. — 243 с. * [http://narovlya.gov.by/ru/alleya/ «Алея Славы нараўлянцаў»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220627185351/http://narovlya.gov.by/ru/alleya/ |date=27 чэрвеня 2022 }} * [https://sad5narovlia.schools.by/pages/3624192434022783 Аллея Славы]{{Недаступная спасылка}} * [https://pravo.by/pdf/2010-283/2010_283_9_35768.pdf Об Аллее Славы Наровлянского района] // pravo.by * [https://www.youtube.com/watch?v=_73S17Occf8 НАРОВЛЯ. ПАРК. УСАДЬБА ГОРВАТТА. КРАСНЫЙ МОЗЫРЯНИН] // youtube.com [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2010 годзе]] [[Катэгорыя:Гісторыя Нароўлі]] [[Катэгорыя:Славутасці Нароўлі]] tkn23sptxwnkocfvha86zxe1z359yj9 0 804174 5146309 5113608 2026-05-25T05:12:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146309 wikitext text/x-wiki [[Файл:Pahonia. Пагоня (1919-21).jpg|thumb|Пячатка Беларускай дэлегацыі на Парыжскай мірнай канферэнцыі]] '''Белару́скае пыта́нне на Пары́жскай мі́рнай канферэ́нцыі''' — сукупнасць дыпламатычных намаганняў дэлегацыі [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] (БНР), накіраваных на міжнароднае прызнанне незалежнасці беларускай дзяржавы дзяржавамі-пераможцамі ў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]]. Нягледзячы на прысутнасць прадстаўнікоў БНР на [[Парыжская мірная канферэнцыя (1919—1920)|Парыжскай мірнай канферэнцыі]] ў 1919—1920 гадах, беларускае пытанне не разглядалася вялікімі дзяржавамі як самастойнае і заставалася ў цені «[[Польскае пытанне на Парыжскай мірнай канферэнцыі|польскага]]» ці «[[Рускае пытанне на Парыжскай мірнай канферэнцыі|рускага]]» пытанняў{{sfn|Бароўская|2013|с=10}}. == Мэты і склад беларускай дэлегацыі == Фармаванне знешнепалітычнай праграмы БНР для Парыжскай мірнай канферэнцыі пачалося ў канцы 1918 — пачатку 1919 года. 22 студзеня 1919 года ў [[Гродна|Гродне]] быў складзены «Мемарыял беларускага ўрада да Старшыні Мірнай канферэнцыі ў Парыжы». Дакумент, падпісаны старшынёй Рады Міністраў і міністрам замежных спраў БНР [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антонам Луцкевічам]], вызначаў тры асноўныя падставы для прызнання беларускага суверэнітэту: шматвяковы гістарычны шлях беларускага народа, наяўнасць [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|пастаяннай тэрыторыі з этнічнай большасцю беларусаў]], а таксама легітымнасць органаў улады, абраных на [[Першы Усебеларускі з’езд|Усебеларускім з’ездзе]] ў снежні 1917 года. А.&nbsp;Луцкевіч прасіў дапусціць беларускіх дэлегатаў на канферэнцыю і дапамагчы ў дзяржаўным будаўніцтве ў этнаграфічных і гістарычных межах{{sfn|Славіна|2023|с=1}}. Прысутнасць дэлегацыі БНР стала магчымай пасля таго, як арганізатары канферэнцыі заклікалі спыніць грамадзянскую вайну на тэрыторыі былой [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і запрасілі фактычныя ўрады да перагавораў. Беларуская дэлегацыя пачала працу ў сталіцы [[Францыя|Францыі]] ў маі 1919 года. Першапачаткова яна дзейнічала пад назвай «Дэлегацыя Белай Русі» ({{lang-fr|Délégation de la Ruthénie Blanche}}) і размяшчалася ў гатэлі «Метраполія» па вуліцы Францыска І (''Rue François 1er''). З пачатку чэрвеня 1919 года сядзібай дэлегацыі стаў будынак на вуліцы Баяр, а афіцыйная назва змянілася на «Дэлегацыя Беларускай Дэмакратычнай Рэспублікі» ({{lang-fr|Délégation de la République Démocratique de la Russie (Ruthénie) Blanche}}){{sfn|Славіна|2023|с=4}}. Склад дэлегацыі неаднаразова змяняўся. Паводле стану на канец мая 1919 года, у яе ўваходзілі прэм’ер-міністр і міністр замежных спраў [[Антон Луцкевіч|А.&nbsp;Луцкевіч]] (старшыня), член Рады Рэспублікі генерал [[Кіпрыян Антонавіч Кандратовіч|Кіпрыян Кандратовіч]], міністр абароны палкоўнік [[Яўген Ладноў]], былы дэпутат Дзяржаўнай думы [[Аляксей Азнабішын]] і сакратар [[Леанід Баркоў]]{{sfn|Славіна|2023|с=4}}. Беларускія прадстаўнікі актыўна распаўсюджвалі сярод удзельнікаў канферэнцыі мемарандумы з інфармацыяй пра [[Гісторыя Беларусі|гісторыю]], [[Геаграфія Беларусі|геаграфію]] і дзяржаўныя інстытуты Беларусі. == Праект ваенна-абарончага саюза == Усведамляючы складанасць геапалітычнага становішча (тэрыторыя Беларусі фактычна знаходзілася пад кантролем польскіх, савецкіх і нямецкіх войскаў), беларуская дэлегацыя шукала саюзнікаў сярод іншых новаўтвораных дзяржаў. Асобную ролю ў гэтым адыграў генерал [[К. Кандратовіч|К.&nbsp;Кандратовіч]], які імкнуўся аб’яднаць высілкі [[Краіны Балтыі|дзяржаў Балтыкі]] і [[Чарнамор'е|Чарнамор’я]]. 21 мая 1919 года ён падрыхтаваў сакрэтны даклад для Балтыйскай камісіі канферэнцыі, у якім звярнуў увагу на тое, што на прасторы ад Балтыйскага да Чорнага мора эстонскія, латышскія, літоўскія, беларускія, польскія і ўкраінскія войскі вядуць ізаляваную барацьбу супраць [[Бальшавікі|бальшавікоў]]{{sfn|Славіна|2023|с=5}}. 1 чэрвеня 1919 года К.&nbsp;Кандратовіч прадставіў праект ваенна-абарончага саюза паміж [[Эстонія]]й, [[Латвія]]й, [[Літва|Літвой]], Беларуссю і [[Украіна]]й. Праект прадугледжваў аб’яднанне ўсіх узброеных сіл гэтых дзяржаў у адзіны фронт і стварэнне агульнасаюзнага камандавання на чале з адным з выбітных палкаводцаў краін [[Антанта|Антанты]]. Для практычнай рэалізацыі прапаноўвалася стварыць у Парыжы Саюзны вайсковы савет{{sfn|Славіна|2023|с=6}}. Гэты план выклікаў пэўную зацікаўленасць з боку Эстоніі, якая ў той час вяла вайну як з бальшавікамі, так і з нямецкім ландсверам. Галоўнакамандуючы эстонскай арміяй генерал [[Ёхан Лайданэр]] і пасол Эстоніі [[Оскар Філіп Калас]] падтрымалі ідэю адзінага фронту, аднак прапанавалі прыцягнуць да камандавання таксама [[Фінляндыя|Фінляндыю]]. Нягледзячы на намаганні дыпламатаў, праект ваенна-абарончага саюза не быў рэалізаваны. Дзяржавы [[Антанта|Антанты]], такія як [[Францыя]] і [[Вялікабрытанія]], рабілі стаўку на моцную Польшчу як галоўны буфер супраць [[Савецкая Расія|Савецкай Расіі]], а [[Руская палітычная нарада]] катэгарычна пярэчыла незалежнасці прыбалтыйскіх краін і Беларусі{{sfn|Славіна|2023|с=7}}. == Пазіцыі краін Антанты і ЗША == Стаўленне краін-пераможцаў да беларускага пытання базіравалася на іх глабальным бачанні пасляваеннага свету і нежаданні драбніць тэрыторыю былой Расійскай імперыі да канчатковага высвятлення палітычнай сітуацыі ў ёй. У аснове праграмнага бачання [[ЗША]] ляжалі «14 пунктаў» прэзідэнта [[Вудра Вільсан]]а. Шосты пункт, прысвечаны Расіі, прадугледжваў вызваленне расійскіх тэрыторый ад нямецкіх войскаў. У каментарыях сакратара амерыканскай дэлегацыі [[Эдвард Хаўз|Эдварда Хаўза]] ўдакладнялася, што ЗША гатовыя прызнаць ''дэ-факта'' ўрады краін, якія адкалоліся ад Расіі, аднак сярод іх згадваліся палякі, фіны, літоўцы, латышы і ўкраінцы, але не беларусы{{sfn|Бароўская|2013|с=10}}. Беларускае пытанне амерыканскай дэлегацыяй ігнаравалася, паколькі яна атрымлівала інфармацыю пераважна з расійскіх эмігранцкіх ці польскіх крыніц. Вялікабрытанія на чале з прэм’ер-міністрам [[Дэвід Лойд Джордж|Дэвідам Лойд Джорджам]] прытрымлівалася падобнай лініі. Брытанцы былі гатовыя аказваць дапамогу «малым дзяржавам» у якасці «антыбальшавіцкага бар’ера» (Эстоніі, Латвіі, Літве), але беларускае дзяржаўнае будаўніцтва разглядалася імі як эмбрыянальнае і нежыццяздольнае{{sfn|Бароўская|2013|с=11}}. Брытанская дыпламатыя настойвала, каб будучы лёс беларускіх зямель вырашаўся ў кантэксце агульнарасійскага ўрэгулявання. [[Францыя]], зацікаўленая ў максімальным паслабленні [[Германская імперыя|Германіі]], рабіла стаўку на максімальнае ўзмацненне Польшчы. Старшыня канферэнцыі [[Жорж Клемансо]] і міністр замежных спраў [[Стэфан Пішон]] настойвалі на перадачы пад польскі кантроль тэрыторый, пакінутых нямецкімі войскамі. Пытанне самавызначэння беларускіх зямель французскім бокам не ўздымалася зусім. Нягледзячы на ўсе намаганні дэлегацыі БНР, урады Антанты разглядалі Беларусь выключна як аб’ект ваенна-аператыўнага манеўравання ў барацьбе з Савецкай Расіяй{{sfn|Бароўская|2013|с=11}}. === Беларускае пытанне ў заходняй прэсе === Англамоўная прэса таго часу шмат у чым транслявала тэзісы, сфарміраваныя ў расійскай або польскай прапагандзе. Выданні «The Times» або «The New York Times» апісвалі беларусаў як частку або галіну рускага народа (разам з вялікарусамі і маларусамі). Англійскі журналіст Гарольд Уільямс сцвярджаў, што беларускі дыялект амаль не адрозніваецца ад рускай мовы, а беларускі рух з’яўляецца штучным прадуктам нямецкай прапаганды{{sfn|Бароўская|2013|с=12}}. Іншы карэспандэнт, Эміль Джозеф Дылон, характарызаваў беларусаў як «цікавае рускае племя». Польская публіцыстыка (працы Станіслава Кутшэбы, Вінцэнты Лютаслаўскага), якая распаўсюджвалася на канферэнцыі на англійскай і французскай мовах, даказвала, што беларус — гэта сельскае неадукаванае насельніцтва, якое не мае ўласных палітычных памкненняў і знаходзіцца пад дабратворным уплывам польскай цывілізацыі{{sfn|Бароўская|2013|с=13}}. == Уплыў суседніх дзяржаў == Вырашэнне беларускага пытання блакавалася пазіцыямі суседзяў. Руская палітычная нарада (РПН), якая прадстаўляла на канферэнцыі інтарэсы белага руху і ўрада [[Аляксандр Васільевіч Калчак|Аляксандра Калчака]] (у склад уваходзілі [[Сяргей Дзмітрыевіч Сазонаў|Сяргей Сазонаў]], [[Георгій Яўгенавіч Львоў|Георгій Львоў]], [[Мікалай Васільевіч Чайкоўскі|Мікалай Чайкоўскі]]), адстойвала лозунг «адзінай і непадзельнай Расіі». Яны дапускалі максімум [[Аўтаномія|унутраную аўтаномію]], катэгарычна пярэчачы незалежнасці як Беларусі, так і краін Балтыі. Польская дэлегацыя на чале з [[Раман Дмоўскі|Раманам Дмоўскім]] прапаноўвала ўласны праект усходняй мяжы ([[Лінія Дмоўскага]]), які прадугледжваў непасрэднае ўключэнне ў склад Польшчы ўсёй [[Заходняя Беларусь|Заходняй]] і [[Цэнтральная Беларусь|Цэнтральнай Беларусі]] (да лініі [[Дзвінск]]&nbsp;— [[Мінск]]&nbsp;— [[Пінск]]). Дмоўскі аргументаваў гэта тым, што ўключэнне далейшых усходніх тэрыторый, такіх як Віцебшчына і Магілёўшчына, было б немэтазгодным з-за немагчымасці іх [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]]{{sfn|Бароўская|2013|с=11}}. Польскія дыпламаты на канферэнцыі стваралі ілюзію абароны правоў насельніцтва «[[Усходнія Крэсы|ўсходніх крэсаў]]», маскіруючы [[Імперыялізм|імперыялістычныя планы]] [[Федэралізм|федэратыўнай]] рыторыкай. == Вынікі == Парыжская мірная канферэнцыя завяршылася без прызнання [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] ні ''дэ-факта'', ні ''дэ-юрэ''. Заснавальнікі [[Версальска-Вашынгтонская сістэма міжнародных адносін|Версальскай сістэмы]] не разглядалі беларусаў як суб’ект міжнароднага права, здольны на стварэнне ўласнай дзяржавы{{sfn|Мязга|2020|с=12}}. Прынятыя рашэнні аб’ектыўна прадугледжвалі захаванне тэрытарыяльнай цэласнасці Беларусі выключна ў якасці часткі будучай небальшавіцкай Расіі. Адсутнасць у БНР уласных [[Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі|узброеных сіл]], фінансавага забеспячэння і рэальнага кантролю над тэрыторыяй не дазволіла беларускай дэлегацыі абараніць інтарэсы нацыі перад тварам геапалітычнага прагматызму дзяржаў Антанты, якія аддалі перавагу моцнай Польшчы ў якасці [[Санітарны кардон|санітарнага кардона]] супраць Савецкай Расіі{{sfn|Бароўская|2013|с=11}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=[[В. М. Бароўская|Бароўская В. М.]]|загаловак=Адлюстраванне пазіцый краін Антанты і ЗША адносна беларускага пытання ў крыніцах па гісторыі Парыжскай мірнай канферэнцыі|выданне=Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины|тып=часопіс|год=2013|нумар=4(79)|старонкі=9—14|спасылка=https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/8331/1/Borovskaya_Displaying.pdf|ref=Бароўская}} * {{артыкул|аўтар=[[Г. Славіна|Славіна Г.]]|загаловак=Праект ваеннаабарончага саюзу, прапанаваны дэлегацыяй БНР на Парыжскай мірнай канферэнцыі (1919)|год=2023|выданне=Беларускі гістарычны агляд|тып=часопіс|том=30|нумар=1-2 (58-59)|старонкі=25—50|спасылка=https://www.belhistory.eu/archives/6448|ref=Славіна}} * {{артыкул|аўтар=[[М. М. Мязга|Мязга М. М.]]|загаловак=Пытанне граніц Беларусі ва ўмовах польска-савецкай вайны 1919–1920 гг.|выданне=Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины|тып=часопіс|год=2020|нумар=4 (121)|старонкі=50—55|спасылка=https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/12262/1/Miazga_On_the_problem_of_the_borders.pdf|ref=Мязга}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-03-16}} [[Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка]] [[Катэгорыя:Парыжская мірная канферэнцыя (1919—1920)]] [[Катэгорыя:Міжнародныя адносіны ў гісторыі Беларусі]] f10uetiqbcm4xej4z0408nxv9cnr8yl 5146310 5146309 2026-05-25T05:13:16Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146310 wikitext text/x-wiki [[Файл:BNR_(Ruthienie_Blanche)_Map_1918.jpg|міні|[[Карта Беларускай Народнай Рэспублікі]] 1919 года, якая была падрыхтавана для ўдзельнікаў Парыжскай мірнай канферэнцыі з мэтай абгрунтавання тэрытарыяльных правоў беларускай дзяржавы]] '''Белару́скае пыта́нне на Пары́жскай мі́рнай канферэ́нцыі''' — сукупнасць дыпламатычных намаганняў дэлегацыі [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] (БНР), накіраваных на міжнароднае прызнанне незалежнасці беларускай дзяржавы дзяржавамі-пераможцамі ў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]]. Нягледзячы на прысутнасць прадстаўнікоў БНР на [[Парыжская мірная канферэнцыя (1919—1920)|Парыжскай мірнай канферэнцыі]] ў 1919—1920 гадах, беларускае пытанне не разглядалася вялікімі дзяржавамі як самастойнае і заставалася ў цені «[[Польскае пытанне на Парыжскай мірнай канферэнцыі|польскага]]» ці «[[Рускае пытанне на Парыжскай мірнай канферэнцыі|рускага]]» пытанняў{{sfn|Бароўская|2013|с=10}}. == Мэты і склад беларускай дэлегацыі == Фармаванне знешнепалітычнай праграмы БНР для Парыжскай мірнай канферэнцыі пачалося ў канцы 1918 — пачатку 1919 года. 22 студзеня 1919 года ў [[Гродна|Гродне]] быў складзены «Мемарыял беларускага ўрада да Старшыні Мірнай канферэнцыі ў Парыжы». Дакумент, падпісаны старшынёй Рады Міністраў і міністрам замежных спраў БНР [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антонам Луцкевічам]], вызначаў тры асноўныя падставы для прызнання беларускага суверэнітэту: шматвяковы гістарычны шлях беларускага народа, наяўнасць [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|пастаяннай тэрыторыі з этнічнай большасцю беларусаў]], а таксама легітымнасць органаў улады, абраных на [[Першы Усебеларускі з’езд|Усебеларускім з’ездзе]] ў снежні 1917 года. А.&nbsp;Луцкевіч прасіў дапусціць беларускіх дэлегатаў на канферэнцыю і дапамагчы ў дзяржаўным будаўніцтве ў этнаграфічных і гістарычных межах{{sfn|Славіна|2023|с=1}}.[[Файл:Pahonia. Пагоня (1919-21).jpg|thumb|Пячатка Беларускай дэлегацыі на Парыжскай мірнай канферэнцыі]]Прысутнасць дэлегацыі БНР стала магчымай пасля таго, як арганізатары канферэнцыі заклікалі спыніць грамадзянскую вайну на тэрыторыі былой [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і запрасілі фактычныя ўрады да перагавораў. Беларуская дэлегацыя пачала працу ў сталіцы [[Францыя|Францыі]] ў маі 1919 года. Першапачаткова яна дзейнічала пад назвай «Дэлегацыя Белай Русі» ({{lang-fr|Délégation de la Ruthénie Blanche}}) і размяшчалася ў гатэлі «Метраполія» па вуліцы Францыска І (''Rue François 1er''). З пачатку чэрвеня 1919 года сядзібай дэлегацыі стаў будынак на вуліцы Баяр, а афіцыйная назва змянілася на «Дэлегацыя Беларускай Дэмакратычнай Рэспублікі» ({{lang-fr|Délégation de la République Démocratique de la Russie (Ruthénie) Blanche}}){{sfn|Славіна|2023|с=4}}. Склад дэлегацыі неаднаразова змяняўся. Паводле стану на канец мая 1919 года, у яе ўваходзілі прэм’ер-міністр і міністр замежных спраў [[Антон Луцкевіч|А.&nbsp;Луцкевіч]] (старшыня), член Рады Рэспублікі генерал [[Кіпрыян Антонавіч Кандратовіч|Кіпрыян Кандратовіч]], міністр абароны палкоўнік [[Яўген Ладноў]], былы дэпутат Дзяржаўнай думы [[Аляксей Азнабішын]] і сакратар [[Леанід Баркоў]]{{sfn|Славіна|2023|с=4}}. Беларускія прадстаўнікі актыўна распаўсюджвалі сярод удзельнікаў канферэнцыі мемарандумы з інфармацыяй пра [[Гісторыя Беларусі|гісторыю]], [[Геаграфія Беларусі|геаграфію]] і дзяржаўныя інстытуты Беларусі. == Праект ваенна-абарончага саюза == Усведамляючы складанасць геапалітычнага становішча (тэрыторыя Беларусі фактычна знаходзілася пад кантролем польскіх, савецкіх і нямецкіх войскаў), беларуская дэлегацыя шукала саюзнікаў сярод іншых новаўтвораных дзяржаў. Асобную ролю ў гэтым адыграў генерал [[К. Кандратовіч|К.&nbsp;Кандратовіч]], які імкнуўся аб’яднаць высілкі [[Краіны Балтыі|дзяржаў Балтыкі]] і [[Чарнамор'е|Чарнамор’я]]. 21 мая 1919 года ён падрыхтаваў сакрэтны даклад для Балтыйскай камісіі канферэнцыі, у якім звярнуў увагу на тое, што на прасторы ад Балтыйскага да Чорнага мора эстонскія, латышскія, літоўскія, беларускія, польскія і ўкраінскія войскі вядуць ізаляваную барацьбу супраць [[Бальшавікі|бальшавікоў]]{{sfn|Славіна|2023|с=5}}. 1 чэрвеня 1919 года К.&nbsp;Кандратовіч прадставіў праект ваенна-абарончага саюза паміж [[Эстонія]]й, [[Латвія]]й, [[Літва|Літвой]], Беларуссю і [[Украіна]]й. Праект прадугледжваў аб’яднанне ўсіх узброеных сіл гэтых дзяржаў у адзіны фронт і стварэнне агульнасаюзнага камандавання на чале з адным з выбітных палкаводцаў краін [[Антанта|Антанты]]. Для практычнай рэалізацыі прапаноўвалася стварыць у Парыжы Саюзны вайсковы савет{{sfn|Славіна|2023|с=6}}. Гэты план выклікаў пэўную зацікаўленасць з боку Эстоніі, якая ў той час вяла вайну як з бальшавікамі, так і з нямецкім ландсверам. Галоўнакамандуючы эстонскай арміяй генерал [[Ёхан Лайданэр]] і пасол Эстоніі [[Оскар Філіп Калас]] падтрымалі ідэю адзінага фронту, аднак прапанавалі прыцягнуць да камандавання таксама [[Фінляндыя|Фінляндыю]]. Нягледзячы на намаганні дыпламатаў, праект ваенна-абарончага саюза не быў рэалізаваны. Дзяржавы [[Антанта|Антанты]], такія як [[Францыя]] і [[Вялікабрытанія]], рабілі стаўку на моцную Польшчу як галоўны буфер супраць [[Савецкая Расія|Савецкай Расіі]], а [[Руская палітычная нарада]] катэгарычна пярэчыла незалежнасці прыбалтыйскіх краін і Беларусі{{sfn|Славіна|2023|с=7}}. == Пазіцыі краін Антанты і ЗША == Стаўленне краін-пераможцаў да беларускага пытання базіравалася на іх глабальным бачанні пасляваеннага свету і нежаданні драбніць тэрыторыю былой Расійскай імперыі да канчатковага высвятлення палітычнай сітуацыі ў ёй. У аснове праграмнага бачання [[ЗША]] ляжалі «14 пунктаў» прэзідэнта [[Вудра Вільсан]]а. Шосты пункт, прысвечаны Расіі, прадугледжваў вызваленне расійскіх тэрыторый ад нямецкіх войскаў. У каментарыях сакратара амерыканскай дэлегацыі [[Эдвард Хаўз|Эдварда Хаўза]] ўдакладнялася, што ЗША гатовыя прызнаць ''дэ-факта'' ўрады краін, якія адкалоліся ад Расіі, аднак сярод іх згадваліся палякі, фіны, літоўцы, латышы і ўкраінцы, але не беларусы{{sfn|Бароўская|2013|с=10}}. Беларускае пытанне амерыканскай дэлегацыяй ігнаравалася, паколькі яна атрымлівала інфармацыю пераважна з расійскіх эмігранцкіх ці польскіх крыніц. Вялікабрытанія на чале з прэм’ер-міністрам [[Дэвід Лойд Джордж|Дэвідам Лойд Джорджам]] прытрымлівалася падобнай лініі. Брытанцы былі гатовыя аказваць дапамогу «малым дзяржавам» у якасці «антыбальшавіцкага бар’ера» (Эстоніі, Латвіі, Літве), але беларускае дзяржаўнае будаўніцтва разглядалася імі як эмбрыянальнае і нежыццяздольнае{{sfn|Бароўская|2013|с=11}}. Брытанская дыпламатыя настойвала, каб будучы лёс беларускіх зямель вырашаўся ў кантэксце агульнарасійскага ўрэгулявання. [[Францыя]], зацікаўленая ў максімальным паслабленні [[Германская імперыя|Германіі]], рабіла стаўку на максімальнае ўзмацненне Польшчы. Старшыня канферэнцыі [[Жорж Клемансо]] і міністр замежных спраў [[Стэфан Пішон]] настойвалі на перадачы пад польскі кантроль тэрыторый, пакінутых нямецкімі войскамі. Пытанне самавызначэння беларускіх зямель французскім бокам не ўздымалася зусім. Нягледзячы на ўсе намаганні дэлегацыі БНР, урады Антанты разглядалі Беларусь выключна як аб’ект ваенна-аператыўнага манеўравання ў барацьбе з Савецкай Расіяй{{sfn|Бароўская|2013|с=11}}. === Беларускае пытанне ў заходняй прэсе === Англамоўная прэса таго часу шмат у чым транслявала тэзісы, сфарміраваныя ў расійскай або польскай прапагандзе. Выданні «The Times» або «The New York Times» апісвалі беларусаў як частку або галіну рускага народа (разам з вялікарусамі і маларусамі). Англійскі журналіст Гарольд Уільямс сцвярджаў, што беларускі дыялект амаль не адрозніваецца ад рускай мовы, а беларускі рух з’яўляецца штучным прадуктам нямецкай прапаганды{{sfn|Бароўская|2013|с=12}}. Іншы карэспандэнт, Эміль Джозеф Дылон, характарызаваў беларусаў як «цікавае рускае племя». Польская публіцыстыка (працы Станіслава Кутшэбы, Вінцэнты Лютаслаўскага), якая распаўсюджвалася на канферэнцыі на англійскай і французскай мовах, даказвала, што беларус — гэта сельскае неадукаванае насельніцтва, якое не мае ўласных палітычных памкненняў і знаходзіцца пад дабратворным уплывам польскай цывілізацыі{{sfn|Бароўская|2013|с=13}}. == Уплыў суседніх дзяржаў == Вырашэнне беларускага пытання блакавалася пазіцыямі суседзяў. Руская палітычная нарада (РПН), якая прадстаўляла на канферэнцыі інтарэсы белага руху і ўрада [[Аляксандр Васільевіч Калчак|Аляксандра Калчака]] (у склад уваходзілі [[Сяргей Дзмітрыевіч Сазонаў|Сяргей Сазонаў]], [[Георгій Яўгенавіч Львоў|Георгій Львоў]], [[Мікалай Васільевіч Чайкоўскі|Мікалай Чайкоўскі]]), адстойвала лозунг «адзінай і непадзельнай Расіі». Яны дапускалі максімум [[Аўтаномія|унутраную аўтаномію]], катэгарычна пярэчачы незалежнасці як Беларусі, так і краін Балтыі. Польская дэлегацыя на чале з [[Раман Дмоўскі|Раманам Дмоўскім]] прапаноўвала ўласны праект усходняй мяжы ([[Лінія Дмоўскага]]), які прадугледжваў непасрэднае ўключэнне ў склад Польшчы ўсёй [[Заходняя Беларусь|Заходняй]] і [[Цэнтральная Беларусь|Цэнтральнай Беларусі]] (да лініі [[Дзвінск]]&nbsp;— [[Мінск]]&nbsp;— [[Пінск]]). Дмоўскі аргументаваў гэта тым, што ўключэнне далейшых усходніх тэрыторый, такіх як Віцебшчына і Магілёўшчына, было б немэтазгодным з-за немагчымасці іх [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]]{{sfn|Бароўская|2013|с=11}}. Польскія дыпламаты на канферэнцыі стваралі ілюзію абароны правоў насельніцтва «[[Усходнія Крэсы|ўсходніх крэсаў]]», маскіруючы [[Імперыялізм|імперыялістычныя планы]] [[Федэралізм|федэратыўнай]] рыторыкай. == Вынікі == Парыжская мірная канферэнцыя завяршылася без прызнання [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] ні ''дэ-факта'', ні ''дэ-юрэ''. Заснавальнікі [[Версальска-Вашынгтонская сістэма міжнародных адносін|Версальскай сістэмы]] не разглядалі беларусаў як суб’ект міжнароднага права, здольны на стварэнне ўласнай дзяржавы{{sfn|Мязга|2020|с=12}}. Прынятыя рашэнні аб’ектыўна прадугледжвалі захаванне тэрытарыяльнай цэласнасці Беларусі выключна ў якасці часткі будучай небальшавіцкай Расіі. Адсутнасць у БНР уласных [[Узброеныя сілы Беларускай Народнай Рэспублікі|узброеных сіл]], фінансавага забеспячэння і рэальнага кантролю над тэрыторыяй не дазволіла беларускай дэлегацыі абараніць інтарэсы нацыі перад тварам геапалітычнага прагматызму дзяржаў Антанты, якія аддалі перавагу моцнай Польшчы ў якасці [[Санітарны кардон|санітарнага кардона]] супраць Савецкай Расіі{{sfn|Бароўская|2013|с=11}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=[[В. М. Бароўская|Бароўская В. М.]]|загаловак=Адлюстраванне пазіцый краін Антанты і ЗША адносна беларускага пытання ў крыніцах па гісторыі Парыжскай мірнай канферэнцыі|выданне=Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины|тып=часопіс|год=2013|нумар=4(79)|старонкі=9—14|спасылка=https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/8331/1/Borovskaya_Displaying.pdf|ref=Бароўская}} * {{артыкул|аўтар=[[Г. Славіна|Славіна Г.]]|загаловак=Праект ваеннаабарончага саюзу, прапанаваны дэлегацыяй БНР на Парыжскай мірнай канферэнцыі (1919)|год=2023|выданне=Беларускі гістарычны агляд|тып=часопіс|том=30|нумар=1-2 (58-59)|старонкі=25—50|спасылка=https://www.belhistory.eu/archives/6448|ref=Славіна}} * {{артыкул|аўтар=[[М. М. Мязга|Мязга М. М.]]|загаловак=Пытанне граніц Беларусі ва ўмовах польска-савецкай вайны 1919–1920 гг.|выданне=Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины|тып=часопіс|год=2020|нумар=4 (121)|старонкі=50—55|спасылка=https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/12262/1/Miazga_On_the_problem_of_the_borders.pdf|ref=Мязга}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-03-16}} [[Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка]] [[Катэгорыя:Парыжская мірная канферэнцыя (1919—1920)]] [[Катэгорыя:Міжнародныя адносіны ў гісторыі Беларусі]] a31t2eijcp1083vmsq5jcpi79y75ffy 0 807251 5146394 5141271 2026-05-25T08:44:33Z Emilia Noah 155537 5146394 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |гады = [[1957]]—[[1992]] |краіна = {{Сцягафікацыя|СССР}} → {{Сцягафікацыя|Расія|1991}} |тып = група [[Ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]] і [[Ваенны спецыяліст|ваенспецаў]] |памер = |размяшчэнне = [[File:Flag of Afghanistan (1931–1973).svg|22px]] [[Каралеўства Афганістан]] (1957—1973)<br>[[File:Flag of Afghanistan (1931–1973).svg|22px]]/[[File:Flag of Afghanistan (1974–1978).svg|22пкс]] [[Рэспубліка Афганістан (1973—1978)|Рэспубліка Афганістан]] (1973—1978)<br>[[File:Flag of Afghanistan (1978).svg|22px]]/[[File:Flag of Afghanistan (1978–1980).svg|22px]]/[[File:Flag of Afghanistan (1980–1987).svg|22px]]/[[File:Flag of Afghanistan (1987–1992).svg|22px]] [[Дэмакратычная Рэспубліка Афганістан]] (1978—1992) |бітвы = [[Афганская вайна (1979—1989)]]<br>[[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1989—1992)]] |у складзе=[[Абмежаваны кантынгент савецкіх войскаў у Афганістане]] (1979—1989) |падпарадкаванне = 10-е Галоўнае ўпраўленне [[Генеральны штаб Узброеных сіл СССР|Генштаба УС СССР]] |выява=Makhmut Gareev 05.jpg |подпіс=Ваннны саветнік у Афганістане (1989—1990) М. А. Гарэеў разам з афганцамі. |вядомыя_камандзіры = [[#Кіраўніцтва|гл. ніжэй]] }} '''Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане''' — кантынгент [[ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]] і [[ваенны спецыяліст|ваенспецаў]] [[УС СССР]] у [[Афганістан]]е, якія аказвалі падтрымку ў [[Ваеннае будаўніцтва|ваенным будаўніцтве]]. Разам з баявымі часцямі [[Абмежаваны кантынгент савецкіх войскаў у Афганістане|АКСВА]], група сыграла значную ролю ў [[Афганская вайна (1979—1989)|Афганскай вайне 1979—1989 гадоў]]. Поруч з вайскоўцамі ў краіне працавалі саветнікі ад [[КДБ СССР|Камітэта дзяржаўнай бяспекі]] (чэкісты і пагранічнікі) і [[Міністэрства ўнутраных спраў СССР|Міністэрства ўнутраных спраў]]. Размяшчэнне кантынгенту адбылося задоўга да пачатку баявых дзеянняў — у 1957 годзе, чаму спрыялі збліжэнне дзвюх дзяржаў і савецкія ваенныя пастаўкі. З цягам часу колькасць замежных спецыялістаў павялічвалася, узрасла іх прысутнасць у асобных фарміраваннях і органах ваеннага кіравання. Падчас вайны саветнікі і ваенспецы займаліся не толькі навучаннем і падрыхтоўкай афганскіх войск, але і непасрэдна ўдзельнічалі ў барацьбе з [[Афганскія маджахеды|маджахедамі]]. Як мінімум 180 з іх загінулі. Нават пасля [[Вывад савецкіх войск з Афганістана|вываду савецкіх войск]] у гарачай кропцы працягвала працаваць невялікая каманда спецыялістаў. Афганцы саветнікаў і ваенспецаў называлі «'''мушаверамі'''»{{sfn|Пинчук|2002}} ці, як і ўсіх савецкіх грамадзян, «'''[[шураві]]'''»<ref name="АиФ"/>. == Перадгісторыя== {{Асноўны артыкул|Расійска-афганскія адносіны}} У 1919 годзе пасля [[Трэцяя англа-афганская вайна|трэцяй англа-афганскай вайны]] Афганістан вярнуў незалежнасць. Савецкі ўрад першым прызнаў адноўленую дзяржаву.{{sfn|Салмин|2019|loc=До 1978 года}} 28 лютага 1921 года быў заключаны [[Савецка-афганскі дагавор (1921)|савецка-афганскі дагавор аб дружбе і супрацоўніцтве]], у рамках якога, апроч усяго іншага, Масква перадала на патрэбы Кабула 12 (па іншых даных, 10) самалётаў і 5 тыс. вінтовак з неабходным боезапасам, аказала дапамогу ў стварэнні авіяцыйнай школы. Акрамя таго, у [[РСФСР]] Афганістан рыхтаваў лётчыкаў і аэрадромна-тэхнічны персанал.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Да 1930-х гадоў Савецкі Саюз стаў для Кабула найважнейшым гандлёвым і палітычным партнёрам, хоць адносіны паміж дзвюма краінамі часам ускладняліся.{{sfn|Брейтвейт|2013|loc=СССР — лучший друг Афганистана}} Збліжэнне з Масквой было абумоўлена тым, што кіраўнікі Афганістана паставілі перад сабой задачу мадэрнізаваць краіну — яе армію, сродкі зносін, эканоміку, урадавы апарат, сістэму адукацыі. Большасць з іх спрабавала палепшыць [[Жанчыны ў Афганістане|становішча жанчын]]. Пры тым намаганні рэфарматараў нязменна сутыкаліся з [[кансерватызм]]ам народа, рэлігійных і племянных лідараў.{{sfn|Брейтвейт|2013|loc=Афганистан в современную эпоху}} У ходзе [[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1928—1929)|грамадзянскай вайны ў Афганістане 1928—1929 гадоў]] савецкія войскі ажыццявілі [[Афганскі паход Чырвонай арміі (1929)|інтэрвенцыю]] для падтрымкі ўлады караля [[Амунула-хан|Аманулы-хана]].{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Далейшае ваеннае супрацоўніцтва паміж краінамі было прыпынена [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайной]]. Разгром [[Краіны Восі|краін «восі»]] ў 1945 годзе і паслабленне ўплыву [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ў [[Сярэдняя Азія|сярэднеазіяцкім рэгіёне]] вызначылі пасляваенныя арыенціры многіх дзяржаў, у тым ліку Афганістана. Пазітыўны нейтралітэт і супрацоўніцтва з рознымі краінамі склалі аснову яго міжнароднага курсу. У часы [[Халодная вайна|Халоднай вайны]] афіцыйны Кабул выступіў за мірнае суіснаванне дзяржаў, супраць [[каланіялізм]]у і за раззбраенне. Гэтая знешнепалітычная лінія была сугучная інтарэсам Савецкага Саюза і іншых [[сацыялістычныя краіны|сацыялістычных краін]] і спрыяла збліжэнню паміж імі. Афганістан атрымаў ад Крамля тэхнічную і фінансавую дапамогу для многіх будаўнічых праектаў.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}}{{sfn|Брейтвейт|2013|loc=СССР — лучший друг Афганистана}} У сярэдзіне 1950-х гадоў актывізуецца ваеннае супрацоўніцтва. У жніўні 1956 года адбылося падпісанне пагаднення аб пастаўках розных відаў баявой тэхнікі і ўзбраення на льготных умовах на агульную суму 25 мільёнаў [[Долар ЗША|амерыканскіх долараў]]. Гэтаму папярэднічаў зварот афганскага кіраўніцтва па ваенную дапамогу [[ЗША]]. Аднак амерыканцы абумовілі яе цалкам непрымальнымі палітычнымі патрабаваннямі, і здзелка не адбылася.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Першыя партыі ўзбраення паступілі ў кастрычніку 1956 года. Адначасова стала аказвацца дапамога ў падрыхтоўцы і перападрыхтоўцы афганскіх армейскіх кадраў. Яна праводзілася як унутры краіны, так і ў ваенных навучальных установах Савецкага Саюза і сацыялістычных краін. Усяго, па афіцыйных даных, у 1956—1957 гадах у СССР і іншых [[Арганізацыя Варшаўскага дагавора|краінах Варшаўскага дагавора]] прайшлі навучанне каля 3700 афганскіх вайскоўцаў. У наступныя гады іх колькасць узрасла: да 1973 года толькі ў ваенных навучальных установах СССР атрымалі адукацыю каля 3000 афганцаў. Акрамя таго, была дасягнута дамоўленасць аб аказанні савецкай матэрыяльна-тэхнічнай дапамогі ў будаўніцтве ваенных аэрадромаў у [[Кабул]]е, [[Баграм]]е, [[Мазары-Шарыф]]е і [[Шынданд]]зе.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} == Кіраўніцтва == У Афганістане, як у іншых краінах з савецкай прысутнасцю, з’явілася пасада галоўнага ваеннага саветніка (ГВС). Ён валодаў шырокімі паўнамоцтвамі аж да прамога выхаду на начальніка Генеральнага штаба, міністра абароны і кіраўніка дзяржавы. ГВС стаў магутным рычагом уздзеяння не толькі на ваенную, але і на знешнюю і ўнутраную палітыку, засланіўшы нават пасла{{Sfn|Коломнин|2008|loc=«Почти безграничные полномочия»}}. У другой палове 1980 года структура калектыву ваенных саветнікаў была пераведзена на ваенныя рэйкі. Быў створаны штаб Галоўнага ваеннага саветніка, укамплектаваны ў новым складзе групы ваенных саветнікаў у карпусах, брыгадах і палках, а таксама ў авіяцыі і войсках СПА.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Галоўнымі ваеннымі саветнікамі, галоўнымі ваеннымі кансультантамі і старэйшымі груп ваенных спецыялістаў ва Узброеных сілах Афганістана з 1972 па 1992 працавалі{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}}: * генерал-маёр І. С. Бондарац (1971—1975), * генерал-лейтэнант [[Леанід Мікалаевіч Гарэлаў|Л. М. Гарэлаў]] (1975—1979), * генерал-палкоўнік [[Салтан Кекезавіч Магаметаў|С. К. Магаметаў]] (1979—1980), * генерал арміі [[Аляксандр Міхайлавіч Маёраў|А. М. Маёраў]] (1980—1981), * генерал арміі [[Міхаіл Іванавіч Сарокін (генерал арміі)|М. І. Сарокін]] (1981—1984), * генерал арміі [[Рыгор Іванавіч Салманаў|Р. І. Салманаў]] (1984—1986), * генерал-палкоўнік [[Уладзімір Андрэевіч Вастроў|У. А. Вастроў]] (1986——1988), * генерал-палкоўнік [[Міхаіл Міхайлавіч Сацкоў|М. М. Сацкоў]] (1988—1989), * генерал-палкоўнік [[Барыс Пятровіч Шэін|Б. П. Шэін]] (1989—1990). Ваенным саветнікам Вярхоўнага Галоўнакамандуючага ВС РА з 1989 па 1990 быў генерал арміі [[Махмут Ахметавіч Гарэеў|М. А. Гарэеў]], а з 1990 па 1992 — галоўным ваенным спецыялістам пры Вярхоўным Галоўнакамандуючым — генерал арміі [[Мікалай Фёдаравіч Грачоў|М. Ф. Грачоў]], генерал-лейтэнант Б. С. Пярфільеў (1991—1992).{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} == Даваенны перыяд: 1957—1979 == === Прыбыццё і пашырэнне кантынгенту === У лютым і сакавіку 1957 года ў Кабул па лініі 10-га Галоўнага ўпраўлення [[Генеральны штаб Узброеных сіл СССР|Генштаба УС СССР]] была накіравана група ваенных спецыялістаў у складзе каля 10 чалавек (уключаючы перакладчыкаў) для навучання афганскіх афіцэраў і унтэр-афіцэраў правілам утрымання і эксплуатацыі пастаўленай ваеннай тэхнікі і ўзбраення. Напярэдадні адпраўкі ў [[Масква|Маскве]] камандзіраваных строга папярэдзілі паважліва ставіцца да звычаяў і традыцый краіны, не весці з афганцамі ніякіх размоў пра палітыку і не выказваць свайго меркавання адносна становішча ў Афганістане, каб не быць абвінавачанымі ва ўмяшанні ва ўнутраныя справы краіны і ў вядзенні камуністычнай прапаганды.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} У маі 1957 года ў [[Герат (горад)|Гераце]], у гарнізоне 17-й пяхотнай дывізіі пачалі функцыянаваць курсы па вывучэнні замежнай бранятанкавай тэхнікі — танка [[Т-34]] і бронетранспарцёраў [[БТР-40]] і [[БТР-152]]. Праз некалькі месяцаў першыя выпускнікі склалі касцяк камандных кадраў і баявых экіпажаў 4-й танкавай брыгады ў Кулі-Чархі.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Паспяховая праца савецкіх спецыялістаў актывізавала далейшае супрацоўніцтва паміж краінамі ў ваеннай вобласці. У Афганістан была накіравана дадатковая колькасць спецыялістаў. За 1961—1967 гады ў краіне пабывалі каля 4500 вайскоўцаў.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Пасля перавароту 1973 года аўтарытэт цэнтральнай улады скараціўся, большага ўплыву ў грамадстве атрымала ісламскае духавенства. З гэтай нагоды Крэмль стаў больш актыўна ўмешвацца ва ўнутраныя справы суседа. У прыватнасці, Масква актывізавала дапамогу ўраду [[Мухамед Дауд|М. Дауда]]. Паводле заходніх крыніц, яна складала каля 100 млн долараў у год. Павялічыўся і кантынгент ваенспецаў і саветнікаў — з 1500 чалавек у 1973 годзе да 5000 да 1978 года. А ў канцы ліпеня 1975 годзе па асабістай просьбе Дауда ў Афганістан тэрмінам на 2 гады была накіравана група савецкіх ваенных кансультантаў у Сухапутныя войскі, Міністэрства абароны, Генштаб і ва ўсе органы цэнтральныя кіравання. У склад каманды ўваходзілі 35 чалавек (без перакладчыкаў і апарата галоўнага кансультанта): 11 — для працы ў Міністэрстве нацыянальнай абароны (МНА); 3 — у вайсковых карпусах (па адным у кожны); 21 — у «разгорнутых» (укамплектаваных не менш чым на 50-60 %) пяхотных дывізіях, па 3 кансультанта на кожную — па артылерыі, тэхніцы і па тыле.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} У маі 1978 года было падпісана міжурадавае пагадненне аб ваенных саветніках, у адпаведнасці з якім быў павышаны статус замежных вайскоўцаў (замест кансультантаў – саветнікі) і павялічана іх колькасць са 100 да 400 чалавек.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}} Паралельна, па запыту Кабула, у органы бяспекі накіраваны супрацоўнікі КДБ. Савецкія чэксіты патрабаваліся для аказання саветніцкай дапамогі па лініі разведкі, контрразведкі, ваеннай контрразведкі, у падрыхтоўцы нацыянальных кадраў, аснашчэнні сродкамі тэхнікі і сувязі{{sfn|Христофоров|2014|p=4—5}}{{sfn|Христофоров|2016|p=64—66}}. === Узаемаадносіны з афганцамі === Прыбыццё першых мушавераў у 1956 годзе было прынята афганскімі афіцэрамі даволі стрымана, што звязана ў значнай ступені з уплывам [[Узброеныя сілы Турцыі|турэцкіх]] саветнікаў, якія працавалі ў той час у афганскай арміі, і празаходняй арыентацыяй часткі старэйшых афіцэраў і генералаў. Адстойваючы свае пазіцыі, яны імкнуліся дыскрэдытаваць савецкую тэхніку, звярталі ўвагу на састарэласць пастаўленай у Афганістан зброі, выказвалі сумневы ў яго высокіх баявых якасцях. Яны з захапленнем гаварылі пра аналагічныя заходнія, галоўным чынам амерыканскія, узоры зброі.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Каб пераламаць сітуацыю, М. Дауд па радзе савецкага боку прыняў рашэнне правесці паказальныя стрэльбы для караля [[Захір-шах|Захіра-шаха]] і прадэманстраваць, такім чынам, баявыя магчымасці савецкай зброі. Пры гэтым была пастаўлена жорсткая задача: усю баявую працу павінны праводзіць толькі афганскія вайскоўцы без якога-небудзь удзелу савецкіх спецыялістаў. Па выніку стрэльб васпан у прысутнасці афганскай эліты выказаў захапленне з нагоды высокіх баявых якасцяў савецкай зброі і выказаў падзяку замежнікам за аказаную дапамогу. Гэта кардынальна змяніла стаўленне да спецыялістаў.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Кіраўнік ваеннага саветніцкага апарата генерал-лейтэнант Гарэлаў успамінаў, што да снежня 1979 года афіцэры прасоўваліся па Афганістане без аховы і ўсюды сустракалі сардэчны прыём.{{sfn|Салмин|2019|loc=До 1978 года}} Але імкненні савецкага кіраўніцтва ў цэлым і савецкага ваеннага камандавання ў прыватнасці да наладжвання ўсебаковай каардынацыі сумесных дзеянняў з партнёрамі не заўсёды знаходзіла належны воклік з афганскага боку. Прычын таму было некалькі. Гэта і невысокая баяздольнасць шэрагу афганскіх ваенных часцей і падраздзяленняў, і адсутнасць належнай вывучкі матывацыі, і ўпартае нежаданне або аб’ектыўная немагчымасць прытрымлівацца ўказанняў саветнікаў.{{sfn|Шахибов|2021|loc=«ПУСТЬ ПАМЯТЬ ГОВОРИТ»}} З цягам часу кантынгент апынуўся ўцягнутым ва ўнутраныя справы краіны. Кіруючая партыя [[Народна-дэмакратычная партыя Афганістана|НДПА]] была расколатая на дзве фракцыі — «Хальк» і «Парчам». Пасля [[Дзяржаўны пераварот у Афганістане (1973)|перавароту 1973 года]] яны падзялілі ўладу наступным чынам: кіраўнік першай, [[Нур Махамад Таракі|М. Таракі]], стаў старшынёй Рэвалюцыйнага савета і прэм’ер-міністрам, а прадстаўнік другой, [[Бабрак Кармаль|Б. Кармаль]], — намеснікам старшыні Рэўсавета і прэм’ер-міністра. Паміж фракцыямі пачалася грызня. Да ўнутранапатрыйнага канфлікту неўзабаве далучыліся савецкія прадстаўнікі ў Кабуле. Партыйныя і ваенныя саветнікі падтрымлівалі фракцыю «Хальк». Прадстаўнікі КДБ працавалі з «Парчамам». Паводле ўспамін В. П. Заплаціна, саветніка начальніка Галоўнага палітычнага ўпраўлення афганскай арміі, на адной нарадзе справа дайшла да таго, што саветнікі ледзь не пабіліся адзін з адным.<ref>Леонид Млечин. [https://www.kommersant.ru/doc/3585195 Рикошет на сорок лет] // Комерсантъ, 2 апреля 2018</ref> ==Афганская вайна: 1979—1989== {{Асноўны артыкул|Афганская вайна (1979—1989)}} === Роля і ўдзел === У час Афганскай вайны праца саветнікаў і ваенспецаў была заслонена дзейнасцю часцей [[Абмежаваны кантынгент савецкіх войскаў у Афганістане|АКСВА]]. У далейшым тэма не атрымала належнай увагі і ацэнкі ні ў постсавецкай, ні ў заходняй гістарычнай літаратуры. Тым не менш іх роля ў ваенных падзеях была вельмі значнай. Яны аказвалі дапамогу афганскім генералам і афіцэрам у падтрыманні злучэнняў і часцей у баявой гатоўнасці, планаванні і кіраўніцтве ваеннымі дзеяннямі супраць [[Афганскія маджахеды|маджахедаў]]. Акрамя таго, ім даводзілася выконваць нечаканыя задачы, як барацьба за адзінства шэрагаў кіруючай прасавецкай НДПА, аказанне дапамогі ў станаўленні органаў улады на месцах, мабілізацыйных мерапрыемствах.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Часцяком замежнікі фактычна кіравалі афганскімі войскамі ў ходзе баявых дзеянняў замест сваіх падсаветных.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}} Мушаверы таксама сачылі, як тыя ці іншыя падраздзяленні вырашалі баявыя задачы, каб пасля вяртання ў месцы пастаяннай дыслакацыі зрабіць пільны і павучальны разбор. Перад аперацыямі абавязкова для афганцаў праводзіліся тактыка-спецыяльныя заняткі{{sfn|Пинчук|2002}}. Да канца 1980 года колькасць ваенных саветнікаў складала 1600—1800, сярод іх было да 80 генералаў. У сярэднім у кожным батальёне афганскай арміі налічвалася 3—4 савецкіх афіцэра, у палку — 4—5, дывізіі – 11–12, а таксама перакладчыкі. Былі саветнікі і ў цэнтральным апараце. Да 1985 года колькасць савецкіх вайскоўцаў ва ўрадавых войсках складала: 761 саветнік, 205 спецыялістаў, 227 перакладчыкаў. На 1 студзеня 1988 года ў афганскай арміі працавалі 1007 савецкіх ваенных спецыялістаў, у тым ліку 694 саветнікі. У гэты лік не ўваходзяць саветнікі КДБ, пагранвойск і МУС.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}}{{sfn|Ляховский|1995|loc=О советских военных советниках в Афганистане}}{{sfn|Брейтвейт|2013|loc=Советники}} Супрацоўнікі МУС і ўнутраных войск дзейнічалі ў краіне з 1978 года. Акрамя саветнікаў, па лініі [[Унутраныя войскі СССР|ўнутраных войск СССР]] у гарачай кропцы дзейнічалі атрады спецыяльнага прызначэння МУС. Усяго праз канфлікт прайшлі 856 вайскоўцаў войск правапарадку. Восем з іх загінулі. У задачы саветнікаў уваходзіла падрыхтоўка кадраў афганскай міліцыі «Царандай» і Галоўнага ўпраўлення абароны рэвалюцыі — аналага савецкіх унутраных войск. Агулам спецыялісты МУС навучылі і падрыхтавалі 10126 чалавек. Навучанне кадраў для ўнутраных структур Афганістана праходзіла як на афганскай тэрыторыі, так і на савецкай. Па рашэнні савецкага ўрада, дзейнасць ваенных спецыялістаў, якія працавалі ў Афганістане па лініі МУС, не афішавалася. Супрацоўнікі МУС мелі на руках дакументы грамадзянскіх спецыялістаў: настаўнікаў, геолагаў, будаўнікоў і іншых прафесій.<ref name="мус">[https://www.mk.ru/politics/2019/02/13/po-dokumentam-byl-stroitelem-rosgvardiya-raskryla-rol-mvd-v-afganskoy-voyne.html «По документам был строителем»: Росгвардия раскрыла роль МВД в афганской войне] // Московский Комсомолец, 19 февраля 2019</ref> У працы саветнікаў па лініі КДБ у гады вайны ўзніклі розныя асаблівасці, пра якія доўгі час аддавалі перавагу не распаўсюджвацца, а менавіта правядзенне перамоў з маджахедамі: перапісваліся, асабіста сустракаліся з верхаводамі атрадаў, спрабавалі мірным шляхам вырашаць нейкія пытанні. Вядома, такая праца вялася негалосна. Аналагічныя метады ў будучыні актыўна выкарыстоўваліся расійскай контрразведкай падчас вайны ў [[Чачня|Чачні]]{{sfn|Руденко|2011|loc=О специфике работы советника}}. Усяго ж за гады вайны ў Афганістан было камандзіравана каля 8000 саветнікаў, спецыялістаў і перакладчыкаў, з іх загінулі 180—195.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}}{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} === Умовы службы === Савецкія саветнікі і ваенспецы працавалі ў 47 гарнізонах{{sfn|Пинчук|2002}}. Афіцэры-мушаверы і салдаты, што іх абслугоўвалі, хадзілі ў форме афганскай арміі. Афіцэр штомесяц атрымліваў каля 1000 інвалютных рублёў — утрая больш, чым яго калега з АКСВА (у час вайны заробак саветнікаў у пералічэнні на долары павялічыўся з тысячы да сямісот: значна больш, чым яны маглі атрымліваць на радзіме; прыбаўку празвалі «труннымі грашыма»{{sfn|Брейтвейт|2013|loc=Советники}}). У адрозненне ад апошніх мушаверам дазвалялася браць у гарачую кропку жонак<ref name="АиФ">[https://aif.by/timefree/history/shuravi_dushman_gruz_200_desyat_slov_kotorye_prishli_k_nam_iz_afgana Шурави — душман — груз 200. Десять слов, которые пришли к нам из Афгана] // Аргументы і факты, 24 декабря 2019</ref>. Байцы маглі за год назапасіць на машыну, за два — на першы ўнёсак за кватэру ў кааператыўным доме у СССР. Звычайнаму савецкаму афіцэру на гэта патрабавалася куды больш часу. Нядзіўна, што ў арміі ненавідзелі саветнікаў. Ля ўваходу на тэрыторыю некаторых савецкіх часцей віселі абразлівыя шыльды: «З сабакамі і саветнікамі ўваход забаронены»{{sfn|Брейтвейт|2013|loc=Советники}}. У асяроддзі афіцэраў баявых часцей склалася меркаванне, што яны знаходзіліся ў прывілеяваным становішчы, не падвяргаліся рызыцы загінуць у баі, побыт іх быў уладкаваны прыстойна, мелі вялікія аклады{{sfn|Пинчук|2002}}. Аднак большасць саветнікаў і спецыялістаў, за выключэннем размешчаных у Кабыле, жылі ў найцяжэйшых умовах, дзялілі з афганцамі нягоды побыту, пастаянна падвяргаючыся смяротнай небяспецы. Умовы жыцця і службы часцяком не ішлі ні ў якое параўнанне са службай афіцэраў 40-й арміі{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}}. Паводле ўспамін генерал-лейтэнанта А. У. Зінчанка, яму часта даводзілася бачыць, як у адным з глінабітных збудаванняў размяшчалася група спецыялістаў, звычайна 4-5 чалавек: тры афіцэры-саветнікі, лейтэнант-перакладчык і салдат-радыст. Гэтая каманда, незалежна ад пасад і званняў, кожную ноч несла ахоўную службу каля дома, рыхтавала сабе ежу, займалася ўборкай і нарыхтоўкай вады, каб увечары можна было памыцца. Пры тым час ад часу яны падвяргаліся абстрэлам праціўніка. Раз у месяц хтосьці з групы прылятаў на спадарожным верталёце ў Кабул і атрымліваў на ўсіх грашовае ўтрыманне, закупляў прадукты, забіраў пошту{{sfn|Пинчук|2002}}. Знаходзячыся ў правінцыі, вайскоўцы былі адарваны ад знешняга свету: тэлефонная сувязь адсутнічала, лісты хадзілі нерэгулярна. Бывала, саветнікі па два—тры месяцы не мелі ніякіх вестак ад сям’і, самі не маглі перадаць вестку. У час прыездаў у Кабул яны заўсёды стараліся патэлефанаваць дадому.{{sfn|Руденко|2011|loc=Домой лучше не звонить!}} У сваіх даследаваннях і ўспамінах розныя аўтары, у залежнасці ад той ці іншай ведамаснай прыналежнасці, прыводзяць розныя даныя аб колькасці, умовах службы і значнасці саветнікаў па лініі таго ці іншага ведамства. Напрыклад, генерал-палкоўнік [[Іван Пятровіч Вярцелка|І. П. Вярцелка]], першы намеснік начальніка пагранвойск [[КДБ СССР]] адзначаў{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}}:{{пачатак цытаты}}Нашым памежным саветнікам у Афганістане даводзілася асабліва цяжка. Калі ў пяхотнай дывізіі афганскай арміі налічвалася да 60 саветнікаў з перакладчыкамі, абслугай і аховай, то ў памежнай брыгадзе іх было ў дзесяць разоў менш. Прычым ні аховы, ні перакладчыкаў ім у падтрымку не давалі. Прыкладна ў такім жа рэжыме і ў такіх жа ўмовах даводзілася працаваць і нашаму верхняму саветніцкага эшалону.{{канец цытаты}} Генерал арміі М. А. Гарэеў пісаў{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}}: {{пачатак цытаты}}Справа даходзіла да абсурду. У ракетных дывізіёнах і іншых часцях гвардыі, якія ўваходзяць у склад МДБ, спецыялістамі прызначаліся афіцэры Савецкай Арміі.... Маёр-спецыяліст у войсках МДБ, атрымліваў больш галоўнага ваеннага саветніка пры Міністэрстве абароны.{{канец цытаты}} Адстаўны палкоўнік [[ФСБ РФ]] П. Ф. Кудасаў, які прыбыў у гарачую кропку ў 1982 годзе, успамінаў, што адразу па прыбыцці на яго групу (29 чалавек) выдалі адзін аўтамат, два магазіна і сказалі: «''Хлопцы, вы толькі ноч пратрымаецеся, а заўтра размяркуем па правінцыях''»{{sfn|Руденко|2011|loc=Первый день на чужой земле}}. Пры тым нідзе ніякай аховы для саветнікаў не вылучалі. У мэтах бяспекі і з-за павышанай пагрозы здрады з боку афганцаў яны жылі ў асобных саветніцкіх гарадках. Апроч таго, у размяшчэнне савецкага гарнізона староннім уваход забаронены, а да саветнікаў пастаянна ішлі афганцы: аператыўны склад, прадстаўнікі атрадаў маджахедаў, з якімі вялі перамовы, агентура з ліку мясцовых жыхароў. Усім ім нявыгадна было «свяціцца». Аднак і ў іх замежнікі не адчувалі абароненасць. Паводле Кудасава, калі частка саветнікаў з’язджала на аперацыі, у гарадку заставалася некалькі чалавек, што недастаткова нават для нясення каравульнай службы. У такіх выпадках ім вылучалі невялікія каманды вайскоўцаў з баявых падраздзяленняў{{sfn|Руденко|2011|loc=Туда, где "теплее"}}. === Складанасці з афганцамі === На фоне вайны паміж афганцамі ішла дбайная барацьба за ўвагу саветнікаў. Спецыялісты гэты момант таксама ўлічвалі і будавалі сваю працу такім чынам, каб кожнаму знайсці хоць бы некалькі хвілін. З падсаветнымі працу імкнуліся будаваць на даверы, але не забывалі і пра пільнасць для ўласнай бяспекі. Пры атрыманні аператыўных звестак і планаванні баявых дзеянняў замежнікі выконвалі меры канспірацыі, каб пазбегнуць уцечкі інфармацыі да маджахедаў.{{sfn|Руденко|2011|loc=О специфике работы советника}} Пры тым большасць савецкіх вайскоўцаў мела вельмі смутныя ўяўленні пра замежныя рэаліі — пра асаблівасці побыту, традыцыі, звычаі, псіхалогію народаў. Без гэтых ведаў узаемадзеянне з саюзнікамі выбудоўваць было цяжка. Часам адбываліся непрыемныя інцыдэнты, якія наносілі шкоду прэстыжу СССР за мяжой{{Sfn|Коломнин|2008|loc=По советскому образцу}}. Мушаверы зразумелі бескарыснасць і неэфектыўнасць сваіх ваенна-тэарэтычных і практычных саветаў. Прынцыпы «Рабі як я!» ці «Не можаш – навучым, не хочаш — прымусім!», савецкія формы і метады абсалютна не працавалі для афганцаў<ref>Сергей Скрипаль. [https://stapravda.ru/20131227/afgan_neizvestnye_stroki_neizvestnoy_voyny_73564.html Афган: Неизвестные строки неизвестной войны] // Ставропольская правда, 27 декабря 2013</ref>. На гэтую праблему паказвалі і заходнія даследчыкі Арцемій Каліноўскі і Антоніа Джустоцы. Яны пазначылі, што спецыялісты спрабавалі рабіць усё па савецкім узоры і па камуністычнай ідэалогіі, але, сутыкнуўшыся са складанымі афганскімі рэаліямі і асаблівасцямі, сталі адыходзіць ад гэтага і раілі сваім афганскім калегам быць меней ідэалагічна жорсткімі<ref>Giustozzi, A., & Kalinovsky, A. M. (2016). [https://kclpure.kcl.ac.uk/portal/en/publications/missionaries-of-modernity-advisory-missions-and-the-struggle-for-/ Missionaries of modernity: advisory missions and the struggle for hegemony, from the 1940s to Afghanistan]. C Hurst & Co Publishers Ltd. </ref>. Асобныя праблемы ўтваралі моўныя асаблівасці. Спецыялістаў з СССР навучалі літаратурнаму варыянту [[фарсі]]. Ён не заўжды быў зразумелы мясцоваму насельніцтву, якое размаўляла гутарковай. Палкоўнік у адстаўцы Кудасаў успамінаў{{sfn|Руденко|2011|loc=Будни советника СГИ}}: {{пачатак цытаты}} Падышоў да [[Дэкханы|дэхканіна]], які сядзеў на зямлі побач з вялікай гарой бульбы, і кажу:<br>— Паважаны, мне трэба дзесяць кілаграмаў бульбы.<br>Бульба па-персідску — сібезамені (земляныя яблыкі). Дэхканін глядзіць на мяне і адказвае:<br>— Хічкас шома не фахмідам (я вас не разумею; і ўсё, маўляў, да пабачэння), — адказвае не груба, у рамках прыстойнасці.<br>Я пераважу погляд з гандляра на бульбу і не магу зразумець: перад ім — бульба, ён не хоча прадаваць, чаму? Таму што пакупнік — шураві з аўтаматам? Такая нядобразычлівасць мяне непрыемна ўразіла, але потым высветлілася, што мы проста не зразумелі адзін аднаго. Афганец і ведаць не ведае, што бульба па-персідску — земляныя яблыкі, на мясцовым гаворцы яе назва гучыць зусім па-іншаму — «качалу». {{канец цытаты}} ==Пасля вываду АКСВА: 1989—1992== {{Асноўны артыкул|Вывад савецкіх войск з Афганістана|Грамадзянская вайна ў Афганістане (1989—1992)}} Па меры вываду злучэнняў і часцей [[40-я агульнавайсковая армія|40-й арміі]] з гарачай кропкі вярталіся і мушаверы. Былі скарочаны адпаведныя пасады ў кабульскім гарнізоне. У цэлым на працягу першага этапу вываду 40-й арміі саветніцкі калектыў быў скарочаны на 498 чалавек.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}}{{sfn|Ляховский|1995|loc=О советских военных советниках в Афганистане}} У час вываду войск фіксавалася значныя змены ў стаўленні да саветнікаў і спецыялістаў. Сяброўскі і дзелавы кантакт амаль цалкам знік. Пачасціліся пагрозы ў бок афіцэраў, якія навучаліся ў СССР. Часам мушавераў, якія пакідалі краіну, не толькі не праводзілі, як гэта звычайна рабілася, а наадварот — адключылі на час збораў у іх пакоях электраэнэргію, а пры ад’ездзе здзекліва абражалі{{sfn|Пинчук|2002}}. Пасля 15 лютага 1989 года савецкіх ваенных саветнікаў, як і войск, на тэрыторыі Рэспублікі Афганістан не засталося. Мелася толькі невялікая колькасць ваенных спецыялістаў, парадку 30 чалавек, на чале з генералам арміі М. А. Гарэевым, неабходных для аказання дапамогі ва ўжыванні складаных відаў тэхнікі і прыёму транспартных самалётаў, якія пастаўлялі прадукты харчавання і іншую маёмасць.{{sfn|Ляховский|1995|loc=О советских военных советниках в Афганистане}} Таксама ў краіне заставаліся саветнікі па лініі МУС і ўнутраных войск.<ref name="мус"/> Місія каманды Гарэева была вельмі няпростай. Абстаноўка для Кабула заставалася жаласнай, салдаты і навучэнцы ваенных навучальных устаноў масава дэзерціравалі са зброяй і боепрыпасамі. Чакалася, што ўрад краіны падзе за тры месяцы. Аднак спецыялісты адразу ўзялі сітуацыю пад кантроль і пачалі праводзіць рэарганізацыю ў афганскай арміі, зрабіўшы асобы акцэнт на ўрэгуляванні спрэчак унутры кіруючай партыі, а таксама прымірылі ўладу і вайскоўцаў. Намаганнямі групы Гарэева ўрад Афганістана пратрымаўся да 1992 года<ref>Владислав Безменов. [https://milliard.tatar/news/tatarskii-general-spasenie-afganistana-i-rabota-nad-voennymi-osibkami-3656 Татарский генерал: спасение Афганистана и работа над военными ошибками] // Миллиард.татар, 21 июня 2023</ref>. У сакавіку 1989 года маджахеды пачалі [[Бітва за Джалалабад (1989)|наступленне на Джалалабад]]. Афганскай арміі ўдалося адбіць атакі з дапамогай уласнай авіяцыі і савецкіх ракетчыкаў.{{sfn|Брейтвейт|2013|loc=Падение Кабула}} У снежні 1991 года супрацоўнікі КДБ пакідаюць краіну.{{sfn|Брейтвейт|2013|loc=Падение Кабула}} У красавіку 1992 года напярэдадні [[Падзенне Кабула (1992)|падзення Кабула]] прэзідэнт [[Махамад Наджыбула|М. Наджыбула]] выклікаў старэйшага расійскага вайсковага саветніка генерала [[Валерый Уладзіміравіч Лагошын|В. У. Лагошына]] і паведаміў, што ён і ягоныя калегі (на той момант у сталіцы заставалася ўсяго сем вайсковых саветнікаў) павінны неадкладна пакінуць краіну, бо маджахеды хутка захопяць уладу. Праз [[Кабул (аэрапорт)|міжнарожны аэрапорт Кабула]] група вылецела ў [[Ташкент]].{{sfn|Брейтвейт|2013|loc=Падение Кабула}} == Перакладчыкі == [[File:2 Группа урду в Кабуле март 1986.tif|міні|Група спецыялістаў па [[урду|мове ўрду]] — выпускнікі [[Ваенны інстытут Міністэрвта абароны СССР|ВІМА]] на моўнай практыцы ў Афганістане.]] Аснову кантынгенту ваенных саветнікаў і ваенспецаў складалі [[рускія]], [[украінцы]] і [[беларусы]], якія не валодалі мовамі мясцовых жыхароў: дары, [[пушту]], [[Узбекская мова|узбекскай]] і іншымі. Для вырашэння гэтай праблемы ім вылучалі студэнтаў (іх камандзіроўкі афармляліся як моўныя практыкі{{sfn|Мархабо|2016|loc=Н. Умаров: 30 студентов-восточников со всего СССР прилетели в Кабул}}), выпускнікоў і выкладчыкаў усходазнаўчых факультэтаў. Найбольш запатрабаванымі апынуліся [[Усходазнаўства|ўсходазнаўцы]]-[[таджыкі]], як найбольш падрыхтаваныя і знаёмыя з [[Арабскі алфавіт|арабскай графікай]], мовамі, звычаямі, традыцыямі і менталітэтам мясцовага насельніцтва.{{sfn|Мархабо|2016|loc=Таджикские «востоковеды» были востребованы в «Афгане»}}{{sfn|Шахибов|2021|loc=«БЕЗ СРОКА ДАВНОСТИ»}} Напярэдадні вайны ў 1978 годзе [[Ваенны інстытут замежных моў]] адкрыў набор на гадавыя курсы ваенных перакладчыкаў персідскай мовы. Праз год адбылося два набору курсантаў па 25 чалавек. Акрамя дзяржаўнага дары, роднай мовай прыкладна 60% жыхароў Афганістана лічыўся пушту, але ў ваенным інстытуце замежных моў на пачатковым этапе вайны рыхтавалі недастаткова спецыялістаў па другой мове. Першы набор на гадавы курс навучання пушту быў выраблены толькі ў 1985 годзе.{{sfn|Арсюткина|2021|p=193}} На працягу ўсёй Афганскай кампаніі адчуваўся востры недахопам перакладчыкаў — спецыялістаў па шматлікім мовам мясцовага насельніцтва.{{sfn|Мархабо|2016|loc=Н. Умаров: 30 студентов-восточников со всего СССР прилетели в Кабул}}{{sfn|Арсюткина|2021|p=194}} Ваенныя дзеянні ўнеслі ў методыку навучання ваенных перакладчыкаў свае пэўныя карэктывы. Распрацоўка і ўкараненне ў навучальны працэс практыкі паскоранай падрыхтоўкі ваенных перакладчыцкіх кадраў дазволіла скараціць час навучання кадраў да года замест пяці гадоў навучання.{{sfn|Шахибов|2021|loc=«ПУСТЬ ПАМЯТЬ ГОВОРИТ»}} У краіне былі адкрыты паскораныя курсы па 40 і больш мовах, у ліку якіх асаблівая ўвага надавалася выкладанню дары і пушту, а таксама заклікаліся ў Афганістан таджыкскія і туркменскія падраздзяленні, якія разбіраліся ў неабходных дыялектах{{sfn|Арсюткина|2021|p=194}}. На ваеннай кафедры ўвялі спецыяльнасць «ваенны перакладчык». Асаблівая ўвага тады надавалася студэнтам, якія спецыялізаваліся на мовах фарсі і дары. Навучэнцы пасля вяртання ў Саюз працягвалі вучобу ў сваіх [[ВНУ]]. Аднак пасля моўнай практыкі яны адставалі ад сваіх аднакурснікаў і скончылі вучобу на год пазней за іх.{{sfn|Мархабо|2016|loc=Н. Умаров: 30 студентов-восточников со всего СССР прилетели в Кабул}} Перад накіраваннем у краіну ўсіх перакладчыкаў накіроўвалі спярша ў Маскву, а адтуль ужо у Кабул. Пасля ўступнага інструктажу іх размяркоўвалі па розных рэгіёнах Афганістана.{{sfn|Мархабо|2016|loc=Н. Умаров: 30 студентов-восточников со всего СССР прилетели в Кабул}} == Гл. таксама == * [[Воіны-інтэрнацыяналісты]] * [[Афганцы (ветэраны вайны)]] * [[Беларусы ў Афганскай вайне]] == Крыніцы== {{Крыніцы}} == Літаратура== * {{h|Окороков|2012|Окороков А. В. Тайные войны СССР: Советские военспецы в локальных конфликтах XX века. — М.: Вече, 2012. — 288, [16] с. — (Военный архив). — 2000 экз. — ISBN 978-5-9533-6089-0.}} * {{h|Салмин|2019|Н. А. Салмин История от «Шурави». Советские консультанты, специалисты и советники в Афганистане (1919 – 1989 г.г.) // Музей "Шурави". — 2019. — 29 января.}} * {{h|Ляховский|1995|Ляховский А. Трагедия и доблесть Афгана. М.: Искона, 1995. - 720 с.}} * {{h|Руденко|2011|Руденко В.Г. Особая миссия. Сотрудники КГБ СССР вспоминают об Афганской войне 1979-1989гг. - Воронеж, 2011г., 284с., с илл.}} * {{h|Христофоров|2016|Христофоров В. С. Афганистан: военно-политическое присутствие СССР 1979—1989 гг. — М., 2016.}} * {{h|Христофоров|2014|Христофоров В. С. КГБ СССР в Афганистане.1978-1989 гг. К 25-летию вывода советских войск из Афганистана. — М., 2014. — С. 4 — 5.}} * {{h|Коломнин|2008|Сергей Коломнин. Особенности интернационального долга // Солдат удачи : журнал. — №2. — 2008.}} * {{h|Пинчук|2002|Аркадий Пинчук. Олег Зинченко: В Афганистане произошла трагедия предательства // Красная звезда : газета. — 2002. — 11 апреля.}} * {{h|Мархабо|2016|Азамат Мархабо. Ветераны — афганцы: «Военный советник без переводчика, как пушка без наводчика» // Ховар : Национальное информационное агенство Таджикистана. — 2016. — 15 февраля.}} * {{h|Брейтвейт|2013|Брейтвейт, Родрик Афган: русские на войне / Родрик Брейтвейт; пер. с англ. А. Ширикова. — Москва: АСТ: CORPUS, 2013.}} * {{h|Хабибов|2021|Хабибов, Ш. С. Роль переводчиков в афганской войне // Союз ветеранов ВИИЯ. — 2021. — 26 февраля.}} * {{h|Арсюткина|2025|Арсюткина М.Д. Военные переводчики на Афганской войне // Материалы LI Самарской областной студенческой научной конференции. Том 2. Секция «Иностранный язык в области профессиональной коммуникации». — 14–25 апреля 2025. — С. 193-194.}} == Спасылкі== * [https://afgan.ru/memorial/sovetniki.html Спіс саветнікаў і перакладчыкаў, якія загінулі ў Афганістане] * [https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1778157142&tld=by&lang=ru&name=movs.pdf&text=%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8%20%D0%B2%20%D0%B0%D1%84%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5&url=https%3A%2F%2Fafgan-dolg.ru%2Fassets%2Ffiles%2Fmovs.pdf&lr=157&mime=pdf&l10n=ru&sign=1b77e486bbf2d8a85aa5dc38c648141d&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1778157142%26tld%3Dby%26lang%3Dru%26name%3Dmovs.pdf%26text%3D%25D0%25A1%25D0%25BE%25D0%25B2%25D0%25B5%25D1%2582%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B5%2B%25D1%2581%25D0%25BE%25D0%25B2%25D0%25B5%25D1%2582%25D0%25BD%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8%2B%25D0%25B2%2B%25D0%25B0%25D1%2584%25D0%25B3%25D0%25B0%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%2581%25D1%2582%25D0%25B0%25D0%25BD%25D0%25B5%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fafgan-dolg.ru%2Fassets%2Ffiles%2Fmovs.pdf%26lr%3D157%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D1b77e486bbf2d8a85aa5dc38c648141d%26keyno%3D0%26nosw%3D1 Мурзин, В. А. О военных советниках : в 3-х ч. / В. А. Мурзин. – М. : ИИУ МГОУ, 2017.] * [https://cyberleninka.ru/article/n/glavnyy-voennyy-sovetnik-v-demokraticheskoy-respublike-afganistan-1979-1980-gg Главный военный советник в Демократической Республике Афганистан (1979-1980 гг.)] {{Вонкавыя спасылкі}} {{УС СССР за мяжой}} {{Кандыдат у добрыя артыкулы}} [[Катэгорыя:Афганская вайна (1979—1989)]] [[Катэгорыя:Замежныя кантынгенты Узброеных сіл СССР]] j8kpesoun2tx172kry2vbun1559b6qn 0 807299 5146210 5135718 2026-05-24T21:35:38Z IshaBarnes 124956 афармленне, вычытка 5146210 wikitext text/x-wiki {{Картка:Праграма | сайт = {{URL|https://meet.google.com}} | тып = Відэатэлефанія | распрацоўшчык = [[Google|Google]] | першы выпуск = 2017 | апошняя версія = 44.5.324814572 | лагатып = Google Meet icon (2020).svg | ліцэнзія = [[Freemium]] | апаратная платформа = [[Android|Android]], [[iOS]], [[World Wide Web|Web]] }} '''Google Meet''' — [[вэб-праграма|сэрвіс]] для відэасувязі і відэаканферэнцый, распрацаваны кампаніяй [[Google]]. Быў створаны разам з [[Google Chat]] у якасці замены сэрвіса [[Google Hangouts]]. Падтрымлівае дэманстрацыю працоўнага стала аднаго карыстальніка для іншых. == Гісторыя == Першы рэліз для [[iOS]] быў апублікаваны ў лютым 2017 года <ref>{{cite web|url=https://techcrunch.com/2017/02/28/google-quietly-launches-meet-an-enterprise-friendly-version-of-hangouts/|title=Google quietly launches Meet, an enterprise-friendly version of Hangouts|first=Sarah|last=Perez|website=[[TechCrunch]]|date=2017-02-28|publisher=[[AOL]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170302052903/https://techcrunch.com/2017/02/28/google-quietly-launches-meet-an-enterprise-friendly-version-of-hangouts/|archive-date=2017-03-02|access-date=2017-03-02|url-status=live}}</ref>, афіцыйна праграма была прадстаўлена ў сакавіку 2017 года <ref>{{Cite news|url=https://www.blog.google/products/g-suite/meet-the-new-enterprise-focused-hangouts/|title=Meet the new Hangouts|last=Johnston|first=Scott|date=2017-03-06|work=Google|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309194557/https://www.blog.google/products/g-suite/meet-the-new-enterprise-focused-hangouts/|archive-date=2017-03-09|language=en|url-status=live|access-date=2020-07-14}}</ref>. У сакавіку 2020 года ў сувязі з [[Пандэмія COVID-19|пандэміяй COVID-19]] да праграмы быў прадастаўлены бясплатны доступ. Гэта прывяло да павелічэння колькасці карыстальнікаў у 30 разоў у красавіку 2020 года ў параўнанні са студзенем 2020 года. Такім чынам, сэрвіс меў 100 мільёнаў карыстальнікаў у дзень, у аналагічнага сэрвісу [[Zoom]] на той момант колькасць карыстальнікаў складала 200 мільёнаў у дзень.<ref>{{Cite web|url=https://cloud.google.com/blog/products/g-suite/helping-businesses-and-schools-stay-connected-in-response-to-coronavirus/|title=Free video conferencing tools|website=Google Cloud Blog|archive-url=https://web.archive.org/web/20210202105740/https://cloud.google.com/blog/products/g-suite/helping-businesses-and-schools-stay-connected-in-response-to-coronavirus|archive-date=2021-02-02|access-date=2020-07-14|url-status=live}}</ref><ref name="auto4">{{cite news|last1=Boland|first1=Hannah|title=Google launches free version of Meet in bid to topple Zoom|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/2020/04/29/google-launches-free-version-meet-video-calling-app-bid-topple/|access-date=2020-05-05|publisher=The Telegraph|archive-date=2020-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20200505105143/https://www.telegraph.co.uk/technology/2020/04/29/google-launches-free-version-meet-video-calling-app-bid-topple/}}</ref><ref name="auto">{{cite web|url=https://techcrunch.com/2020/04/29/google-is-making-meet-free-for-everyone/|title=Google is making Meet free for everyone|website=TechCrunch|archive-url=https://web.archive.org/web/20200429165741/https://techcrunch.com/2020/04/29/google-is-making-meet-free-for-everyone/|archive-date=2020-04-29|access-date=2020-05-05|url-status=live|last1=Lardinois|first1=Frederic}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/technology/2020/04/29/google-meet-zoom-competitor/|title=Big Tech is coming for Zoom: Google makes video chatting service Meet free|website=The Washington Post|archive-url=https://web.archive.org/web/20200505160921/https://www.washingtonpost.com/technology/2020/04/29/google-meet-zoom-competitor/|archive-date=2020-05-05|access-date=2020-05-05|url-status=live|last1=Lerman|first1=Rachel}}</ref> Да 30 чэрвеня 2021 года працягласць бясплатных канферэнцый для ўліковых запісаў Google была абмежавана 24 гадзінамі, з 1 ліпеня 2021 года для бясплатных уліковых запісаў планавалася абмежаваць яе да 60 хвілін.<ref>{{Cite web|url=https://www.ixbt.com/news/2021/04/01/attrakcion-neslyhannoj-shedrosti-prodolzhaetsja-google-snova-prodlila-bezlimitnye-besplatnye-videokonferencii.html|title=Аттракцион неслыханной щедрости продолжается: Google снова продлила безлимитные бесплатные видеоконференции|archive-url=https://web.archive.org/web/20210521205803/https://www.ixbt.com/news/2021/04/01/attrakcion-neslyhannoj-shedrosti-prodolzhaetsja-google-snova-prodlila-bezlimitnye-besplatnye-videokonferencii.html|archive-date=2021-05-21|access-date=2021-05-21|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://blog.google/products/meet/bringing-google-meet-to-more-people|title=Google Meet premium video meetings—free for everyone|archive-url=https://web.archive.org/web/20200429103008/https://www.blog.google/products/meet/bringing-google-meet-to-more-people/|archive-date=2020-04-29|access-date=2020-12-16|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://blog.google/products/meet/stay-connected-meet/|title=Stay connected with Google Meet|archive-url=https://web.archive.org/web/20210130154159/https://blog.google/products/meet/stay-connected-meet/|archive-date=2021-01-30|access-date=2020-12-16|url-status=live}}</ref> У красавіку 2023 года Google дадала магчымасць здзяйсняць званкі ў якасці 1080p для індывідуальных размоў, а ў кастрычніку гэтая функцыя стала даступнай і для групавых званкоў.<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6267545|title=В Google Meet добавили поддержку разрешения 1080p для групповых видеозвонков|date=2025-10-11|publisher=[[Коммерсантъ]]|access-date=2025-08-28}}</ref> У жніўні 2025 года карыстальнікі з Расіі пачалі скардзіцца на збоі ў працы сэрвісу. Як Google, так і [[Федэральная служба па наглядзе ў сферы сувязі, інфармацыйных тэхналогій і масавых камунікацый|Раскамнагляд]] заявілі пра сваю недатычнасць да гэтай сітуацыі.<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/7991295|title=Google Meet отрицает технические проблемы на стороне компании после сбоев в РФ|date=2025-08-27|publisher=[[Коммерсантъ]]|access-date=2025-08-28}}</ref> == Гл. таксама == * [[Microsoft Teams]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Google}} 7jea6m22hfngg6tjkloy2jqzdnlz2e7 0 807782 5146385 5140911 2026-05-25T08:20:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5146385 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Паўлечка}} {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Але́на Фёдараўна Паўле́чка''' ({{ВД-Прэамбула}})&nbsp;— беларускі дзяржаўны дзеяч. Старшыня [[Мазырскі раённы выканаўчы камітэт|Мазырскага раённага выканаўчага камітэта]] (2016—2026). == Біяграфія == Нарадзілася ў 1971 годзе ў вёсцы [[Кіраў (Нараўлянскі раён)|Кіраў]] Нараўлянскага раёна Гомельскай вобласці. Скончыла мясцовую [[Кіраўская сярэдняя школа|Кіраўскую сярэднюю школу]]. Паводле ўспамінаў Алены Паўлечкі, яе першай настаўніцай была Марыя Сцяпанаўна, якая заклала ў яе пачуццё адказнасці і выканаўчасці<ref name="instagram_2017">{{cite web|url=https://www.instagram.com/p/DNyZcbtWDre/|title=Елена Федоровна Павлечко – о своем первом учителе|publisher=Instagram|date=|lang=ru|accessdate=12 мая 2026}}</ref>. Мае вышэйшую адукацыю: у сярэдзіне 1980-х гадоў паступіла і пазней паспяхова скончыла [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускую дзяржаўную сельскагаспадарчую акадэмію]] па спецыяльнасці «эканаміст». Працоўную дзейнасць пачала на пасадзе бухгалтара цэнтральнай бухгалтэрыі саўгаса «Кіраўскі» Нараўлянскага раёна Гомельскай вобласці. Пазней працавала галоўным эканамістам саўгаса «Кіраўскі», а таксама эканамістам падсобнай гаспадаркі «Кіраўскае» Нараўлянскага раённага вытворчага аб'яднання «Сельгасхімія». У 1997 годзе пераехала на жыхарства ў [[Мазырскі раён]]. Працавала галоўным эканамістам, а таксама галоўным спецыялістам па інфармаванні насельніцтва і ахове працы калгаса імя Калініна Мазырскага раёна. Пасля гэтага перайшла на дзяржаўную службу ў [[Мазырскі раённы выканаўчы камітэт|Мазырскі райвыканкам]], дзе паслядоўна займала пасады галоўнага эканаміста па фінансаванні і аплаце працы ўпраўлення сельскай гаспадаркі і харчавання, галоўнага спецыяліста па фінансаванні і аплаце працы таго ж упраўлення і намесніка начальніка ўпраўлення. Пэўны час працавала першым намеснікам старшыні райвыканкама&nbsp;— начальнікам упраўлення сельскай гаспадаркі і харчавання Мазырскага райвыканкама. На гэтай пасадзе ўнесла значны ўклад у развіццё аграпрамысловага комплексу раёна, забяспечыўшы высокія паказчыкі вытворчасці малака і мяса (у прыватнасці, па выніках 2015 года ў раёне атрымалі 6150 кілаграмаў малака на карову)<ref name="mazyr_2016">{{cite web|url=http://www.mazyr.by/2016/12/predsedatelem-mozyrskogo-rajonnogo-ispolnitelnogo-komiteta-utverzhdena-pavlechko-elena-fedorovna|title=Председателем Мозырского районного исполнительного комитета утверждена ПАВЛЕЧКО Елена Федоровна|publisher=Жыццё Палессе|date=20 снежня 2016|lang=ru|accessdate=12 мая 2026|archive-date=23 снежня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161223140922/http://www.mazyr.by/2016/12/predsedatelem-mozyrskogo-rajonnogo-ispolnitelnogo-komiteta-utverzhdena-pavlechko-elena-fedorovna|url-status=bot: unknown}}</ref>. 20 снежня 2016 года па ўзгадненні з [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь]] распараджэннем старшыні Гомельскага абласнога выканаўчага камітэта [[Уладзімір Андрэевіч Дворнік|Уладзіміра Андрэевіча Дворніка]] была прызначана на пасаду старшыні Мазырскага раённага выканаўчага камітэта. Рашэнне аб зацвярджэнні на пасадзе было адзінагалосна падтрымана на пазачарговай сесіі Мазырскага раённага Савета дэпутатаў пад кіраўніцтвам старшыні Савета Сяргея Аляксандравіча Гвоздзя. Падчас сесіі сваю публічную падтрымку кандыдатуры выказалі дырэктар саўгаса-камбіната «Зара» Алег Міхайлавіч Слінько і дырэктар ААТ «Мазыртэхсэрвіс» Аляксей Самсонавіч Баранаў<ref name="mazyr_2016"/>. == Характарыстыка і вынікі дзейнасці == У 2019 годзе Мазырскі раён пад кіраўніцтвам Алены Паўлечкі дасягнуў значных поспехаў у сферы сацыяльна-эканамічнага развіцця, у выніку чаго быў занесены на Рэспубліканскую і абласную Дошкі гонару. Раён стаў пераможцам абласных спаборніцтваў у намінацыях за найлепшае землекарыстанне, высокую культуру земляробства, добраўпарадкаванне жывёлагадоўчых ферм і за дасягненне найвышэйшых паказчыкаў па ўзнаўленні статка і вытворчасці жывёлагадоўчай прадукцыі. Пазней, па выніках 2022 года, Мазыршчына была прызнана найлепшай па сацыяльна-эканамічным развіцці сярод раёнаў Гомельскай вобласці з колькасцю насельніцтва звыш 80 тысяч чалавек<ref name="sb_2025">{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/elena-pavlechko-chestno-skazhu-kazhdyy-nomer-zhdem-s-neterpeniem-.html|title=Елена Павлечко: «Честно скажу, каждый номер ждем с нетерпением!»|publisher=СБ. Беларусь сегодня|date=22 лістапада 2025|lang=ru|accessdate=12 мая 2026}}</ref>. Падчас кіраўніцтва Алены Паўлечкі ў раёне актыўна развіваўся знешні гандаль і прыцягваліся сродкі: за перыяд 2016—2019 гадоў у эканоміку рэгіёна паступіла больш за 1 мільярд долараў ЗША замежных інвестыцый. У 2019 годзе прадукцыя экспартавалася ў 32 дзяржавы свету, а арганізацыі раёна вялі гандаль з 59 краінамі. Вялікая ўвага ўдзялялася добраўпарадкаванню [[Мазыр|Мазыра]]: пачалося ўзвядзенне таўнхаўсаў у мікрараёнах Дразды-2 і Нараўчызна, праводзілася замена старых барачных дамоў па вуліцы Языковіча, а таксама ажыццяўляўся капітальны рамонт знакамітых мазырскіх яраў (у прыватнасці, замена лесвічных маршаў са стварэннем стылізаванага асвятлення). Былі адкрыты пасля капітальнага рамонту [[Мазырскі драматычны тэатр імя Івана Мележа]] і цэнтр дзіцячай творчасці, пабудаваны новы дзіцячы сад у 3-м мікрараёне горада<ref name="belta_2020">{{cite web|url=https://belta.by/regions/view/intervju-umenie-rukovodit-ne-zavisit-ot-pola-elena-pavlechko-400053-2020/|title=Умение руководить не зависит от пола - Елена Павлечко|publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БЕЛТА]]|date=25 ліпеня 2020|lang=ru|accessdate=12 мая 2026}}</ref>. У інтэрв'ю дзяржаўным СМІ Алена Паўлечка неаднаразова адзначала, што з'яўляецца працаголікам і патрабуе ад падначаленых максімальнай выканаўчасці. Гаворачы пра ролю жанчыны на кіруючых пасадах, падкрэслівала, што здольнасць быць лідарам залежыць ад характару, а не ад полу: «Уменне кіраваць не залежыць ад полу»<ref name="belta_2020" />. Яна таксама сфармулявала сваё крэда ў адносінах да працы: «Калі паабяцаў нешта зрабіць&nbsp;— разбіся ў дошку, што называецца, але слова сваё стрымай»<ref name="mazyr_2020">{{cite web|url=https://www.mazyr.by/2020/03/predsedatel-mozyrskogo-rajonnogo-ispolnitelnogo-komiteta-elena-fedorovna-pavlechko-obladatelnica-titula-zhenshhina-goda-v-gomelskoj-oblasti-v-nominacii-uspeshnyj-rukovoditel/|title=Председатель Мозырского райисполком Елена Федоровна Павлечко – обладательница титула «Женщина года в Гомельской области» в номинации «Успешный руководитель»|publisher=Жыццё Палессе|date=9 сакавіка 2020|lang=ru|accessdate=12 мая 2026}}</ref>. 12 мая 2026 года Алена Паўлечка была вызвалена ад пасады старшыні Мазырскага райвыканкама пасля амаль дзесяці гадоў кіравання раёнам. На яе месца быў прызначаны [[Аляксандр Верамееў]], які да гэтага ўзначальваў [[Петрыкаўскі раённы выканаўчы камітэт|Петрыкаўскі райвыканкам]]. Незалежнае выданне «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]» асобна звярнула ўвагу на тое, што зняцце з пасады жанчыны-мэра адбылося ў афіцыйна абвешчаны ў краіне «[[Год жанчыны]]»<ref name="nn_2026">{{cite web|url=https://nashaniva.com/395013|title=У Год жанчыны Лукашэнка зняў жанчыну-мэра|publisher=Наша Ніва|date=12 мая 2026|lang=be|accessdate=12 мая 2026}}</ref>. == Асабістае жыццё == Замужам. Мае дачку і сына<ref name="sb_2025"/><ref name="sb_2017">{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/eshche-bolshe-proizvodit-eshche-menshe-tratit.html|title=Еще больше производить, еще меньше тратить|publisher=СБ. Беларусь сегодня|date=27 лютага 2017|lang=ru|accessdate=12 мая 2026}}</ref>. == Узнагароды і званні == * [[Ганаровая грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] (снежань 2016)&nbsp;— ''за дасягнутыя поспехі ў працы на пасадзе першага намесніка старшыні райвыканкама''<ref name="mazyr_2016"/>. * Пераможца Гомельскага абласнога конкурсу «Жанчына года — 2019» у намінацыі «Паспяховы кіраўнік» (узнагароджана ў сакавіку 2020 года старшынёй Гомельскага аблвыканкама [[Генадзь Міхайлавіч Салавей|Генадзем Міхайлавічам Салаўём]])<ref name="mazyr_2020"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Паўлечка Алена Фёдараўна}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1971 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Нараўлянскім раёне]] [[Катэгорыя:Старшыні Мазырскага раённага выканаўчага камітэта]] suieb7sx9lhwq4jv86c4cobrkw8ijle 0 807940 5146170 5142893 2026-05-24T19:23:05Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя 5146170 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Уладзімір Пятравіч Заманскі''' (нар. [[6 лютага]] [[1926]], [[Крэмэнчук|Крэменчук]], Украінская ССР, СССР) — савецкі і расійскі акцёр тэатра і кіно. [[Народны артыст РСФСР]] (1989). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі СССР (1988). Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. == Фільмаграфія (выбраная) == * «[[Сталкер]]» (1979) == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Заманскі Уладзімір Пятровіч}} [[Катэгорыя:Стагадовыя доўгажыхары]] ss95sc173lnizv1qp4bhh3794vp2rky 10 808049 5146400 5145678 2026-05-25T09:30:43Z Γλωσσολαλιά 164873 5146400 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Японскія сады | загаловак = [[Японскі сад|Японскія сады]] | стыль_загалоўкаў = background:#FFFFFF; |стыль_асноўнага_загалоўка = background:#FFFFFF; |выява = [[Файл:Logoprojetbonsai.png|65px]] |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |загаловак1 = У Японіі | спіс1 = *[[Тры знакамітыя паркі Японіі]] *[[Парк Інакасіра|Інакасіра]] *[[Кайраку-эн]] *[[Сад Кансэн-эн|Кансэн-эн]] *[[Сад Кіёсумі|Кіёсумі]] *[[Кораку-эн]] *[[Сад Коісікава Коракуэн|Коісікава Коракуэн]] *[[Кэнроку-эн]] *[[Сад Окума|Окума]] *[[Роан-дзі|Роан-дзі]] *[[Сад Рыкугіэн|Рыкугіэн]] *[[Сюкэйэн|Сюкэйэн]] *[[Сад Сін-Эдагава|Сін-Эдагава]] *[[Сад Тындзан-со|Тындзан-со]] *[[Тофуку-дзі]] *[[Уэна (парк)|Уэна]] *[[Сады Хамарыкю|Хамарыкю]] *[[Парк Хібія|Хібія]] *[[Парк Яёгі|Яёгі]] | загаловак2 = Па-за Японіяй | спіс2 = * [[Японскі сад (Адэлаіда)|Адэлаіда]] 🇦🇺 * [[Японскі сад (Бад-Лангэнзальца)|Бад-Лангэнзальца]] 🇩🇪 * [[Японскі сад (Белен-дэ-Эскабар)|Белен-дэ-Эскабар]] 🇦🇷 * [[Японскі сад (Бон)|Бон]] 🇩🇪 * [[Японскі сад (Буэнас-Айрэс)|Буэнас-Айрэс]] 🇦🇷 * [[Японскі сад (Яўрэмавац)|Бялград]] 🇷🇸 * [[Сад Нітабэ|Ванкувер]] 🇨🇦 * [[Японскі сад (Дыжон)|Дыжон]] 🇫🇷 * {{iw|Японскі сад (Кайзерслаўтэрн)|Кайзерслаўтэрн|de|Japanischer Garten (Kaiserslautern)}} 🇩🇪 * [[Японскі культурны цэнтр і сад у Каўры|Каўра]] 🇦🇺 * [[Японскі сад (Ла-Серэна)|Ла-Серэна]] 🇨🇱 * {{iw|Японскі сад (Мажучай)|Мажучай|d|Q139857964}} 🇱🇹 * [[Японскі сад (Манака)|Манака]] 🇲🇨 * [[Японскі сад Мантэвідэа|Мантэвідэа]] 🇺🇾 * [[Японскі сад у Маскве|Масква]] 🇷🇺 * {{iw|Мінскі японскі сад|Мінск|d|Q139865318}} 🇧🇾 * [[Японскі сад Іль-дэ-Версаль|Нант]] 🇫🇷 * {{iw|Ніка Юка|||Nikka Yuko Japanese Garden}} 🇨🇦 * [[Музей Марыкамі і Японскія сады|Палм-Біч]] 🇺🇸 * [[Портлендскі японскі сад|Портленд]] 🇺🇸 * {{iw|Японскі сад (Руэй-Мальмезон)|Руэй-Мальмезон|d|Q3364184}} 🇫🇷 * {{iw|Чайны сад (Сан-Францыска)|Сан-Францыска||Japanese Tea Garden (San Francisco)}} 🇺🇸 * [[Японскі сад (Санкт-Пецярбург)|Санкт-Пецярбург]] 🇷🇺 * [[Японскі сад (Санцьяга)|Санцьяга]] 🇨🇱 * [[Японскі сад (Сінгапур)|Сінгапур]] 🇸🇬 * [[Японскі сад Балталімані|Стамбул]] 🇹🇷 * [[Японскі сад (Тулуза)|Тулуза]] 🇫🇷 * [[Японскі сад (Уроцлаў)|Уроцлаў]] 🇵🇱 * [[Японскі сад (Хаселт)|Хаселт]] 🇧🇪 * [[Японскі сад (Хожаў)|Хожаў]] 🇵🇱 * {{iw|Японскі сад (Чыкага)|Чыкага||Garden of the Phoenix}} 🇺🇸 * [[Японскі сад ЮНЕСКА|ЮНЕСКА]] 🇫🇷 * [[Японскі сад (Яркаў)|Яркаў]] 🇵🇱 | загаловак3 = Стылі і кірункі | спіс3 = *[[Сад камянёў]] *[[Бансай]] *[[Ро-дзі|Ро-дзі (чайны сад)]] *{{iw|сад Чыстай зямлі||ja|浄土式庭園}} *[[Сакутэйкі]] *[[Цубаніва]] *[[Японскі сад]] | загаловак4 = Элементы | спіс4 = *[[Бансай]] *[[Месячны мост]] *[[Пераходныя камяні]] *{{iw|Сэндзай||ja|前栽}} *[[Сісі-адосі]] *[[Суікінкуцу]] *[[Цясіцу|Цясіцу (чайны домік)]] *[[Харайсан]] *[[Цукубаі]] *[[Таро (ліхтар)|Таро (ліхтары)]]: [[Юкімі-даро]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Японскі сад]]}} }} <noinclude>{{doc}}[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Японія]]</noinclude> sox0jthx5q9i0wcz6pv9j76dpdf07cb 5146457 5146400 2026-05-25T11:33:52Z Γλωσσολαλιά 164873 5146457 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Японскія сады | загаловак = [[Японскі сад|Японскія сады]] | стыль_загалоўкаў = background:#FFFFFF; |стыль_асноўнага_загалоўка = background:#FFFFFF; |выява = [[Файл:Logoprojetbonsai.png|65px]] |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |загаловак1 = У Японіі | спіс1 = *[[Тры знакамітыя паркі Японіі]] *[[Парк Інакасіра|Інакасіра]] *[[Кайраку-эн]] *[[Сад Кансэн-эн|Кансэн-эн]] *[[Сад Кіёсумі|Кіёсумі]] *[[Кораку-эн]] *[[Сад Коісікава Коракуэн|Коісікава Коракуэн]] *[[Кэнроку-эн]] *[[Сад Окума|Окума]] *[[Роан-дзі|Роан-дзі]] *[[Сад Рыкугіэн|Рыкугіэн]] *[[Сюкэйэн|Сюкэйэн]] *[[Сад Сін-Эдагава|Сін-Эдагава]] *[[Сад Тындзан-со|Тындзан-со]] *[[Тофуку-дзі]] *[[Уэна (парк)|Уэна]] *[[Сады Хамарыкю|Хамарыкю]] *[[Парк Хібія|Хібія]] *[[Парк Яёгі|Яёгі]] | загаловак2 = Па-за Японіяй | спіс2 = * [[Японскі сад (Адэлаіда)|Адэлаіда]] 🇦🇺 * {{iw|Японскі сад (Афіны)|Афіны|de|Japanischer Garten Athen}} 🇬🇷 * [[Японскі сад (Бад-Лангэнзальца)|Бад-Лангэнзальца]] 🇩🇪 * [[Японскі сад (Белен-дэ-Эскабар)|Белен-дэ-Эскабар]] 🇦🇷 * [[Японскі сад (Бон)|Бон]] 🇩🇪 * [[Японскі сад (Буэнас-Айрэс)|Буэнас-Айрэс]] 🇦🇷 * [[Японскі сад (Яўрэмавац)|Бялград]] 🇷🇸 * [[Сад Нітабэ|Ванкувер]] 🇨🇦 * [[Японскі сад (Дыжон)|Дыжон]] 🇫🇷 * {{iw|Японскі сад (Кайзерслаўтэрн)|Кайзерслаўтэрн|de|Japanischer Garten (Kaiserslautern)}} 🇩🇪 * [[Японскі культурны цэнтр і сад у Каўры|Каўра]] 🇦🇺 * [[Японскі сад (Ла-Серэна)|Ла-Серэна]] 🇨🇱 * {{iw|Японскі сад (Мажучай)|Мажучай|d|Q139857964}} 🇱🇹 * {{iw|Японскі сад (Манагуа)|Манагуа|es|Parque Japón Nicaragua}} 🇳🇮 * [[Японскі сад (Манака)|Манака]] 🇲🇨 * [[Японскі сад Мантэвідэа|Мантэвідэа]] 🇺🇾 * [[Японскі сад у Маскве|Масква]] 🇷🇺 * {{iw|Мінскі японскі сад|Мінск|d|Q139865318}} 🇧🇾 * [[Японскі сад Іль-дэ-Версаль|Нант]] 🇫🇷 * {{iw|Ніка Юка|||Nikka Yuko Japanese Garden}} 🇨🇦 * [[Музей Марыкамі і Японскія сады|Палм-Біч]] 🇺🇸 * [[Портлендскі японскі сад|Портленд]] 🇺🇸 * {{iw|Японскі сад (Руэй-Мальмезон)|Руэй-Мальмезон|d|Q3364184}} 🇫🇷 * {{iw|Чайны сад (Сан-Францыска)|Сан-Францыска||Japanese Tea Garden (San Francisco)}} 🇺🇸 * [[Японскі сад (Санкт-Пецярбург)|Санкт-Пецярбург]] 🇷🇺 * [[Японскі сад (Санцьяга)|Санцьяга]] 🇨🇱 * [[Японскі сад (Сінгапур)|Сінгапур]] 🇸🇬 * [[Японскі сад Балталімані|Стамбул]] 🇹🇷 * [[Японскі сад (Тулуза)|Тулуза]] 🇫🇷 * [[Японскі сад (Уроцлаў)|Уроцлаў]] 🇵🇱 * [[Японскі сад (Хаселт)|Хаселт]] 🇧🇪 * [[Японскі сад (Хожаў)|Хожаў]] 🇵🇱 * {{iw|Японскі сад (Чыкага)|Чыкага||Garden of the Phoenix}} 🇺🇸 * [[Японскі сад ЮНЕСКА|ЮНЕСКА]] 🇫🇷 * [[Японскі сад (Яркаў)|Яркаў]] 🇵🇱 | загаловак3 = Стылі і кірункі | спіс3 = *[[Сад камянёў]] *[[Бансай]] *[[Ро-дзі|Ро-дзі (чайны сад)]] *{{iw|сад Чыстай зямлі||ja|浄土式庭園}} *[[Сакутэйкі]] *[[Цубаніва]] *[[Японскі сад]] | загаловак4 = Элементы | спіс4 = *[[Бансай]] *[[Месячны мост]] *[[Пераходныя камяні]] *{{iw|Сэндзай||ja|前栽}} *[[Сісі-адосі]] *[[Суікінкуцу]] *[[Цясіцу|Цясіцу (чайны домік)]] *[[Харайсан]] *[[Цукубаі]] *[[Таро (ліхтар)|Таро (ліхтары)]]: [[Юкімі-даро]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Японскі сад]]}} }} <noinclude>{{doc}}[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Японія]]</noinclude> 5tg74x19edt5yxi1ciu48673sot8lwh 0 808189 5146081 5146066 2026-05-24T12:33:00Z M.L.Bot 261 /* Дзейнасць у Латвіі */ 5146081 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сіцько}} {{асоба}} '''Сцяпан Лаўрэнцьевіч Сіцько''' ({{ВДП}}) — беларускі [[педагог]], ваенны і грамадскі дзеяч, адзін з актыўных удзельнікаў беларускага нацыянальна-культурнага руху ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === Нарадзіўся 19 снежня 1887 года ў вёсцы [[Малая Бераставіца]] ў сялянскай сям’і<ref name="ria1914">{{cite web |url=https://ria1914.info/index.php?title=%D0%A1%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%BA%D0%BE_%D0%A1%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9B%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |title=Сицько Степан Лаврентьевич |date=2025-05-17 |website=Офицеры русской императорской армии |accessdate=24 мая 2026 |lang=ru}}</ref>. У 1907 годзе паспяхова скончыў [[Свіслацкая настаўніцкая семінарыя|Свіслацкую настаўніцкую семінарыю]]. З 1907 па 1913 год працаваў настаўнікам пачатковай школы ў вёсцы [[Любішчыцы]] Боркінскай воласці [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскага павета]]{{sfn|Езавітаў|1933|с=317}}. Для працягу адукацыі паступіў у [[Магілёўскі настаўніцкі інстытут|Магілёўскі настаўніцкі інстытут]], які скончыў у 1916 годзе<ref name="ria1914" />. === Ваенная служба === На фоне [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] 1 чэрвеня 1916 года паступіў на ваенную службу. Быў залічаны ў [[Аляксееўскае ваеннае вучылішча]]{{sfn|Езавітаў|1933|с=317}} (паводле іншых звестак — у [[Аляксандраўскае ваеннае вучылішча]] ў Маскве<ref name="zapisy">{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/439980170484099/ |title=<nowiki>[Письмо И. Ермаченко А. Цвикевичу из Константинополя в Берлин]</nowiki> |author=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Баринов И.]] |date=2021-11-05 |website=Запісы беларусаведа |accessdate=24 мая 2026 |lang=ru}}</ref>) для праходжання паскоранага курса падрыхтоўкі афіцэраў. Пасля заканчэння курса 1 снежня 1916 года атрымаў чын [[прапаршчык]]а і быў накіраваны ў 119-ы пяхотны запасны полк. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|кастрычніцкіх падзей]] 9 студзеня 1918 года ў [[Калуга|Калузе]] быў вызвалены з дзейнай арміі і звольнены ў запас як настаўнік<ref name="ria1914" />. Пазней Сцяпан Сіцько далучыўся да [[Белы рух|Белага руху]] на Поўдні Расіі. 22 верасня 1919 года прыбыў у 3-і Карнілаўскі ўдарны полк. У кастрычніку 1919 года падчас баёў каля [[Арол (горад)|Арла]] (каля хутара Міхайлаўскага) атрымаў цяжкія раненні: скразное кулявое раненне ў грудзі, а таксама раненні правага пляча і перадплечча. Быў эвакуіраваны ў [[Харкаў]], а адтуль — у [[Севастопаль]]<ref name="ria1914" />. Пасля выздараўлення ў канцы снежня 1919 года быў накіраваны ў Севастопальскую артылерыйскую школу, дзе атрымаў прызначэнне ў 3-ю батарэю. Пасля яе расфарміравання працягнуў службу ў 13-й артылерыйскай брыгадзе<ref name="ria1914" />. Пасля паражэння белых войск у 1920 годзе разам з рэшткамі арміі эвакуіраваўся ў [[Канстанцінопаль]] (цяпер [[Стамбул]])<ref name="ria1914" />. 31 мая 1921 года, знаходзячыся ў Турцыі без сродкаў да існавання, Сіцько звярнуўся ў [[Консульства Беларускай Народнай Рэспублікі ў Канстанцінопалі|консульства БНР у Канстанцінопалі]] з просьбай аб бясплатнай выдачы пашпарта. Ужо 1 чэрвеня 1921 года ён атрымаў пашпарт [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] пад нумарам 4<ref name="zapisy" />. 5 лістапада таго ж года дыпламатычны прадстаўнік БНР у Турцыі [[Іван Абрамавіч Ермачэнка|Іван Ермачэнка]] звярнуўся да міністра замежных спраў [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандра Цвікевіча]] з лістом (№ 301), у якім прасіў аказаць матэрыяльную дапамогу Сцяпану Сіцьку для пераезду на [[Віленшчына|Віленшчыну]], дзе ён планаваў працаваць «народным настаўнікам»<ref name="zapisy" />. З Канстанцінопаля Сцяпан Сіцько пераехаў у [[Літва|Літву]], дзе служыў камандзірам 2-й роты [[Беларускі асобны батальён|Беларускага асобнага батальёна]] літоўскай арміі<ref name="ria1914" />. === Дзейнасць у Латвіі === Пасля расфарміравання беларускіх вайсковых часцей у Літве ў 1923 годзе<ref name="ria1914" /> Сіцько пераехаў у [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвію]]{{sfn|Езавітаў|1933|с=317}}. Беларуская грамада намагалася ўладкаваць яго настаўнікам у [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|Люцынскую беларускую гімназію]], аднак латвійскія ўлады не далі на гэта дазволу. З восені 1923 года ён пачаў працаваць настаўнікам, а з 1927 года (паводле іншых звестак — ужо ў 1923—1933 гадах<ref name="zapisy" />) быў дырэктарам [[1-я Рыжская беларуская пачатковая школа|1-й Рыжскай беларускай асноўнай школы]]{{sfn|Езавітаў|1933|с=317}}<ref name="ria1914" />. Акрамя дырэктарства, ён выкладаў беларускую мову і гісторыю ў [[Рыжская беларуская прыватная гімназія|Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]] і працаваў на [[Беларускія настаўніцкія курсы ў Рызе|Беларускіх настаўніцкіх курсах]] у Рызе{{sfn|Езавітаў|1933|с=317}}{{sfn|Грыбоўскі (гімназія)|2023|с=62—63}}. У 1934 годзе Сцяпан Сіцько выдаў гісторыка-педагагічную брашуру «Дзесяцігоддзе 1-ай Рыжскай Беларускай асноўнай школы, 1923—1933»<ref name="zapisy" />. Сцяпан Сіцько быў адным з ключавых дзеячаў грамадска-культурнага жыцця латвійскіх беларусаў. У 1932 годзе ён стаў адным з ініцыятараў стварэння [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ). На ўстаноўчым сходзе ў ліпені 1932 года быў абраны скарбнікам часовага праўлення, а ў верасні 1933 года — скарбнікам сталага праўлення БНКТЛ{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=55—56, 58}}. Пасля дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года і ўсталявання аўтарытарнага рэжыму [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] пачаўся ўціск беларускай меншасці. Большасць беларускіх школ і грамадскіх арганізацый былі ліквідаваны ўладамі. Адзінай беларускай школай у Латвіі засталася 1-я Рыжская беларуская пачатковая школа пад кіраўніцтвам Сцяпана Сіцько, якая працягвала працаваць да пачатку 1940-х гадоў{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=600}}. У лютым 1936 года латвійская палітычная паліцыя арыштавала Сцяпана Сіцько разам з шэрагам іншых беларускіх настаўнікаў і дзеячаў у межах кампаніі па барацьбе з «нядобранадзейнымі» элементамі<ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Aryšty Birłarusaŭ u Łatwii|год=1936|выданне=[[Беларуская крыніца]]|нумар=8|старонкі=2}}</ref>{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=596}}. Нягледзячы на пераслед, ён працягваў працу: у 1939 годзе ўвайшоў у склад новаўтворанага [[Таварыства беларусаў у Латвіі]] (ТБЛ){{sfn|Грыбоўскі|2022|с=617}}. Падчас нямецкай акупацыі Латвіі ў перыяд [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Сцяпан Сіцько ўваходзіў у склад [[Беларускі нацыянальны камітэт (Рыга)|Беларускага нацыянальнага камітэта]] ў Рызе, дзе выконваў абавязкі скарбніка.<ref name="ria1914" /><ref name="zapisy" /> У 1945 годзе, пасля аднаўлення савецкай улады ў Латвіі, разам з іншымі выдатнымі беларускімі дзеячамі (такімі як [[Сяргей Сахараў]], [[Язэп Камаржынскі]], [[Пятро Масальскі]]) ён быў арыштаваны палітычнай паліцыяй і дэпартаваны ва ўнутраныя раёны [[СССР]]<ref name="ria1914" /><ref name="zapisy" />. Яго далейшы лёс невядомы. == Бібліяграфія == * Дзесяцігоддзе 1-ай Рыжскай Беларускай асноўнай школы, 1923—1933. — Рыга, 1934. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= Запісы БІНіМ |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= Беларускі Гістарычны Агляд |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Рыжская прыватная гімназія Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1929–1936) |выданне= Латыши и белорусы: вместе сквозь века |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 12 |старонкі= 58—74 |ref=Грыбоўскі (гімназія)}} * {{артыкул |аўтар= Езавітаў К. |загаловак= 25 вучыцельскае працы С. Л. Сіцько |выданне= [[Беларуская школа ў Латвіі]] |тып=часопіс |год= 1933 |нумар= 4 (21) |старонкі= 317 |спасылка= https://knihi.com/none/Bielaruskaja_skola_u_Latvii_pdf.zip.html#1933-004.pdf_15 |ref=Езавітаў}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сіцько Сцяпан Лаўрэнцьевіч}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Белага руху ў Расіі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 19 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1887 годзе]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] fpocth4pfcxn29cm3j8ilgsud2mfkl9 5146192 5146081 2026-05-24T20:20:30Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5146192 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сіцько}} {{асоба}} '''Сцяпан Лаўрэнцьевіч Сіцько''' ({{ВДП}}) — беларускі [[педагог]], ваенны і грамадскі дзеяч, адзін з актыўных удзельнікаў беларускага нацыянальна-культурнага руху ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === Нарадзіўся 19 снежня 1887 года ў вёсцы [[Малая Бераставіца]] ў сялянскай сям’і<ref name="ria1914">{{cite web |url=https://ria1914.info/index.php?title=%D0%A1%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%BA%D0%BE_%D0%A1%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9B%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |title=Сицько Степан Лаврентьевич |date=2025-05-17 |website=Офицеры русской императорской армии |accessdate=24 мая 2026 |lang=ru}}</ref>. У 1907 годзе паспяхова скончыў [[Свіслацкая настаўніцкая семінарыя|Свіслацкую настаўніцкую семінарыю]]. З 1907 па 1913 год працаваў настаўнікам пачатковай школы ў вёсцы [[Любішчыцы]] Боркінскай воласці [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскага павета]]{{sfn|Езавітаў|1933|с=317}}. Для працягу адукацыі паступіў у [[Магілёўскі настаўніцкі інстытут|Магілёўскі настаўніцкі інстытут]], які скончыў у 1916 годзе<ref name="ria1914" />. === Ваенная служба === На фоне [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] 1 чэрвеня 1916 года паступіў на ваенную службу. Быў залічаны ў [[Аляксееўскае ваеннае вучылішча]]{{sfn|Езавітаў|1933|с=317}} (паводле іншых звестак — у [[Аляксандраўскае ваеннае вучылішча]] ў Маскве<ref name="zapisy">{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/439980170484099/ |title=<nowiki>[Письмо И. Ермаченко А. Цвикевичу из Константинополя в Берлин]</nowiki> |author=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Баринов И.]] |date=2021-11-05 |website=Запісы беларусаведа |accessdate=24 мая 2026 |lang=ru}}</ref>) для праходжання паскоранага курса падрыхтоўкі афіцэраў. Пасля заканчэння курса 1 снежня 1916 года атрымаў чын [[прапаршчык]]а і быў накіраваны ў 119-ы пяхотны запасны полк. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|кастрычніцкіх падзей]] 9 студзеня 1918 года ў [[Калуга|Калузе]] быў вызвалены з дзейнай арміі і звольнены ў запас як настаўнік<ref name="ria1914" />. Пазней Сцяпан Сіцько далучыўся да [[Белы рух|Белага руху]] на Поўдні Расіі. 22 верасня 1919 года прыбыў у 3-і Карнілаўскі ўдарны полк. У кастрычніку 1919 года падчас баёў каля [[Арол (горад)|Арла]] (каля хутара Міхайлаўскага) атрымаў цяжкія раненні: скразное кулявое раненне ў грудзі, а таксама раненні правага пляча і перадплечча. Быў эвакуіраваны ў [[Харкаў]], а адтуль — у [[Севастопаль]]<ref name="ria1914" />. Пасля выздараўлення ў канцы снежня 1919 года быў накіраваны ў Севастопальскую артылерыйскую школу, дзе атрымаў прызначэнне ў 3-ю батарэю. Пасля яе расфарміравання працягнуў службу ў 13-й артылерыйскай брыгадзе<ref name="ria1914" />. Пасля паражэння белых войск у 1920 годзе разам з рэшткамі арміі эвакуіраваўся ў [[Канстанцінопаль]] (цяпер [[Стамбул]])<ref name="ria1914" />. 31 мая 1921 года, знаходзячыся ў Турцыі без сродкаў да існавання, Сіцько звярнуўся ў [[Консульства Беларускай Народнай Рэспублікі ў Канстанцінопалі|консульства БНР у Канстанцінопалі]] з просьбай аб бясплатнай выдачы пашпарта. Ужо 1 чэрвеня 1921 года ён атрымаў пашпарт [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] пад нумарам 4<ref name="zapisy" />. 5 лістапада таго ж года дыпламатычны прадстаўнік БНР у Турцыі [[Іван Абрамавіч Ермачэнка|Іван Ермачэнка]] звярнуўся да міністра замежных спраў [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандра Цвікевіча]] з лістом (№ 301), у якім прасіў аказаць матэрыяльную дапамогу Сцяпану Сіцьку для пераезду на [[Віленшчына|Віленшчыну]], дзе ён планаваў працаваць «народным настаўнікам»<ref name="zapisy" />. З Канстанцінопаля Сцяпан Сіцько пераехаў у [[Літва|Літву]], дзе служыў камандзірам 2-й роты [[Беларускі асобны батальён|Беларускага асобнага батальёна]] літоўскай арміі<ref name="ria1914" />. === Дзейнасць у Латвіі === Пасля расфарміравання беларускіх вайсковых часцей у Літве ў 1923 годзе<ref name="ria1914" /> Сіцько пераехаў у [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвію]]{{sfn|Езавітаў|1933|с=317}}. Беларуская грамада намагалася ўладкаваць яго настаўнікам у [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|Люцынскую беларускую гімназію]], аднак латвійскія ўлады не далі на гэта дазволу. З восені 1923 года ён пачаў працаваць настаўнікам, а з 1927 года (паводле іншых звестак — ужо ў 1923—1933 гадах<ref name="zapisy" />) быў дырэктарам [[1-я Рыжская беларуская пачатковая школа|1-й Рыжскай беларускай асноўнай школы]]{{sfn|Езавітаў|1933|с=317}}<ref name="ria1914" />. Акрамя дырэктарства, ён выкладаў беларускую мову і гісторыю ў [[Рыжская беларуская прыватная гімназія|Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]] і працаваў на [[Беларускія настаўніцкія курсы ў Рызе|Беларускіх настаўніцкіх курсах]] у Рызе{{sfn|Езавітаў|1933|с=317}}{{sfn|Грыбоўскі (гімназія)|2023|с=62—63}}. У 1934 годзе Сцяпан Сіцько выдаў гісторыка-педагагічную брашуру «Дзесяцігоддзе 1-ай Рыжскай Беларускай асноўнай школы, 1923—1933»<ref name="zapisy" />. Сцяпан Сіцько быў адным з ключавых дзеячаў грамадска-культурнага жыцця латвійскіх беларусаў. У 1932 годзе ён стаў адным з ініцыятараў стварэння [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ). На ўстаноўчым сходзе ў ліпені 1932 года быў абраны скарбнікам часовага праўлення, а ў верасні 1933 года — скарбнікам сталага праўлення БНКТЛ{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=55—56, 58}}. Пасля дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года і ўсталявання аўтарытарнага рэжыму [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] пачаўся ўціск беларускай меншасці. Большасць беларускіх школ і грамадскіх арганізацый былі ліквідаваны ўладамі. Адзінай беларускай школай у Латвіі засталася 1-я Рыжская беларуская пачатковая школа пад кіраўніцтвам Сцяпана Сіцько, якая працягвала працаваць да пачатку 1940-х гадоў{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=600}}. У лютым 1936 года латвійская палітычная паліцыя арыштавала Сцяпана Сіцько разам з шэрагам іншых беларускіх настаўнікаў і дзеячаў у межах кампаніі па барацьбе з «нядобранадзейнымі» элементамі<ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Aryšty Biełarusaŭ u Łatwii|год=1936|выданне=[[Беларуская крыніца]]|нумар=8|старонкі=2}}</ref>{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=596}}. Нягледзячы на пераслед, ён працягваў працу: у 1939 годзе ўвайшоў у склад новаўтворанага [[Таварыства беларусаў у Латвіі]] (ТБЛ){{sfn|Грыбоўскі|2022|с=617}}. Падчас нямецкай акупацыі Латвіі ў перыяд [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Сцяпан Сіцько ўваходзіў у склад [[Беларускі нацыянальны камітэт (Рыга)|Беларускага нацыянальнага камітэта]] ў Рызе, дзе выконваў абавязкі скарбніка.<ref name="ria1914" /><ref name="zapisy" /> У 1945 годзе, пасля аднаўлення савецкай улады ў Латвіі, разам з іншымі выдатнымі беларускімі дзеячамі (такімі як [[Сяргей Сахараў]], [[Язэп Камаржынскі]], [[Пятро Масальскі]]) ён быў арыштаваны палітычнай паліцыяй і дэпартаваны ва ўнутраныя раёны [[СССР]]<ref name="ria1914" /><ref name="zapisy" />. Яго далейшы лёс невядомы. == Бібліяграфія == * Дзесяцігоддзе 1-ай Рыжскай Беларускай асноўнай школы, 1923—1933. — Рыга, 1934. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= Запісы БІНіМ |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= Беларускі Гістарычны Агляд |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Рыжская прыватная гімназія Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1929–1936) |выданне= Латыши и белорусы: вместе сквозь века |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 12 |старонкі= 58—74 |ref=Грыбоўскі (гімназія)}} * {{артыкул |аўтар= Езавітаў К. |загаловак= 25 вучыцельскае працы С. Л. Сіцько |выданне= [[Беларуская школа ў Латвіі]] |тып=часопіс |год= 1933 |нумар= 4 (21) |старонкі= 317 |спасылка= https://knihi.com/none/Bielaruskaja_skola_u_Latvii_pdf.zip.html#1933-004.pdf_15 |ref=Езавітаў}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сіцько Сцяпан Лаўрэнцьевіч}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Белага руху ў Расіі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 19 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1887 годзе]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] n3hfgf921karwhneu91zfgep0qlkr8p 5146362 5146192 2026-05-25T07:41:38Z M.L.Bot 261 5146362 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сіцько}} {{асоба}} '''Сцяпан Лаўрэнцьевіч Сіцько''' ({{ВДП}}) — беларускі [[педагог]], ваенны і грамадскі дзеяч, адзін з актыўных удзельнікаў беларускага нацыянальна-культурнага руху ў міжваеннай [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвіі]]. == Біяграфія == === Раннія гады і адукацыя === Нарадзіўся 19 снежня 1887 года ў вёсцы [[Малая Бераставіца]] ў сялянскай сям’і<ref name="ria1914">{{cite web |url=https://ria1914.info/index.php?title=%D0%A1%D0%B8%D1%86%D1%8C%D0%BA%D0%BE_%D0%A1%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9B%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |title=Сицько Степан Лаврентьевич |date=2025-05-17 |website=Офицеры русской императорской армии |accessdate=24 мая 2026 |lang=ru}}</ref>. У 1907 годзе паспяхова скончыў [[Свіслацкая настаўніцкая семінарыя|Свіслацкую настаўніцкую семінарыю]]. З 1907 па 1913 год працаваў настаўнікам пачатковай школы ў вёсцы [[Любішчыцы]] Боркінскай воласці [[Слонімскі павет (Расійская імперыя)|Слонімскага павета]]{{sfn|Езавітаў|1933|с=317}}. Для працягу адукацыі паступіў у [[Магілёўскі настаўніцкі інстытут|Магілёўскі настаўніцкі інстытут]], які скончыў у 1916 годзе<ref name="ria1914" />. === Ваенная служба === На фоне [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] 1 чэрвеня 1916 года паступіў на ваенную службу. Быў залічаны ў [[Аляксееўскае ваеннае вучылішча]]{{sfn|Езавітаў|1933|с=317}} (паводле іншых звестак — у [[Аляксандраўскае ваеннае вучылішча]] ў Маскве<ref name="zapisy">{{cite web |url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/posts/439980170484099/ |title=<nowiki>[Письмо И. Ермаченко А. Цвикевичу из Константинополя в Берлин]</nowiki> |author=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Баринов И.]] |date=2021-11-05 |website=Запісы беларусаведа |accessdate=24 мая 2026 |lang=ru}}</ref>) для праходжання паскоранага курса падрыхтоўкі афіцэраў. Пасля заканчэння курса 1 снежня 1916 года атрымаў чын [[прапаршчык]]а і быў накіраваны ў 119-ы пяхотны запасны полк. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|кастрычніцкіх падзей]] 9 студзеня 1918 года ў [[Калуга|Калузе]] быў вызвалены з дзейнай арміі і звольнены ў запас як настаўнік<ref name="ria1914" />. Пазней Сцяпан Сіцько далучыўся да [[Белы рух|Белага руху]] на Поўдні Расіі. 22 верасня 1919 года прыбыў у 3-і Карнілаўскі ўдарны полк. У кастрычніку 1919 года падчас баёў каля [[Арол (горад)|Арла]] (каля хутара Міхайлаўскага) атрымаў цяжкія раненні: скразное кулявое раненне ў грудзі, а таксама раненні правага пляча і перадплечча. Быў эвакуіраваны ў [[Харкаў]], а адтуль — у [[Севастопаль]]<ref name="ria1914" />. Пасля выздараўлення ў канцы снежня 1919 года быў накіраваны ў Севастопальскую артылерыйскую школу, дзе атрымаў прызначэнне ў 3-ю батарэю. Пасля яе расфарміравання працягнуў службу ў 13-й артылерыйскай брыгадзе<ref name="ria1914" />. Пасля паражэння белых войск у 1920 годзе разам з рэшткамі арміі эвакуіраваўся ў [[Канстанцінопаль]] (цяпер [[Стамбул]])<ref name="ria1914" />. 31 мая 1921 года, знаходзячыся ў Турцыі без сродкаў да існавання, Сіцько звярнуўся ў [[Консульства Беларускай Народнай Рэспублікі ў Канстанцінопалі|консульства БНР у Канстанцінопалі]] з просьбай аб бясплатнай выдачы пашпарта. Ужо 1 чэрвеня 1921 года ён атрымаў пашпарт [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] пад нумарам 4<ref name="zapisy" />. 5 лістапада таго ж года дыпламатычны прадстаўнік БНР у Турцыі [[Іван Абрамавіч Ермачэнка|Іван Ермачэнка]] звярнуўся да міністра замежных спраў [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч|Аляксандра Цвікевіча]] з лістом (№ 301), у якім прасіў аказаць матэрыяльную дапамогу Сцяпану Сіцьку для пераезду на [[Віленшчына|Віленшчыну]], дзе ён планаваў працаваць «народным настаўнікам»<ref name="zapisy" />. З Канстанцінопаля Сцяпан Сіцько пераехаў у [[Літва|Літву]], дзе служыў камандзірам 2-й роты [[Беларускі асобны батальён|Беларускага асобнага батальёна]] літоўскай арміі<ref name="ria1914" />. === Дзейнасць у Латвіі === Пасля расфарміравання беларускіх вайсковых часцей у Літве ў 1923 годзе Сіцько пераехаў у [[Латвійская Рэспубліка (1918—1940)|Латвію]]<ref name="ria1914" />{{sfn|Езавітаў|1933|с=317}}. Беларуская грамада намагалася ўладкаваць яго настаўнікам у [[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія|Люцынскую беларускую гімназію]], аднак латвійскія ўлады не далі на гэта дазволу{{sfn|Езавітаў|1933|с=317}}. З восені 1923 года пачаў працаваць настаўнікам, а з 1927 года (паводле іншых звестак — ужо ў 1923—1933 гадах<ref name="zapisy" />) быў дырэктарам [[1-я Рыжская беларуская пачатковая школа|1-й Рыжскай беларускай асноўнай школы]]{{sfn|Езавітаў|1933|с=317}}<ref name="ria1914" />. Акрамя дырэктарства, выкладаў беларускую мову і гісторыю ў [[Рыжская беларуская прыватная гімназія|Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]] і працаваў на [[Беларускія настаўніцкія курсы ў Рызе|Беларускіх настаўніцкіх курсах]] у Рызе{{sfn|Езавітаў|1933|с=317}}{{sfn|Грыбоўскі (гімназія)|2023|с=62—63}}. У 1934 годзе Сцяпан Сіцько выдаў гісторыка-педагагічную брашуру «Дзесяцігоддзе 1-ай Рыжскай Беларускай асноўнай школы, 1923—1933»<ref name="zapisy" />. Сцяпан Сіцько быў адным з ключавых дзеячаў грамадска-культурнага жыцця латвійскіх беларусаў. У 1932 годзе ён стаў адным з ініцыятараў стварэння [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ). На ўстаноўчым сходзе ў ліпені 1932 года быў абраны скарбнікам часовага праўлення, а ў верасні 1933 года — скарбнікам сталага праўлення БНКТЛ{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=55—56, 58}}. Пасля дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года і ўсталявання аўтарытарнага рэжыму [[Карліс Улманіс|Карліса Улманіса]] пачаўся ўціск беларускай меншасці. Большасць беларускіх школ і грамадскіх арганізацый былі ліквідаваны ўладамі. Адзінай беларускай школай у Латвіі засталася 1-я Рыжская беларуская пачатковая школа пад кіраўніцтвам Сцяпана Сіцько, якая працягвала працаваць да пачатку 1940-х гадоў{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=600}}. У лютым 1936 года латвійская палітычная паліцыя арыштавала Сцяпана Сіцько разам з шэрагам іншых беларускіх настаўнікаў і дзеячаў у межах кампаніі па барацьбе з «нядобранадзейнымі» элементамі<ref>{{артыкул|аўтар=|загаловак=Aryšty Biełarusaŭ u Łatwii|год=1936|выданне=[[Беларуская крыніца]]|нумар=8|старонкі=2}}</ref>{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=596}}. Нягледзячы на пераслед, ён працягваў працу: у 1939 годзе ўвайшоў у склад новаўтворанага [[Таварыства беларусаў у Латвіі]] (ТБЛ){{sfn|Грыбоўскі|2022|с=617}}. Падчас нямецкай акупацыі Латвіі ў перыяд [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] Сцяпан Сіцько ўваходзіў у склад [[Беларускі нацыянальны камітэт (Рыга)|Беларускага нацыянальнага камітэта]] ў Рызе, дзе выконваў абавязкі скарбніка.<ref name="ria1914" /><ref name="zapisy" /> У 1945 годзе, пасля аднаўлення савецкай улады ў Латвіі, разам з іншымі выдатнымі беларускімі дзеячамі (такімі як [[Сяргей Сахараў]], [[Язэп Камаржынскі]], [[Пятро Масальскі]]) ён быў арыштаваны палітычнай паліцыяй і дэпартаваны ва ўнутраныя раёны [[СССР]]<ref name="ria1914" /><ref name="zapisy" />. Яго далейшы лёс невядомы. == Бібліяграфія == * Дзесяцігоддзе 1-ай Рыжскай Беларускай асноўнай школы, 1923—1933. — Рыга, 1934. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= Запісы БІНіМ |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= Беларускі Гістарычны Агляд |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Рыжская прыватная гімназія Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1929–1936) |выданне= Латыши и белорусы: вместе сквозь века |тып=часопіс |год= 2023 |выпуск= 12 |старонкі= 58—74 |ref=Грыбоўскі (гімназія)}} * {{артыкул |аўтар= Езавітаў К. |загаловак= 25 вучыцельскае працы С. Л. Сіцько |выданне= [[Беларуская школа ў Латвіі]] |тып=часопіс |год= 1933 |нумар= 4 (21) |старонкі= 317 |спасылка= https://knihi.com/none/Bielaruskaja_skola_u_Latvii_pdf.zip.html#1933-004.pdf_15 |ref=Езавітаў}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сіцько Сцяпан Лаўрэнцьевіч}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Белага руху ў Расіі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 19 снежня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1887 годзе]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] ttyallpnmght3dj26tff96uie9t045p 0 808218 5146121 5145485 2026-05-24T15:39:11Z D.L.M.I. Bel 33064 5146121 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Вуліца Мічурына}} {{Вуліца Мінска |назва = Мічурына |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскі]] |гістарычны раён = |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = {{minskmetro|2}} [[Аўтазаводская (станцыя метро)|Аўтазаводская]] |індэкс = 220021 (дд.1-5) і 220102 (дд. 2-к і 7-к<ref>[https://24minsk.by/index Почтовые индексы Минска]</ref>) |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 376 м<ref name="zav.minsk.gov.by">Паводле [https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/53-ulitsa-michurina?template=zavnew дадзеных Адміністрацыі Заводскага раёна Мінска]</ref> |пакрыццё = |рух = двухбаковы<ref name="geodzen">Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/micuryna базы Геадзэн]</ref> |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31326116/?ll=27.660571%2C53.864371&z=17 |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Вуліца Мічурына''' — [[вуліца]] ў [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскім раёне]] [[Мінск]]а, названая гонар савецкага селекцыянера [[Іван Уладзіміравіч Мічурын|Івана Уладзіміравіча Мічурына]] ў 1950 годзе<ref name="zav.minsk.gov.by"/>. Пачынаецца і завяршаецца тупіком, ідзе паралельна [[Сацыялістычная вуліца (Мінск)|Сацыялістычнай вуліцы]] і перасякае [[Шасейная вуліца (Мінск)|Шасейную]]<ref name="geodzen"/>. Вуліца забудавана жылымі дамамі, ёсць некалькі грамадскі значных будынкаў<ref name="geodzen"/><ref name="photobuildings">Паводле [https://photobuildings.com/list.php?uid=683 архітэктурнай базы Рhotobuildings]</ref>. == Славутасці == * № 1 — насосная станцыя, пабудаваная ў канцы 1940-х гг і артэзіянская скважына. * № 5 — Філіял палаца дзяцей і моладзі «Золак» (1936-37 гг. пабудовы, былая афіцэрская сталовая [[Беларуская ваенная акруга|БВА]]). * № 7 — Інспекцыя Міністэрства па падатках і зборах па Заводскім раёне Мінска (1975-76 гг. пабудовы, былы будынак філіяла істытута павышэння кваліфікацыі кіруючых супрацоўнікаў і спецыялістаў аўтамабільнай прамысловасці). * № 21 — д/с № 494 1988-89 гг. пабудовы<ref name="photobuildings"/>. == Цікавыя факты == * У Беларусі дзясяткі гарадоў маюць [[Вуліца Мічурына|вуліцу Мічурына]]. * Дом № 3 быў драўляным будынкам спартыўна-тэхнічнага клубу [[Добраахвотнае таварыства садзейнічання арміі, авіяцыі і флоту|ДТСААФ]], зачыненага ў 1982 годзе, знесены ў 2006 годзе, на яго месцы ў 2006—2009 гадах узведзены офісны будынак<ref>[https://photobuildings.com/object/340525/ Апісанне аб’екта ў базе Photobuildings]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [https://ato.by/street/623 Bуліца Мічурына на АТО.ВУ] * [https://geodzen.com/by/minsk/micuryna Bуліца Мічурына ў базе даных Геадзэн] * [https://photobuildings.com/list.php?uid=683 Bуліца Мічурына ў архітэктурнай базе Рhotobuildings] * [https://zav.minsk.gov.by/svedenija-o-rajone/ih-imenami-nazvany-ulitsy/53-ulitsa-michurina?template=zavnew Вуліца Мічурына на сайце Адміністрацыі Заводскага раёна Мінска] * [https://realt.onliner.by/2013/09/13/partisan Было — стало: как после войны изменился Партизанский проспект] // [[Onliner]], 13.09.2013 {{Вуліцы Мінска:Заводскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] lvsq62aib3ardtmfrjf45zbn96opnhf 0 808239 5146094 5144955 2026-05-24T13:27:08Z Pabojnia 135280 вкфктр 5146094 wikitext text/x-wiki {{Гісторыя_Японіі}} [[Файл:Kinkaku-ji Gold Pavilion close-up.jpg|thumb|right|270px|Адна з галоўных славутасцяў часоў Мурамаці — «[[Кінкаку-дзі]]» (''Кіёта'')]] '''Перыяд Мурамаці'''<ref>{{БРЭ|артыкул=Дзен}}</ref>, {{nihongo|'''Мурамаці-дзідай'''<ref>{{СІЭ|http://www.runivers.ru/bookreader/book10468/#page/416/mode/1up|Мурамаці Дзідай|818}}</ref>|室町時代|мурамаці дзідай|[[1336]]—[[1573]]}} — перыяд у [[гісторыя Японіі|гісторыі Японіі]], на працягу якога стаўка [[сёгун]]а знаходзілася ў Мурамаці каля [[Кіёта]]. У 1334 годзе пры падтрымцы будыйскіх манастыроў і вайскоўцаў на чале з [[Асікага Такаудзі|Асікагам Такаудзі]] імператар [[Імператар Го-Дайго|Го-Дайго]] на кароткі час аднаўляе імператарскае кіраванне. Аднак ужо ў 1336 годзе Асікага ўзвёў на прастол у Кіёта іншага зручнага сабе імператара, гатовага дараваць яму тытул сёгуна. Атрымаўшы ў 1338 годзе тытул сёгуна, Асікага Такаудзі заснаваў ваенную стаўку ў раёне Мурамаці каля Кіёта. У адрозненне ад [[Сёгунат Камакура|сёгуната Камакура]], у межах якога пераважала дробнамаянтковае леннае землеўладанне, у перыяд Мурамаці сталі пераважаць буйныя феадальныя ўладанні, феадальныя княствы, якія аб’ядноўвалі некалькі правінцый і не заўсёды прызнавалі ўладу Асікагі. У выніку актывізаваліся цэнтрабежныя тэндэнцыі і міжусобныя канфлікты. Сёгун [[Асікага Ёсіміцу]] (1368—1408) яшчэ спрабаваў кантраляваць цэнтральныя землі, але страціў свой уплыў у астатніх правінцыях. У XV—XVI стагоддзях сёгуны Асікага практычна цалкам страцілі ўплыў на падзеі. У XV—XVI стагоддзях кланы буйных землеўладальнікаў «дзі-самураяў», аб’яднаўшыся, хутка перасягнулі па сіле ранейшых феадалаў і, ігнаруючы волю сёгунаў, распаўсюдзілі свой уплыў на цэлыя правінцыі і па некалькі дзясяткаў гадоў бесперапынна вялі міжусобную барацьбу, што атрымала назву «перыяд ваюючых княстваў», [[Перыяд Сэнгоку|Сэнгоку-дзідай]] у 1467—1568 гадах. У абстаноўцы глыбокай феадальнай раздробленасці, фактычнай адсутнасці цэнтральнай улады і эканамічнага крызісу ў сярэдзіне XVI стагоддзя востра ўстала пытанне палітычнага аб’яднання краіны, у якім у першую чаргу былі зацікаўлены буйныя феадалы. Адным з іх быў [[Ода Набунага]], якому ў 1560—1582 гадах удалося атрымаць шэраг перамог над многімі буйнымі феадаламі і будыйскімі манастырамі і захапіць іх землі. У 1568 годзе Ода захапіў сталіцу. Нядалая спроба прызначыць сёгунам свайго стаўленіка прывяла да канчатковага звяржэння сёгуната Асікага (з гэтага часу і аж да 1603 года сёгунатаў у Японіі не было). Пасля смерці Ода ў 1582 годзе далейшае аб’яднанне краіны працягнуў яго паплечнік военачальнік [[Таётомі Хідэёсі]], які паступова заваяваў уладу над шырокімі тэрыторыямі. Акрамя ваенных захопаў Таётомі Хідэёсі ажыццявіў шэраг важных сацыяльна-эканамічных пераўтварэнняў (аднаўленне і ўмацаванне ўлады цэнтральнага ўрада і дзяржаўнага апарату, рэформы ў аграрнай сферы, перапіс насельніцтва, канфіскацыя зброі ў сялян і манахаў, вылучэнне класа самураяў). Падзеі, якія адбываліся з пераўтварэнняў 1493 года, сталі называць [[Перыяд Сэнгоку Дзідай|Эпохай ваюючых правінцый]]. Паводле іншага распаўсюджанага меркавання, пачатак гэтым падзеям паклала [[Вайна гадоў Онін]] у 1467 годзе. Да перыяду Мурамаці адносяцца наступныя характэрныя падзеі: * Паэт [[Ёсімота Нідзё]], саветнік і прэм’ер-міністр, разам з паэтам [[Гусаі]] складаюць зборнік паэзіі «[[Цукуба-сю]]» ў жанры [[рэнга]]. * Сёгун [[Асікага Ёсіміцу]] будуе «Залаты павільён» [[Кінкакудзі]]. * [[Вайна гадоў Онін|Вайна Онін]] (1467—1477) паміж пераемнікамі сёгуна [[Асікага Ёсімаса]]. * [[Партугальцы]] завозяць у Японію [[мушкет]]ы. Пачатак распаўсюджвання [[Агнястрэльная зброя|агнястрэльнай зброі]] ў Японіі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Конрад, Мікалай Іосіфавіч|Конрад М. І.]]'' Японія. Народ і дзяржава. Гістарычны нарыс. — {{Пг.}}: Навука і школа, 1923. == Спасылкі == * [http://rutube.ru/video/d18b6caa7a6a0eca3f9275619559b547/ Японія эпохі Мурамаці] ([http://www.intellect-video.com/1093/CHas-istiny--YAponiya-epokhi-Muromati-online/ копія]) {{Эры японскага летазлічэння}} [[Катэгорыя:Перыяд Мурамаці| ]] c6hbqbk3icy3ch9y1eanof4f629ty3j 0 808350 5146392 5145601 2026-05-25T08:33:16Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Юрый Васілевіч Грыбоўскі]] 5146392 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Юрый Васілевіч Грыбоўскі]] pmeh2meddp5kioifqsgqgzhprx3y7uw 0 808352 5146391 5145603 2026-05-25T08:33:06Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Юрый Васілевіч Грыбоўскі]] 5146391 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Юрый Васілевіч Грыбоўскі]] pmeh2meddp5kioifqsgqgzhprx3y7uw 0 808376 5146303 5145724 2026-05-25T04:50:55Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146303 wikitext text/x-wiki [[Файл:K._Ulmakis_LCCN2014712518_(cropped).jpg|thumb|Карліс Улманіс]] '''Дыктату́ра У́лманіса'''&nbsp;— [[аўтарытарызм|аўтарытарны]] і [[этнакратыя|этнакратычны]] палітычны рэжым, які ўсталяваўся ў [[Латвія|Латвіі]] пасля [[Дзяржаўны пераварот у Латвіі (1934)|дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года]], здзейсненага міністрам-прэзідэнтам [[Карліс Улманіс|Карлісам Улманісам]]. Гэтая падзея паклала канец [[парламенцкая дэмакратыя|парламенцкай дэмакратыі]] ў краіне. Сваю неабмежаваную ўладу Улманіс канчаткова замацаваў 11 красавіка 1936 года, незаконна прысвоіўшы сабе паўнамоцтвы [[Прэзідэнт Латвіі|Прэзідэнта дзяржавы]]. Дыктатура праіснавала да [[Савецкая акупацыя Латвіі|акупацыі Латвіі]] [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] 17 чэрвеня 1940 года, хаця фармальна Улманіс працягваў выконваць абавязкі прэзідэнта да першага пасяджэння прасавецкага [[Народны Сейм (Латвія)|Народнага Сейма]] 21 ліпеня 1940 года<ref name="LV_His_2005">{{кніга |аўтар=Блейере Д., Бутулис И., Зунда А., Странга А., Фелдманис И. |загаловак=История Латвии: XX век |месца=Рыга |выдавецтва=Jumava |год=2005 |старонак=475 |isbn=9984-38-038-4}}</ref>. Трыма галоўнымі палітычнымі лозунгамі рэжыму былі: «Правадырства. Адзінства. Нацыяналізм» ({{lang-lv|Vadonība. Vienība. Nacionālisms}})<ref>{{cite web |url=http://www.diena.lv/arhivs/vadonis-nak-10485057 |title=Vadonis nāk! |publisher=[[Diena]] |date=2009-05-15 |lang=lv |accessdate=23 мая 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=http://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html#issue:/p_001_kain1939n10|article:DIVL196|issueType:P |title=Vadonība. Vienība. Nacionālisms |publisher=Periodika.lv |lang=lv |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231021955/http://www.periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html#issue:/p_001_kain1939n10|article:DIVL196|issueType:P |archive-date=2013-12-31 |accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Базавай тэзай дзяржаўнай ідэалогіі стала сцвярджэнне, што створаная 15 мая правадыром «Абноўленая Латвія» дала магчымасць для нацыянальнага адзінства і росквіту ў латышскай дзяржаве. Афіцыйна Улманіс іменаваўся «правадыром» і «бацькам нацыі»<ref>{{кніга |аўтар=Кузнецова Т. |загаловак=К. Улманис: Миф о человеке |месца=Рыга |выдавецтва= |год= |старонак= |isbn=}}</ref>. У параўнанні з іншымі еўрапейскімі антыдэмакратычнымі рэжымамі [[міжваенны перыяд|міжваеннага перыяду]], рэжым Улманіса быў унікальным, бо ў Латвіі не захавалася нават бачнасці [[дэмакратыя|дэмакратыі]]. Не была створана адзіная кіруючая палітычная [[партыя]], адсутнічаў любы заканадаўчы орган і не прымалася новая [[канстытуцыя]]. У краіне не праводзіліся ніякія [[выбары]] ці [[рэферэндум]]ы. Карліс Улманіс стаў аднаасобным [[дыктатар]]ам, які вырашаў усе важныя пытанні. Кабінет міністраў выконваў як выканаўчыя, так і заканадаўчыя функцыі без усялякага грамадскага кантролю. Для штодзённай тэхнічнай працы быў створаны так званы «Малы кабінет міністраў». Нягледзячы на дыктатарскі характар, некаторыя даследчыкі адзначаюць, што рэжым быў даволі мяккім у параўнанні з тагачаснымі [[таталітарызм|таталітарнымі дзяржавамі]]. Палітычных апанентаў не забівалі, а колькасць [[палітычны зняволены|палітвязняў]] паступова змяншалася. Урад імкнуўся стварыць сучасную, дынамічную і нацыянальную дзяржаву, абапіраючыся на папулярныя ў [[Еўропа|Еўропе]] мадэлі дзяржаўнага капіталізму. Сярод значнай часткі латышскага грамадства, асабліва сярод [[сялянства]], рэжым Улманіса карыстаўся папулярнасцю, бо ён спыніў бясконцыя міжпартыйныя спрэчкі ў Сейме. Эканамічны дабрабыт канца 1930-х гадоў, які [[прапаганда]] прыпісвала выключна Улманісу, шмат у чым супаў з глабальным выхадам эканомікі з [[Вялікая дэпрэсія|Вялікай дэпрэсіі]]. Дзякуючы дзяржаўнаму капіталізму, маштабным будаўнічым праектам і інтэнсіўнай прапагандзе, у народнай памяці «часы Улманіса» захаваліся як перыяд эканамічнага росквіту і стабільнасці. == Дзяржаўны пераварот 15 мая == У ноч з 15 на 16 мая 1934 года міністр-прэзідэнт Карліс Улманіс пры падтрымцы ваеннага міністра генерала [[Яніс Баладіс|Яніса Баладіса]] здзейсніў [[Дзяржаўны пераварот у Латвіі (1934)|дзяржаўны пераварот]]. Дзеянне [[Сейм Латвіі|Сейма]] і [[Канстытуцыя Латвіі|Канстытуцыі Латвіі]] было прыпынена, у краіне абвясцілі надзвычайнае (ваеннае) становішча. Усе палітычныя партыі былі забароненыя, пачаліся арышты тысяч палітычных апанентаў, была жорстка абмежавана [[свабода слова|свабода прэсы]]. Хаця ў афіцыйнай дэкларацыі Улманіс і Баладіс абяцалі правесці канстытуцыйную рэформу і аднавіць працу парламента, на працягу наступных месяцаў Карліс Улманіс стаў бясспрэчным правадыром дзяржавы, і ніякіх крокаў па вяртанні да дэмакратыі да самага канца існавання рэжыму зроблена не было. У сфарміраваны кабінет міністраў уваходзілі лаяльныя да дыктатара палітыкі. Сярод ключавых фігур урада ў розныя гады былі: * Міністр-прэзідэнт — Карліс Улманіс. * Намеснік міністра-прэзідэнта — [[Маргерс Скуеніекс]] (да 1938 года). * Ваенны міністр — Яніс Баладіс (да красавіка 1940 года), пазней [[Крыш’яніс Беркіс]]. * Міністр замежных спраў — Карліс Улманіс (да 1936 года), [[Людвігс Экіс]] і [[Вільгельм Мунтэрс]] (з 1936 года). * Міністр унутраных спраў — [[Віліс Гулбіс]] (да 1939 года), Карнэлійс Вейдніекс. * Міністр фінансаў — Людвігс Экіс, Альфрэдс Валдманіс, Яніс Камінскіс. * Міністр юстыцыі — [[Херманіс Апсіціс]]. * Міністр грамадскіх спраў — [[Альфрэдс Берзіньш]] (з 1937 года). Для паўсядзённага кіравання і падрыхтоўкі законапраектаў з 18 мая 1934 года дзейнічаў «Малы кабінет міністраў» у складзе Маргерса Скуеніекса, Херманіса Апсіціса, дырэктара Дзяржканцылярыі Давідса Рудзіціса і профільнага міністра па канкрэтным пытанні<ref>{{cite web |url=http://periodika.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html#panel:pp|issue:/p_001_lkar1934n109|article:DIVL101|query:Ministru |title=Valdības lēmumi |publisher=Periodika.lv |lang=lv |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428154535/http://www.periodika.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html#panel:pp|issue:/p_001_lkar1934n109|article:DIVL101|query:Ministru |archive-date=2020-04-28 |accessdate=23 мая 2026}}</ref>. == Ідэалогія рэжыму == Паводле гісторыка Ілгварса Бутуліса, развіццё [[ідэалогія|ідэалогіі]] рэжыму прайшло тры этапы: # Вызначэнне базавых прынцыпаў (май 1934—1937); # Фарміраванне ідэалагічнай сістэмы, цэнтралізацыя і кантроль над прапагандай (1937 — кастрычнік 1939); # Крызіс (кастрычнік 1939 — чэрвень 1940)<ref name="arhivi.lv">{{cite web |url=http://www.arhivi.lv/sitedata/ZURNALS/zurnalu_raksti/106-148-VESTURE-Zelce.pdf |title=Zelce |publisher=Arhivi.lv |lang=lv |archive-url=https://web.archive.org/web/20180909140746/http://www.arhivi.lv/sitedata/ZURNALS/zurnalu_raksti/106-148-VESTURE-Zelce.pdf |archive-date=2018-09-09 |accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Ідэалогія фарміравалася паступова, абапіраючыся пераважна на публічныя прамовы Улманіса і пераймаючы рысы культу правадыра з [[Фашысцкая Італія|Італіі]], [[Трэці рэйх|Германіі]] і [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. У яе распрацоўцы актыўна ўдзельнічалі публіцысты Эрнэстс Бланкс, А. Кродэрс, Я. Лапіньш і паэт [[Эдвартс Вірза]]. З 1 красавіка 1937 года гэты працэс каардынавала Міністэрства грамадскіх спраў. Аднак, у адрозненне ад дагматычнага [[камунізм]]у ці [[нацыянал-сацыялізм]]у (некаторыя заходнія даследчыкі называюць рэжым «парафашысцкім»<ref>{{кніга |аўтар=Davies, Peter; Lynch, Derek |загаловак=The Routledge companion to fascism and far-right |месца=London |выдавецтва=Routledge |год=2002 |старонак=430 |isbn=978-0415214957}}</ref>), у Латвіі не сфарміраваўся завершаны тэарэтычны «ўлманізм». === Культ правадыра === [[Файл:Latvia 50lati.jpg|міні|Банкнота 50 латаў з партрэтам К. Улманіса (1934)]] Афіцыйная прэса бесперапынна ўсхваляла правадырства як ідэальную мадэль кіравання дзяржавай у параўнанні з дэмакратыяй. Карліс Улманіс стаў аб’ектам інтэнсіўнага культу асобы. Журналісты называлі яго «вялікім сейбітам» і «двайным геніем», пераўзвялічваючы яго сялянскае паходжанне, таленты і мудрасць. Ужываўся тытул «Доктар Карліс Улманіс», хаця ён меў толькі ганаровую доктарскую ступень. Партрэты правадыра з’явіліся на банкнотах, планавалася таксама чаканка манет з яго выявай<ref>{{cite web |url=http://www.laikraksts.com/raksti/raksts.php?KursRaksts=2713 |title=Nauda atjaunotajā Latvijā |publisher=Laikraksts Latvietis |lang=lv |accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Аднастайная і паўсюдная прапаганда, паводле ўспамінаў сучаснікаў, з часам пачала стамляць грамадства<ref name="arhivi.lv" />. === Эмблема правадыра === [[Файл:Vadoņa emblēma v.png|міні|злева|190пкс|«Эмблема правадыра» — сокал з пярсцёнкам Намейса на фоне сонца<ref>[https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/?lang=fr#panel:pi|issue:229211 Atpūta, Nr. 652 (30.04.1937)] {{Wayback|url=https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/?lang=fr#panel:pi{{!}}issue:229211 |date=20220316054933 }}: [https://web.archive.org/web/20231012222310/https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/img/page?pid=IMG00017&issue=229211 старонка].</ref><ref>[https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/?lang=fr#issue:280870 Atpūta, Nr. 706 (13.05.1938)] {{Wayback|url=https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/?lang=fr#issue:280870 |date=20220316054933 }}: [https://web.archive.org/web/20231012223020/https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/img/page?pid=IMG00001&issue=280870 вокладка].</ref><ref>[https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/?lang=fr#issue:82472 Atpūta, Nr. 758 (12.05.1939)] {{Wayback|url=https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/?lang=fr#issue:82472 |date=20220316054933 }}: [https://web.archive.org/web/20231012223121/https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/img/page?pid=IMG00001&issue=82472 вокладка].</ref><ref>[https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/?lang=fr#issue:38320 Atpūta, Nr. 692 (04.02.1938)] {{Wayback|url=https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/?lang=fr#issue:38320 |date=20220316054933 }}: [https://web.archive.org/web/20231012223333/https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/img/page?pid=IMG00013&issue=38320 старонка].</ref><ref>[https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/?lang=fr#issue:24534 Sējējs, Nr. 9 (01.09.1937)] {{Wayback|url=https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/?lang=fr#issue:24534 |date=20220316054933 }}: [https://web.archive.org/web/20231012223230/https://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/img/page?pid=IMG00002&issue=24534 вокладка].</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Ūdre, Digne |загаловак=The Symbol of the Morning Star During the Third Awakening in Latvia (1986–1991): From Cultural Opposition to Non-Violent Resistance |выданне=LETONICA |год=2019 |нумар=39 |старонкі= |спасылка=https://www.researchgate.net/publication/336771034_The_Symbol_of_the_Morning_Star_During_the_Third_Awakening_in_Latvia_1986-1991_From_Cultural_Opposition_to_Non-Violent_Resistance}} (Малюнак 1 — выступленне Карліса Улманіса (эмблема на трыбуне).)</ref><ref>{{cite web |url=https://www.letonika.lv/groups/default.aspx?q=K%C4%81rlis%20Ulmanis&id=966521&&g=3 |title=K.Ulmaņa personiskā emblēma |publisher=TILDE letonika.lv |lang=lv |archive-url=https://web.archive.org/web/20250101234708/https://www.letonika.lv/groups/default.aspx?q=K%C4%81rlis%20Ulmanis&id=966521&&g=3 |archive-date=2025-01-01 |accessdate=23 мая 2026}}</ref>]] У маі 1935 года да гадавіны перавароту Улманісу падарылі стылізаваны пярсцёнак з выявай сокала — так званае «[[Пярсцёнак Намейса]]»<ref>{{cite web |url=http://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html#panel:pp|issue:/p_001_rits1935n133|article:DIVL663|page:17|issueType:P |title=Zelts un sudrabs |publisher=Periodika.lv |lang=lv |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231021955/http://www.periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html#panel:pp|issue:/p_001_rits1935n133|article:DIVL663|page:17|issueType:P |archive-date=2013-12-31 |accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Сувязь паміж гэтым пярсцёнкам і гістарычным правадыром [[земгалы|земгалаў]] Намейсісам не мела гістарычнага абгрунтавання і абапіралася выключна на раман [[Аляксандрс Грынс|Аляксандрса Грынса]] «Пярсцёнак Намейса»<ref>{{cite web |url=http://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html#panel:pp|issue:/p_001_lkar1928n134|article:DIVL327|issueType:P |title=Nameja gredzens |publisher=Periodika.lv |lang=lv |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231021955/http://www.periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html#panel:pp|issue:/p_001_lkar1928n134|article:DIVL327|issueType:P |archive-date=2013-12-31 |accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Тым не менш, прапаганда рабіла націск на пераемнасць паміж старажытным правадыром Намейсісам і Карлісам Улманісам, які таксама нарадзіўся ў Земгале. З 1937 года на публічных мерапрыемствах пачала шырока выкарыстоўвацца «эмблема правадыра» — белы або залаты сокал, які трымае ў кіпцюрах пярсцёнак Намейса і ляціць у вянку з каласоў насустрач сонцу. === Масавыя мерапрыемствы === Як і ў іншых дыктатурах, вялікая ўвага надавалася масавым святам. Паколькі ў Латвіі не было кіруючай партыі, галоўную ролю выконвалі дзяржаўныя святы, Дні ўраджаю, ваенныя парады і фестывалі, якія легітымізавалі рэжым. З 21 па 24 ліпеня 1934 года ў [[Рыга|Рызе]] на Эспланадзе адбылося першае такое мерапрыемства — «Спеў адраджэння» ({{lang-lv|Atdzimšanas dziesma}}). Яго сцэнограф Яніс Мунціс пазней ствараў маштабныя пастаноўкі ў [[Кокнэсэ]] і [[Рэзэкнэ]]. У чэрвені 1938 года пад строгім кантролем дзяржавы прайшло дзявятае Уселатвійскае свята песні, якое папярэднічала святкаванню 20-годдзя Латвіі. Асобна і маштабна адзначалася дата 11 красавіка — дзень, калі Улманіс прыняў паўнамоцтвы прэзідэнта. === Прыняцце паўнамоцтваў Прэзідэнта === Пасля перавароту [[Албертс Квіесіс]] застаўся на пасадзе Прэзідэнта да заканчэння свайго тэрміну ў сакавіку 1936 года. 12 сакавіка Кабінет міністраў прыняў закон, паводле якога з 11 красавіка 1936 года і да моманту правядзення канстытуцыйнай рэформы паўнамоцтвы Прэзідэнта дзяржавы перадаваліся Карлісу Улманісу. У выпадку яго адсутнасці функцыі прэзідэнта павінен быў выконваць ваенны міністр Баладіс. Гэты антыканстытуцыйны крок азначаў афіцыйнае ўсталяванне неабмежаванай аднаасобнай улады Улманіса. У маі 1940 года быў прыняты новы закон аб абароне дзяржавы, паводле якога Улманіс стаў не толькі галоўнакамандуючым узброенымі сіламі, але і вышэйшым кіраўніком дзяржаўнай абароны<ref>{{cite web |url=http://periodika.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html#panel:pp|issue:/p_001_wawe1940n099|article:DIVL20|query:Likums |title=Likums par valsts aizsardzību |publisher=Periodika.lv |lang=lv |archive-url=https://web.archive.org/web/20200428154535/http://www.periodika.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html#panel:pp|issue:/p_001_wawe1940n099|article:DIVL20|query:Likums |archive-date=2020-04-28 |accessdate=23 мая 2026}}</ref>. == Унутраная палітыка == === Палітычныя рэпрэсіі === Адразу пасля перавароту дзейнасць Сейма і 103 палітычных партый была спынена. Разам з дэпутатамі ад [[Латвійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|ЛСДРП]] быў арыштаваны шматгадовы старшыня парламента [[Паўлс Калніньш]], а таксама каля 2000 сацыял-дэмакратаў. 369 найбольш актыўных з іх былі змешчаны ў Ліепайскі канцэнтрацыйны лагер. У маі было арыштавана 831 чалавек, у чэрвені — 659, у ліпені — 587. Да снежня 1934 года агульная колькасць палітычных зняволеных дасягнула 4091 чалавека<ref>{{cite web |url=http://gramatas.lndb.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html?lang=fr#panel:pp|issue:/g_001_0308065984|article:DIVL193|page:43|issueType:B |title=Latvijas buržuāziskā diplomātija |publisher=LNDB |lang=lv |archive-url=https://web.archive.org/web/20190421111401/http://gramatas.lndb.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html?lang=fr#panel:pp|issue:/g_001_0308065984|article:DIVL193|page:43|issueType:B |archive-date=2019-04-21 |accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Сацыял-дэмакратаў пачалі вызваляць у красавіку 1935 года, у той час як радыкалы — [[Камуністычная партыя Латвіі|камуністы]] і члены ўльтраправай арганізацыі «[[Перканкрустс]]» — заставаліся ў турме або былі высланы з краіны да 1940 года (лідар «Перканкрустса» [[Густаўс Цэлміньш]] быў вымушаны ўцячы за мяжу). Амаль 1000 грамадскіх арганізацый былі зачыненыя, а ў тых, што засталіся, скасавалі прынцып выбарнасці кіраўніцтва. Мясцовае самакіраванне было ачышчана ад дэпутатаў, якіх замянілі прызначанымі дзяржаўнымі чыноўнікамі. Вялікую ролю ў кантролі над грамадствам і прапагандзе адыгрывалі палітычная паліцыя і ваенізаваная арганізацыя «[[Айзсаргі]]». Палітычна матываваныя арышты працягваліся да самага падзення рэжыму. === Кантроль над прэсай === Улады закрылі 54 газеты і часопісы і ўвялі папярэднюю цэнзуру, якая забараніла каля 850 кніг. Была закрыта нават газета Арведса Бергса «Latvis», якая першапачаткова падтрымала пераварот, але дазволіла сабе крытыку славалюбства Улманіса. У лютым 1938 года быў прыняты новы жорсткі Закон аб друку, які патрабаваў атрымання дазволу на выданне любой перыёдыкі (раней дзейнічаў толькі паведамляльны прынцып). Рэдактары зацвярджаліся Міністэрствам грамадскіх спраў, а рэдактарам ці выдаўцом латышскамоўнага выдання мог быць выключна латыш. Прэса была ўніфікаваная і засяродзілася на публікацыі прамоў Улманіса і ўсхваленні яго рэжыму. === Сістэма палат (камер) === Заяўляючы, што Сейм распушчаны толькі часова да прыняцця новай канстытуцыі, Улманіс пачаў ствараць сістэму прафесійных палат па ўзоры фашысцкай Італіі [[Беніта Мусаліні]] і аўтарытарнага рэжыму Канстанціна Пятса ў Эстоніі. У Латвіі былі створаны шэсць палат, членаў якіх прызначалі профільныя міністры тэрмінам на 3 гады: * Чатыры гаспадарчыя: Гандлёва-прамысловая палата (1934), Сельскагаспадарчая палата (1935), Рамесная палата (1935) і Рабочая палата (1936). Іх кіраўніцтва ўтварала Дзяржаўны эканамічны савет. * Дзве творчыя: Палата літаратуры і мастацтва (1938) і Палата прафесій (1938). Іх кіраўніцтва ўтварала Дзяржаўны савет культуры. Насуперак знешняму падабенству з прадстаўнічымі органамі, палаты цалкам кантраляваліся ўрадам і выконвалі толькі кансультатыўныя функцыі. Іх стварэнне прывяло да ліквідацыі незалежных прафсаюзаў і прафесійных аб’яднанняў. === Нацыянальная палітыка і латышызацыя === [[Нацыяналізм]] з’яўляўся базавай ідэалагемай рэжыму. У 1935 годзе латышы складалі 75,5 % насельніцтва Латвіі. Палітыка Улманіса прадугледжвала пашырэнне прысутнасці латышоў у эканоміцы і дзяржаўным кіраванні за кошт выцяснення нацыянальных меншасцей (прыбалтыйскіх немцаў, рускіх, яўрэяў, палякаў і беларусаў). Афіцыйна заяўлялася, што ўлада цяпер належыць не абстрактнаму «народу Латвіі», а адзінай латышскай нацыі. Дзяржава спыніла фінансаванне школ меншасцей і пачала працэс [[нацыяналізацыя|нацыяналізацыі]] прадпрыемстваў, якія належалі нямецкаму і яўрэйскаму капіталу. У межах латышызацыі пачалася масавая змена геаграфічных назваў: тапонімы з нямецкім коранем «-муйжа» замяняліся на латышскія з коранем «-цыемс». Са снежня 1939 года разгарнулася кампанія па змене іншамоўных прозвішчаў. Набліжаныя да Улманіса чыноўнікі падавалі прыклад: сакратар Цымерманіс стаў Рудумсам, а міністр унутраных спраў Карнэлійс Вейтманіс змяніў прозвішча на Вейдніекс. Да мая 1940 года свае прозвішчы латышызавалі больш за 10 тысяч чалавек. ==== Становішча рускай меншасці ==== Аўтарытарны рэжым прывёў да моцнага ўшчамлення правоў рускай меншасці<ref name="flam">{{кніга |аўтар=Флам Л. С. |загаловак=Правовед П. Н. Якоби и его семья: воспоминания |месца=М. |выдавецтва=Русский путь |год=2014 |старонак=192 |isbn=978-5-85887-446-1}}</ref>. З дзяржаўнага апарату звальняліся рускія супрацоўнікі, нават тыя, хто меў латвійскае грамадзянства. Улады закрылі Рускі нацыянальны саюз і спынілі выданне весніку «Закон і суд». Прыватныя рускія гімназіі былі ліквідаваны, а іх вучняў перавялі ў дзяржаўную гімназію. Аднак грамадскае жыццё рускіх цалкам не спынілася: у Рызе працягваў працу Рускі тэатр, праводзіліся Пушкінскія дні, выдавалася газета «Газета для ўсіх» (руск.: «Газета для всех»)<ref>{{кніга |аўтар= |загаловак=Газета для всех |месца=Rīga |выдавецтва= |год=1936 |старонак= }}</ref>. ==== Становішча беларускай меншасці ==== Наступствы латышызацыі сталі катастрафічнымі для беларускай меншасці, якая кампактна пражывала ў [[Латгалія|Латгаліі]] і Рызе. Да 1934 года ў краіне дзейнічала сетка беларускіх школ і гімназій, якую курыраваў Беларускі школьны аддзел Міністэрства асветы. У ліпені 1934 года быў прыняты новы закон аб адукацыі, які ліквідаваў школьную аўтаномію. Дзеці з мяшаных сем’яў цяпер павінны былі наведваць выключна латышскія школы. Калі ў 1933/1934 навучальным годзе дзейнічала 23 беларускія пачатковыя школы, то ў 1936/1937 годзе іх колькасць скарацілася да адной 1-й Рыжскай беларускай пачатковай школы пад кіраўніцтвам [[Сцяпан Сіцько|Сцяпана Сіцько]]. [[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія]] была пазбаўлена статусу ў 1935 годзе, а [[Рыжская беларуская прыватная гімназія]] спыніла сваё існаванне ў 1936 годзе{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=593—600}}. Былі ліквідаваны амаль усе беларускія грамадскія і культурныя арганізацыі: «[[Таварыства беларускай моладзі ў Латвіі|Таварыства беларускай моладзі]]», «[[Беларуская хата ў Латвіі|Беларуская хата]]», «[[Рунь (таварыства)|Рунь]]», [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства]]. Многія настаўнікі і дзеячы левых поглядаў ([[Кастусь Езавітаў]], [[Уладзімір Мікалаевіч Пігулеўскі|Уладзімір Пігулеўскі]]) былі звольнены з працы і арыштаваны палітычнай паліцыяй. Адзінай легальнай арганізацыяй засталося [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]], якое выжыла толькі дзякуючы таму, што яго кіраўнік [[Мікалай Дзямідаў]] пайшоў на таемнае супрацоўніцтва з латвійскай палітычнай паліцыяй{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=594—597}}. Мэтанакіраваная фальсіфікацыя перапісу насельніцтва ў 1935 годзе штучна знізіла афіцыйную колькасць беларусаў у Латвіі да 26 867 чалавек{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=604}}. ==== Рэпатрыяцыя прыбалтыйскіх немцаў ==== [[Файл:Bundesarchiv Bild 137-066679, Karte zur Umsiedlung Baltendeutscher.jpg|міні|справа|Карта рэпатрыяцыі прыбалтыйскіх немцаў (1939)]] Пасля падпісання [[Пакт Молатава-Рыбентропа|пакта Молатава-Рыбентропа]] [[Адольф Гітлер]] у кастрычніку 1939 года заклікаў этнічных немцаў вярнуцца ў [[Трэці рэйх|Германію]]. 30 кастрычніка 1939 года Латвія і Германія падпісалі «Дагавор аб перамяшчэнні латвійскіх грамадзян нямецкай нацыянальнасці ў Германію»<ref>{{cite web |url=http://periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html#panel:pp|issue:/p_001_wawe1939n247|article:DIVL60|issueType:P |title=Līgums par vācu tautības Latvijas pilsoņu pārvietošanu uz Vāciju |publisher=Periodika.lv |lang=lv |archive-url=https://web.archive.org/web/20131231021955/http://www.periodika.lndb.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html#panel:pp|issue:/p_001_wawe1939n247|article:DIVL60|issueType:P |archive-date=2013-12-31 |accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Да мая 1940 года з краіны выехала каля 53 тысяч прыбалтыйскіх немцаў. Дзяржава выплачвала кампенсацыі за пакінутую маёмасць, але жорстка абмяжоўвала вываз капіталу, каштоўнасцей і абсталявання. == Эканоміка == У эканамічнай сферы рэжым Улманіса абапіраўся на ідэі [[дзяржаўны капіталізм|дзяржаўнага капіталізму]] і планавай эканомікі. Галоўным інструментам урада стаў створаны ў 1935 годзе [[Латвійскі крэдытны банк]] (''Latvijas Kredītbanka''), праз які дзяржава масава выкупляла або прымусова нацыяналізавала прыватныя прадпрыемствы (асабліва тыя, што належалі немцам і яўрэям). За кароткі час было створана каля 30 буйных нацыянальных акцыянерных таварыстваў з 95 % дзяржаўным капіталам, якія манапалізавалі ключавыя галіны эканомікі: * «Ogle» — гандаль вуглём, торфам і дровамі. * «[[Vairogs]]» — машынабудаванне і металургія (сумесна з «[[Ford Motor Company]]» наладзілі выпуск аўтамабіляў «[[Ford-Vairogs]]»). * «[[Aldaris]]» — манаполія ў броварстве. * «[[Laima]]» — вытворчасць шакаладу. * «Degviela» — гандаль і перапрацоўка паліва. * «Latvijas Koks» — дрэваапрацоўка. * «Kūdra» і «Šīfers» — здабыча торфу і вытворчасць будматэрыялаў у [[Броцэні]]. * «Tosmāre» — суднабудаванне ў Ліепаі. У 1936 годзе дзяржава дэвальвавала лат на 40 % у адносінах да брытанскага фунта, што значна стымулявала экспарт латвійскіх тавараў. === Сельская гаспадарка і кааперацыя === Урад Улманіса актыўна субсідзіраваў сельскую гаспадарку, бо менавіта сялянства лічылася галоўнай апорай рэжыму і нацыі. Каб справіцца з недахопам працоўных рук, урад штогод прыцягваў дзясяткі тысяч сезонных працоўных з Польшчы і Літвы. Дзяржава жорстка кантралявала і ўніфікавала сельскагаспадарчую кааперацыю. У 1937 годзе Латвійскаму цэнтральнаму саюзу малочных гаспадарак (''Latvijas Piensaimnieku centrālā savienība'') былі перададзены манапольныя правы на экспарт масла, сыру і яек. Індывідуальныя фермерскія гаспадаркі і прыватныя малочныя заводы штучна выцясняліся з рынку кааператывамі, якія знаходзіліся пад дзяржаўным кантролем. У маі 1939 года была створана Латвійская цэнтраль працы, якая жорстка рэгулявала размеркаванне працоўнай сілы ў краіне, абмяжоўваючы пераезд людзей у буйныя гарады ([[Рыга]], [[Ліепая]], [[Елгава]], [[Даўгаўпілс]], [[Вэнтспілс]]). === Ваенная эканоміка (1939—1940) === З пачаткам Другой сусветнай вайны эканоміка Латвіі апынулася ў крызісе. З-за ваенных дзеянняў у [[Балтыйскае мора|Балтыйскім моры]] і брытанскай блакады спыніўся гандаль з [[Вялікабрытанія]]й, якая да гэтага забяспечвала Латвію вуглём і палівам. Дзяржава ўвяла карткавую сістэму на цукар і паліва, замарозіла цэны на прадукты харчавання і ўвяла татальны кантроль над экспартам і імпартам. Востра паўстала энергетычная праблема, якую ўлады спрабавалі вырашыць праз масавую высечку лясоў, павелічэнне здабычы торфу і запуск першых магутнасцей новай Кегумскай ГЭС. Тавараабарот быў вымушана пераарыентаваны на Германію і СССР. == Будаўніцтва == Рэжым надаваў вялікае значэнне манументальнаму дзяржаўнаму будаўніцтву, якое мусіла дэманстраваць магутнасць і поспехі «Абноўленай Латвіі». З 1934 па 1939 гады з дзяржаўнага бюджэту на будаўніцтва было вылучана каля 240 мільёнаў латаў. Сярод найважнейшых будаўнічых аб’ектаў: Палац юстыцыі (цяпер будынак Кабінета міністраў), велізарны комплекс Міністэрства фінансаў у Старай Рызе, пашырэнне Латвійскага ваеннага музея (Порахавая вежа), Армейскі эканамічны магазін (цяпер «Galerija Centrs»), санаторый у Кемеры і Дом адзінства ў Даўгаўпілсе. У 1937 годзе пачалося будаўніцтва магутнай гідраэлектрастанцыі — [[Кегумская ГЭС|Кегумскай ГЭС]]. У Рызе планавалася маштабная рэканструкцыя: узвядзенне гіганцкага плошчы Перамогі ў Пардаўгаве са стадыёнам і вежай, а таксама будаўніцтва новага будынка Рыжскай гарадской думы (якое было перапынена пачаткам вайны). <gallery mode="packed" heights="150"> Файл:Vienības nams 092011.jpg|Дом адзінства ў Даўгаўпілсе Файл:LR MK.JPG|Палац юстыцыі (цяпер Кабінет міністраў Латвіі) Файл:Latvijas Finanšu ministrija.jpg|Міністэрства фінансаў Латвіі Файл:Latvian War Museum01.JPG|Ваенны музей Латвіі Файл:Ruhja linnavalitsuse hoone.JPG|Будынак самакіравання ў Руіене Файл:Rīgas Brāļu kapi — ieejas vārti.jpg|Брацкія могілкі ў Рызе </gallery> == Адукацыя і культура == 24 ліпеня 1934 года ўрад стварыў Фонд культуры (''Kultūras fonds''). 28 студзеня 1935 года Улманіс ініцыяваў маштабную акцыю пад назвай «Дружалюбны заклік» (''Draudzīgais aicinājums''), заклікаўшы грамадзян дараваць кнігі і карціны сваім былым школам. Да канца 1939 года такім чынам было сабрана і перададзена больш за 1,5 мільёна кніг. У 1939 годзе ў Елгаве была адкрыта Латвійская сельскагаспадарчая акадэмія. Дзяржава выдзяляла на адукацыю 14,7 % бюджэту, дзякуючы чаму Латвія выйшла на першыя месцы ў Еўропе па колькасці студэнтаў на 10 тысяч жыхароў. == Знешняя палітыка і армія == Пасля прыходу да ўлады [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] ў 1933 годзе Латвія імкнулася захаваць блізкія адносіны са сваімі традыцыйнымі саюзнікамі — Вялікабрытаніяй і [[Францыя]]й. Аднак заходнія дэмакратыі праводзілі палітыку «суміравання» і адмаўляліся даваць гарантыі бяспекі ўсходнееўрапейскім краінам. У 1934 годзе Латвія, Літва і [[Эстонія]] стварылі [[Балтыйская Антанта|Балтыйскую Антанту]], якая, аднак, засталася толькі палітычным саюзам без рэальнага ваеннага складніка (з-за канфліктаў Літвы з Польшчай за Вільню і з Германіяй за Клайпеду). Эканамічная і палітычная ізаляцыя прымусілі Латвію шукаць збліжэння з суседнімі дыктатурамі. Гандлёвы абарот з Германіяй імкліва рос, і яна выцесніла Вялікабрытанію з пазіцыі галоўнага гандлёвага партнёра. 7 чэрвеня 1939 года ў Берліне быў падпісаны пакт аб ненападзе паміж Латвіяй і Германіяй. Адначасова Латвія вяла перамовы з СССР. Пасля таго як у кастрычніку 1939 года Савецкі Саюз высунуў ультыматум, Латвія была вымушана падпісаць Пакт аб узаемадапамозе, які дазволіў размясціць на яе тэрыторыі савецкія ваенныя базы з 25-тысячным кантынгентам. Пасля пачатку вайны Латвія абвясціла нейтралітэт, аднак апынулася ў поўнай геапалітычнай ізаляцыі. Набыццё ўзбраення на Захадзе стала немагчымым: брытанскія ўлады канфіскавалі ўжо аплачаныя латвійскім урадам гарматы і самалёты. == Падзенне рэжыму == [[Файл:Riga 1940 Soviet Army.jpg|міні|справа|Уваход савецкіх танкаў у Рыгу (17 чэрвеня 1940)]] Да сярэдзіны 1940 года Латвія была цалкам адрэзаная ад знешняга свету: Францыя капітулявала перад Германіяй, Польшча была знішчана, а на тэрыторыі Латвіі ўжо знаходзіліся савецкія базы. 16 чэрвеня 1940 года [[Вячаслаў Міхайлавіч Молатаў|Вячаслаў Молатаў]] зачытаў латвійскаму паслу ў Маскве [[Ультыматум СССР Латвіі (1940)|ўльтыматум]], патрабуючы неадкладнай змены ўрада і свабоднага пропуску дадатковых савецкіх войскаў. Дэмаралізаваны Улманіс і яго ўрад вырашылі прыняць ультыматум, не аказваючы нават сімвалічнага ўзброенага супраціўлення (насуперак таму, як пазней зрабіла [[Фінляндыя]]). 17 чэрвеня 1940 года Улманіс звярнуўся да народа па радыё і заклікаў не супраціўляцца ўваходу Чырвонай Арміі: «Заставайцеся на сваіх месцах, а я застаюся на сваім» ({{lang-lv|Palieciet savās vietās, es palieku savā}}). Улманіс зацвердзіў склад новага прасавецкага ўрада пад кіраўніцтвам [[Аўгустс Кірхенштэйнс|Аўгустса Кірхенштэйнса]]. Грамадства, прывучанае да аўтарытарнага кіравання і пазбаўленае незалежнай прэсы і палітычных інстытутаў, успрыняло перадачу ўлады як легітымны працэс. На працягу месяца Улманіс фармальна заставаўся на пасадзе прэзідэнта і паслухмяна падпісаў дзясяткі законаў, якія знішчылі суверэнітэт Латвіі. 21 ліпеня 1940 года ён пайшоў у адстаўку і папрасіў савецкі ўрад аб выездзе ў Швейцарыю. Замест гэтага яго арыштавалі і дэпартавалі ў [[Стаўрапаль]], а пасля нападу Германіі на СССР эвакуявалі ў [[Туркменбашы|Краснаводск]], дзе ён неўзабаве памёр ад дызентэрыі. == Ацэнкі рэжыму == Аўтарытарны рэжым Улманіса застаецца адной з самых супярэчлівых тэм у латвійскай гістарыяграфіі. З аднаго боку, гэты перыяд асацыюецца з бурным эканамічным ростам, мадэрнізацыяй сельскай гаспадаркі, стабільнасцю і маштабным будаўніцтвам (у прыватнасці, стварэнне Грамадзянскага закона Латвіі 1937 года). З іншага боку, рэжым жорстка падаўляў дэмакратыю, знішчаў грамадзянскую супольнасць і абмяжоўваў правы нацыянальных меншасцей. Характэрнай рысай эпохі стала карупцыя і кумаўство (так званая «Draugu būšana» — сяброўскія сувязі). Пасля перавароту выгадныя дзяржаўныя пасады ў назіральных саветах, палатах і міністэрствах былі раздадзены былым членам Сялянскага саюза і асабістым сябрам Улманіса. Дзяржава таксама спісала велізарныя даўгі (да 2 мільёнаў латаў), якія Улманіс і яго партыя назапасілі да перавароту. Галоўным гістарычным абвінавачаннем на адрас Улманіса застаецца яго пасіўная капітуляцыя ў чэрвені 1940 года і ўдзел у легітымізацыі савецкай акупацыі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Блейере Д., Бутулис И., Зунда А., Странга А., Фелдманис И. |загаловак=История Латвии: XX век |месца=Рыга |выдавецтва=Jumava |год=2005 |старонак=475 |isbn=9984-38-038-4}} * {{кніга |аўтар=Флам Л. С. |загаловак=Правовед П. Н. Якоби и его семья: воспоминания |месца=М. |выдавецтва=Русский путь |год=2014 |старонак=192 |isbn=978-5-85887-446-1}} * {{артыкул |аўтар=Грыбоўскі Ю. |загаловак=Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне=Запісы БІНіМ |год=2022 |нумар=42 |старонкі=589—621 |ref=Грыбоўскі}} * {{кніга |аўтар=Davies, Peter; Lynch, Derek |загаловак=The Routledge companion to fascism and far-right |месца=London |выдавецтва=Routledge |год=2002 |старонак=430 |isbn=978-0415214957}} * {{артыкул |аўтар=Straume A. |загаловак=Kārlis Ulmanis un mazākumtautību politika Latvijā 1920.-1940.gadā. |выданне=Latvijas Vēsture |год=1995 |нумар=1 (16) |старонкі=23—25}} * {{артыкул |аўтар=Zunda A. |загаловак=Kārlis Ulmanis un Zemnieku Savienība. |выданне=Latvijas Vēsture |год=1997 |нумар=3 (27) |старонкі=3—8}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Латвіі]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя перавароты ў Латвіі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1934 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1940 годзе]] cz47g134v1vj42o03bn8jbv6i025nr8 0 808382 5146325 5145922 2026-05-25T05:51:12Z KrBot 24355 - {{няма катэгорый|date=2026-05-24}} 5146325 wikitext text/x-wiki '''Перапіс насельніцтва Латвіі 1935 года''' — чацвёрты ўсеагульны [[перапіс насельніцтва]] ў [[Латвія|Латвійскай Рэспубліцы]], праведзены ў 1935 годзе<ref>{{cite web |url=https://stat.gov.lv/en |title=Statistics Portal |publisher=Central Statistical Bureau of Latvia |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20230123135529/https://stat.gov.lv/en |archive-date=2023-01-23 |accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Згодна з афіцыйнымі апублікаванымі данымі перапісу, у краіне пражывала 1 950 502 чалавекі; з іх 1 472 612 чалавек (75,50 %) былі [[латышы|латышамі]]<ref name="Н1935">[http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic-comm1935.htm Нацыянальны склад насельніцтва Латвіі (1935)]</ref> (паводле іншых падлікаў доля латышоў дасягала 77 %{{sfn|Adler, Marten|2025|с=7}}). Насельніцтва было пераважна [[хрысціянства|хрысціянскім]] (95,03 %), пануючай канфесіяй з'яўлялася [[лютэранства]] (55,15 %)<ref name="Л1935">[http://pop-stat.mashke.org/latvia-religion-comm1935.htm Рэлігійны склад насельніцтва Латвіі (1935)]</ref>. == Нацыянальны склад == Паводле перапісу 1935 года ў [[Латвія|Латвіі]] было зарэгістравана 49 нацыянальнасцей. Асноўную масу насельніцтва складалі [[латышы]]. Найбуйнейшай нацыянальнай меншасцю былі [[Рускія ў Латвіі|рускія]] (10,59 %). Іншымі шматлікімі нацыянальнымі меншасцямі, якія гістарычна пражывалі на латвійскіх землях, былі [[яўрэі]] (4,79 %), [[немцы]] (3,19 %), [[палякі]] (2,51 %), [[беларусы Латвіі|беларусы]] (1,38 %), [[літоўцы]] (1,17 %). Доля [[Украінцы ў Латвіі|ўкраінцаў]] была нязначнай — 0,09 %<ref name="Н1935"/>. {| class="wikitable sortable" style="text-align: right;" |- ! Нацыянальнасць<ref name="Н1935"/> !! Колькасць<ref name="Н1935"/> !! % |rowspan=38|{{Сектарная дыяграма |выраўноўванне = center |назва = |метка1 = [[Латышы]] |значэнне1 = 75.50 |колер1 = lightblue |метка2 = [[Рускія ў Латвіі|Рускія]] |значэнне2 = 10.59 |колер2 = red |метка3 = [[Яўрэі]] |значэнне3 = 4.79 |колер3 = violet |метка4 = [[Немцы]] |значэнне4 = 3.19 |колер4 = gold |метка5 = [[Палякі]] |значэнне5 = 2.51 |колер5 = pink |метка6 = [[Беларусы Латвіі|Беларусы]] |значэнне6 = 1.38 |колер6 = orange |метка7 = [[Літоўцы]] |значэнне7 = 1.17 |колер7 = lightgreen |метка8 = [[Эстонцы]] |значэнне8 = 0.36 |колер8 = lightgrey |метка9 = [[Украінцы ў Латвіі|Украінцы]] |значэнне9 = 0.09 |колер9 = yellow |іншае = }} |- | [[Латышы]] || 1 472 612 || 75.50 |- | [[Рускія ў Латвіі|Рускія]] || 206 499 || 10.59 |- | [[Яўрэі]] || 93 479 || 4.79 |- | [[Немцы]] || 62 144 || 3.19 |- | [[Палякі]] || 48 949 || 2.51 |- | [[Беларусы Латвіі|Беларусы]] || 26 867 || 1.38 |- | [[Літоўцы]] || 22 913 || 1.17 |- | [[Эстонцы]] || 7 014 || 0.36 |- | [[Цыганы]] || 3 839 || 0.20 |- | [[Украінцы ў Латвіі|Украінцы]] || 1 844 || 0.09 |- | [[Лівы]] || 944 || 0.05 |- | [[Брытанцы]] || 319 || 0.02 |- | [[Шведы]] || 292 || 0.01 |- | [[Датчане]] || 236 || 0.01 |- | [[Чэхі]] і [[Славакі|славакі]] || 200 || 0.01 |- | [[Французы]] || 182 || 0.01 |- | [[Грэкі]] || 118 || 0.01 |- | [[Нарвежцы]] || 101 || 0.01 |- | [[Армяне]] || 83 || 0.00 |- | [[Фіны]] || 72 || 0.00 |- | [[Нідэрландцы|Галандцы]] || 63 || 0.00 |- | [[Італьянцы]] || 62 || 0.00 |- | [[Венгры]] || 49 || 0.00 |- | [[Татары]] || 39 || 0.00 |- | [[Грузіны]] || 38 || 0.00 |- | [[Туркі]] || 28 || 0.00 |- | [[Японцы]] || 21 || 0.00 |- | [[Румыны]] || 17 || 0.00 |- | [[Персы]] || 17 || 0.00 |- | [[Іспанцы]] || 14 || 0.00 |- | [[Балгары]] || 9 || 0.00 |- | [[Кітайцы]] || 6 || 0.00 |- | [[Сербы]] || 5 || 0.00 |- | [[Асеціны]] || 4 || 0.00 |- | [[Ірландцы]] || 2 || 0.00 |- | Невядома || 1 079 || 0.06 |- ! Агулам !! 1 950 502 !! 100 |} == Ідэалагічныя аспекты і маніпуляцыі данымі == === Палітычны кантэкст === Перапіс 1935 года праходзіў ва ўмовах [[Аўтарытарны рэжым Карліса Улманіса|аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса]], які ўсталяваўся ў выніку [[Дзяржаўны пераварот у Латвіі (1934)|дзяржаўнага перавароту]] ў маі 1934 года. Асноўнай ідэалогіяй дзяржавы стала забеспячэнне дамінавання латышскай нацыі і выцясненне нацыянальных меншасцей. Перапіс 1935 года, як і іншыя еўрапейскія перапісы таго часу, выкарыстоўваўся як інструмент дзяржаўнай палітыкі і адлюстроўваў ідэалогію сувязі паміж мовай і этнічнай прыналежнасцю. Дзяржава імкнулася прадэманстраваць гамагеннасць нацыі і ўмацаваць пазіцыі латышскай мовы і латышскага этнасу{{sfn|Adler, Marten|2025|с=22—23}}. === Фальсіфікацыі нацыянальнага складу === Перапіс 1935 года зафіксаваў значнае змяншэнне афіцыйнай колькасці [[Беларусы Латвіі|беларусаў]], [[Палякі|палякаў]] і іншых меншасцей. Колькасць [[Беларусы Латвіі|беларусаў]] знізілася да 26 867 чалавек (1,38 %), што было на 9 162 чалавекі менш, чым падчас папярэдняга перапісу 1930 года, і амаль у тры разы менш у параўнанні з 1920 годам (75 630 чалавек){{sfn|Грыбоўскі|2022|с=604}}. Дэмаграфічныя даследаванні [[Ілмар Межс|Ілмара Межса]] і [[Адам Немет|Адама Немета]] пацвярджаюць, што такое рэзкае скарачэнне не магло быць выклікана натуральнымі дэмаграфічнымі або міграцыйнымі працэсамі. Галоўнай прычынай сталі мэтанакіраваныя маніпуляцыі і фальсіфікацыі з боку перапісчыкаў і мясцовых улад. Аналіз арыгінальных уліковых лістоў перапісу 1935 года паказаў наяўнасць масавых неабгрунтаваных выпраўленняў у графе «нацыянальнасць»{{sfn|Mežs, Németh|с=71}}. Даследчыкі выявілі, што ў анкетах першапачатковыя запісы часта былі закрэслены і зменены іншым чарнілам, іншым почыркам або алоўкам. Часцей за ўсё такія фальсіфікацыі закраналі [[Палякі|палякаў]] і [[Беларусы Латвіі|беларусаў]], радзей — [[Рускія ў Латвіі|рускіх]] і [[Літоўцы|літоўцаў]], якіх сілком перапісвалі як [[Латышы|латышоў]]{{sfn|Mežs, Németh|с=71}}. Гэтыя маніпуляцыі насілі масавы характар асабліва ў памежных рэгіёнах [[Латгалія|Латгаліі]] і [[Ілукштанскі павет|Ілукштанскага павета]], каб штучна надаць ім выключна латышскі характар. Паводле даследаванняў гісторыка [[Эрыкс Екабсанс|Эрыкса Екабсанса]], найбольш відавочныя фальсіфікацыі адбываліся ў шасці валасцях [[Ілукштанскі павет|Ілукштанскага павета]]: [[Борнская воласць|Борнскай]], [[Дземанская воласць|Дземанскай]], [[Калкунская воласць|Калкунскай]], [[Саліенская воласць|Саліенскай]], [[Скрудаліенская воласць|Скрудаліенскай]] і [[Сіленская воласць|Сіленскай]] ([[Бароўская воласць|Бароўскай]]). У 1920 годзе гэтыя землі былі аб'ектам тэрытарыяльнай спрэчкі паміж [[Латвія|Латвіяй]] і [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчай]] з-за пераважна польска-беларускага складу насельніцтва. Каб канчаткова зняць пытанне аб прыналежнасці рэгіёна, падчас перапісу 1935 года ўлады звярнуліся да адкрытай падробкі даных: у анкетах мясцовых жыхароў закрэслівалі нацыянальнасць «паляк» або «беларус» і ўпісвалі «латыш», у рубрыцы «веданне дзяржаўнай мовы» выпраўлялі «не» на «так», а ў якасці мовы хатняга ўжытку дадавалі латышскую. [[Латышы|Латышамі]] часта запісвалі нават асоб, якія нарадзіліся ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] або мелі відавочна славянскія прозвішчы (напрыклад, Смільгін, Крукліс, Казлоўскі){{sfn|Jēkabsons|1999|с=232}}. У выніку такіх дзеянняў афіцыйная статыстыка паказала рэзкі і нерэалістычны рост долі [[Латышы|латышоў]] (напрыклад, у [[Дземанская воласць|Дземанскай воласці]] з 11 % да 27 %, а ў [[Саліенская воласць|Саліенскай]] — з 15 % да 31 %){{sfn|Jēkabsons|1999|с=232}}. Аналагічныя працэсы выпраўлення [[Беларусы Латвіі|беларусаў]] і [[Палякі|палякаў]] на [[Латышы|латышоў]] адбываліся і ў іншых мясцовасцях, такіх як [[Курцумская воласць|Курцумская]] і [[Дземанская воласць|Дземанская]] воласці{{sfn|Mežs, Németh|с=74}}{{sfn|Грыбоўскі|2022|с=604}}. Такія фальсіфікацыі спрашчаліся тым фактам, што нацыянальная свядомасць значнай часткі мясцовага беларускамоўнага і польскамоўнага сялянства, якое часта называла сябе проста «каталікамі» або «[[Тутэйшыя (саманазва)|тутэйшымі]]», знаходзілася толькі ў стадыі фарміравання{{sfn|Jēkabsons|1999|с=229—230}}. == Рэлігійны склад == Паводле перапісу 1935 года Латвія з'яўлялася пераважна хрысціянскай краінай. 95,03 % насельніцтва складалі [[хрысціянства|хрысціяне]]. Найбуйнейшымі канфесіямі былі [[лютэранства]] (55,15 %) і [[Каталіцтва|рыма-каталіцтва]] (24,45 %). Сярод нехрысціянскіх рэлігій больш за ўсё паслядоўнікаў меў [[іўдаізм]] (4,93 %). {| class="wikitable sortable" style="text-align: right;" |- ! Канфесія<ref name="Л1935"/> !! Вернікі<ref name="Л1935"/> !! % |rowspan=11|{{Сектарная дыяграма |выраўноўванне = center |назва = |метка1 = [[Лютэранства|Лютэране]] |значэнне1 = 55.15 |колер1 = lightblue |метка2 = [[Каталіцтва|Рыма-католікі]] |значэнне2 = 24.45 |колер2 = gold |метка3 = [[Праваслаўе|Праваслаўныя]] |значэнне3 = 8.94 |колер3 = orange |метка4 = [[Стараверства|Стараверы]] |значэнне4 = 4.79 |колер4 = red |метка5 = [[Іўдаізм|Іўдзеі]] |значэнне5 = 4.93 |колер5 = violet |іншае = }} |- | [[Лютэранства|Лютэране]] || 1 057 877 || 55.15 |- | [[Каталіцтва|Рыма-католікі]] || 476 963 || 24.45 |- | [[Праваслаўе|Праваслаўныя]] || 174 389 || 8.94 |- | [[Стараверства|Стараверы]] || 107 195 || 5.50 |- | [[Іўдаізм|Іўдзеі]] || 93 406 || 4.79 |- | Іншыя [[Пратэстанцтва|пратэстанты]] || 19 146 || 0.98 |- | Іншыя [[Хрысціянства|хрысціяне]] || 136 || 0.01 |- | Іншыя нехрысціяне || 136 || 0.01 |- | Не вызначыліся || 3 490 || 0.18 |- ! Агулам !! 1 932 884 !! 100 |} == Наступныя перапісы == Наступны перапіс насельніцтва ў [[Латвія|Латвіі]], які планаваўся на пачатак 1940-х гадоў, не праводзіўся з-за [[Далучэнне Латвіі да СССР|далучэння Латвіі да СССР]] у 1940 годзе і пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Наступны паўнавартасны перапіс адбыўся толькі ў 1959 годзе ўжо ў складзе [[Латвійская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Латвійскай ССР]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= Запісы БІНіМ |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі}} * {{артыкул |аўтар= Adler A., Marten H. F. |загаловак= How censuses reflect language ideologies in European nation states: contrastive perspectives on Germany and Latvia |выданне= Current Issues in Language Planning |тып=часопіс |год= 2025 |старонкі= 1—29 |ref=Adler, Marten}} * {{артыкул |аўтар= Jēkabsons Ē. |загаловак= Skład narodowościowy mieszkańców 6 gmin powiatu iłłuksztańskiego w XIX-XX wieku jako główny powód sporu terytorialnego między Łotwą a Polską w okresie międzywojennym |выданне= Granice i pogranicza. Historia codzienności i doświadczeń |тып=зборнік |год= 1999 |том= I |месца= Białystok |старонкі= 226—233 |ref=Jēkabsons}} * {{артыкул |аўтар= Mežs I., Németh Á. |загаловак= 1935. gada tautskaites datu pielāgojums rajonu un mūsdienu pagastu iedalījumam |выданне= Latvijas Zinātņu Akadēmijas Vēstis |тып=часопіс |старонкі= 61—84 |ref=Mežs, Németh}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-05-24}} [[Катэгорыя:Насельніцтва Латвіі]] [[Катэгорыя:Перапісы насельніцтва]] [[Катэгорыя:1935 год у Еўропе]] aod6gyax64yr91squxpneaa7owcpa20 0 808395 5146243 5145780 2026-05-25T00:08:55Z Xqbot 3088 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Беларускае слова (Рыга)]] 5146243 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Беларускае слова (Рыга)]] ckg64cq2of19edltunp1lkp4q9h22px 0 808433 5146390 5146046 2026-05-25T08:32:56Z EmausBot 10096 Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Таварыства беларускага тэатра]] 5146390 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Таварыства беларускага тэатра]] 9xns4qeumggmmw38xq8po4e9agi7go3 0 808440 5146075 2026-05-24T12:24:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Вера Вайцюлевіч]] у [[Вера Сцяпанаўна Вайцюлевіч]] 5146075 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Вера Сцяпанаўна Вайцюлевіч]] bswxuwy31y5u1b6cg6gg0act0cw61qa 2 808441 5146084 2026-05-24T12:49:45Z Джеффри Э. Эпштейн 168681 СИКС СЕВЕН 5146084 wikitext text/x-wiki [[Файл:Jeffrey Epstein mug shot.jpg|alt=67|міні|Джеффри Эдвард Эпштейн]] 67 67 67 67 67 67 67 67 67 67 ephexmm03jdrla0o5oxe3r5m3k8zhd1 0 808442 5146088 2026-05-24T12:59:19Z Gire Q grjwvhkc 123572 Створана перакладам першага раздзела старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/153255714|Океаник (III)]]» 5146088 wikitext text/x-wiki '''«Акіянік»''' ({{lang-en|Oceanic}}) — незавершаны праект брытанскай судабудаўнічай верфі «[[Харленд энд Вулф]]» па будаўніцтве акіянскага дызель-электрычнага [[Цеплаход|цеплахода]] для кампаніі «[[Уайт Стар Лайн]]». Судна было заклікана скласці канкуренцыю французскай «[[Нормандия (лайнер)|Нормандии]]» и кунардеру «[[RMS Queen Mary]]»,а таксама нямецким лайнерам [[Бремен (лайнер)|"Бремен" (Bremen]]<ref>{{Книга|автор=Richard de Kerbrech|заглавие=Ships of the White Star Line|год=2009|издательство=Ian Allan Publishing|страницы=214–215}}</ref>[[Бремен (лайнер)|)]], але з-за [[Вялікая дэпрэсія|Вяликай дэпрессіі]], будаўніцтва было спынена, а пазней замест «Акіяніка» былі пабудаваны (на аснове арыгінальнага праекта) два меньшыя лайнеры — «[[MV Britannic|Брытанік]]» и «[[MV Georgic (1932)|Джорджік]]». 0cztjzkpeora4kw7ecejjmlef8yfp1d 5146090 5146088 2026-05-24T13:06:11Z Gire Q grjwvhkc 123572 /* */ 5146090 wikitext text/x-wiki {{Судна/Пачатак |Назва = Акіянік (III) |Арыгінал назвы = {{lang-en|RMS Oceanic}} |Ілюстрацыя = Rms oceanic 1928.jpg |Подпіс = «Акіянік» на акварэлі таго часу }} {{Судна/Праект |Тып судна = Пасажырскае судно |Сцяг = {{Флаг Вялікабрытаніі}} |Арганізацыя = White Star Line |Владелец = White Star Line |Верф = «Харленд энд Вулф» |План = 1932 год |Статус = Будаўніцтва адменена }} {{Судна/Характарыстыкі |Вадазмяшчэнне = ~ 60 000 тон |Даўжыня = 310 м |Шырыня = 30,48 м |Вышыня = 32 м |Сілавая ўстаноўка = 47 дызель-генератараў, 4 грэбныя электраматоры |Магутнасць = 200 000 к. с. |Рухавік = 4 вінты |Хуткасць = ~ 28 вузлоў (крэйсерская), 30 вузлоў (максімальная) |Пасажыраёмістасць = 2808 чалавек }} {{Судна/Канец}} '''«Акіянік»''' ({{lang-en|Oceanic}}) — незавершаны праект брытанскай судабудаўнічай верфі «[[Харленд энд Вулф]]» па будаўніцтве акіянскага дызель-электрычнага [[Цеплаход|цеплахода]] для кампаніі «[[Уайт Стар Лайн]]». Судна было заклікана скласці канкуренцыю французскай «[[Нормандия (лайнер)|Нормандии]]» и кунардеру «[[RMS Queen Mary]]»,а таксама нямецким лайнерам [[Бремен (лайнер)|"Бремен" (Bremen]]<ref>{{Книга|автор=Richard de Kerbrech|заглавие=Ships of the White Star Line|год=2009|издательство=Ian Allan Publishing|страницы=214–215}}</ref>[[Бремен (лайнер)|)]], але з-за [[Вялікая дэпрэсія|Вяликай дэпрессіі]], будаўніцтва было спынена, а пазней замест «Акіяніка» былі пабудаваны (на аснове арыгінальнага праекта) два меньшыя лайнеры — «[[MV Britannic|Брытанік]]» и «[[MV Georgic (1932)|Джорджік]]». muxtiskmxwa53ikdml1oqtz1qdyg0ev 5146091 5146090 2026-05-24T13:08:34Z Gire Q grjwvhkc 123572 /* */ дабаўлена фотакартка 5146091 wikitext text/x-wiki {{Судна/Пачатак |Назва = Акіянік (III) |Арыгінал назвы = {{lang-en|RMS Oceanic}} |Ілюстрацыя = Postcard of the Oceanic III.jpg |Подпіс = «Акіянік» на акварэлі таго часу }} {{Судна/Праект |Тып судна = Пасажырскае судно |Сцяг = {{Флаг Вялікабрытаніі}} |Арганізацыя = White Star Line |Владелец = White Star Line |Верф = «Харленд энд Вулф» |План = 1932 год |Статус = Будаўніцтва адменена }} {{Судна/Характарыстыкі |Вадазмяшчэнне = ~ 60 000 тон |Даўжыня = 310 м |Шырыня = 30,48 м |Вышыня = 32 м |Сілавая ўстаноўка = 47 дызель-генератараў, 4 грэбныя электраматоры |Магутнасць = 200 000 к. с. |Рухавік = 4 вінты |Хуткасць = ~ 28 вузлоў (крэйсерская), 30 вузлоў (максімальная) |Пасажыраёмістасць = 2808 чалавек }} {{Судна/Канец}} '''«Акіянік»''' ({{lang-en|Oceanic}}) — незавершаны праект брытанскай судабудаўнічай верфі «[[Харленд энд Вулф]]» па будаўніцтве акіянскага дызель-электрычнага [[Цеплаход|цеплахода]] для кампаніі «[[Уайт Стар Лайн]]». Судна было заклікана скласці канкуренцыю французскай «[[Нормандия (лайнер)|Нормандии]]» и кунардеру «[[RMS Queen Mary]]»,а таксама нямецким лайнерам [[Бремен (лайнер)|"Бремен" (Bremen]]<ref>{{Книга|автор=Richard de Kerbrech|заглавие=Ships of the White Star Line|год=2009|издательство=Ian Allan Publishing|страницы=214–215}}</ref>[[Бремен (лайнер)|)]], але з-за [[Вялікая дэпрэсія|Вяликай дэпрессіі]], будаўніцтва было спынена, а пазней замест «Акіяніка» былі пабудаваны (на аснове арыгінальнага праекта) два меньшыя лайнеры — «[[MV Britannic|Брытанік]]» и «[[MV Georgic (1932)|Джорджік]]». oad21hv1qduedclgab1q1chqggo1e5g 5146144 5146091 2026-05-24T17:19:38Z JerzyKundrat 174 5146144 wikitext text/x-wiki {{хв|гл. пра канкуренцыю французскай «Нормандии» и кунардеру}} {{Судна/Пачатак |Назва = Акіянік (III) |Арыгінал назвы = {{lang-en|RMS Oceanic}} |Ілюстрацыя = Postcard of the Oceanic III.jpg |Подпіс = «Акіянік» на акварэлі таго часу }} {{Судна/Праект |Тып судна = Пасажырскае судно |Сцяг = {{Флаг Вялікабрытаніі}} |Арганізацыя = White Star Line |Владелец = White Star Line |Верф = «Харленд энд Вулф» |План = 1932 год |Статус = Будаўніцтва адменена }} {{Судна/Характарыстыкі |Вадазмяшчэнне = ~ 60 000 тон |Даўжыня = 310 м |Шырыня = 30,48 м |Вышыня = 32 м |Сілавая ўстаноўка = 47 дызель-генератараў, 4 грэбныя электраматоры |Магутнасць = 200 000 к. с. |Рухавік = 4 вінты |Хуткасць = ~ 28 вузлоў (крэйсерская), 30 вузлоў (максімальная) |Пасажыраёмістасць = 2808 чалавек }} {{Судна/Канец}} '''«Акіянік»''' ({{lang-en|Oceanic}}) — незавершаны праект брытанскай судабудаўнічай верфі «[[Харленд энд Вулф]]» па будаўніцтве акіянскага дызель-электрычнага [[Цеплаход|цеплахода]] для кампаніі «[[Уайт Стар Лайн]]». Судна было заклікана скласці канкуренцыю французскай «[[Нормандия (лайнер)|Нормандии]]» и кунардеру «[[RMS Queen Mary]]»,а таксама нямецким лайнерам [[Бремен (лайнер)|"Бремен" (Bremen]]<ref>{{Книга|автор=Richard de Kerbrech|заглавие=Ships of the White Star Line|год=2009|издательство=Ian Allan Publishing|страницы=214–215}}</ref>[[Бремен (лайнер)|)]], але з-за [[Вялікая дэпрэсія|Вяликай дэпрессіі]], будаўніцтва было спынена, а пазней замест «Акіяніка» былі пабудаваны (на аснове арыгінальнага праекта) два меньшыя лайнеры — «[[MV Britannic|Брытанік]]» и «[[MV Georgic (1932)|Джорджік]]». cihnsmxz5uu1brmzxf5sc7l194j7pu3 5146156 5146144 2026-05-24T18:33:31Z Gire Q grjwvhkc 123572 /* */ Выдаліў памылковы абзац пра Нармандыю 5146156 wikitext text/x-wiki {{Судна/Пачатак |Назва = Акіянік (III) |Арыгінал назвы = {{lang-en|RMS Oceanic}} |Ілюстрацыя = Postcard of the Oceanic III.jpg |Подпіс = «Акіянік» на акварэлі таго часу }} {{Судна/Праект |Тып судна = Пасажырскае судно |Сцяг = {{Флаг Вялікабрытаніі}} |Арганізацыя = White Star Line |Владелец = White Star Line |Верф = «Харленд энд Вулф» |План = 1932 год |Статус = Будаўніцтва адменена }} {{Судна/Характарыстыкі |Вадазмяшчэнне = ~ 60 000 тон |Даўжыня = 310 м |Шырыня = 30,48 м |Вышыня = 32 м |Сілавая ўстаноўка = 47 дызель-генератараў, 4 грэбныя электраматоры |Магутнасць = 200 000 к. с. |Рухавік = 4 вінты |Хуткасць = ~ 28 вузлоў (крэйсерская), 30 вузлоў (максімальная) |Пасажыраёмістасць = 2808 чалавек }} {{Судна/Канец}} '''«Акіянік»''' ({{lang-en|Oceanic}}) — незавершаны праект брытанскай судабудаўнічай верфі «[[Харленд энд Вулф]]» па будаўніцтве акіянскага дызель-электрычнага [[Цеплаход|цеплахода]] для кампаніі «[[Уайт Стар Лайн]]». Судна было заклікана скласці канкуренцыю нямецким лайнерам [[Бремен (лайнер)|"Бремен" (Bremen]]<ref>{{Книга|автор=Richard de Kerbrech|заглавие=Ships of the White Star Line|год=2009|издательство=Ian Allan Publishing|страницы=214–215}}</ref>[[Бремен (лайнер)|)]], але з-за [[Вялікая дэпрэсія|Вяликай дэпрессіі]], будаўніцтва было спынена, а пазней замест «Акіяніка» былі пабудаваны (на аснове арыгінальнага праекта) два меньшыя лайнеры — «[[MV Britannic|Брытанік]]» и «[[MV Georgic (1932)|Джорджік]]». gsuz8gq6ps9qi75wg5790ud3bc41g7h 5146157 5146156 2026-05-24T18:37:52Z Gire Q grjwvhkc 123572 /* */ 5146157 wikitext text/x-wiki {{Судна/Пачатак |Назва = Акіянік (III) |Арыгінал назвы = {{lang-en|RMS Oceanic}} |Ілюстрацыя = Postcard of the Oceanic III.jpg |Подпіс = «Акіянік» на акварэлі таго часу }} {{Судна/Праект |Тып судна = Пасажырскае судно |Сцяг = {{Флаг Вялікабрытаніі}} |Арганізацыя = White Star Line |Владелец = White Star Line |Верф = «Харленд энд Вулф» |План = 1932 год |Статус = Будаўніцтва адменена }} {{Судна/Характарыстыкі |Вадазмяшчэнне = ~ 60 000 тон |Даўжыня = 310 м |Шырыня = 30,48 м |Вышыня = 32 м |Сілавая ўстаноўка = 47 дызель-генератараў, 4 грэбныя электраматоры |Магутнасць = 200 000 к. с. |Рухавік = 4 вінты |Хуткасць = ~ 28 вузлоў (крэйсерская), 30 вузлоў (максімальная) |Пасажыраёмістасць = 2808 чалавек }} {{Судна/Канец}} '''«Акіянік»''' ({{lang-en|Oceanic}}) — незавершаны праект брытанскай судабудаўнічай верфі «[[Харленд энд Вулф]]» па будаўніцтве акіянскага дызель-электрычнага [[Цеплаход|цеплахода]] для кампаніі «[[Уайт Стар Лайн]]». Судна было заклікана скласці канкуренцыю нямецким лайнерам [[Бремен (лайнер)|"Бремен" (Bremen]]<ref>{{Книга|аўтар=Richard de Kerbrech|назва=Ships of the White Star Line|год=2009|выдавецтва=Ian Allan Publishing|старонкі=214–215}}</ref>[[Бремен (лайнер)|)]], але з-за [[Вялікая дэпрэсія|Вяликай дэпрессіі]], будаўніцтва было спынена, а пазней замест «Акіяніка» былі пабудаваны (на аснове арыгінальнага праекта) два меньшыя лайнеры — «[[MV Britannic|Брытанік]]» и «[[MV Georgic (1932)|Джорджік]]». 572q8ltek9rmjhmkjswv0yrg2p3kd8p 5146158 5146157 2026-05-24T18:39:33Z Gire Q grjwvhkc 123572 /* */ 5146158 wikitext text/x-wiki {{Судна/Пачатак |Назва = Акіянік (III) |Арыгінал назвы = {{lang-en|RMS Oceanic}} |Ілюстрацыя = Postcard of the Oceanic III.jpg |Подпіс = «Акіянік» на акварэлі таго часу }} {{Судна/Праект |Тып судна = Пасажырскае судно |Сцяг = {{Флаг Вялікабрытаніі}} |Арганізацыя = White Star Line |Владелец = White Star Line |Верф = «Харленд энд Вулф» |План = 1932 год |Статус = Будаўніцтва адменена }} {{Судна/Характарыстыкі |Вадазмяшчэнне = ~ 60 000 тон |Даўжыня = 310 м |Шырыня = 30,48 м |Вышыня = 32 м |Сілавая ўстаноўка = 47 дызель-генератараў, 4 грэбныя электраматоры |Магутнасць = 200 000 к. с. |Рухавік = 4 вінты |Хуткасць = ~ 28 вузлоў (крэйсерская), 30 вузлоў (максімальная) |Пасажыраёмістасць = 2808 чалавек }} {{Судна/Канец}} '''«Акіянік»''' ({{lang-en|Oceanic}}) — незавершаны праект брытанскай судабудаўнічай верфі «[[Харленд энд Вулф]]» па будаўніцтве акіянскага дызель-электрычнага [[Цеплаход|цеплахода]] для кампаніі «[[Уайт Стар Лайн]]». Судна было заклікана скласці канкуренцыю нямецким лайнерам [[Бремен (лайнер)|"Бремен" (Bremen]]<ref>{{Кніга|аўтар=Richard de Kerbrech|загаловак=Ships of the White Star Line|год=2009|выдавецтва=Ian Allan Publishing|старонкі=214–215}}</ref>[[Бремен (лайнер)|)]], але з-за [[Вялікая дэпрэсія|Вяликай дэпрессіі]], будаўніцтва было спынена, а пазней замест «Акіяніка» былі пабудаваны (на аснове арыгінальнага праекта) два меньшыя лайнеры — «[[MV Britannic|Брытанік]]» и «[[MV Georgic (1932)|Джорджік]]». d62vknv6xbvnwvmhi8xwuls8fvh7yuv 5146159 5146158 2026-05-24T18:41:17Z Gire Q grjwvhkc 123572 /* */ 5146159 wikitext text/x-wiki {{Судна/Пачатак |Назва = Акіянік (III) |Арыгінал назвы = {{lang-en|RMS Oceanic}} |Ілюстрацыя = Postcard of the Oceanic III.jpg |Подпіс = «Акіянік» на акварэлі таго часу }} {{Судна/Праект |Тып судна = Пасажырскае судно |Сцяг = {{Флаг Вялікабрытаніі}} |Арганізацыя = White Star Line |Владелец = White Star Line |Верф = «Харленд энд Вулф» |План = 1932 год |Статус = Будаўніцтва адменена }} {{Судна/Характарыстыкі |Вадазмяшчэнне = ~ 60 000 тон |Даўжыня = 310 м |Шырыня = 30,48 м |Вышыня = 32 м |Сілавая ўстаноўка = 47 дызель-генератараў, 4 грэбныя электраматоры |Магутнасць = 200 000 к. с. |Рухавік = 4 вінты |Хуткасць = ~ 28 вузлоў (крэйсерская), 30 вузлоў (максімальная) |Пасажыраёмістасць = 2808 чалавек }} {{Судна/Канец}} '''«Акіянік»''' ({{lang-en|Oceanic}}) — незавершаны праект брытанскай судабудаўнічай верфі «[[Харленд энд Вулф]]» па будаўніцтве акіянскага дызель-электрычнага [[Цеплаход|цеплахода]] для кампаніі «[[Уайт Стар Лайн]]». Судна было заклікана скласці канкуренцыю нямецким лайнерам [[Бремен (лайнер)|"Бремен" (Bremen]]<ref>{{Кніга|аўтар=Richard de Kerbrech|загаловак=Ships of the White Star Line|год=2009|выдавецтва=Ian Allan Publishing|старонкі=214–215}}</ref>[[Бремен (лайнер)|)]], але з-за [[Вялікая дэпрэсія|Вяликай дэпрессіі]], будаўніцтва было спынена, а пазней замест «Акіяніка» былі пабудаваны (на аснове арыгінальнага праекта) два меньшыя лайнеры — «[[MV Britannic|Брытанік]]» и «[[MV Georgic (1932)|Джорджік]]». {{зноскі}} smwbvg9lxpnp9zl48s6hoegb882twgg 5146161 5146159 2026-05-24T18:52:39Z JerzyKundrat 174 5146161 wikitext text/x-wiki {{хв|гл. пра канкуренцыю нямецким лайнерам "Бремен"}} {{Судна/Пачатак |Назва = Акіянік (III) |Арыгінал назвы = {{lang-en|RMS Oceanic}} |Ілюстрацыя = Postcard of the Oceanic III.jpg |Подпіс = «Акіянік» на акварэлі таго часу }} {{Судна/Праект |Тып судна = Пасажырскае судно |Сцяг = {{Флаг Вялікабрытаніі}} |Арганізацыя = White Star Line |Владелец = White Star Line |Верф = «Харленд энд Вулф» |План = 1932 год |Статус = Будаўніцтва адменена }} {{Судна/Характарыстыкі |Вадазмяшчэнне = ~ 60 000 тон |Даўжыня = 310 м |Шырыня = 30,48 м |Вышыня = 32 м |Сілавая ўстаноўка = 47 дызель-генератараў, 4 грэбныя электраматоры |Магутнасць = 200 000 к. с. |Рухавік = 4 вінты |Хуткасць = ~ 28 вузлоў (крэйсерская), 30 вузлоў (максімальная) |Пасажыраёмістасць = 2808 чалавек }} {{Судна/Канец}} '''«Акіянік»''' ({{lang-en|Oceanic}}) — незавершаны праект брытанскай судабудаўнічай верфі «[[Харленд энд Вулф]]» па будаўніцтве акіянскага дызель-электрычнага [[Цеплаход|цеплахода]] для кампаніі «[[Уайт Стар Лайн]]». Судна было заклікана скласці канкуренцыю нямецким лайнерам [[Бремен (лайнер)|"Бремен" (Bremen]]<ref>{{Кніга|аўтар=Richard de Kerbrech|загаловак=Ships of the White Star Line|год=2009|выдавецтва=Ian Allan Publishing|старонкі=214–215}}</ref>[[Бремен (лайнер)|)]], але з-за [[Вялікая дэпрэсія|Вяликай дэпрессіі]], будаўніцтва было спынена, а пазней замест «Акіяніка» былі пабудаваны (на аснове арыгінальнага праекта) два меньшыя лайнеры — «[[MV Britannic|Брытанік]]» и «[[MV Georgic (1932)|Джорджік]]». {{зноскі}} mrvaqox7rqdelh1f9ww45gpu72cp76z 5146176 5146161 2026-05-24T19:36:55Z Gire Q grjwvhkc 123572 /* */ выдаленне шаблону з-за памылкі 5146176 wikitext text/x-wiki {{Судна/Пачатак |Назва = Акіянік (III) |Арыгінал назвы = {{lang-en|RMS Oceanic}} |Ілюстрацыя = Postcard of the Oceanic III.jpg |Подпіс = «Акіянік» на акварэлі таго часу }} {{Судна/Праект |Тып судна = Пасажырскае судно |Сцяг = {{Флаг Вялікабрытаніі}} |Арганізацыя = White Star Line |Владелец = White Star Line |Верф = «Харленд энд Вулф» |План = 1932 год |Статус = Будаўніцтва адменена }} {{Судна/Характарыстыкі |Вадазмяшчэнне = ~ 60 000 тон |Даўжыня = 310 м |Шырыня = 30,48 м |Вышыня = 32 м |Сілавая ўстаноўка = 47 дызель-генератараў, 4 грэбныя электраматоры |Магутнасць = 200 000 к. с. |Рухавік = 4 вінты |Хуткасць = ~ 28 вузлоў (крэйсерская), 30 вузлоў (максімальная) |Пасажыраёмістасць = 2808 чалавек }} {{Судна/Канец}} '''«Акіянік»''' ({{lang-en|Oceanic}}) — незавершаны праект брытанскай судабудаўнічай верфі «[[Харленд энд Вулф]]» па будаўніцтве акіянскага дызель-электрычнага [[Цеплаход|цеплахода]] для кампаніі «[[Уайт Стар Лайн]]». Судна было заклікана скласці канкуренцыю нямецким лайнерам [[Бремен (лайнер)|"Бремен" (Bremen]]<ref>{{Кніга|аўтар=Richard de Kerbrech|загаловак=Ships of the White Star Line|год=2009|выдавецтва=Ian Allan Publishing|старонкі=214–215}}</ref>[[Бремен (лайнер)|)]], але з-за [[Вялікая дэпрэсія|Вяликай дэпрессіі]], будаўніцтва было спынена, а пазней замест «Акіяніка» былі пабудаваны (на аснове арыгінальнага праекта) два меньшыя лайнеры — «[[MV Britannic|Брытанік]]» и «[[MV Georgic (1932)|Джорджік]]». {{зноскі}} smwbvg9lxpnp9zl48s6hoegb882twgg 5146180 5146176 2026-05-24T19:40:50Z JerzyKundrat 174 Адкат праўкі [[Special:Diff/5146176|5146176]] аўтарства [[Special:Contributions/Gire Q grjwvhkc|Gire Q grjwvhkc]] ([[User talk:Gire Q grjwvhkc|размовы]]) 5146180 wikitext text/x-wiki {{хв|гл. пра канкуренцыю нямецким лайнерам "Бремен"}} {{Судна/Пачатак |Назва = Акіянік (III) |Арыгінал назвы = {{lang-en|RMS Oceanic}} |Ілюстрацыя = Postcard of the Oceanic III.jpg |Подпіс = «Акіянік» на акварэлі таго часу }} {{Судна/Праект |Тып судна = Пасажырскае судно |Сцяг = {{Флаг Вялікабрытаніі}} |Арганізацыя = White Star Line |Владелец = White Star Line |Верф = «Харленд энд Вулф» |План = 1932 год |Статус = Будаўніцтва адменена }} {{Судна/Характарыстыкі |Вадазмяшчэнне = ~ 60 000 тон |Даўжыня = 310 м |Шырыня = 30,48 м |Вышыня = 32 м |Сілавая ўстаноўка = 47 дызель-генератараў, 4 грэбныя электраматоры |Магутнасць = 200 000 к. с. |Рухавік = 4 вінты |Хуткасць = ~ 28 вузлоў (крэйсерская), 30 вузлоў (максімальная) |Пасажыраёмістасць = 2808 чалавек }} {{Судна/Канец}} '''«Акіянік»''' ({{lang-en|Oceanic}}) — незавершаны праект брытанскай судабудаўнічай верфі «[[Харленд энд Вулф]]» па будаўніцтве акіянскага дызель-электрычнага [[Цеплаход|цеплахода]] для кампаніі «[[Уайт Стар Лайн]]». Судна было заклікана скласці канкуренцыю нямецким лайнерам [[Бремен (лайнер)|"Бремен" (Bremen]]<ref>{{Кніга|аўтар=Richard de Kerbrech|загаловак=Ships of the White Star Line|год=2009|выдавецтва=Ian Allan Publishing|старонкі=214–215}}</ref>[[Бремен (лайнер)|)]], але з-за [[Вялікая дэпрэсія|Вяликай дэпрессіі]], будаўніцтва было спынена, а пазней замест «Акіяніка» былі пабудаваны (на аснове арыгінальнага праекта) два меньшыя лайнеры — «[[MV Britannic|Брытанік]]» и «[[MV Georgic (1932)|Джорджік]]». {{зноскі}} mrvaqox7rqdelh1f9ww45gpu72cp76z 0 808443 5146108 2026-05-24T14:24:10Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Ваенны дзеяч}} '''Хорст Ябланоўскі''' ({{lang-de|Horst Jablonowski}}; {{ВД-Прэамбула}}) — нямецкі [[гісторык]]. == Біяграфія == У 1932 годзе скончыў Рэфармісцкую гімназію (цяпер [[гімназія Фрыдрыха Энгельса]]) у раёне [[Райнікендорф]], [[Берлін]]. Вывучаў агульную і ўсходнееўрапе...» 5146108 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Хорст Ябланоўскі''' ({{lang-de|Horst Jablonowski}}; {{ВД-Прэамбула}}) — нямецкі [[гісторык]]. == Біяграфія == У 1932 годзе скончыў Рэфармісцкую гімназію (цяпер [[гімназія Фрыдрыха Энгельса]]) у раёне [[Райнікендорф]], [[Берлін]]. Вывучаў агульную і ўсходнееўрапейскую гісторыю, [[германістыка|германістыку]], [[латынь]], [[славістыка|славістыку]] і [[філасофія|філасофію]] ва ўніверсітэце імя Фрыдрыха Вільгельма (цяпер [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта]]). У 1937 годзе атрымаў [[Доктар навук|доктарскую ступень]], абараніўшы дысертацыю аб знешняй палітыцы караля [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]]. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] служыў у [[Вермахт|нямецкай арміі]], трапіў у палон. Пасля вызвалення стаў асістэнтам [[Ота Хетцш]]а ў Берлінскім універсітэце імя Гумбальта. Аднак у 1949 годзе пакінуў гэтую пасаду па палітычных прычынах і па прапанове славіста [[Макс Васмер|Макса Васмера]] пераехаў у [[Берлінскі вольны ўніверсітэт]] у [[Заходні Берлін|Заходнім Берліне]]. У 1954 годзе абараніў хабілітацыйную дысертацыю па [[Заходняя Русь|Заходняй Русі]] ў раёне ад [[Вільня|Вільні]] да [[Масква|Масквы]], атрымаў педагагічную кваліфікацыю. У 1960 годзе прыняў пасаду прафесара на кафедры гісторыі Усходняй Еўропы ў [[Бон]]е. == Працы == * ''Die Außenpolitik Stephan Bathorys (1576–1586)'', phil. Diss., Teildruck in: ''Jahrbücher für Geschichte Osteuropas'' 2 (1937), S. 11–80. * ''Westrußland zwischen Wilna und Moskau'' (= ''Studien zur Geschichte Osteuropas.'' Band 2). Brill, Leiden 1955, 2. Auflage 1961. * ''Die preußische Polenpolitik von 1815 bis 1914'', Holzer, Würzburg 1964. * ''Die Danziger Frage''. In: Erwin Hölzle (Hrsg.): ''Die deutschen Ostgebiete zur Zeit der Weimarer Republik.'' Böhlau, Köln/Wien 1966, S. 65–87. * mit Bernhard Stasiewski: ''Die deutsche Ostgrenze von 1937'', Böhlau, Köln/Wien 1967. * ''Probleme der deutsch-polnischen Beziehungen zwischen den beiden Weltkriegen''. In: ''Jahrbuch der Albertus-Universität zu Königsberg/Pr.'' 19 (1969), S. 27–61. * ''Rußland, Polen und Deutschland. Gesammelte Aufsätze.'' Hrsg. v. Irene Jablonowski u. Friedhelm Kaiser. Böhlau, Köln/Wien 1972 (mit Werkverzeichnis). == Літаратура == * Kurt Forstreuter: ''Horst Jablonowski. 31. Januar 1914 – 23. Januar 1970.'' In: ''Beiträge zur Geschichte Westpreußens'' 3 (1970), S. 4–8. * Walther Hubatsch: ''Horst Jablonowski †.'' In: ''Preußenland'' 8 (1970), S. 26–28. * Gotthold Rhode: ''Horst Jablonowski 1914–1970.'' In: Horst Jablonowski: ''Rußland, Polen und Deutschland'', Böhlau, Köln/Wien 1972, S. 441–453. == Спасылкі == * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=117028428 Literatur von und über Horst Jablonowski] im Katalog der Deutschen Nationalbibliothek * [https://kulturportal-west-ost.eu/biographien/jablonowski-horst-2 Eintrag] im Kulturportal West-Ost {{ВС}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Германіі]][[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]][[Катэгорыя:Ваеннапалонныя Германіі]][[Катэгорыя:Ваенныя Трэцяга рэйха]][[Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусветнай вайны]] 7is6c4ol1ldaqmc8b1j5kv8qw1qvybn 5146110 5146108 2026-05-24T14:25:24Z DBatura 73587 5146110 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Хорст Ябланоўскі''' ({{lang-de|Horst Jablonowski}}; {{ВД-Прэамбула}}) — нямецкі [[гісторык]] польскага паходжання. == Біяграфія == У 1932 годзе скончыў Рэфармісцкую гімназію (цяпер [[гімназія Фрыдрыха Энгельса]]) у раёне [[Райнікендорф]], [[Берлін]]. Вывучаў агульную і ўсходнееўрапейскую гісторыю, [[германістыка|германістыку]], [[латынь]], [[славістыка|славістыку]] і [[філасофія|філасофію]] ва ўніверсітэце імя Фрыдрыха Вільгельма (цяпер [[Берлінскі ўніверсітэт імя Гумбальта]]). У 1937 годзе атрымаў [[Доктар навук|доктарскую ступень]], абараніўшы дысертацыю аб знешняй палітыцы караля [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]]. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] служыў у [[Вермахт|нямецкай арміі]], трапіў у палон. Пасля вызвалення стаў асістэнтам [[Ота Хетцш]]а ў Берлінскім універсітэце імя Гумбальта. Аднак у 1949 годзе пакінуў гэтую пасаду па палітычных прычынах і па прапанове славіста [[Макс Васмер|Макса Васмера]] пераехаў у [[Берлінскі вольны ўніверсітэт]] у [[Заходні Берлін|Заходнім Берліне]]. У 1954 годзе абараніў хабілітацыйную дысертацыю па [[Заходняя Русь|Заходняй Русі]] ў раёне ад [[Вільня|Вільні]] да [[Масква|Масквы]], атрымаў педагагічную кваліфікацыю. У 1960 годзе прыняў пасаду прафесара на кафедры гісторыі Усходняй Еўропы ў [[Бон]]е. == Працы == * ''Die Außenpolitik Stephan Bathorys (1576–1586)'', phil. Diss., Teildruck in: ''Jahrbücher für Geschichte Osteuropas'' 2 (1937), S. 11–80. * ''Westrußland zwischen Wilna und Moskau'' (= ''Studien zur Geschichte Osteuropas.'' Band 2). Brill, Leiden 1955, 2. Auflage 1961. * ''Die preußische Polenpolitik von 1815 bis 1914'', Holzer, Würzburg 1964. * ''Die Danziger Frage''. In: Erwin Hölzle (Hrsg.): ''Die deutschen Ostgebiete zur Zeit der Weimarer Republik.'' Böhlau, Köln/Wien 1966, S. 65–87. * mit Bernhard Stasiewski: ''Die deutsche Ostgrenze von 1937'', Böhlau, Köln/Wien 1967. * ''Probleme der deutsch-polnischen Beziehungen zwischen den beiden Weltkriegen''. In: ''Jahrbuch der Albertus-Universität zu Königsberg/Pr.'' 19 (1969), S. 27–61. * ''Rußland, Polen und Deutschland. Gesammelte Aufsätze.'' Hrsg. v. Irene Jablonowski u. Friedhelm Kaiser. Böhlau, Köln/Wien 1972 (mit Werkverzeichnis). == Літаратура == * Kurt Forstreuter: ''Horst Jablonowski. 31. Januar 1914 – 23. Januar 1970.'' In: ''Beiträge zur Geschichte Westpreußens'' 3 (1970), S. 4–8. * Walther Hubatsch: ''Horst Jablonowski †.'' In: ''Preußenland'' 8 (1970), S. 26–28. * Gotthold Rhode: ''Horst Jablonowski 1914–1970.'' In: Horst Jablonowski: ''Rußland, Polen und Deutschland'', Böhlau, Köln/Wien 1972, S. 441–453. == Спасылкі == * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=117028428 Literatur von und über Horst Jablonowski] im Katalog der Deutschen Nationalbibliothek * [https://kulturportal-west-ost.eu/biographien/jablonowski-horst-2 Eintrag] im Kulturportal West-Ost {{ВС}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Германіі]][[Катэгорыя:Даследчыкі гісторыі Вялікага Княства Літоўскага]][[Катэгорыя:Ваеннапалонныя Германіі]][[Катэгорыя:Ваенныя Трэцяга рэйха]][[Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусветнай вайны]] mqanfb0jzk5e4dxtfd2n2mwsjqckqai 0 808444 5146136 2026-05-24T16:29:13Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі]] 5146136 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі]] 6elci6dzhst5yjhmnzssk29uw02j2y7 2 808445 5146152 2026-05-24T18:20:46Z Gire Q grjwvhkc 123572 /* */ 5146152 wikitext text/x-wiki <div style="border: 1px solid #aaa; background-color: #f9f9f9; padding: 10px; margin-bottom: 10px;"> '''Некаторая інфа пра мяне''' <hr> Усім прывітанне)<br> Некаторыя могуць ведаць мяне як распрацоўшчыка Source+.<br> Крыху праграміст і гік. </div> {{Юзербокс |border-c=lightgreen |id=Стаж |info=У Вікіпедыі з 5 ліпеня 2022 года.}} {{Юзербокс |border-c=#999 |id=be |id-c=#ddd |info=Гэты ўдзельнік з'яўляецца '''носьбітам''' [[беларуская мова|беларускай мовы]].}} {{Юзербокс |border-c=#999 |id=ru |id-c=#ddd |info=Гэты ўдзельнік з'яўляецца '''носьбітам''' [[руская мова|рускай мовы]].}} {{Юзербокс |border-c=#999 |id=en-2 |id-c=#ddd |info=Гэты ўдзельнік валодае [[англійская мова|англійскай мовай]] на '''сярэднім''' узроўні.}} {{Юзербокс |border-c=#4B0082 |id=sl-½ |id-c=#9370DB |id-fc=#ffffff |info=Гэты ўдзельнік ведае словы на славенскай мове — '''Pozor, Ponos, nožnica'''. |info-c=#E6E6FA}} {{Юзербокс |border-c=#333333 |id=AOH/AOC |id-c=#222222 |id-fc=#ffffff |info=Гэты ўдзельнік робіць моды для гульняў '''[[Age of History II|Age of History II / 3 / DE. When It's ready:) ]]''' |info-c=#e0e0e0}} {{Юзербокс |border-c=#008080 |id=email |id-c=#00ced1 |id-fc=#ffffff |info=Гэты ўдзельнік мае карпаратыўную пошту: '''[mailto:devstudio@sourceplussoftware.dpdns.org devstudio]'''. |info-c=#e6ffff}} {{Юзербокс |border-c=#4682B4 |id=SAMP |id-c=#1a1a1a |id-fc=#ffffff |info=Гэты ўдзельнік прафесійна разбіраецца ў '''[[San Andreas Multiplayer|SAMP]]'''. |info-c=#f0f8ff}} {{Юзербокс |border-c=#2b5b84 |id=[[Файл:ITD-com-logo.jpg|40px]] |id-c=#ffffff |info=Гэты ўдзельнік зарэгістраваны на '''ІТД.com'''. |info-c=#f0f4f8}} {{Юзербокс |border-c=#2481cc |id=🇬🇫 |id-c=#ffffff |info=Гэты ўдзельнік браў удзел у распрацоўцы плана '''Паўднёваамерыканскага штаба выратавання Паўла Дурава'''. |info-c=#f2f8fc}} {{Юзербокс |border-c=#76B900 |id=🚫🧥 |id-c=#101010 |info=Гэты ўдзельнік — **сведка Джэнсена Хуанга без скуранкі**. Дата фіксацыі: **22.05.2026**.}} <div style="border: 1px solid #aaa; background-color: #f9f9f9; padding: 10px;"> <div style="font-weight: bold; cursor: pointer;">📜 Распрацоўка Паўднёваамерыканскага штаба выратавання Паўла Дурава (не актуальна)</div> [[Файл:Stab Durova.jpg|thumb|left|200px|Карта спецаперацыі #FreeDurov]] План дзеянняў у Французскай Гвіяне: * '''Сектар 1:''' Кропка прарыву да Атлантычнага акіяна. * '''Сектар 2:''' Асноўны штаб каардынацыі эвакуацыі. * '''Сектар 3:''' Запасны аэродром і зона адыходу на поўнач. * ''Статус місіі:'' Чакайце шыфроўку... </div> f5l0k3dbz6y1qwqtbuypycfqfc9t9mj 5146153 5146152 2026-05-24T18:22:33Z Gire Q grjwvhkc 123572 /* */ 5146153 wikitext text/x-wiki <div style="border: 1px solid #aaa; background-color: #f9f9f9; padding: 10px; margin-bottom: 10px;"> '''Некаторая інфа пра мяне''' <hr> Усім прывітанне)<br> Некаторыя могуць ведаць мяне як распрацоўшчыка Source+.<br> Крыху праграміст і гік. </div> {{Юзербокс |border-c=lightgreen |id=Стаж |info=У Вікіпедыі з 5 ліпеня 2022 года.}} {{Юзербокс |border-c=#999 |id=be |id-c=#ddd |info=Гэты ўдзельнік з'яўляецца '''носьбітам''' [[беларуская мова|беларускай мовы]].}} {{Юзербокс |border-c=#999 |id=ru |id-c=#ddd |info=Гэты ўдзельнік з'яўляецца '''носьбітам''' [[руская мова|рускай мовы]].}} {{Юзербокс |border-c=#999 |id=en-2 |id-c=#ddd |info=Гэты ўдзельнік валодае [[англійская мова|англійскай мовай]] на '''сярэднім''' узроўні.}} {{Юзербокс |border-c=#4B0082 |id=sl-½ |id-c=#9370DB |id-fc=#ffffff |info=Гэты ўдзельнік ведае словы на славенскай мове — '''Pozor, Ponos, nožnica'''. |info-c=#E6E6FA}} {{Юзербокс |border-c=#333333 |id=AOH/AOC |id-c=#222222 |id-fc=#ffffff |info=Гэты ўдзельнік робіць моды для гульняў '''[[Age of History II|Age of History II / 3 / DE. When It's ready:) ]]''' |info-c=#e0e0e0}} {{Юзербокс |border-c=#008080 |id=email |id-c=#00ced1 |id-fc=#ffffff |info=Гэты ўдзельнік мае карпаратыўную пошту: '''[mailto:devstudio@sourceplussoftware.dpdns.org devstudio]'''. |info-c=#e6ffff}} {{Юзербокс |border-c=#4682B4 |id=SAMP |id-c=#1a1a1a |id-fc=#ffffff |info=Гэты ўдзельнік прафесійна разбіраецца ў '''[[San Andreas Multiplayer|SAMP]]'''. |info-c=#f0f8ff}} {{Юзербокс |border-c=#2b5b84 |id=[[Файл:ITD-com-logo.jpg|40px]] |id-c=#ffffff |info=Гэты ўдзельнік зарэгістраваны на '''ИТД.com'''. |info-c=#f0f4f8}} {{Юзербокс |border-c=#2481cc |id=🇬🇫 |id-c=#ffffff |info=Гэты ўдзельнік браў удзел у распрацоўцы плана '''Паўднёваамерыканскага штаба выратавання Паўла Дурава'''. |info-c=#f2f8fc}} {{Юзербокс |border-c=#76B900 |id=🚫🧥 |id-c=#101010 |info=Гэты ўдзельнік — **сведка Джэнсена Хуанга без скуранкі**. Дата фіксацыі: **22.05.2026**.}} <div style="border: 1px solid #aaa; background-color: #f9f9f9; padding: 10px;"> <div style="font-weight: bold; cursor: pointer;">📜 Распрацоўка Паўднёваамерыканскага штаба выратавання Паўла Дурава (не актуальна)</div> [[Файл:Stab Durova.jpg|thumb|left|200px|Карта спецаперацыі #FreeDurov]] План дзеянняў у Французскай Гвіяне: * '''Сектар 1:''' Кропка прарыву да Атлантычнага акіяна. * '''Сектар 2:''' Асноўны штаб каардынацыі эвакуацыі. * '''Сектар 3:''' Запасны аэродром і зона адыходу на поўнач. * ''Статус місіі:'' Чакайце шыфроўку... </div> 3mkzm16lx57r6diru5lpncsg47rrv4i 1 808446 5146165 2026-05-24T18:58:46Z Gire Q grjwvhkc 123572 /* Выпраўленне памылак */ новы падраздзел 5146165 wikitext text/x-wiki == Выпраўленне памылак == Артыкул цалкам вычышчаны. Памылковы абзац пра «Нармандыю» выдалены, крыніцы аформлены праз правільны шаблон <nowiki>{{Кніга}}</nowiki>. Фразы пра «кропку прарыву», пра якую казаў JerzyKundrat, у гэтым артыкуле ніколі не было (відаць, адбылася памылка). Прычыны для хуткага выдалення цалкам адсутнічаюць. Просьба зняць шаблон. Ці я нешта не так зразумеў? [[Удзельнік:Gire Q grjwvhkc|Gire Q grjwvhkc]] ([[Размовы з удзельнікам:Gire Q grjwvhkc|размовы]]) 21:58, 24 мая 2026 (+03) qry51d236rts93i2gwx40qsy2943ysk 5146166 5146165 2026-05-24T19:00:41Z Gire Q grjwvhkc 123572 /* Выпраўленне памылак */ Адказ 5146166 wikitext text/x-wiki == Выпраўленне памылак == Артыкул цалкам вычышчаны. Памылковы абзац пра «Нармандыю» выдалены, крыніцы аформлены праз правільны шаблон <nowiki>{{Кніга}}</nowiki>. Фразы пра «кропку прарыву», пра якую казаў JerzyKundrat, у гэтым артыкуле ніколі не было (відаць, адбылася памылка). Прычыны для хуткага выдалення цалкам адсутнічаюць. Просьба зняць шаблон. Ці я нешта не так зразумеў? [[Удзельнік:Gire Q grjwvhkc|Gire Q grjwvhkc]] ([[Размовы з удзельнікам:Gire Q grjwvhkc|размовы]]) 21:58, 24 мая 2026 (+03) :так сама... Тэкст у артыкуле цалкам грунтуецца на аўтарытэтнай крыніцы — кнізе Richard de Kerbrech «Ships of the White Star Line» (стар. 214–215). Там прама пазначана, что «Акіянік (III)» праектаваўся як адказ і канкурэнт менавіта новым нямецкім лайнерам, у тым ліку «Брэмену». Памылковы абзац пра «Нармандыю» быў выдалены адразу. Звесткі ў актуальнай версіі гістарычна дакладныя. Просьба зняць шаблон на выдаленне. [[Удзельнік:Gire Q grjwvhkc|Gire Q grjwvhkc]] ([[Размовы з удзельнікам:Gire Q grjwvhkc|размовы]]) 22:00, 24 мая 2026 (+03) 9nx877djk903w4yg622dekehf7by5bq 5146171 5146166 2026-05-24T19:25:18Z JerzyKundrat 174 5146171 wikitext text/x-wiki == Выпраўленне памылак == Артыкул цалкам вычышчаны. Памылковы абзац пра «Нармандыю» выдалены, крыніцы аформлены праз правільны шаблон <nowiki>{{Кніга}}</nowiki>. Фразы пра «кропку прарыву», пра якую казаў JerzyKundrat, у гэтым артыкуле ніколі не было (відаць, адбылася памылка). Прычыны для хуткага выдалення цалкам адсутнічаюць. Просьба зняць шаблон. Ці я нешта не так зразумеў? [[Удзельнік:Gire Q grjwvhkc|Gire Q grjwvhkc]] ([[Размовы з удзельнікам:Gire Q grjwvhkc|размовы]]) 21:58, 24 мая 2026 (+03) :так сама... Тэкст у артыкуле цалкам грунтуецца на аўтарытэтнай крыніцы — кнізе Richard de Kerbrech «Ships of the White Star Line» (стар. 214–215). Там прама пазначана, что «Акіянік (III)» праектаваўся як адказ і канкурэнт менавіта новым нямецкім лайнерам, у тым ліку «Брэмену». Памылковы абзац пра «Нармандыю» быў выдалены адразу. Звесткі ў актуальнай версіі гістарычна дакладныя. Просьба зняць шаблон на выдаленне. [[Удзельнік:Gire Q grjwvhkc|Gire Q grjwvhkc]] ([[Размовы з удзельнікам:Gire Q grjwvhkc|размовы]]) 22:00, 24 мая 2026 (+03) :: [https://www.skarnik.by/tsbm/34131 кропка] ў тэрытарыяльнай сістэме можа існавць як пункт у ''сетцы якіх-н. пунктаў, дзе размешчана што-н.'', то бок «кропку прарыву» можа з'явіцца там, дзе ўжо папярэдне была закладзена сетка пунктаў. Калі ж гэта нешта новае і прарыўное, то гэта мае быць «пункт», і на гэтым — кропка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:25, 24 мая 2026 (+03) 7g3vk8z6ab8zly4p7l4b5eeuzo5awt3 5146172 5146171 2026-05-24T19:28:49Z Gire Q grjwvhkc 123572 /* Выпраўленне памылак */ Адказ 5146172 wikitext text/x-wiki == Выпраўленне памылак == Артыкул цалкам вычышчаны. Памылковы абзац пра «Нармандыю» выдалены, крыніцы аформлены праз правільны шаблон <nowiki>{{Кніга}}</nowiki>. Фразы пра «кропку прарыву», пра якую казаў JerzyKundrat, у гэтым артыкуле ніколі не было (відаць, адбылася памылка). Прычыны для хуткага выдалення цалкам адсутнічаюць. Просьба зняць шаблон. Ці я нешта не так зразумеў? [[Удзельнік:Gire Q grjwvhkc|Gire Q grjwvhkc]] ([[Размовы з удзельнікам:Gire Q grjwvhkc|размовы]]) 21:58, 24 мая 2026 (+03) :так сама... Тэкст у артыкуле цалкам грунтуецца на аўтарытэтнай крыніцы — кнізе Richard de Kerbrech «Ships of the White Star Line» (стар. 214–215). Там прама пазначана, что «Акіянік (III)» праектаваўся як адказ і канкурэнт менавіта новым нямецкім лайнерам, у тым ліку «Брэмену». Памылковы абзац пра «Нармандыю» быў выдалены адразу. Звесткі ў актуальнай версіі гістарычна дакладныя. Просьба зняць шаблон на выдаленне. [[Удзельнік:Gire Q grjwvhkc|Gire Q grjwvhkc]] ([[Размовы з удзельнікам:Gire Q grjwvhkc|размовы]]) 22:00, 24 мая 2026 (+03) :: [https://www.skarnik.by/tsbm/34131 кропка] ў тэрытарыяльнай сістэме можа існавць як пункт у ''сетцы якіх-н. пунктаў, дзе размешчана што-н.'', то бок «кропку прарыву» можа з'явіцца там, дзе ўжо папярэдне была закладзена сетка пунктаў. Калі ж гэта нешта новае і прарыўное, то гэта мае быць «пункт», і на гэтым — кропка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:25, 24 мая 2026 (+03) :::Чаго? Я не разумею вас... [[Удзельнік:Gire Q grjwvhkc|Gire Q grjwvhkc]] ([[Размовы з удзельнікам:Gire Q grjwvhkc|размовы]]) 22:28, 24 мая 2026 (+03) j7ai1luwgraa8f3tmfsjppqw53rbfqk 5146173 5146172 2026-05-24T19:32:24Z Gire Q grjwvhkc 123572 /* Выпраўленне памылак */ Адказ 5146173 wikitext text/x-wiki == Выпраўленне памылак == Артыкул цалкам вычышчаны. Памылковы абзац пра «Нармандыю» выдалены, крыніцы аформлены праз правільны шаблон <nowiki>{{Кніга}}</nowiki>. Фразы пра «кропку прарыву», пра якую казаў JerzyKundrat, у гэтым артыкуле ніколі не было (відаць, адбылася памылка). Прычыны для хуткага выдалення цалкам адсутнічаюць. Просьба зняць шаблон. Ці я нешта не так зразумеў? [[Удзельнік:Gire Q grjwvhkc|Gire Q grjwvhkc]] ([[Размовы з удзельнікам:Gire Q grjwvhkc|размовы]]) 21:58, 24 мая 2026 (+03) :так сама... Тэкст у артыкуле цалкам грунтуецца на аўтарытэтнай крыніцы — кнізе Richard de Kerbrech «Ships of the White Star Line» (стар. 214–215). Там прама пазначана, что «Акіянік (III)» праектаваўся як адказ і канкурэнт менавіта новым нямецкім лайнерам, у тым ліку «Брэмену». Памылковы абзац пра «Нармандыю» быў выдалены адразу. Звесткі ў актуальнай версіі гістарычна дакладныя. Просьба зняць шаблон на выдаленне. [[Удзельнік:Gire Q grjwvhkc|Gire Q grjwvhkc]] ([[Размовы з удзельнікам:Gire Q grjwvhkc|размовы]]) 22:00, 24 мая 2026 (+03) :: [https://www.skarnik.by/tsbm/34131 кропка] ў тэрытарыяльнай сістэме можа існавць як пункт у ''сетцы якіх-н. пунктаў, дзе размешчана што-н.'', то бок «кропку прарыву» можа з'явіцца там, дзе ўжо папярэдне была закладзена сетка пунктаў. Калі ж гэта нешта новае і прарыўное, то гэта мае быць «пункт», і на гэтым — кропка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:25, 24 мая 2026 (+03) :::Чаго? Я не разумею вас... [[Удзельнік:Gire Q grjwvhkc|Gire Q grjwvhkc]] ([[Размовы з удзельнікам:Gire Q grjwvhkc|размовы]]) 22:28, 24 мая 2026 (+03) ::::Мабыць вы нешта пераблыталі [[Удзельнік:Gire Q grjwvhkc|Gire Q grjwvhkc]] ([[Размовы з удзельнікам:Gire Q grjwvhkc|размовы]]) 22:32, 24 мая 2026 (+03) fo9oftfqqrvwfacejw6juw69lzefo0e 5146175 5146173 2026-05-24T19:34:02Z JerzyKundrat 174 /* Выпраўленне памылак */ 5146175 wikitext text/x-wiki == Выпраўленне памылак == Артыкул цалкам вычышчаны. Памылковы абзац пра «Нармандыю» выдалены, крыніцы аформлены праз правільны шаблон <nowiki>{{Кніга}}</nowiki>. Фразы пра «кропку прарыву», пра якую казаў JerzyKundrat, у гэтым артыкуле ніколі не было (відаць, адбылася памылка). Прычыны для хуткага выдалення цалкам адсутнічаюць. Просьба зняць шаблон. Ці я нешта не так зразумеў? [[Удзельнік:Gire Q grjwvhkc|Gire Q grjwvhkc]] ([[Размовы з удзельнікам:Gire Q grjwvhkc|размовы]]) 21:58, 24 мая 2026 (+03) :так сама... Тэкст у артыкуле цалкам грунтуецца на аўтарытэтнай крыніцы — кнізе Richard de Kerbrech «Ships of the White Star Line» (стар. 214–215). Там прама пазначана, что «Акіянік (III)» праектаваўся як адказ і канкурэнт менавіта новым нямецкім лайнерам, у тым ліку «Брэмену». Памылковы абзац пра «Нармандыю» быў выдалены адразу. Звесткі ў актуальнай версіі гістарычна дакладныя. Просьба зняць шаблон на выдаленне. [[Удзельнік:Gire Q grjwvhkc|Gire Q grjwvhkc]] ([[Размовы з удзельнікам:Gire Q grjwvhkc|размовы]]) 22:00, 24 мая 2026 (+03) :: [https://www.skarnik.by/tsbm/34131 кропка] ў тэрытарыяльнай сістэме можа існавць як пункт у ''сетцы якіх-н. пунктаў, дзе размешчана што-н.'', то бок «кропку прарыву» можа з'явіцца там, дзе ўжо папярэдне была закладзена сетка пунктаў. Калі ж гэта нешта новае і прарыўное, то гэта мае быць «пункт», і на гэтым — кропка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:25, 24 мая 2026 (+03) :::Чаго? Я не разумею вас... [[Удзельнік:Gire Q grjwvhkc|Gire Q grjwvhkc]] ([[Размовы з удзельнікам:Gire Q grjwvhkc|размовы]]) 22:28, 24 мая 2026 (+03) ::::Мабыць вы нешта пераблыталі [[Удзельнік:Gire Q grjwvhkc|Gire Q grjwvhkc]] ([[Размовы з удзельнікам:Gire Q grjwvhkc|размовы]]) 22:32, 24 мая 2026 (+03) ::::: Гэта я не табе пішу, а тым хто крыху ведае беларускую мову, але слаба. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:33, 24 мая 2026 (+03) 1fktdmxe49jya0dppt8oid0zwx005he 0 808447 5146193 2026-05-24T20:34:52Z DobryBrat 5701 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Фёдар Сяргеевіч Фешчанка''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі географ. Кандыдат геаграфічных навук (1964), прафесар. Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Адзін з заснавальнікаў спартыўнае арыентаванне|спартыўнага арыентаван...» 5146193 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Фёдар Сяргеевіч Фешчанка''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі географ. Кандыдат геаграфічных навук (1964), прафесар. Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Адзін з заснавальнікаў [[спартыўнае арыентаванне|спартыўнага арыентавання]] ў Рэспубліцы Беларусь. == Біяграфія == Нарадзіўся 25 верасня 1925 года ў с. [[Студэнок (Глухіўскі раён)|Студэнок]]<ref name="nlb">[http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar810310&strq=l_siz=10 Фещенко, Федор Сергеевич (кандидат географических наук; род. 1925)]</ref>. У 1929 годзе бацьку рэпрэсавалі (быў рэпрэсаваны і ў 1937 годзе) і саслалі разам з сям’ёй пад [[Ніжні Тагіл]] (працаваў на «[[Уралвагонзавод]]зе»)<ref name="geoversum">[https://geoversum.by/blogs/sharukhogeo/feschenko-f-s.html Фещенко Ф. С.]</ref>. У гады вайны, быўшы дзевяцікласнікам, пайшоў працаваць вучнем токара на авіяцыйны завод (працаваў суткамі, прыходзілася начаваць у станка). Нягледзячы на цяжкасці ваеннага часу, знаходзіў час на спорт: [[футбол]], [[хакей]]. У 1942 годзе паступіў у горна-металургічны тэхнікум Ніжняга Тагіла<ref name="geoversum"/>. У студзені 1943 года прызваны ў армію, дзе ўступіў у [[камсамол]] і пайшоў на фронт у 1-й навучальны артылерыйскі полк 3-й агульнавайсковай арміі [[3-ці Беларускі фронт|3-га Беларускага фронту]]. Удзельнічаў у аперацыі «[[Аперацыя «Баграціён»|Баграціён]]» па вызваленні Беларусі. Перамогу сустрэў пад [[Мінск]]ам. Ваенную службу скончыў у 79-м стралковым Берлінскім корпусе [[3-я ўдарная армія|3-й ударнай арміі]] 3-га Беларускага фронту ў Германіі. Па парадзе сябра паступіў на [[Геаграфічны факультэт БДУ|геаграфічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]<ref>[https://wmeste.by/istoriya-100-letnego-fyodora-feshhenko-kotoryj-do-sih-por-kachaet-myshtsy-i-gotovit-borshh/ История 100-летнего Фёдора Фещенко, который до сих пор качает мышцы и готовит борщ ]</ref>. З трэцяга курса вёў заняткі па турызме, краязнаўстве і асновах арыентавання ў рэспубліканскім Доме піянераў і школьнікаў. У 1953 годзе скончыў геаграфічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта<ref name="nlb"/>. У 1953—1963 гадах працаваў малодшым навуковым супрацоўнікам [[Інстытут эканомікі НАН Беларусі|інстытута эканомікі]] [[Акадэмія навук СССР|Акадэміі навук БССР]]<ref name="nlb"/>. У 1962 годзе разам з двума беларускімі прадстаўнікамі прайшоў аднамесячны ўсесаюзны збор суддзяў па [[спартыўнае арыентаванне|спартыўным арыентаванні]] ў [[Звянігарад]]зе ([[РСФСР]]). У 1962 годзе ставіў дыстанцыі першых афіцыйных Мінскіх гарадскіх спаборніцтваў па спартыўным арыентаванні. У 1964 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю па тэме «Развіццё і размяшчэнне малочнай прамысловасці БССР»<ref name="unicat">[http://unicat.nlb.by/opac/pls/!search.http_keyword?query=a001a=%22BY-SEK-186718%22&lst_siz=20 Сводный электронный каталог]</ref>. У 1964—2002 гадах працаваў старшым выкладчыкам, дацэнтам, прафесарам (у 2000—2002 гадах) кафедры эканамічнай геаграфіі замежных краін геаграфічнага факультэта. Займаўся падрыхтокай кадраў вышэйшай кваліфікацыі па геаграфічных навуках, узначальваў навуковы напрамак «Тэрытарыяльная арганізацыя перапрацоўчых галін АПК», у 1980—1995 гадах з’яўляўся вучоным сакратаром спецсавета па абароне кандыдацкіх і доктарскіх дысертацый. З 2002 года працаваў у беларускіх недзяржаўных ВНУ, у тым ліку ў [[БІП — Інстытут правазнаўства|БІП — Інстытуце правазнаўства]], дзе выкладаў дысцыпліну «Сусветная эканоміка і міжнародныя адносіны». Жыве ў Мінску. Займае актыўную жыццёвую пазіцыю, бярэ ўдзел у грамадска-значных мерапрыемствах. == Працы == * Учись ходить по азимуту : Игры и соревнования с компасом на местности / Мн., Дворец пионеров и шк. ; [Ф. Фещенко], 1965<ref name="unicat">. == Цікавыя факты == * Аўтар першага друкаванага выдання пра спартыўнае арыентаванне ў Рэспубліцы Беларусь (1965). * Самы ўзроставы ўдзельнік спаборніцтваў па спартыўным арыентаванні ў Рэспубліцы Беларусь (100 гадоў і 241 дзень). == Узнагароды == * [[Ордэн Айчыннай вайны|Ордэн Айчыннай вайны 2-й ступені]], * [[медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]], * [[медаль «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]], * юбілейныя медалі ўдзельніка Вялікай Айчыннай вайны, * знак «Выдатнік адукацыі», * граматы саюзнага і рэспубліканскага міністэрстваў асветы і адукацыі, * ганаровы член Беларускай федэрацыі арыентавання (2026) — ''за ўклад у станаўленне спартыўнага арыентавання ў Рэспубліцы Беларусь, прапаганду спорту і турызму ў Рэспубліцы Беларусь, спартыўнага даўгалецця і здаровага ладу жыцця''. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Фешчанка Фёдар Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Стагадовыя доўгажыхары]] edcc6ril27tivjulv3m4tzoi8s9alfr 5146199 5146193 2026-05-24T20:46:58Z DobryBrat 5701 шаблон, дапаўненне 5146199 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Фешчанка}} {{Асоба}} '''Фёдар Сяргеевіч Фешчанка''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі географ. Кандыдат геаграфічных навук (1964), прафесар. Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Адзін з заснавальнікаў [[спартыўнае арыентаванне|спартыўнага арыентавання]] ў Рэспубліцы Беларусь. == Біяграфія == Нарадзіўся 25 верасня 1925 года ў с. [[Студэнок (Глухіўскі раён)|Студэнок]] Чырвонага раёна Глухаўскай акругі [[УССР]]<ref name="nlb">[http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar810310&strq=l_siz=10 Фещенко, Федор Сергеевич (кандидат географических наук; род. 1925)]</ref>. У 1929 годзе бацьку рэпрэсавалі (быў рэпрэсаваны і ў 1937 годзе) і саслалі разам з сям’ёй пад [[Ніжні Тагіл]] (працаваў на «[[Уралвагонзавод]]зе»)<ref name="geoversum">[https://geoversum.by/blogs/sharukhogeo/feschenko-f-s.html Фещенко Ф. С.]</ref>. У гады вайны, быўшы дзевяцікласнікам, пайшоў працаваць вучнем токара на авіяцыйны завод (працаваў суткамі, прыходзілася начаваць у станка). Нягледзячы на цяжкасці ваеннага часу, знаходзіў час на спорт: [[футбол]], [[хакей]]. У 1942 годзе паступіў у горна-металургічны тэхнікум Ніжняга Тагіла<ref name="geoversum"/>. У студзені 1943 года прызваны ў армію, дзе ўступіў у [[камсамол]] і пайшоў на фронт у 1-й навучальны артылерыйскі полк 3-й агульнавайсковай арміі [[3-ці Беларускі фронт|3-га Беларускага фронту]]. Удзельнічаў у аперацыі «[[Аперацыя «Баграціён»|Баграціён]]» па вызваленні Беларусі. Перамогу сустрэў пад [[Мінск]]ам. Ваенную службу скончыў у 79-м стралковым Берлінскім корпусе [[3-я ўдарная армія|3-й ударнай арміі]] 3-га Беларускага фронту ў Германіі. Па парадзе сябра паступіў на [[Геаграфічны факультэт БДУ|геаграфічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]<ref>[https://wmeste.by/istoriya-100-letnego-fyodora-feshhenko-kotoryj-do-sih-por-kachaet-myshtsy-i-gotovit-borshh/ История 100-летнего Фёдора Фещенко, который до сих пор качает мышцы и готовит борщ ]</ref>. З трэцяга курса вёў заняткі па турызме, краязнаўстве і асновах арыентавання ў рэспубліканскім Доме піянераў і школьнікаў. У 1953 годзе скончыў геаграфічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта<ref name="nlb"/>. У 1953—1963 гадах працаваў малодшым навуковым супрацоўнікам [[Інстытут эканомікі НАН Беларусі|інстытута эканомікі]] [[Акадэмія навук СССР|Акадэміі навук БССР]]<ref name="nlb"/>. У 1962 годзе разам з двума беларускімі прадстаўнікамі прайшоў аднамесячны ўсесаюзны збор суддзяў па [[спартыўнае арыентаванне|спартыўным арыентаванні]] ў [[Звянігарад]]зе ([[РСФСР]]). У 1962 годзе ставіў дыстанцыі першых афіцыйных Мінскіх гарадскіх спаборніцтваў па спартыўным арыентаванні. У 1964 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю па тэме «Развіццё і размяшчэнне малочнай прамысловасці БССР»<ref name="unicat">[http://unicat.nlb.by/opac/pls/!search.http_keyword?query=a001a=%22BY-SEK-186718%22&lst_siz=20 Сводный электронный каталог]</ref>. У 1964—2002 гадах працаваў старшым выкладчыкам, дацэнтам, прафесарам (у 2000—2002 гадах) кафедры эканамічнай геаграфіі замежных краін геаграфічнага факультэта. Займаўся падрыхтокай кадраў вышэйшай кваліфікацыі па геаграфічных навуках, узначальваў навуковы напрамак «Тэрытарыяльная арганізацыя перапрацоўчых галін АПК», у 1980—1995 гадах з’яўляўся вучоным сакратаром спецсавета па абароне кандыдацкіх і доктарскіх дысертацый. З 2002 года працаваў у беларускіх недзяржаўных ВНУ, у тым ліку ў [[БІП — Інстытут правазнаўства|БІП — Інстытуце правазнаўства]], дзе выкладаў дысцыпліну «Сусветная эканоміка і міжнародныя адносіны». Жыве ў Мінску. Займае актыўную жыццёвую пазіцыю, бярэ ўдзел у грамадска-значных мерапрыемствах. == Працы == * Учись ходить по азимуту : Игры и соревнования с компасом на местности / Мн., Дворец пионеров и шк. ; [Ф. Фещенко], 1965<ref name="unicat">. == Цікавыя факты == * Аўтар першага друкаванага выдання пра спартыўнае арыентаванне ў Рэспубліцы Беларусь (1965). * Самы ўзроставы ўдзельнік спаборніцтваў па спартыўным арыентаванні ў Рэспубліцы Беларусь (100 гадоў і 241 дзень). == Узнагароды == * [[Ордэн Айчыннай вайны|Ордэн Айчыннай вайны 2-й ступені]], * [[медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]], * [[медаль «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]], * юбілейныя медалі ўдзельніка Вялікай Айчыннай вайны, * знак «Выдатнік адукацыі», * граматы саюзнага і рэспубліканскага міністэрстваў асветы і адукацыі, * ганаровы член Беларускай федэрацыі арыентавання (2026) — ''за ўклад у станаўленне спартыўнага арыентавання ў Рэспубліцы Беларусь, прапаганду спорту і турызму ў Рэспубліцы Беларусь, спартыўнага даўгалецця і здаровага ладу жыцця''. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Фешчанка Фёдар Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Стагадовыя доўгажыхары]] t8skr3pn4ccyz3df5b5ix8449gfpcpx 5146201 5146199 2026-05-24T20:50:09Z DobryBrat 5701 /* Біяграфія */ дапаўненне, стыль 5146201 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Фешчанка}} {{Асоба}} '''Фёдар Сяргеевіч Фешчанка''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі географ. Кандыдат геаграфічных навук (1964), прафесар. Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Адзін з заснавальнікаў [[спартыўнае арыентаванне|спартыўнага арыентавання]] ў Рэспубліцы Беларусь. == Біяграфія == Нарадзіўся 25 верасня 1925 года ў с. [[Студэнок (Глухіўскі раён)|Студэнок]] Чырвонага раёна Глухаўскай акругі [[УССР]]<ref name="nlb">[http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar810310&strq=l_siz=10 Фещенко, Федор Сергеевич (кандидат географических наук; род. 1925)]</ref>. У 1929 годзе бацьку рэпрэсавалі (быў рэпрэсаваны і ў 1937 годзе) і саслалі разам з сям’ёй пад [[Ніжні Тагіл]] (працаваў на «[[Уралвагонзавод]]зе»)<ref name="geoversum">[https://geoversum.by/blogs/sharukhogeo/feschenko-f-s.html Фещенко Ф. С.]</ref>. У гады вайны, будучы дзевяцікласнікам, пайшоў працаваць вучнем токара на авіяцыйны завод пры Уралвагонзаводзе (працаваў суткамі, прыходзілася начаваць у станка). Нягледзячы на цяжкасці ваеннага часу, знаходзіў час на спорт: [[футбол]], [[хакей]]. У 1942 годзе паступіў у горна-металургічны тэхнікум Ніжняга Тагіла<ref name="geoversum"/>. У студзені 1943 года прызваны ў армію, дзе ўступіў у [[камсамол]] і пайшоў на фронт у 1-й навучальны артылерыйскі полк 3-й агульнавайсковай арміі [[3-ці Беларускі фронт|3-га Беларускага фронту]]. Удзельнічаў у аперацыі «[[Аперацыя «Баграціён»|Баграціён]]» па вызваленні Беларусі. Перамогу сустрэў пад [[Мінск]]ам. Ваенную службу скончыў у 79-м стралковым Берлінскім корпусе [[3-я ўдарная армія|3-й ударнай арміі]] 3-га Беларускага фронту ў Германіі. Па парадзе сябра паступіў на [[Геаграфічны факультэт БДУ|геаграфічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]<ref>[https://wmeste.by/istoriya-100-letnego-fyodora-feshhenko-kotoryj-do-sih-por-kachaet-myshtsy-i-gotovit-borshh/ История 100-летнего Фёдора Фещенко, который до сих пор качает мышцы и готовит борщ ]</ref>. З трэцяга курса вёў заняткі па турызме, краязнаўстве і асновах арыентавання ў рэспубліканскім Доме піянераў і школьнікаў. У 1953 годзе скончыў геаграфічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта<ref name="nlb"/>. У 1953—1963 гадах працаваў малодшым навуковым супрацоўнікам [[Інстытут эканомікі НАН Беларусі|інстытута эканомікі]] [[Акадэмія навук СССР|Акадэміі навук БССР]]<ref name="nlb"/>. У 1962 годзе разам з двума беларускімі прадстаўнікамі прайшоў аднамесячны ўсесаюзны збор суддзяў па [[спартыўнае арыентаванне|спартыўным арыентаванні]] ў [[Звянігарад]]зе ([[РСФСР]]). У 1962 годзе ставіў дыстанцыі першых афіцыйных Мінскіх гарадскіх спаборніцтваў па спартыўным арыентаванні. У 1964 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю па тэме «Развіццё і размяшчэнне малочнай прамысловасці БССР»<ref name="unicat">[http://unicat.nlb.by/opac/pls/!search.http_keyword?query=a001a=%22BY-SEK-186718%22&lst_siz=20 Сводный электронный каталог]</ref>. У 1964—2002 гадах працаваў старшым выкладчыкам, дацэнтам, прафесарам (у 2000—2002 гадах) кафедры эканамічнай геаграфіі замежных краін геаграфічнага факультэта. Займаўся падрыхтокай кадраў вышэйшай кваліфікацыі па геаграфічных навуках, узначальваў навуковы напрамак «Тэрытарыяльная арганізацыя перапрацоўчых галін АПК», у 1980—1995 гадах з’яўляўся вучоным сакратаром спецсавета па абароне кандыдацкіх і доктарскіх дысертацый. З 2002 года працаваў у беларускіх недзяржаўных ВНУ, у тым ліку ў [[БІП — Інстытут правазнаўства|БІП — Інстытуце правазнаўства]], дзе выкладаў дысцыпліну «Сусветная эканоміка і міжнародныя адносіны». Жыве ў Мінску. Займае актыўную жыццёвую пазіцыю, бярэ ўдзел у грамадска-значных мерапрыемствах. == Працы == * Учись ходить по азимуту : Игры и соревнования с компасом на местности / Мн., Дворец пионеров и шк. ; [Ф. Фещенко], 1965<ref name="unicat">. == Цікавыя факты == * Аўтар першага друкаванага выдання пра спартыўнае арыентаванне ў Рэспубліцы Беларусь (1965). * Самы ўзроставы ўдзельнік спаборніцтваў па спартыўным арыентаванні ў Рэспубліцы Беларусь (100 гадоў і 241 дзень). == Узнагароды == * [[Ордэн Айчыннай вайны|Ордэн Айчыннай вайны 2-й ступені]], * [[медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]], * [[медаль «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]], * юбілейныя медалі ўдзельніка Вялікай Айчыннай вайны, * знак «Выдатнік адукацыі», * граматы саюзнага і рэспубліканскага міністэрстваў асветы і адукацыі, * ганаровы член Беларускай федэрацыі арыентавання (2026) — ''за ўклад у станаўленне спартыўнага арыентавання ў Рэспубліцы Беларусь, прапаганду спорту і турызму ў Рэспубліцы Беларусь, спартыўнага даўгалецця і здаровага ладу жыцця''. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Фешчанка Фёдар Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Стагадовыя доўгажыхары]] stab4vek4qbfizgezf01wn6wbds9sha 5146304 5146201 2026-05-25T04:50:59Z DobryBrat 5701 /* Працы */ вікіфікацыя, дапаўненне 5146304 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Фешчанка}} {{Асоба}} '''Фёдар Сяргеевіч Фешчанка''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі географ. Кандыдат геаграфічных навук (1964), прафесар. Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Адзін з заснавальнікаў [[спартыўнае арыентаванне|спартыўнага арыентавання]] ў Рэспубліцы Беларусь. == Біяграфія == Нарадзіўся 25 верасня 1925 года ў с. [[Студэнок (Глухіўскі раён)|Студэнок]] Чырвонага раёна Глухаўскай акругі [[УССР]]<ref name="nlb">[http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar810310&strq=l_siz=10 Фещенко, Федор Сергеевич (кандидат географических наук; род. 1925)]</ref>. У 1929 годзе бацьку рэпрэсавалі (быў рэпрэсаваны і ў 1937 годзе) і саслалі разам з сям’ёй пад [[Ніжні Тагіл]] (працаваў на «[[Уралвагонзавод]]зе»)<ref name="geoversum">[https://geoversum.by/blogs/sharukhogeo/feschenko-f-s.html Фещенко Ф. С.]</ref>. У гады вайны, будучы дзевяцікласнікам, пайшоў працаваць вучнем токара на авіяцыйны завод пры Уралвагонзаводзе (працаваў суткамі, прыходзілася начаваць у станка). Нягледзячы на цяжкасці ваеннага часу, знаходзіў час на спорт: [[футбол]], [[хакей]]. У 1942 годзе паступіў у горна-металургічны тэхнікум Ніжняга Тагіла<ref name="geoversum"/>. У студзені 1943 года прызваны ў армію, дзе ўступіў у [[камсамол]] і пайшоў на фронт у 1-й навучальны артылерыйскі полк 3-й агульнавайсковай арміі [[3-ці Беларускі фронт|3-га Беларускага фронту]]. Удзельнічаў у аперацыі «[[Аперацыя «Баграціён»|Баграціён]]» па вызваленні Беларусі. Перамогу сустрэў пад [[Мінск]]ам. Ваенную службу скончыў у 79-м стралковым Берлінскім корпусе [[3-я ўдарная армія|3-й ударнай арміі]] 3-га Беларускага фронту ў Германіі. Па парадзе сябра паступіў на [[Геаграфічны факультэт БДУ|геаграфічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]<ref>[https://wmeste.by/istoriya-100-letnego-fyodora-feshhenko-kotoryj-do-sih-por-kachaet-myshtsy-i-gotovit-borshh/ История 100-летнего Фёдора Фещенко, который до сих пор качает мышцы и готовит борщ ]</ref>. З трэцяга курса вёў заняткі па турызме, краязнаўстве і асновах арыентавання ў рэспубліканскім Доме піянераў і школьнікаў. У 1953 годзе скончыў геаграфічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта<ref name="nlb"/>. У 1953—1963 гадах працаваў малодшым навуковым супрацоўнікам [[Інстытут эканомікі НАН Беларусі|інстытута эканомікі]] [[Акадэмія навук СССР|Акадэміі навук БССР]]<ref name="nlb"/>. У 1962 годзе разам з двума беларускімі прадстаўнікамі прайшоў аднамесячны ўсесаюзны збор суддзяў па [[спартыўнае арыентаванне|спартыўным арыентаванні]] ў [[Звянігарад]]зе ([[РСФСР]]). У 1962 годзе ставіў дыстанцыі першых афіцыйных Мінскіх гарадскіх спаборніцтваў па спартыўным арыентаванні. У 1964 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю па тэме «Развіццё і размяшчэнне малочнай прамысловасці БССР»<ref name="unicat">[http://unicat.nlb.by/opac/pls/!search.http_keyword?query=a001a=%22BY-SEK-186718%22&lst_siz=20 Сводный электронный каталог]</ref>. У 1964—2002 гадах працаваў старшым выкладчыкам, дацэнтам, прафесарам (у 2000—2002 гадах) кафедры эканамічнай геаграфіі замежных краін геаграфічнага факультэта. Займаўся падрыхтокай кадраў вышэйшай кваліфікацыі па геаграфічных навуках, узначальваў навуковы напрамак «Тэрытарыяльная арганізацыя перапрацоўчых галін АПК», у 1980—1995 гадах з’яўляўся вучоным сакратаром спецсавета па абароне кандыдацкіх і доктарскіх дысертацый. З 2002 года працаваў у беларускіх недзяржаўных ВНУ, у тым ліку ў [[БІП — Інстытут правазнаўства|БІП — Інстытуце правазнаўства]], дзе выкладаў дысцыпліну «Сусветная эканоміка і міжнародныя адносіны». Жыве ў Мінску. Займае актыўную жыццёвую пазіцыю, бярэ ўдзел у грамадска-значных мерапрыемствах. == Працы == * Выходзім мы ў паход: [для сярэдняга ўзросту] / Ф. Фешчанка. Мінск : Дзяржаўнае выдавецтва БССР, Рэдакцыя дзіцячай і юнацкай літаратуры, 1963. — 25 с.<ref>[https://elib.nlb.by/elib/Record/BY-NLB-br660473?ysclid=mpkp49wxei830955028 Выходзім мы ў паход: (для сярэдняга ўзросту) / Ф. Фешчанка]</ref>. * Учись ходить по азимуту : Игры и соревнования с компасом на местности / Мн., Дворец пионеров и шк. ; [Ф. Фещенко], 1965<ref name="unicat"/>. == Цікавыя факты == * Аўтар першага друкаванага выдання пра спартыўнае арыентаванне ў Рэспубліцы Беларусь (1965). * Самы ўзроставы ўдзельнік спаборніцтваў па спартыўным арыентаванні ў Рэспубліцы Беларусь (100 гадоў і 241 дзень). == Узнагароды == * [[Ордэн Айчыннай вайны|Ордэн Айчыннай вайны 2-й ступені]], * [[медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]], * [[медаль «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]], * юбілейныя медалі ўдзельніка Вялікай Айчыннай вайны, * знак «Выдатнік адукацыі», * граматы саюзнага і рэспубліканскага міністэрстваў асветы і адукацыі, * ганаровы член Беларускай федэрацыі арыентавання (2026) — ''за ўклад у станаўленне спартыўнага арыентавання ў Рэспубліцы Беларусь, прапаганду спорту і турызму ў Рэспубліцы Беларусь, спартыўнага даўгалецця і здаровага ладу жыцця''. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Фешчанка Фёдар Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Стагадовыя доўгажыхары]] be2t7ls5mrsqpiefca9fxf3foye9s46 5146322 5146304 2026-05-25T05:48:01Z DobryBrat 5701 афармленне, дапаўненне 5146322 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Фешчанка}} {{Асоба}} '''Фёдар Сяргеевіч Фешчанка''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі географ. Кандыдат геаграфічных навук (1964), прафесар. Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Адзін з заснавальнікаў [[спартыўнае арыентаванне|спартыўнага арыентавання]] ў Рэспубліцы Беларусь. == Біяграфія == Нарадзіўся 25 верасня 1925 года ў с. [[Студэнок (Глухіўскі раён)|Студэнок]] Чырвонага раёна Глухаўскай акругі [[УССР]]<ref name="nlb">[http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar810310&strq=l_siz=10 Фещенко, Федор Сергеевич (кандидат географических наук; род. 1925)]</ref>. У 1929 годзе бацьку рэпрэсавалі (быў рэпрэсаваны і ў 1937 годзе) і саслалі разам з сям’ёй пад [[Ніжні Тагіл]] (працаваў на «[[Уралвагонзавод]]зе»)<ref name="geoversum">[https://geoversum.by/blogs/sharukhogeo/feschenko-f-s.html Фещенко Ф. С.]</ref>. У гады вайны, будучы дзевяцікласнікам, пайшоў працаваць вучнем токара на авіяцыйны завод пры Уралвагонзаводзе (працаваў суткамі, прыходзілася начаваць у станка). Нягледзячы на цяжкасці ваеннага часу, знаходзіў час на спорт: [[футбол]], [[хакей]]. У 1942 годзе паступіў у горна-металургічны тэхнікум Ніжняга Тагіла<ref name="geoversum"/>. У студзені 1943 года прызваны ў армію, дзе ўступіў у [[камсамол]] і пайшоў на фронт у 1-й навучальны артылерыйскі полк 3-й агульнавайсковай арміі [[3-ці Беларускі фронт|3-га Беларускага фронту]]. Удзельнічаў у аперацыі «[[Аперацыя «Баграціён»|Баграціён]]» па вызваленні Беларусі. Перамогу сустрэў пад [[Мінск]]ам. Ваенную службу скончыў у 79-м стралковым Берлінскім корпусе [[3-я ўдарная армія|3-й ударнай арміі]] 3-га Беларускага фронту ў Германіі. Па парадзе сябра<ref>[https://wmeste.by/istoriya-100-letnego-fyodora-feshhenko-kotoryj-do-sih-por-kachaet-myshtsy-i-gotovit-borshh/ История 100-летнего Фёдора Фещенко, который до сих пор качает мышцы и готовит борщ ]</ref> ў 1950 годзе паступіў на [[Геаграфічны факультэт БДУ|геаграфічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. З трэцяга курса вёў заняткі па турызме, краязнаўстве і асновах арыентавання ў рэспубліканскім Доме піянераў і школьнікаў. У 1953 годзе скончыў геаграфічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта<ref name="nlb"/>. У 1953—1963 гадах працаваў малодшым навуковым супрацоўнікам [[Інстытут эканомікі НАН Беларусі|інстытута эканомікі]] [[Акадэмія навук СССР|Акадэміі навук БССР]]<ref name="nlb"/>. У канцы 1950-х прайшоў спецыяльныя ваенныя зборы пад грыфам «цалкам сакрэтна» на спецыяльных базах дэсантнай падрыхтоўкі пад [[Тула]]й і [[Пскоў|Псковам]], атрымаў ваенную спецыяльнасць камандзіра ваенна-дыверсійнай групы<ref name="sb">[https://www.sb.by/articles/schaste-eto-kogda-radostno-zhit.html Счастье — это когда радостно жить!]</ref>. У 1962 годзе разам з двума беларускімі прадстаўнікамі прайшоў аднамесячны ўсесаюзны збор суддзяў па [[спартыўнае арыентаванне|спартыўным арыентаванні]] ў [[Звянігарад]]зе ([[РСФСР]]). У 1962 годзе ставіў дыстанцыі першых афіцыйных Мінскіх гарадскіх спаборніцтваў па спартыўным арыентаванні. У 1964 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю па тэме «Развіццё і размяшчэнне малочнай прамысловасці БССР»<ref name="unicat">[http://unicat.nlb.by/opac/pls/!search.http_keyword?query=a001a=%22BY-SEK-186718%22&lst_siz=20 Сводный электронный каталог]</ref>. У 1964—2002 гадах працаваў старшым выкладчыкам, дацэнтам, прафесарам (у 2000—2002 гадах) кафедры эканамічнай геаграфіі замежных краін геаграфічнага факультэта. Займаўся падрыхтокай кадраў вышэйшай кваліфікацыі па геаграфічных навуках, узначальваў навуковы напрамак «Тэрытарыяльная арганізацыя перапрацоўчых галін АПК», у 1980—1995 гадах з’яўляўся вучоным сакратаром спецсавета па абароне кандыдацкіх і доктарскіх дысертацый. З 2002 года працаваў у беларускіх недзяржаўных ВНУ, у тым ліку ў [[БІП — Інстытут правазнаўства|БІП — Інстытуце правазнаўства]], дзе выкладаў дысцыпліну «Сусветная эканоміка і міжнародныя адносіны». Жыве ў Мінску. Займае актыўную жыццёвую пазіцыю, бярэ ўдзел у грамадска-значных мерапрыемствах. == Працы == * Выходзім мы ў паход: [для сярэдняга ўзросту] / Ф. Фешчанка. Мінск : Дзяржаўнае выдавецтва БССР, Рэдакцыя дзіцячай і юнацкай літаратуры, 1963. — 25 с.<ref>[https://elib.nlb.by/elib/Record/BY-NLB-br660473?ysclid=mpkp49wxei830955028 Выходзім мы ў паход: (для сярэдняга ўзросту) / Ф. Фешчанка]</ref>. * Учись ходить по азимуту : Игры и соревнования с компасом на местности / Мн., Дворец пионеров и шк. ; [Ф. Фещенко], 1965<ref name="unicat"/>. == Цікавыя факты == * Аўтар першага друкаванага выдання пра спартыўнае арыентаванне ў Рэспубліцы Беларусь (1965). * Самы ўзроставы ўдзельнік спаборніцтваў па спартыўным арыентаванні ў Рэспубліцы Беларусь (100 гадоў і 241 дзень). == Узнагароды == * [[Ордэн Айчыннай вайны|Ордэн Айчыннай вайны 2-й ступені]], * [[медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]], * [[медаль «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]], * юбілейныя медалі ўдзельніка Вялікай Айчыннай вайны, * знак «Выдатнік адукацыі», * граматы саюзнага і рэспубліканскага міністэрстваў асветы і адукацыі, * ганаровы член Беларускай федэрацыі арыентавання (2026) — ''за ўклад у станаўленне спартыўнага арыентавання ў Рэспубліцы Беларусь, прапаганду спорту і турызму ў Рэспубліцы Беларусь, спартыўнага даўгалецця і здаровага ладу жыцця''. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Фешчанка Фёдар Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Стагадовыя доўгажыхары]] 1ovmvo3yanhc0pzc7ohngpn7roqv6jv 5146398 5146322 2026-05-25T09:16:37Z DobryBrat 5701 дапаўненне, стыль 5146398 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Фешчанка}} {{Асоба}} '''Фёдар Сяргеевіч Фешчанка''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі географ. Кандыдат геаграфічных навук (1964), прафесар. Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Адзін з заснавальнікаў [[спартыўнае арыентаванне|спартыўнага арыентавання]] ў Рэспубліцы Беларусь. == Біяграфія == Нарадзіўся 25 верасня 1925 года ў с. [[Студэнок (Глухіўскі раён)|Студэнок]] Чырвонага раёна Глухаўскай акругі [[УССР]]<ref name="nlb">[http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar810310&strq=l_siz=10 Фещенко, Федор Сергеевич (кандидат географических наук; род. 1925)]</ref>. У 1929 годзе бацьку рэпрэсавалі (быў рэпрэсаваны і ў 1937 годзе) і саслалі разам з сям’ёй пад [[Ніжні Тагіл]] (працаваў на «[[Уралвагонзавод]]зе»)<ref name="geoversum">[https://geoversum.by/blogs/sharukhogeo/feschenko-f-s.html Фещенко Ф. С.]</ref>. У гады вайны, будучы дзевяцікласнікам, пайшоў працаваць вучнем токара на авіяцыйны завод пры Уралвагонзаводзе (працаваў суткамі, прыходзілася начаваць у станка). Нягледзячы на цяжкасці ваеннага часу, знаходзіў час на спорт: [[футбол]], [[хакей]]. У 1942 годзе паступіў у горна-металургічны тэхнікум Ніжняга Тагіла<ref name="geoversum"/>. У студзені 1943 года прызваны ў армію, дзе ўступіў у [[камсамол]] і пайшоў на фронт у 1-й навучальны артылерыйскі полк 3-й агульнавайсковай арміі [[3-ці Беларускі фронт|3-га Беларускага фронту]]. Удзельнічаў у аперацыі «[[Аперацыя «Баграціён»|Баграціён]]» па вызваленні Беларусі. Перамогу сустрэў пад [[Мінск]]ам. Ваенную службу скончыў у 79-м стралковым Берлінскім корпусе [[3-я ўдарная армія|3-й ударнай арміі]] 3-га Беларускага фронту ў Германіі. Па парадзе сябра<ref>[https://wmeste.by/istoriya-100-letnego-fyodora-feshhenko-kotoryj-do-sih-por-kachaet-myshtsy-i-gotovit-borshh/ История 100-летнего Фёдора Фещенко, который до сих пор качает мышцы и готовит борщ ]</ref> ў 1950 годзе паступіў на [[Геаграфічны факультэт БДУ|геаграфічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. З трэцяга курса вёў заняткі па турызме, краязнаўстве і асновах арыентавання ў рэспубліканскім Доме піянераў і школьнікаў. У 1953 годзе скончыў геаграфічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта<ref name="nlb"/>. У 1953—1963 гадах працаваў малодшым навуковым супрацоўнікам [[Інстытут эканомікі НАН Беларусі|інстытута эканомікі]] [[Акадэмія навук СССР|Акадэміі навук БССР]]<ref name="nlb"/>. У канцы 1950-х гадоў прайшоў спецыяльныя ваенныя зборы пад грыфам «цалкам сакрэтна» на спецыяльных базах дэсантнай падрыхтоўкі пад [[Тула]]й і [[Пскоў|Псковам]], атрымаў ваенную спецыяльнасць камандзіра ваенна-дыверсійнай групы<ref name="sb">[https://www.sb.by/articles/schaste-eto-kogda-radostno-zhit.html Счастье — это когда радостно жить!]</ref>. У 1962 годзе разам з двума беларускімі прадстаўнікамі прайшоў аднамесячны ўсесаюзны збор суддзяў па [[спартыўнае арыентаванне|спартыўным арыентаванні]] ў [[Звянігарад]]зе ([[РСФСР]]). У 1962 годзе ставіў дыстанцыі першых афіцыйных Мінскіх гарадскіх спаборніцтваў па спартыўным арыентаванні. У 1964 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю па тэме «Развіццё і размяшчэнне малочнай прамысловасці БССР»<ref name="unicat">[http://unicat.nlb.by/opac/pls/!search.http_keyword?query=a001a=%22BY-SEK-186718%22&lst_siz=20 Сводный электронный каталог]</ref>. У 1964—2002 гадах працаваў старшым выкладчыкам, дацэнтам, прафесарам (у 2000—2002 гадах) кафедры эканамічнай геаграфіі замежных краін геаграфічнага факультэта. Займаўся падрыхтокай кадраў вышэйшай кваліфікацыі па геаграфічных навуках, узначальваў навуковы напрамак «Тэрытарыяльная арганізацыя перапрацоўчых галін АПК», у 1980—1995 гадах з’яўляўся вучоным сакратаром спецсавета па абароне кандыдацкіх і доктарскіх дысертацый. У 1977—1979 гадах знаходзіўся на [[Куба|Кубе]]. Быў накіраваны туды выкладчыкам-кансультантам па спецыяльнасці «Эканамічная і палітычная геаграфія замежных краін» для стварэння кафедры ў новым універсітэце. Неўзабаве быў перакваліфікаваны ў кіраўніка групы адукацыі савецкіх спецыялістаў на Кубе, каб мець магчымасць без падазрэнняў перамяшчацца па краіне з улікам ваеннай спецыяльнасці камандзіра ваенна-дыверсійнай групы<ref name="sb"/>. З 2002 года працаваў у беларускіх недзяржаўных ВНУ, у тым ліку ў [[БІП — Інстытут правазнаўства|БІП — Інстытуце правазнаўства]], дзе выкладаў дысцыпліну «Сусветная эканоміка і міжнародныя адносіны». Жыве ў Мінску. Займае актыўную жыццёвую пазіцыю, бярэ ўдзел у грамадска-значных мерапрыемствах. == Працы == * Выходзім мы ў паход: [для сярэдняга ўзросту] / Ф. Фешчанка. Мінск : Дзяржаўнае выдавецтва БССР, Рэдакцыя дзіцячай і юнацкай літаратуры, 1963. — 25 с.<ref>[https://elib.nlb.by/elib/Record/BY-NLB-br660473?ysclid=mpkp49wxei830955028 Выходзім мы ў паход: (для сярэдняга ўзросту) / Ф. Фешчанка]</ref>. * Учись ходить по азимуту : Игры и соревнования с компасом на местности / Мн., Дворец пионеров и шк. ; [Ф. Фещенко], 1965<ref name="unicat"/>. == Цікавыя факты == * Аўтар першага друкаванага выдання пра спартыўнае арыентаванне ў Рэспубліцы Беларусь (1965). * Самы ўзроставы ўдзельнік спаборніцтваў па спартыўным арыентаванні ў Рэспубліцы Беларусь (100 гадоў і 241 дзень). == Узнагароды == * [[Ордэн Айчыннай вайны|Ордэн Айчыннай вайны 2-й ступені]], * [[медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]], * [[медаль «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]], * юбілейныя медалі ўдзельніка Вялікай Айчыннай вайны, * знак «Выдатнік адукацыі», * граматы саюзнага і рэспубліканскага міністэрстваў асветы і адукацыі, * ганаровы член Беларускай федэрацыі арыентавання (2026) — ''за ўклад у станаўленне спартыўнага арыентавання ў Рэспубліцы Беларусь, прапаганду спорту і турызму ў Рэспубліцы Беларусь, спартыўнага даўгалецця і здаровага ладу жыцця''. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Фешчанка Фёдар Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Стагадовыя доўгажыхары]] bnx8vpd6zw0cdn99mctigdhzq66vqui 5146442 5146398 2026-05-25T11:16:56Z DobryBrat 5701 дададзена [[Катэгорыя:Арыентыроўшчыкі Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5146442 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Фешчанка}} {{Асоба}} '''Фёдар Сяргеевіч Фешчанка''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі географ. Кандыдат геаграфічных навук (1964), прафесар. Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Адзін з заснавальнікаў [[спартыўнае арыентаванне|спартыўнага арыентавання]] ў Рэспубліцы Беларусь. == Біяграфія == Нарадзіўся 25 верасня 1925 года ў с. [[Студэнок (Глухіўскі раён)|Студэнок]] Чырвонага раёна Глухаўскай акругі [[УССР]]<ref name="nlb">[http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar810310&strq=l_siz=10 Фещенко, Федор Сергеевич (кандидат географических наук; род. 1925)]</ref>. У 1929 годзе бацьку рэпрэсавалі (быў рэпрэсаваны і ў 1937 годзе) і саслалі разам з сям’ёй пад [[Ніжні Тагіл]] (працаваў на «[[Уралвагонзавод]]зе»)<ref name="geoversum">[https://geoversum.by/blogs/sharukhogeo/feschenko-f-s.html Фещенко Ф. С.]</ref>. У гады вайны, будучы дзевяцікласнікам, пайшоў працаваць вучнем токара на авіяцыйны завод пры Уралвагонзаводзе (працаваў суткамі, прыходзілася начаваць у станка). Нягледзячы на цяжкасці ваеннага часу, знаходзіў час на спорт: [[футбол]], [[хакей]]. У 1942 годзе паступіў у горна-металургічны тэхнікум Ніжняга Тагіла<ref name="geoversum"/>. У студзені 1943 года прызваны ў армію, дзе ўступіў у [[камсамол]] і пайшоў на фронт у 1-й навучальны артылерыйскі полк 3-й агульнавайсковай арміі [[3-ці Беларускі фронт|3-га Беларускага фронту]]. Удзельнічаў у аперацыі «[[Аперацыя «Баграціён»|Баграціён]]» па вызваленні Беларусі. Перамогу сустрэў пад [[Мінск]]ам. Ваенную службу скончыў у 79-м стралковым Берлінскім корпусе [[3-я ўдарная армія|3-й ударнай арміі]] 3-га Беларускага фронту ў Германіі. Па парадзе сябра<ref>[https://wmeste.by/istoriya-100-letnego-fyodora-feshhenko-kotoryj-do-sih-por-kachaet-myshtsy-i-gotovit-borshh/ История 100-летнего Фёдора Фещенко, который до сих пор качает мышцы и готовит борщ ]</ref> ў 1950 годзе паступіў на [[Геаграфічны факультэт БДУ|геаграфічны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. З трэцяга курса вёў заняткі па турызме, краязнаўстве і асновах арыентавання ў рэспубліканскім Доме піянераў і школьнікаў. У 1953 годзе скончыў геаграфічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта<ref name="nlb"/>. У 1953—1963 гадах працаваў малодшым навуковым супрацоўнікам [[Інстытут эканомікі НАН Беларусі|інстытута эканомікі]] [[Акадэмія навук СССР|Акадэміі навук БССР]]<ref name="nlb"/>. У канцы 1950-х гадоў прайшоў спецыяльныя ваенныя зборы пад грыфам «цалкам сакрэтна» на спецыяльных базах дэсантнай падрыхтоўкі пад [[Тула]]й і [[Пскоў|Псковам]], атрымаў ваенную спецыяльнасць камандзіра ваенна-дыверсійнай групы<ref name="sb">[https://www.sb.by/articles/schaste-eto-kogda-radostno-zhit.html Счастье — это когда радостно жить!]</ref>. У 1962 годзе разам з двума беларускімі прадстаўнікамі прайшоў аднамесячны ўсесаюзны збор суддзяў па [[спартыўнае арыентаванне|спартыўным арыентаванні]] ў [[Звянігарад]]зе ([[РСФСР]]). У 1962 годзе ставіў дыстанцыі першых афіцыйных Мінскіх гарадскіх спаборніцтваў па спартыўным арыентаванні. У 1964 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю па тэме «Развіццё і размяшчэнне малочнай прамысловасці БССР»<ref name="unicat">[http://unicat.nlb.by/opac/pls/!search.http_keyword?query=a001a=%22BY-SEK-186718%22&lst_siz=20 Сводный электронный каталог]</ref>. У 1964—2002 гадах працаваў старшым выкладчыкам, дацэнтам, прафесарам (у 2000—2002 гадах) кафедры эканамічнай геаграфіі замежных краін геаграфічнага факультэта. Займаўся падрыхтокай кадраў вышэйшай кваліфікацыі па геаграфічных навуках, узначальваў навуковы напрамак «Тэрытарыяльная арганізацыя перапрацоўчых галін АПК», у 1980—1995 гадах з’яўляўся вучоным сакратаром спецсавета па абароне кандыдацкіх і доктарскіх дысертацый. У 1977—1979 гадах знаходзіўся на [[Куба|Кубе]]. Быў накіраваны туды выкладчыкам-кансультантам па спецыяльнасці «Эканамічная і палітычная геаграфія замежных краін» для стварэння кафедры ў новым універсітэце. Неўзабаве быў перакваліфікаваны ў кіраўніка групы адукацыі савецкіх спецыялістаў на Кубе, каб мець магчымасць без падазрэнняў перамяшчацца па краіне з улікам ваеннай спецыяльнасці камандзіра ваенна-дыверсійнай групы<ref name="sb"/>. З 2002 года працаваў у беларускіх недзяржаўных ВНУ, у тым ліку ў [[БІП — Інстытут правазнаўства|БІП — Інстытуце правазнаўства]], дзе выкладаў дысцыпліну «Сусветная эканоміка і міжнародныя адносіны». Жыве ў Мінску. Займае актыўную жыццёвую пазіцыю, бярэ ўдзел у грамадска-значных мерапрыемствах. == Працы == * Выходзім мы ў паход: [для сярэдняга ўзросту] / Ф. Фешчанка. Мінск : Дзяржаўнае выдавецтва БССР, Рэдакцыя дзіцячай і юнацкай літаратуры, 1963. — 25 с.<ref>[https://elib.nlb.by/elib/Record/BY-NLB-br660473?ysclid=mpkp49wxei830955028 Выходзім мы ў паход: (для сярэдняга ўзросту) / Ф. Фешчанка]</ref>. * Учись ходить по азимуту : Игры и соревнования с компасом на местности / Мн., Дворец пионеров и шк. ; [Ф. Фещенко], 1965<ref name="unicat"/>. == Цікавыя факты == * Аўтар першага друкаванага выдання пра спартыўнае арыентаванне ў Рэспубліцы Беларусь (1965). * Самы ўзроставы ўдзельнік спаборніцтваў па спартыўным арыентаванні ў Рэспубліцы Беларусь (100 гадоў і 241 дзень). == Узнагароды == * [[Ордэн Айчыннай вайны|Ордэн Айчыннай вайны 2-й ступені]], * [[медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]], * [[медаль «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]], * юбілейныя медалі ўдзельніка Вялікай Айчыннай вайны, * знак «Выдатнік адукацыі», * граматы саюзнага і рэспубліканскага міністэрстваў асветы і адукацыі, * ганаровы член Беларускай федэрацыі арыентавання (2026) — ''за ўклад у станаўленне спартыўнага арыентавання ў Рэспубліцы Беларусь, прапаганду спорту і турызму ў Рэспубліцы Беларусь, спартыўнага даўгалецця і здаровага ладу жыцця''. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Фешчанка Фёдар Сяргеевіч}} [[Катэгорыя:Стагадовыя доўгажыхары]] [[Катэгорыя:Арыентыроўшчыкі Беларусі]] o0v4yeng6gjrnboostjp5lrsjnq4yro 0 808448 5146196 2026-05-24T20:40:27Z DobryBrat 5701 Новая старонка: «'''Фешчанка''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Іван Рыгоравіч Фешчанка]] — дэпутат Вярхоўнага Савета БССР 1-га склікання. * [[Фёдар Сяргеевіч Фешчанка]] (нар. 1925) — беларускі [[географ]], кандыдат геаграфічных навук (1964), прафесар, удзельнік Вялікай Айчы...» 5146196 wikitext text/x-wiki '''Фешчанка''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Іван Рыгоравіч Фешчанка]] — дэпутат Вярхоўнага Савета БССР 1-га склікання. * [[Фёдар Сяргеевіч Фешчанка]] (нар. 1925) — беларускі [[географ]], кандыдат геаграфічных навук (1964), прафесар, удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. {{неадназначнасць}} 8ilor2mfwbpdr40smo0qpuaf4xvcu4i 0 808449 5146205 2026-05-24T21:27:17Z Modallwmbw 165843 Новая старонка: «Назву '''Русако́ўскі''' маюць * [[Русакоўскі сельсавет]] — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. * Русакоўскі сельсавет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзін...» 5146205 wikitext text/x-wiki Назву '''Русако́ўскі''' маюць * [[Русакоўскі сельсавет]] — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. * Русакоўскі сельсавет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў [[Білагірскі раён (Крым)|Белагорскім раёне]]. Цяпер Русакоўскае сельскае паселішча. * Русакоўскі — пасёлак у Таўдзінскім раёне (муніцыпальнай акрузе) [[Свярдлоўская вобласць|Свярдлоўскай вобласці]]. Раней уваходзіў у склад Ленінскага сельсавета. * Русакоўскі чыгуначны мост — чыгуначны пуцеправод Міцькоўскай галіны ўсходняй гарлавіны прыпыначнага пункта Міцькава (платформа) і грузавы станцыі Масква II-Митьково праз вул. Русакоўская; размешчаны на мяжы раёнаў «[[Краснасельскі раён (Масква)|Краснасельскі]]» ([[Цэнтральная адміністрацыйная акруга|ЦАО]]) і «[[Сакольнікі (раён Масквы)|Сакольнікі]]» ([[Усходняя адміністрацыйная акруга|ВАО]]) г. [[Масква]]. * Русакоўскі пешаходны мост — пешаходны жалезабетонны арачны аднапралётны мост праз [[Яўза|Яўзу]], злучае Русакоўскую і Праабражэнскую набярэжныя. Знаходзіцца ў створы Рубцоўска-Палацавай вуліцы г. [[Масква]]. 8fjdsl0hjlt2pti959waybvrjd60u6b 5146206 5146205 2026-05-24T21:27:38Z Modallwmbw 165843 5146206 wikitext text/x-wiki Назву '''Русако́ўскі''' маюць * [[Русакоўскі сельсавет]] — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. * Русакоўскі сельсавет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў [[Білагірскі раён (Крым)|Белагорскім раёне]]. Цяпер Русакоўскае сельскае паселішча. * Русакоўскі — пасёлак у Таўдзінскім раёне (муніцыпальнай акрузе) [[Свярдлоўская вобласць|Свярдлоўскай вобласці]]. Раней уваходзіў у склад Ленінскага сельсавета. * Русакоўскі чыгуначны мост — чыгуначны пуцеправод Міцькоўскай галіны ўсходняй гарлавіны прыпыначнага пункта Міцькава (платформа) і грузавы станцыі Масква II-Митьково праз вул. Русакоўская; размешчаны на мяжы раёнаў «[[Краснасельскі раён (Масква)|Краснасельскі]]» ([[Цэнтральная адміністрацыйная акруга|ЦАО]]) і «[[Сакольнікі (раён Масквы)|Сакольнікі]]» ([[Усходняя адміністрацыйная акруга|ВАО]]) г. [[Масква]]. * Русакоўскі пешаходны мост — пешаходны жалезабетонны арачны аднапралётны мост праз [[Яўза|Яўзу]], злучае Русакоўскую і Праабражэнскую набярэжныя. Знаходзіцца ў створы Рубцоўска-Палацавай вуліцы г. [[Масква]]. {{Неадназначнасць}} psszvk0bshsgexgpcg6ya6c6v11jz3g 5146211 5146206 2026-05-24T21:35:55Z Modallwmbw 165843 5146211 wikitext text/x-wiki Назву '''Русако́ўскі''' маюць == Тапонімы == * [[Русакоўскі сельсавет]] — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Віцебскі раён|Віцебскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. * Русакоўскі сельсавет — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў [[Білагірскі раён (Крым)|Белагорскім раёне]]. Цяпер Русакоўскае сельскае паселішча. * Русакоўскі — пасёлак у Таўдзінскім раёне (муніцыпальнай акрузе) [[Свярдлоўская вобласць|Свярдлоўскай вобласці]]. Раней уваходзіў у склад Ленінскага сельсавета. == Транспартная сетка == * Русакоўскі чыгуначны мост — чыгуначны пуцеправод Міцькоўскай галіны ўсходняй гарлавіны прыпыначнага пункта Міцькава (платформа) і грузавы станцыі Масква II-Митьково праз вул. Русакоўская; размешчаны на мяжы раёнаў «[[Краснасельскі раён (Масква)|Краснасельскі]]» ([[Цэнтральная адміністрацыйная акруга|ЦАО]]) і «[[Сакольнікі (раён Масквы)|Сакольнікі]]» ([[Усходняя адміністрацыйная акруга|ВАО]]) г. [[Масква]]. * Русакоўскі пешаходны мост — пешаходны жалезабетонны арачны аднапралётны мост праз [[Яўза|Яўзу]], злучае Русакоўскую і Праабражэнскую набярэжныя. Знаходзіцца ў створы Рубцоўска-Палацавай вуліцы г. [[Масква]]. {{Неадназначнасць}} hb7gbf370p723zk6ak4wz8xsyc7d7i8 0 808450 5146269 2026-05-25T03:42:24Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Пасольства | Назва = Консульства Беларускай Народнай Рэспублікі ў Канстанцінопалі | Акрэдытаваная краіна = БНР | Краіна-гаспадыня = Турцыя | Выява = | Адрас = [[Канстанцінопаль]], вуліца Мінарэт (Rue Minarete), 5 | Пасол = | Генеральны к...» 5146269 wikitext text/x-wiki {{Пасольства | Назва = Консульства Беларускай Народнай Рэспублікі ў Канстанцінопалі | Акрэдытаваная краіна = БНР | Краіна-гаспадыня = Турцыя | Выява = | Адрас = [[Канстанцінопаль]], вуліца Мінарэт (Rue Minarete), 5 | Пасол = | Генеральны консул = [[Іван Ермачэнка]],<br>[[Ігар Аўчыннікаў]] | Вярхоўны камісар = | Каардынаты = | Сайт = }} '''Ко́нсульства Белару́скай Наро́днай Рэспу́блікі ў Канстанціно́палі''' — дыпламатычнае прадстаўніцтва [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]] (сучасны [[Стамбул]], [[Турцыя]]), якое дзейнічала ў 1921—1923 гадах. == Гісторыя == У пачатку 1920-х гадоў на фоне геапалітычных змен пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] дыпламатычны кірунак стаў адным з прыярытэтных для ўрада Беларускай Народнай Рэспублікі ў эміграцыі. Консульства ў Канстанцінопалі было заснавана 9 красавіка 1921 года. Яго першым кіраўніком і генеральным консулам быў прызначаны палкоўнік [[Іван Ермачэнка]], які раней з'яўляўся ад'ютантам расійскага генерала [[Пётр Мікалаевіч Урангель|П.&nbsp;М.&nbsp;Урангеля]]<ref name="charter1">{{cite web |url=https://charter97.org/be/news/2019/4/9/329957/ |title=9 красавіка 1921 года ў Турцыі адкрылася консульства БНР |publisher=Хартыя'97 |date=9 красавіка 2019 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref><ref name="rada_bnr">{{cite web |url=https://www.radabnr.org/kanstantynopal-1921/ |title=Дакумэнты, выдадзеныя дыпляматычнай місіяй БНР у Канстанцінопалі |publisher=Рада Беларускай Народнай Рэспублікі |date=9 красавіка 2017 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Пасля ад'езду І.&nbsp;Ермачэнкі місію ўзначаліў [[Ігар Аўчыннікаў]]<ref name="charter1" />. Беларускае консульства размяшчалася па адрасе: вуліца Мінарэт (''Rue Minarete''), дом 5<ref name="rada_bnr" />. Дзеля эканоміі сродкаў дыпламатычная ўстанова дзяліла адно памяшканне з прадстаўніком [[Літва|Літвы]] капітанам [[Блавяшчунас]]ам. Пазней да іх сяброўскага саюза далучыўся прадстаўнік [[Эстонія|Эстоніі]] прафесар [[Дзірнэ]], у выніку чаго ўтварылася аб'яднаная канцылярыя трох прадстаўніцтваў<ref name="charter2">{{cite web |url=https://charter97.org/be/news/2017/12/2/271107/ |title=Апублікаванае ўнікальнае фота часоў БНР |publisher=Хартыя'97 |date=2 снежня 2017 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Інфармацыя пра адкрыццё і дзейнасць місіі друкавалася ў беларускай прэсе, у прыватнасці ў газеце «[[Наша думка (1920)|Наша думка]]» (№&nbsp;23 за 1921 год)<ref name="charter1" />. Паводле адных звестак, консульства працавала да чэрвеня 1922 года<ref name="rada_bnr" />, паводле іншых&nbsp;— да 1923 года<ref name="charter1" />. Архівы ўстановы ў цяперашні час захоўваюцца ў [[Дзяржаўны архіў Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўным архіве Расійскай Федэрацыі]] ў [[Масква|Маскве]]<ref name="rada_bnr" /><ref name="charter1" />. == Дзейнасць і юрысдыкцыя == У сферу адказнасці генеральнага консула ў Канстанцінопалі ўваходзілі ўсе краіны [[Балканскі паўвостраў|Балканскага паўвострава]]. Пры ўдзеле місіі былі заснаваны беларускія консульскія аддзелы ў [[Сербія|Сербіі]] ([[Бялград]]) і [[Балгарыя|Балгарыі]]. Балгарскае прадстаўніцтва знаходзілася ў [[Сафія|Сафіі]] (гатэль «Novo Rodepi», №&nbsp;34, плошча Святога Мікалая), а ўзначальваў яго старшыня [[Беларускі нацыянальны камітэт (Балгарыя)|Беларускага нацыянальнага камітэта]] ў Балгарыі генерал-маёр [[Галубянцоў]]<ref name="rada_bnr" /><ref name="svaboda">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/33011145.html |title=«Гісторыя на Свабодзе». Юры Грыбоўскі пра тое, якая сфэра дзейнасьці БНР аказалася вельмі пасьпяховай |author=Сяргей Абламейка |publisher=Радыё Свабода |date=26 чэрвеня 2024 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Адной з найбольш запатрабаваных паслуг консульства была выдача [[Пашпарт БНР|пашпартоў БНР]] і пасведчанняў аб [[Грамадзянства Беларускай Народнай Рэспублікі|грамадзянстве]]. Гэтыя дакументы дазвалялі эмігрантам легалізавацца за мяжой, знаходзіць працу, набываць маёмасць, а таксама падарожнічаць (у тым ліку выязджаць у Амерыку). Гісторык [[Юрый Грыбоўскі]] адзначае, што місія ў Стамбуле выдала каля паўтысячы беларускіх пашпартоў<ref name="svaboda" />. У лісце да [[Вацлаў Усцінавіч Ластоўскі|В.&nbsp;У.&nbsp;Ластоўскага]] консул Іван Ермачэнка адзначаў, што беларусы былі надзвычай беднымі, з-за чаго ён выдаў першыя 20 пашпартоў усяго за 5 [[Ліра (валюта)|лір]] (200 марак)<ref name="rada_bnr" />. Акрамя дыпламатычнай дапамогі, консульства імкнулася падтрымліваць суайчыннікаў сацыяльна: былі арганізаваны амбулаторыя і інтэрнат, які ўтрымліваўся сумесна з літоўскім прадстаўніцтвам. Таксама беларусам распаўсюджвалі газету «Наша думка», якая паступала з [[Прага|Прагі]] і забяспечвала эмігрантаў звесткамі з радзімы<ref name="rada_bnr" />. == Дакументальныя сведчанні == У архівах захаваўся ліст генеральнага консула Івана Ермачэнкі да Вацлава Ластоўскага ў [[Каўнас|Коўна]] ад 14 чэрвеня 1921 года, які раскрывае ўмовы працы місіі<ref name="rada_bnr" />: {{цытата| Глыбокапаважаны Вацлаў Усцінавіч! Шлю я Вам сваё сардэчнае прывітанне з Канстанцінопаля. Пра сваё асабістае жыццё паведаміць нічога добрага не магу, бо яно вельмі цяжкае з прычыны абсалютнай адсутнасці сродкаў, але праца па нацыянальных беларускіх пытаннях мяне цалкам задавальняе. Беларусы вельмі ўзрадаваны магчымасцю атрымліваць звесткі пра радзіму, чытаюць беларускія газеты «Наша думка», якія я атрымліваю праз Прагу, акрамя таго я ім арганізаваў інтэрнат, амбулаторыю і яны амаль задаволены і толькі ўсе хочуць паехаць дадому. Выдаваць пашпарты я ўжо пачаў і да сённяшняга дня ўжо выдаў 20 пашпартоў, але грошай за ўсе гэтыя пашпарты я атрымаў толькі 5 лір (200 марак) гэта атрымліваецца, таму што тут усе беларусы настолькі бедныя, што нават мне сорамна бывае называць якую-небудзь цану. На гэтых днях я дасылаю Вам фінансавую справаздачу, а таксама падрабязны пра ўсе мае справы даклад. На працу даводзіцца пазычаць грошы ў розных устаноў, бо сваіх я абсалютна нічога не маю, а выдаткі даводзіцца рабіць ледзь не штодзень. Сваю канцылярыю я ўладкаваў сумесна з прадстаўніком Літвы, капітанам Блавяшчунасам, з ім жа сумесна мы ўтрымліваем і інтэрнат, усё гэта зроблена ў мэтах эканоміі, ды акрамя таго нашы інтарэсы амаль агульныя. У апошні час да нашага сяброўскага саюза далучыўся і прадстаўнік Эстоніі, прафесар Дзірнэ, і цяпер у нас атрымалася аб'яднаная канцылярыя трох прадстаўніцтваў. Дасылаю Вам наш здымак, які ў мяне прасіў з Рыгі Езавітаў, для змяшчэння ў часопіс, і з гэтай мэтай мы ўтрох і зняліся. (…) Глыбокапаважаны Вацлаў Усцінавіч! Не адмоўце ў любасці пасылаць каго-небудзь час ад часу на пошту і даведвацца там, ці няма на маё імя ліста да запатрабавання з Расіі. Я да гэтага часу ніяк не магу наладзіць сувязь з бацькамі і высветліць, ці жывыя яны. (…) Заўсёды гатовы да паслуг Ваш пакорны слуга Палкоўнік Ермачэнка. {{арыгінальны тэкст|ru|Глубокоуважаемый [Вацлавъ] Юстиновичъ! Шлю я Вам свой сердечный привѣтъ изъ Константинополя. О своей личной жизни сообщить ничего не могу хорошаго, такъ какъ она очень тяжела вслѣдствіе абсолютнаго отсутствія средствъ, но работа по національнымъ бѣлорусскимъ вопросамъ меня вплонѣ удовлетворяетъ. Бѣлоруссы очень обрадованы возможностью получать свѣденія о родинѣ, читаютъ бѣлорусскія газеты “Наша Думка”, которые я получаю черезъ Прагу, кромѣ того я имъ устроилъ общежитіе, амбулаторію и они почти довольны и только всѣ хотятъ поѣхать домой. Выдавать паспорта я уже началъ и до сего дня уже выдалъ 20 паспортовъ, но денегъ за всѣ эти паспорта я получилъ только 5 лиръ (200 марокъ) это получается, потому что здѣсь всѣ бѣлоруссы настолько бѣдны, что даже мнѣ стыдно бываетъ называть какую-либо цѣну. На этихъ дняхъ я посылаю Вамъ финансовый отчетъ, а также подробный обо всѣх моихъ дѣлахъ докладъ. На работу приходится занимать денегъ у разныхъ учрежденій, такъ какъ своихъ я абсолютно ничего не имѣю, а расходы приходится проихводить чуть ли не ежедневно. Свою канцелярію я устроилъ совмѣстно съ представителемъ Литвы, капитаномъ Блавѣщунасъ, съ нимъ же совмѣстно мы содѣржимъ и общежитіе, все это сдѣлано въ цѣляхъ экономіи, да кромѣ того наши интересы почти общіе. Въ послѣднее время къ нашему дружественному союзу присоединился и представитель Эстоніи, профессоръ Дзирне, и теперь у насъ получилась соединенная канцелярія трехъ представительствъ. Посылаю Вамъ нашъ снимокъ, который у меня просилъ изъ Риги Езовитовъ, для помещенія въ журналъ, и съ этой целью мы втроемъ и снялись. (…) Глубокоуважаемый [Вацлавъ] Юстиновичъ! Не откажите въ любезности посылать кого-либо время отъ времени на почту и справляться тамъ, нѣт ли на мое имя письма до востребованія изъ Россіи. Я до сихъ поръ никакъ не могу наладить связь съ родителями и установить, живы ли они. (…) Всегда готовый къ услугамъ Ваш покорный слуга Полковникъ Ермаченко.}}}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1921 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1923 годзе]] [[Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка]] [[Катэгорыя:Міжнародныя адносіны Беларусі]] [[Катэгорыя:Дыпламатычныя прадстаўніцтвы ў Стамбуле]] jm0wpqyq52hnx2piie0cyyctn9noeev 5146271 5146269 2026-05-25T03:45:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:З'явіліся ў 1921 годзе]]; дададзена [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1921 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5146271 wikitext text/x-wiki {{Пасольства | Назва = Консульства Беларускай Народнай Рэспублікі ў Канстанцінопалі | Акрэдытаваная краіна = БНР | Краіна-гаспадыня = Турцыя | Выява = | Адрас = [[Канстанцінопаль]], вуліца Мінарэт (Rue Minarete), 5 | Пасол = | Генеральны консул = [[Іван Ермачэнка]],<br>[[Ігар Аўчыннікаў]] | Вярхоўны камісар = | Каардынаты = | Сайт = }} '''Ко́нсульства Белару́скай Наро́днай Рэспу́блікі ў Канстанціно́палі''' — дыпламатычнае прадстаўніцтва [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]] (сучасны [[Стамбул]], [[Турцыя]]), якое дзейнічала ў 1921—1923 гадах. == Гісторыя == У пачатку 1920-х гадоў на фоне геапалітычных змен пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] дыпламатычны кірунак стаў адным з прыярытэтных для ўрада Беларускай Народнай Рэспублікі ў эміграцыі. Консульства ў Канстанцінопалі было заснавана 9 красавіка 1921 года. Яго першым кіраўніком і генеральным консулам быў прызначаны палкоўнік [[Іван Ермачэнка]], які раней з'яўляўся ад'ютантам расійскага генерала [[Пётр Мікалаевіч Урангель|П.&nbsp;М.&nbsp;Урангеля]]<ref name="charter1">{{cite web |url=https://charter97.org/be/news/2019/4/9/329957/ |title=9 красавіка 1921 года ў Турцыі адкрылася консульства БНР |publisher=Хартыя'97 |date=9 красавіка 2019 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref><ref name="rada_bnr">{{cite web |url=https://www.radabnr.org/kanstantynopal-1921/ |title=Дакумэнты, выдадзеныя дыпляматычнай місіяй БНР у Канстанцінопалі |publisher=Рада Беларускай Народнай Рэспублікі |date=9 красавіка 2017 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Пасля ад'езду І.&nbsp;Ермачэнкі місію ўзначаліў [[Ігар Аўчыннікаў]]<ref name="charter1" />. Беларускае консульства размяшчалася па адрасе: вуліца Мінарэт (''Rue Minarete''), дом 5<ref name="rada_bnr" />. Дзеля эканоміі сродкаў дыпламатычная ўстанова дзяліла адно памяшканне з прадстаўніком [[Літва|Літвы]] капітанам [[Блавяшчунас]]ам. Пазней да іх сяброўскага саюза далучыўся прадстаўнік [[Эстонія|Эстоніі]] прафесар [[Дзірнэ]], у выніку чаго ўтварылася аб'яднаная канцылярыя трох прадстаўніцтваў<ref name="charter2">{{cite web |url=https://charter97.org/be/news/2017/12/2/271107/ |title=Апублікаванае ўнікальнае фота часоў БНР |publisher=Хартыя'97 |date=2 снежня 2017 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Інфармацыя пра адкрыццё і дзейнасць місіі друкавалася ў беларускай прэсе, у прыватнасці ў газеце «[[Наша думка (1920)|Наша думка]]» (№&nbsp;23 за 1921 год)<ref name="charter1" />. Паводле адных звестак, консульства працавала да чэрвеня 1922 года<ref name="rada_bnr" />, паводле іншых&nbsp;— да 1923 года<ref name="charter1" />. Архівы ўстановы ў цяперашні час захоўваюцца ў [[Дзяржаўны архіў Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўным архіве Расійскай Федэрацыі]] ў [[Масква|Маскве]]<ref name="rada_bnr" /><ref name="charter1" />. == Дзейнасць і юрысдыкцыя == У сферу адказнасці генеральнага консула ў Канстанцінопалі ўваходзілі ўсе краіны [[Балканскі паўвостраў|Балканскага паўвострава]]. Пры ўдзеле місіі былі заснаваны беларускія консульскія аддзелы ў [[Сербія|Сербіі]] ([[Бялград]]) і [[Балгарыя|Балгарыі]]. Балгарскае прадстаўніцтва знаходзілася ў [[Сафія|Сафіі]] (гатэль «Novo Rodepi», №&nbsp;34, плошча Святога Мікалая), а ўзначальваў яго старшыня [[Беларускі нацыянальны камітэт (Балгарыя)|Беларускага нацыянальнага камітэта]] ў Балгарыі генерал-маёр [[Галубянцоў]]<ref name="rada_bnr" /><ref name="svaboda">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/33011145.html |title=«Гісторыя на Свабодзе». Юры Грыбоўскі пра тое, якая сфэра дзейнасьці БНР аказалася вельмі пасьпяховай |author=Сяргей Абламейка |publisher=Радыё Свабода |date=26 чэрвеня 2024 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Адной з найбольш запатрабаваных паслуг консульства была выдача [[Пашпарт БНР|пашпартоў БНР]] і пасведчанняў аб [[Грамадзянства Беларускай Народнай Рэспублікі|грамадзянстве]]. Гэтыя дакументы дазвалялі эмігрантам легалізавацца за мяжой, знаходзіць працу, набываць маёмасць, а таксама падарожнічаць (у тым ліку выязджаць у Амерыку). Гісторык [[Юрый Грыбоўскі]] адзначае, што місія ў Стамбуле выдала каля паўтысячы беларускіх пашпартоў<ref name="svaboda" />. У лісце да [[Вацлаў Усцінавіч Ластоўскі|В.&nbsp;У.&nbsp;Ластоўскага]] консул Іван Ермачэнка адзначаў, што беларусы былі надзвычай беднымі, з-за чаго ён выдаў першыя 20 пашпартоў усяго за 5 [[Ліра (валюта)|лір]] (200 марак)<ref name="rada_bnr" />. Акрамя дыпламатычнай дапамогі, консульства імкнулася падтрымліваць суайчыннікаў сацыяльна: былі арганізаваны амбулаторыя і інтэрнат, які ўтрымліваўся сумесна з літоўскім прадстаўніцтвам. Таксама беларусам распаўсюджвалі газету «Наша думка», якая паступала з [[Прага|Прагі]] і забяспечвала эмігрантаў звесткамі з радзімы<ref name="rada_bnr" />. == Дакументальныя сведчанні == У архівах захаваўся ліст генеральнага консула Івана Ермачэнкі да Вацлава Ластоўскага ў [[Каўнас|Коўна]] ад 14 чэрвеня 1921 года, які раскрывае ўмовы працы місіі<ref name="rada_bnr" />: {{цытата| Глыбокапаважаны Вацлаў Усцінавіч! Шлю я Вам сваё сардэчнае прывітанне з Канстанцінопаля. Пра сваё асабістае жыццё паведаміць нічога добрага не магу, бо яно вельмі цяжкае з прычыны абсалютнай адсутнасці сродкаў, але праца па нацыянальных беларускіх пытаннях мяне цалкам задавальняе. Беларусы вельмі ўзрадаваны магчымасцю атрымліваць звесткі пра радзіму, чытаюць беларускія газеты «Наша думка», якія я атрымліваю праз Прагу, акрамя таго я ім арганізаваў інтэрнат, амбулаторыю і яны амаль задаволены і толькі ўсе хочуць паехаць дадому. Выдаваць пашпарты я ўжо пачаў і да сённяшняга дня ўжо выдаў 20 пашпартоў, але грошай за ўсе гэтыя пашпарты я атрымаў толькі 5 лір (200 марак) гэта атрымліваецца, таму што тут усе беларусы настолькі бедныя, што нават мне сорамна бывае называць якую-небудзь цану. На гэтых днях я дасылаю Вам фінансавую справаздачу, а таксама падрабязны пра ўсе мае справы даклад. На працу даводзіцца пазычаць грошы ў розных устаноў, бо сваіх я абсалютна нічога не маю, а выдаткі даводзіцца рабіць ледзь не штодзень. Сваю канцылярыю я ўладкаваў сумесна з прадстаўніком Літвы, капітанам Блавяшчунасам, з ім жа сумесна мы ўтрымліваем і інтэрнат, усё гэта зроблена ў мэтах эканоміі, ды акрамя таго нашы інтарэсы амаль агульныя. У апошні час да нашага сяброўскага саюза далучыўся і прадстаўнік Эстоніі, прафесар Дзірнэ, і цяпер у нас атрымалася аб'яднаная канцылярыя трох прадстаўніцтваў. Дасылаю Вам наш здымак, які ў мяне прасіў з Рыгі Езавітаў, для змяшчэння ў часопіс, і з гэтай мэтай мы ўтрох і зняліся. (…) Глыбокапаважаны Вацлаў Усцінавіч! Не адмоўце ў любасці пасылаць каго-небудзь час ад часу на пошту і даведвацца там, ці няма на маё імя ліста да запатрабавання з Расіі. Я да гэтага часу ніяк не магу наладзіць сувязь з бацькамі і высветліць, ці жывыя яны. (…) Заўсёды гатовы да паслуг Ваш пакорны слуга Палкоўнік Ермачэнка. {{арыгінальны тэкст|ru|Глубокоуважаемый [Вацлавъ] Юстиновичъ! Шлю я Вам свой сердечный привѣтъ изъ Константинополя. О своей личной жизни сообщить ничего не могу хорошаго, такъ какъ она очень тяжела вслѣдствіе абсолютнаго отсутствія средствъ, но работа по національнымъ бѣлорусскимъ вопросамъ меня вплонѣ удовлетворяетъ. Бѣлоруссы очень обрадованы возможностью получать свѣденія о родинѣ, читаютъ бѣлорусскія газеты “Наша Думка”, которые я получаю черезъ Прагу, кромѣ того я имъ устроилъ общежитіе, амбулаторію и они почти довольны и только всѣ хотятъ поѣхать домой. Выдавать паспорта я уже началъ и до сего дня уже выдалъ 20 паспортовъ, но денегъ за всѣ эти паспорта я получилъ только 5 лиръ (200 марокъ) это получается, потому что здѣсь всѣ бѣлоруссы настолько бѣдны, что даже мнѣ стыдно бываетъ называть какую-либо цѣну. На этихъ дняхъ я посылаю Вамъ финансовый отчетъ, а также подробный обо всѣх моихъ дѣлахъ докладъ. На работу приходится занимать денегъ у разныхъ учрежденій, такъ какъ своихъ я абсолютно ничего не имѣю, а расходы приходится проихводить чуть ли не ежедневно. Свою канцелярію я устроилъ совмѣстно съ представителемъ Литвы, капитаномъ Блавѣщунасъ, съ нимъ же совмѣстно мы содѣржимъ и общежитіе, все это сдѣлано въ цѣляхъ экономіи, да кромѣ того наши интересы почти общіе. Въ послѣднее время къ нашему дружественному союзу присоединился и представитель Эстоніи, профессоръ Дзирне, и теперь у насъ получилась соединенная канцелярія трехъ представительствъ. Посылаю Вамъ нашъ снимокъ, который у меня просилъ изъ Риги Езовитовъ, для помещенія въ журналъ, и съ этой целью мы втроемъ и снялись. (…) Глубокоуважаемый [Вацлавъ] Юстиновичъ! Не откажите въ любезности посылать кого-либо время отъ времени на почту и справляться тамъ, нѣт ли на мое имя письма до востребованія изъ Россіи. Я до сихъ поръ никакъ не могу наладить связь съ родителями и установить, живы ли они. (…) Всегда готовый къ услугамъ Ваш покорный слуга Полковникъ Ермаченко.}}}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1921 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1923 годзе]] [[Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка]] [[Катэгорыя:Міжнародныя адносіны Беларусі]] [[Катэгорыя:Дыпламатычныя прадстаўніцтвы ў Стамбуле]] gj5o85dwhfwwawyr4rv6si6mvlg4tyg 5146277 5146271 2026-05-25T03:50:57Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 −[[Катэгорыя:Міжнародныя адносіны Беларусі]]; +[[Катэгорыя:Дыпламатычныя прадстаўніцтвы Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5146277 wikitext text/x-wiki {{Пасольства | Назва = Консульства Беларускай Народнай Рэспублікі ў Канстанцінопалі | Акрэдытаваная краіна = БНР | Краіна-гаспадыня = Турцыя | Выява = | Адрас = [[Канстанцінопаль]], вуліца Мінарэт (Rue Minarete), 5 | Пасол = | Генеральны консул = [[Іван Ермачэнка]],<br>[[Ігар Аўчыннікаў]] | Вярхоўны камісар = | Каардынаты = | Сайт = }} '''Ко́нсульства Белару́скай Наро́днай Рэспу́блікі ў Канстанціно́палі''' — дыпламатычнае прадстаўніцтва [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]] (сучасны [[Стамбул]], [[Турцыя]]), якое дзейнічала ў 1921—1923 гадах. == Гісторыя == У пачатку 1920-х гадоў на фоне геапалітычных змен пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] дыпламатычны кірунак стаў адным з прыярытэтных для ўрада Беларускай Народнай Рэспублікі ў эміграцыі. Консульства ў Канстанцінопалі было заснавана 9 красавіка 1921 года. Яго першым кіраўніком і генеральным консулам быў прызначаны палкоўнік [[Іван Ермачэнка]], які раней з'яўляўся ад'ютантам расійскага генерала [[Пётр Мікалаевіч Урангель|П.&nbsp;М.&nbsp;Урангеля]]<ref name="charter1">{{cite web |url=https://charter97.org/be/news/2019/4/9/329957/ |title=9 красавіка 1921 года ў Турцыі адкрылася консульства БНР |publisher=Хартыя'97 |date=9 красавіка 2019 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref><ref name="rada_bnr">{{cite web |url=https://www.radabnr.org/kanstantynopal-1921/ |title=Дакумэнты, выдадзеныя дыпляматычнай місіяй БНР у Канстанцінопалі |publisher=Рада Беларускай Народнай Рэспублікі |date=9 красавіка 2017 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Пасля ад'езду І.&nbsp;Ермачэнкі місію ўзначаліў [[Ігар Аўчыннікаў]]<ref name="charter1" />. Беларускае консульства размяшчалася па адрасе: вуліца Мінарэт (''Rue Minarete''), дом 5<ref name="rada_bnr" />. Дзеля эканоміі сродкаў дыпламатычная ўстанова дзяліла адно памяшканне з прадстаўніком [[Літва|Літвы]] капітанам [[Блавяшчунас]]ам. Пазней да іх сяброўскага саюза далучыўся прадстаўнік [[Эстонія|Эстоніі]] прафесар [[Дзірнэ]], у выніку чаго ўтварылася аб'яднаная канцылярыя трох прадстаўніцтваў<ref name="charter2">{{cite web |url=https://charter97.org/be/news/2017/12/2/271107/ |title=Апублікаванае ўнікальнае фота часоў БНР |publisher=Хартыя'97 |date=2 снежня 2017 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Інфармацыя пра адкрыццё і дзейнасць місіі друкавалася ў беларускай прэсе, у прыватнасці ў газеце «[[Наша думка (1920)|Наша думка]]» (№&nbsp;23 за 1921 год)<ref name="charter1" />. Паводле адных звестак, консульства працавала да чэрвеня 1922 года<ref name="rada_bnr" />, паводле іншых&nbsp;— да 1923 года<ref name="charter1" />. Архівы ўстановы ў цяперашні час захоўваюцца ў [[Дзяржаўны архіў Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўным архіве Расійскай Федэрацыі]] ў [[Масква|Маскве]]<ref name="rada_bnr" /><ref name="charter1" />. == Дзейнасць і юрысдыкцыя == У сферу адказнасці генеральнага консула ў Канстанцінопалі ўваходзілі ўсе краіны [[Балканскі паўвостраў|Балканскага паўвострава]]. Пры ўдзеле місіі былі заснаваны беларускія консульскія аддзелы ў [[Сербія|Сербіі]] ([[Бялград]]) і [[Балгарыя|Балгарыі]]. Балгарскае прадстаўніцтва знаходзілася ў [[Сафія|Сафіі]] (гатэль «Novo Rodepi», №&nbsp;34, плошча Святога Мікалая), а ўзначальваў яго старшыня [[Беларускі нацыянальны камітэт (Балгарыя)|Беларускага нацыянальнага камітэта]] ў Балгарыі генерал-маёр [[Галубянцоў]]<ref name="rada_bnr" /><ref name="svaboda">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/33011145.html |title=«Гісторыя на Свабодзе». Юры Грыбоўскі пра тое, якая сфэра дзейнасьці БНР аказалася вельмі пасьпяховай |author=Сяргей Абламейка |publisher=Радыё Свабода |date=26 чэрвеня 2024 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Адной з найбольш запатрабаваных паслуг консульства была выдача [[Пашпарт БНР|пашпартоў БНР]] і пасведчанняў аб [[Грамадзянства Беларускай Народнай Рэспублікі|грамадзянстве]]. Гэтыя дакументы дазвалялі эмігрантам легалізавацца за мяжой, знаходзіць працу, набываць маёмасць, а таксама падарожнічаць (у тым ліку выязджаць у Амерыку). Гісторык [[Юрый Грыбоўскі]] адзначае, што місія ў Стамбуле выдала каля паўтысячы беларускіх пашпартоў<ref name="svaboda" />. У лісце да [[Вацлаў Усцінавіч Ластоўскі|В.&nbsp;У.&nbsp;Ластоўскага]] консул Іван Ермачэнка адзначаў, што беларусы былі надзвычай беднымі, з-за чаго ён выдаў першыя 20 пашпартоў усяго за 5 [[Ліра (валюта)|лір]] (200 марак)<ref name="rada_bnr" />. Акрамя дыпламатычнай дапамогі, консульства імкнулася падтрымліваць суайчыннікаў сацыяльна: былі арганізаваны амбулаторыя і інтэрнат, які ўтрымліваўся сумесна з літоўскім прадстаўніцтвам. Таксама беларусам распаўсюджвалі газету «Наша думка», якая паступала з [[Прага|Прагі]] і забяспечвала эмігрантаў звесткамі з радзімы<ref name="rada_bnr" />. == Дакументальныя сведчанні == У архівах захаваўся ліст генеральнага консула Івана Ермачэнкі да Вацлава Ластоўскага ў [[Каўнас|Коўна]] ад 14 чэрвеня 1921 года, які раскрывае ўмовы працы місіі<ref name="rada_bnr" />: {{цытата| Глыбокапаважаны Вацлаў Усцінавіч! Шлю я Вам сваё сардэчнае прывітанне з Канстанцінопаля. Пра сваё асабістае жыццё паведаміць нічога добрага не магу, бо яно вельмі цяжкае з прычыны абсалютнай адсутнасці сродкаў, але праца па нацыянальных беларускіх пытаннях мяне цалкам задавальняе. Беларусы вельмі ўзрадаваны магчымасцю атрымліваць звесткі пра радзіму, чытаюць беларускія газеты «Наша думка», якія я атрымліваю праз Прагу, акрамя таго я ім арганізаваў інтэрнат, амбулаторыю і яны амаль задаволены і толькі ўсе хочуць паехаць дадому. Выдаваць пашпарты я ўжо пачаў і да сённяшняга дня ўжо выдаў 20 пашпартоў, але грошай за ўсе гэтыя пашпарты я атрымаў толькі 5 лір (200 марак) гэта атрымліваецца, таму што тут усе беларусы настолькі бедныя, што нават мне сорамна бывае называць якую-небудзь цану. На гэтых днях я дасылаю Вам фінансавую справаздачу, а таксама падрабязны пра ўсе мае справы даклад. На працу даводзіцца пазычаць грошы ў розных устаноў, бо сваіх я абсалютна нічога не маю, а выдаткі даводзіцца рабіць ледзь не штодзень. Сваю канцылярыю я ўладкаваў сумесна з прадстаўніком Літвы, капітанам Блавяшчунасам, з ім жа сумесна мы ўтрымліваем і інтэрнат, усё гэта зроблена ў мэтах эканоміі, ды акрамя таго нашы інтарэсы амаль агульныя. У апошні час да нашага сяброўскага саюза далучыўся і прадстаўнік Эстоніі, прафесар Дзірнэ, і цяпер у нас атрымалася аб'яднаная канцылярыя трох прадстаўніцтваў. Дасылаю Вам наш здымак, які ў мяне прасіў з Рыгі Езавітаў, для змяшчэння ў часопіс, і з гэтай мэтай мы ўтрох і зняліся. (…) Глыбокапаважаны Вацлаў Усцінавіч! Не адмоўце ў любасці пасылаць каго-небудзь час ад часу на пошту і даведвацца там, ці няма на маё імя ліста да запатрабавання з Расіі. Я да гэтага часу ніяк не магу наладзіць сувязь з бацькамі і высветліць, ці жывыя яны. (…) Заўсёды гатовы да паслуг Ваш пакорны слуга Палкоўнік Ермачэнка. {{арыгінальны тэкст|ru|Глубокоуважаемый [Вацлавъ] Юстиновичъ! Шлю я Вам свой сердечный привѣтъ изъ Константинополя. О своей личной жизни сообщить ничего не могу хорошаго, такъ какъ она очень тяжела вслѣдствіе абсолютнаго отсутствія средствъ, но работа по національнымъ бѣлорусскимъ вопросамъ меня вплонѣ удовлетворяетъ. Бѣлоруссы очень обрадованы возможностью получать свѣденія о родинѣ, читаютъ бѣлорусскія газеты “Наша Думка”, которые я получаю черезъ Прагу, кромѣ того я имъ устроилъ общежитіе, амбулаторію и они почти довольны и только всѣ хотятъ поѣхать домой. Выдавать паспорта я уже началъ и до сего дня уже выдалъ 20 паспортовъ, но денегъ за всѣ эти паспорта я получилъ только 5 лиръ (200 марокъ) это получается, потому что здѣсь всѣ бѣлоруссы настолько бѣдны, что даже мнѣ стыдно бываетъ называть какую-либо цѣну. На этихъ дняхъ я посылаю Вамъ финансовый отчетъ, а также подробный обо всѣх моихъ дѣлахъ докладъ. На работу приходится занимать денегъ у разныхъ учрежденій, такъ какъ своихъ я абсолютно ничего не имѣю, а расходы приходится проихводить чуть ли не ежедневно. Свою канцелярію я устроилъ совмѣстно съ представителемъ Литвы, капитаномъ Блавѣщунасъ, съ нимъ же совмѣстно мы содѣржимъ и общежитіе, все это сдѣлано въ цѣляхъ экономіи, да кромѣ того наши интересы почти общіе. Въ послѣднее время къ нашему дружественному союзу присоединился и представитель Эстоніи, профессоръ Дзирне, и теперь у насъ получилась соединенная канцелярія трехъ представительствъ. Посылаю Вамъ нашъ снимокъ, который у меня просилъ изъ Риги Езовитовъ, для помещенія въ журналъ, и съ этой целью мы втроемъ и снялись. (…) Глубокоуважаемый [Вацлавъ] Юстиновичъ! Не откажите въ любезности посылать кого-либо время отъ времени на почту и справляться тамъ, нѣт ли на мое имя письма до востребованія изъ Россіи. Я до сихъ поръ никакъ не могу наладить связь съ родителями и установить, живы ли они. (…) Всегда готовый къ услугамъ Ваш покорный слуга Полковникъ Ермаченко.}}}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1921 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1923 годзе]] [[Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка]] [[Катэгорыя:Дыпламатычныя прадстаўніцтвы ў Стамбуле]] [[Катэгорыя:Дыпламатычныя прадстаўніцтвы Беларусі]] 4ntvayrb8t18rb5r710hrn4tll4g1oa 5146297 5146277 2026-05-25T04:38:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя */ 5146297 wikitext text/x-wiki {{Пасольства | Назва = Консульства Беларускай Народнай Рэспублікі ў Канстанцінопалі | Акрэдытаваная краіна = БНР | Краіна-гаспадыня = Турцыя | Выява = | Адрас = [[Канстанцінопаль]], вуліца Мінарэт (Rue Minarete), 5 | Пасол = | Генеральны консул = [[Іван Ермачэнка]],<br>[[Ігар Аўчыннікаў]] | Вярхоўны камісар = | Каардынаты = | Сайт = }} '''Ко́нсульства Белару́скай Наро́днай Рэспу́блікі ў Канстанціно́палі''' — дыпламатычнае прадстаўніцтва [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]] (сучасны [[Стамбул]], [[Турцыя]]), якое дзейнічала ў 1921—1923 гадах. == Гісторыя == [[Файл:Consular stamp and signature of Ivan Yermachenka (Constantinople, 1922).jpg|злева|міні|Пячатка і подпіс генеральнага консула БНР Івана Ермачэнкі на дакуменце, выдадзеным беларускай дыпламатычнай місіяй у Канстанцінопалі ў 1922 годзе. На круглай пячатцы з выявай герба «Пагоня» змешчаны надпіс на французскай мове: «Consul Général et Représentant Diplomatique de la République Blanche-Ruthénienne en Turquie» (Генеральны консул і дыпламатычны прадстаўнік Беларускай Народнай Рэспублікі ў Турцыі).]] У пачатку 1920-х гадоў на фоне геапалітычных змен пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] дыпламатычны кірунак стаў адным з прыярытэтных для ўрада Беларускай Народнай Рэспублікі ў эміграцыі. Консульства ў Канстанцінопалі было заснавана 9 красавіка 1921 года. Яго першым кіраўніком і генеральным консулам быў прызначаны палкоўнік [[Іван Ермачэнка]], які раней з'яўляўся ад'ютантам расійскага генерала [[Пётр Мікалаевіч Урангель|П.&nbsp;М.&nbsp;Урангеля]]<ref name="charter1">{{cite web |url=https://charter97.org/be/news/2019/4/9/329957/ |title=9 красавіка 1921 года ў Турцыі адкрылася консульства БНР |publisher=Хартыя'97 |date=9 красавіка 2019 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref><ref name="rada_bnr">{{cite web |url=https://www.radabnr.org/kanstantynopal-1921/ |title=Дакумэнты, выдадзеныя дыпляматычнай місіяй БНР у Канстанцінопалі |publisher=Рада Беларускай Народнай Рэспублікі |date=9 красавіка 2017 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Пасля ад'езду І.&nbsp;Ермачэнкі місію ўзначаліў [[Ігар Аўчыннікаў]]<ref name="charter1" />. Беларускае консульства размяшчалася па адрасе: вуліца Мінарэт (''Rue Minarete''), дом 5<ref name="rada_bnr" />. Дзеля эканоміі сродкаў дыпламатычная ўстанова дзяліла адно памяшканне з прадстаўніком [[Літва|Літвы]] капітанам [[Блавяшчунас]]ам. Пазней да іх сяброўскага саюза далучыўся прадстаўнік [[Эстонія|Эстоніі]] прафесар [[Дзірнэ]], у выніку чаго ўтварылася аб'яднаная канцылярыя трох прадстаўніцтваў<ref name="charter2">{{cite web |url=https://charter97.org/be/news/2017/12/2/271107/ |title=Апублікаванае ўнікальнае фота часоў БНР |publisher=Хартыя'97 |date=2 снежня 2017 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Інфармацыя пра адкрыццё і дзейнасць місіі друкавалася ў беларускай прэсе, у прыватнасці ў газеце «[[Наша думка (1920)|Наша думка]]» (№&nbsp;23 за 1921 год)<ref name="charter1" />. Паводле адных звестак, консульства працавала да чэрвеня 1922 года<ref name="rada_bnr" />, паводле іншых&nbsp;— да 1923 года<ref name="charter1" />. Архівы ўстановы ў цяперашні час захоўваюцца ў [[Дзяржаўны архіў Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўным архіве Расійскай Федэрацыі]] ў [[Масква|Маскве]]<ref name="rada_bnr" /><ref name="charter1" />. == Дзейнасць і юрысдыкцыя == У сферу адказнасці генеральнага консула ў Канстанцінопалі ўваходзілі ўсе краіны [[Балканскі паўвостраў|Балканскага паўвострава]]. Пры ўдзеле місіі былі заснаваны беларускія консульскія аддзелы ў [[Сербія|Сербіі]] ([[Бялград]]) і [[Балгарыя|Балгарыі]]. Балгарскае прадстаўніцтва знаходзілася ў [[Сафія|Сафіі]] (гатэль «Novo Rodepi», №&nbsp;34, плошча Святога Мікалая), а ўзначальваў яго старшыня [[Беларускі нацыянальны камітэт (Балгарыя)|Беларускага нацыянальнага камітэта]] ў Балгарыі генерал-маёр [[Галубянцоў]]<ref name="rada_bnr" /><ref name="svaboda">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/33011145.html |title=«Гісторыя на Свабодзе». Юры Грыбоўскі пра тое, якая сфэра дзейнасьці БНР аказалася вельмі пасьпяховай |author=Сяргей Абламейка |publisher=Радыё Свабода |date=26 чэрвеня 2024 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Адной з найбольш запатрабаваных паслуг консульства была выдача [[Пашпарт БНР|пашпартоў БНР]] і пасведчанняў аб [[Грамадзянства Беларускай Народнай Рэспублікі|грамадзянстве]]. Гэтыя дакументы дазвалялі эмігрантам легалізавацца за мяжой, знаходзіць працу, набываць маёмасць, а таксама падарожнічаць (у тым ліку выязджаць у Амерыку). Гісторык [[Юрый Грыбоўскі]] адзначае, што місія ў Стамбуле выдала каля паўтысячы беларускіх пашпартоў<ref name="svaboda" />. У лісце да [[Вацлаў Усцінавіч Ластоўскі|В.&nbsp;У.&nbsp;Ластоўскага]] консул Іван Ермачэнка адзначаў, што беларусы былі надзвычай беднымі, з-за чаго ён выдаў першыя 20 пашпартоў усяго за 5 [[Ліра (валюта)|лір]] (200 марак)<ref name="rada_bnr" />. Акрамя дыпламатычнай дапамогі, консульства імкнулася падтрымліваць суайчыннікаў сацыяльна: былі арганізаваны амбулаторыя і інтэрнат, які ўтрымліваўся сумесна з літоўскім прадстаўніцтвам. Таксама беларусам распаўсюджвалі газету «Наша думка», якая паступала з [[Прага|Прагі]] і забяспечвала эмігрантаў звесткамі з радзімы<ref name="rada_bnr" />. == Дакументальныя сведчанні == У архівах захаваўся ліст генеральнага консула Івана Ермачэнкі да Вацлава Ластоўскага ў [[Каўнас|Коўна]] ад 14 чэрвеня 1921 года, які раскрывае ўмовы працы місіі<ref name="rada_bnr" />: {{цытата| Глыбокапаважаны Вацлаў Усцінавіч! Шлю я Вам сваё сардэчнае прывітанне з Канстанцінопаля. Пра сваё асабістае жыццё паведаміць нічога добрага не магу, бо яно вельмі цяжкае з прычыны абсалютнай адсутнасці сродкаў, але праца па нацыянальных беларускіх пытаннях мяне цалкам задавальняе. Беларусы вельмі ўзрадаваны магчымасцю атрымліваць звесткі пра радзіму, чытаюць беларускія газеты «Наша думка», якія я атрымліваю праз Прагу, акрамя таго я ім арганізаваў інтэрнат, амбулаторыю і яны амаль задаволены і толькі ўсе хочуць паехаць дадому. Выдаваць пашпарты я ўжо пачаў і да сённяшняга дня ўжо выдаў 20 пашпартоў, але грошай за ўсе гэтыя пашпарты я атрымаў толькі 5 лір (200 марак) гэта атрымліваецца, таму што тут усе беларусы настолькі бедныя, што нават мне сорамна бывае называць якую-небудзь цану. На гэтых днях я дасылаю Вам фінансавую справаздачу, а таксама падрабязны пра ўсе мае справы даклад. На працу даводзіцца пазычаць грошы ў розных устаноў, бо сваіх я абсалютна нічога не маю, а выдаткі даводзіцца рабіць ледзь не штодзень. Сваю канцылярыю я ўладкаваў сумесна з прадстаўніком Літвы, капітанам Блавяшчунасам, з ім жа сумесна мы ўтрымліваем і інтэрнат, усё гэта зроблена ў мэтах эканоміі, ды акрамя таго нашы інтарэсы амаль агульныя. У апошні час да нашага сяброўскага саюза далучыўся і прадстаўнік Эстоніі, прафесар Дзірнэ, і цяпер у нас атрымалася аб'яднаная канцылярыя трох прадстаўніцтваў. Дасылаю Вам наш здымак, які ў мяне прасіў з Рыгі Езавітаў, для змяшчэння ў часопіс, і з гэтай мэтай мы ўтрох і зняліся. (…) Глыбокапаважаны Вацлаў Усцінавіч! Не адмоўце ў любасці пасылаць каго-небудзь час ад часу на пошту і даведвацца там, ці няма на маё імя ліста да запатрабавання з Расіі. Я да гэтага часу ніяк не магу наладзіць сувязь з бацькамі і высветліць, ці жывыя яны. (…) Заўсёды гатовы да паслуг Ваш пакорны слуга Палкоўнік Ермачэнка. {{арыгінальны тэкст|ru|Глубокоуважаемый [Вацлавъ] Юстиновичъ! Шлю я Вам свой сердечный привѣтъ изъ Константинополя. О своей личной жизни сообщить ничего не могу хорошаго, такъ какъ она очень тяжела вслѣдствіе абсолютнаго отсутствія средствъ, но работа по національнымъ бѣлорусскимъ вопросамъ меня вплонѣ удовлетворяетъ. Бѣлоруссы очень обрадованы возможностью получать свѣденія о родинѣ, читаютъ бѣлорусскія газеты “Наша Думка”, которые я получаю черезъ Прагу, кромѣ того я имъ устроилъ общежитіе, амбулаторію и они почти довольны и только всѣ хотятъ поѣхать домой. Выдавать паспорта я уже началъ и до сего дня уже выдалъ 20 паспортовъ, но денегъ за всѣ эти паспорта я получилъ только 5 лиръ (200 марокъ) это получается, потому что здѣсь всѣ бѣлоруссы настолько бѣдны, что даже мнѣ стыдно бываетъ называть какую-либо цѣну. На этихъ дняхъ я посылаю Вамъ финансовый отчетъ, а также подробный обо всѣх моихъ дѣлахъ докладъ. На работу приходится занимать денегъ у разныхъ учрежденій, такъ какъ своихъ я абсолютно ничего не имѣю, а расходы приходится проихводить чуть ли не ежедневно. Свою канцелярію я устроилъ совмѣстно съ представителемъ Литвы, капитаномъ Блавѣщунасъ, съ нимъ же совмѣстно мы содѣржимъ и общежитіе, все это сдѣлано въ цѣляхъ экономіи, да кромѣ того наши интересы почти общіе. Въ послѣднее время къ нашему дружественному союзу присоединился и представитель Эстоніи, профессоръ Дзирне, и теперь у насъ получилась соединенная канцелярія трехъ представительствъ. Посылаю Вамъ нашъ снимокъ, который у меня просилъ изъ Риги Езовитовъ, для помещенія въ журналъ, и съ этой целью мы втроемъ и снялись. (…) Глубокоуважаемый [Вацлавъ] Юстиновичъ! Не откажите въ любезности посылать кого-либо время отъ времени на почту и справляться тамъ, нѣт ли на мое имя письма до востребованія изъ Россіи. Я до сихъ поръ никакъ не могу наладить связь съ родителями и установить, живы ли они. (…) Всегда готовый къ услугамъ Ваш покорный слуга Полковникъ Ермаченко.}}}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1921 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1923 годзе]] [[Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка]] [[Катэгорыя:Дыпламатычныя прадстаўніцтвы ў Стамбуле]] [[Катэгорыя:Дыпламатычныя прадстаўніцтвы Беларусі]] pztz46litk4a46f4ffl51invjvmrgn7 5146298 5146297 2026-05-25T04:39:56Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146298 wikitext text/x-wiki {{Пасольства | Назва = Консульства Беларускай Народнай Рэспублікі ў Канстанцінопалі | Акрэдытаваная краіна = БНР | Краіна-гаспадыня = Турцыя | Выява =Belarusian consulate in Constantinople (1921-1922).jpg | Адрас = [[Канстанцінопаль]], вуліца Мінарэт (Rue Minarete), 5 | Пасол = | Генеральны консул = [[Іван Ермачэнка]],<br>[[Ігар Аўчыннікаў]] | Вярхоўны камісар = | Каардынаты = | Сайт = }} '''Ко́нсульства Белару́скай Наро́днай Рэспу́блікі ў Канстанціно́палі''' — дыпламатычнае прадстаўніцтва [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]] (сучасны [[Стамбул]], [[Турцыя]]), якое дзейнічала ў 1921—1923 гадах. == Гісторыя == [[Файл:Consular stamp and signature of Ivan Yermachenka (Constantinople, 1922).jpg|злева|міні|Пячатка і подпіс генеральнага консула БНР Івана Ермачэнкі на дакуменце, выдадзеным беларускай дыпламатычнай місіяй у Канстанцінопалі ў 1922 годзе. На круглай пячатцы з выявай герба «Пагоня» змешчаны надпіс на французскай мове: «Consul Général et Représentant Diplomatique de la République Blanche-Ruthénienne en Turquie» (Генеральны консул і дыпламатычны прадстаўнік Беларускай Народнай Рэспублікі ў Турцыі).]] У пачатку 1920-х гадоў на фоне геапалітычных змен пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] дыпламатычны кірунак стаў адным з прыярытэтных для ўрада Беларускай Народнай Рэспублікі ў эміграцыі. Консульства ў Канстанцінопалі было заснавана 9 красавіка 1921 года. Яго першым кіраўніком і генеральным консулам быў прызначаны палкоўнік [[Іван Ермачэнка]], які раней з'яўляўся ад'ютантам расійскага генерала [[Пётр Мікалаевіч Урангель|П.&nbsp;М.&nbsp;Урангеля]]<ref name="charter1">{{cite web |url=https://charter97.org/be/news/2019/4/9/329957/ |title=9 красавіка 1921 года ў Турцыі адкрылася консульства БНР |publisher=Хартыя'97 |date=9 красавіка 2019 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref><ref name="rada_bnr">{{cite web |url=https://www.radabnr.org/kanstantynopal-1921/ |title=Дакумэнты, выдадзеныя дыпляматычнай місіяй БНР у Канстанцінопалі |publisher=Рада Беларускай Народнай Рэспублікі |date=9 красавіка 2017 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Пасля ад'езду І.&nbsp;Ермачэнкі місію ўзначаліў [[Ігар Аўчыннікаў]]<ref name="charter1" />. Беларускае консульства размяшчалася па адрасе: вуліца Мінарэт (''Rue Minarete''), дом 5<ref name="rada_bnr" />. Дзеля эканоміі сродкаў дыпламатычная ўстанова дзяліла адно памяшканне з прадстаўніком [[Літва|Літвы]] капітанам [[Блавяшчунас]]ам. Пазней да іх сяброўскага саюза далучыўся прадстаўнік [[Эстонія|Эстоніі]] прафесар [[Дзірнэ]], у выніку чаго ўтварылася аб'яднаная канцылярыя трох прадстаўніцтваў<ref name="charter2">{{cite web |url=https://charter97.org/be/news/2017/12/2/271107/ |title=Апублікаванае ўнікальнае фота часоў БНР |publisher=Хартыя'97 |date=2 снежня 2017 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Інфармацыя пра адкрыццё і дзейнасць місіі друкавалася ў беларускай прэсе, у прыватнасці ў газеце «[[Наша думка (1920)|Наша думка]]» (№&nbsp;23 за 1921 год)<ref name="charter1" />. Паводле адных звестак, консульства працавала да чэрвеня 1922 года<ref name="rada_bnr" />, паводле іншых&nbsp;— да 1923 года<ref name="charter1" />. Архівы ўстановы ў цяперашні час захоўваюцца ў [[Дзяржаўны архіў Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўным архіве Расійскай Федэрацыі]] ў [[Масква|Маскве]]<ref name="rada_bnr" /><ref name="charter1" />. == Дзейнасць і юрысдыкцыя == У сферу адказнасці генеральнага консула ў Канстанцінопалі ўваходзілі ўсе краіны [[Балканскі паўвостраў|Балканскага паўвострава]]. Пры ўдзеле місіі былі заснаваны беларускія консульскія аддзелы ў [[Сербія|Сербіі]] ([[Бялград]]) і [[Балгарыя|Балгарыі]]. Балгарскае прадстаўніцтва знаходзілася ў [[Сафія|Сафіі]] (гатэль «Novo Rodepi», №&nbsp;34, плошча Святога Мікалая), а ўзначальваў яго старшыня [[Беларускі нацыянальны камітэт (Балгарыя)|Беларускага нацыянальнага камітэта]] ў Балгарыі генерал-маёр [[Галубянцоў]]<ref name="rada_bnr" /><ref name="svaboda">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/33011145.html |title=«Гісторыя на Свабодзе». Юры Грыбоўскі пра тое, якая сфэра дзейнасьці БНР аказалася вельмі пасьпяховай |author=Сяргей Абламейка |publisher=Радыё Свабода |date=26 чэрвеня 2024 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Адной з найбольш запатрабаваных паслуг консульства была выдача [[Пашпарт БНР|пашпартоў БНР]] і пасведчанняў аб [[Грамадзянства Беларускай Народнай Рэспублікі|грамадзянстве]]. Гэтыя дакументы дазвалялі эмігрантам легалізавацца за мяжой, знаходзіць працу, набываць маёмасць, а таксама падарожнічаць (у тым ліку выязджаць у Амерыку). Гісторык [[Юрый Грыбоўскі]] адзначае, што місія ў Стамбуле выдала каля паўтысячы беларускіх пашпартоў<ref name="svaboda" />. У лісце да [[Вацлаў Усцінавіч Ластоўскі|В.&nbsp;У.&nbsp;Ластоўскага]] консул Іван Ермачэнка адзначаў, што беларусы былі надзвычай беднымі, з-за чаго ён выдаў першыя 20 пашпартоў усяго за 5 [[Ліра (валюта)|лір]] (200 марак)<ref name="rada_bnr" />. Акрамя дыпламатычнай дапамогі, консульства імкнулася падтрымліваць суайчыннікаў сацыяльна: былі арганізаваны амбулаторыя і інтэрнат, які ўтрымліваўся сумесна з літоўскім прадстаўніцтвам. Таксама беларусам распаўсюджвалі газету «Наша думка», якая паступала з [[Прага|Прагі]] і забяспечвала эмігрантаў звесткамі з радзімы<ref name="rada_bnr" />. == Дакументальныя сведчанні == У архівах захаваўся ліст генеральнага консула Івана Ермачэнкі да Вацлава Ластоўскага ў [[Каўнас|Коўна]] ад 14 чэрвеня 1921 года, які раскрывае ўмовы працы місіі<ref name="rada_bnr" />: {{цытата| Глыбокапаважаны Вацлаў Усцінавіч! Шлю я Вам сваё сардэчнае прывітанне з Канстанцінопаля. Пра сваё асабістае жыццё паведаміць нічога добрага не магу, бо яно вельмі цяжкае з прычыны абсалютнай адсутнасці сродкаў, але праца па нацыянальных беларускіх пытаннях мяне цалкам задавальняе. Беларусы вельмі ўзрадаваны магчымасцю атрымліваць звесткі пра радзіму, чытаюць беларускія газеты «Наша думка», якія я атрымліваю праз Прагу, акрамя таго я ім арганізаваў інтэрнат, амбулаторыю і яны амаль задаволены і толькі ўсе хочуць паехаць дадому. Выдаваць пашпарты я ўжо пачаў і да сённяшняга дня ўжо выдаў 20 пашпартоў, але грошай за ўсе гэтыя пашпарты я атрымаў толькі 5 лір (200 марак) гэта атрымліваецца, таму што тут усе беларусы настолькі бедныя, што нават мне сорамна бывае называць якую-небудзь цану. На гэтых днях я дасылаю Вам фінансавую справаздачу, а таксама падрабязны пра ўсе мае справы даклад. На працу даводзіцца пазычаць грошы ў розных устаноў, бо сваіх я абсалютна нічога не маю, а выдаткі даводзіцца рабіць ледзь не штодзень. Сваю канцылярыю я ўладкаваў сумесна з прадстаўніком Літвы, капітанам Блавяшчунасам, з ім жа сумесна мы ўтрымліваем і інтэрнат, усё гэта зроблена ў мэтах эканоміі, ды акрамя таго нашы інтарэсы амаль агульныя. У апошні час да нашага сяброўскага саюза далучыўся і прадстаўнік Эстоніі, прафесар Дзірнэ, і цяпер у нас атрымалася аб'яднаная канцылярыя трох прадстаўніцтваў. Дасылаю Вам наш здымак, які ў мяне прасіў з Рыгі Езавітаў, для змяшчэння ў часопіс, і з гэтай мэтай мы ўтрох і зняліся. (…) Глыбокапаважаны Вацлаў Усцінавіч! Не адмоўце ў любасці пасылаць каго-небудзь час ад часу на пошту і даведвацца там, ці няма на маё імя ліста да запатрабавання з Расіі. Я да гэтага часу ніяк не магу наладзіць сувязь з бацькамі і высветліць, ці жывыя яны. (…) Заўсёды гатовы да паслуг Ваш пакорны слуга Палкоўнік Ермачэнка. {{арыгінальны тэкст|ru|Глубокоуважаемый [Вацлавъ] Юстиновичъ! Шлю я Вам свой сердечный привѣтъ изъ Константинополя. О своей личной жизни сообщить ничего не могу хорошаго, такъ какъ она очень тяжела вслѣдствіе абсолютнаго отсутствія средствъ, но работа по національнымъ бѣлорусскимъ вопросамъ меня вплонѣ удовлетворяетъ. Бѣлоруссы очень обрадованы возможностью получать свѣденія о родинѣ, читаютъ бѣлорусскія газеты “Наша Думка”, которые я получаю черезъ Прагу, кромѣ того я имъ устроилъ общежитіе, амбулаторію и они почти довольны и только всѣ хотятъ поѣхать домой. Выдавать паспорта я уже началъ и до сего дня уже выдалъ 20 паспортовъ, но денегъ за всѣ эти паспорта я получилъ только 5 лиръ (200 марокъ) это получается, потому что здѣсь всѣ бѣлоруссы настолько бѣдны, что даже мнѣ стыдно бываетъ называть какую-либо цѣну. На этихъ дняхъ я посылаю Вамъ финансовый отчетъ, а также подробный обо всѣх моихъ дѣлахъ докладъ. На работу приходится занимать денегъ у разныхъ учрежденій, такъ какъ своихъ я абсолютно ничего не имѣю, а расходы приходится проихводить чуть ли не ежедневно. Свою канцелярію я устроилъ совмѣстно съ представителемъ Литвы, капитаномъ Блавѣщунасъ, съ нимъ же совмѣстно мы содѣржимъ и общежитіе, все это сдѣлано въ цѣляхъ экономіи, да кромѣ того наши интересы почти общіе. Въ послѣднее время къ нашему дружественному союзу присоединился и представитель Эстоніи, профессоръ Дзирне, и теперь у насъ получилась соединенная канцелярія трехъ представительствъ. Посылаю Вамъ нашъ снимокъ, который у меня просилъ изъ Риги Езовитовъ, для помещенія въ журналъ, и съ этой целью мы втроемъ и снялись. (…) Глубокоуважаемый [Вацлавъ] Юстиновичъ! Не откажите въ любезности посылать кого-либо время отъ времени на почту и справляться тамъ, нѣт ли на мое имя письма до востребованія изъ Россіи. Я до сихъ поръ никакъ не могу наладить связь съ родителями и установить, живы ли они. (…) Всегда готовый къ услугамъ Ваш покорный слуга Полковникъ Ермаченко.}}}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1921 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1923 годзе]] [[Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка]] [[Катэгорыя:Дыпламатычныя прадстаўніцтвы ў Стамбуле]] [[Катэгорыя:Дыпламатычныя прадстаўніцтвы Беларусі]] 7fatatz8t8a143o5jc64i9x6hl3td5b 5146299 5146298 2026-05-25T04:41:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146299 wikitext text/x-wiki {{Пасольства | Назва = Консульства Беларускай Народнай Рэспублікі ў Канстанцінопалі | Акрэдытаваная краіна = БНР | Краіна-гаспадыня = Турцыя | Выява = | Адрас = [[Канстанцінопаль]], вуліца Мінарэт (Rue Minarete), 5 | Пасол = | Генеральны консул = [[Іван Ермачэнка]],<br>[[Ігар Аўчыннікаў]] | Вярхоўны камісар = | Каардынаты = | Сайт = }} '''Ко́нсульства Белару́скай Наро́днай Рэспу́блікі ў Канстанціно́палі''' — дыпламатычнае прадстаўніцтва [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]] (сучасны [[Стамбул]], [[Турцыя]]), якое дзейнічала ў 1921—1923 гадах. == Гісторыя == [[Файл:Belarusian consulate in Constantinople (1921-1922).jpg|thumb|злева|Беларускае консульства БНР у Канстанцінопалі. На фотаздымку — консул Іван Ермачэнка (сядзіць) і сакратар (стаіць) у рабочым кабінеце. На сцяне вісіць герб «[[Пагоня]]» і [[Карта Беларускай Народнай Рэспублікі|карта БНР]]. Фотаздымак 1921—1922 гадоў.]] [[Файл:Consular stamp and signature of Ivan Yermachenka (Constantinople, 1922).jpg|злева|міні|Пячатка і подпіс генеральнага консула БНР Івана Ермачэнкі на дакуменце, выдадзеным беларускай дыпламатычнай місіяй у Канстанцінопалі ў 1922 годзе. На круглай пячатцы з выявай герба «Пагоня» змешчаны надпіс на французскай мове: «Consul Général et Représentant Diplomatique de la République Blanche-Ruthénienne en Turquie» (Генеральны консул і дыпламатычны прадстаўнік Беларускай Народнай Рэспублікі ў Турцыі).]] У пачатку 1920-х гадоў на фоне геапалітычных змен пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] дыпламатычны кірунак стаў адным з прыярытэтных для ўрада Беларускай Народнай Рэспублікі ў эміграцыі. Консульства ў Канстанцінопалі было заснавана 9 красавіка 1921 года. Яго першым кіраўніком і генеральным консулам быў прызначаны палкоўнік [[Іван Ермачэнка]], які раней з'яўляўся ад'ютантам расійскага генерала [[Пётр Мікалаевіч Урангель|П.&nbsp;М.&nbsp;Урангеля]]<ref name="charter1">{{cite web |url=https://charter97.org/be/news/2019/4/9/329957/ |title=9 красавіка 1921 года ў Турцыі адкрылася консульства БНР |publisher=Хартыя'97 |date=9 красавіка 2019 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref><ref name="rada_bnr">{{cite web |url=https://www.radabnr.org/kanstantynopal-1921/ |title=Дакумэнты, выдадзеныя дыпляматычнай місіяй БНР у Канстанцінопалі |publisher=Рада Беларускай Народнай Рэспублікі |date=9 красавіка 2017 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Пасля ад'езду І.&nbsp;Ермачэнкі місію ўзначаліў [[Ігар Аўчыннікаў]]<ref name="charter1" />. Беларускае консульства размяшчалася па адрасе: вуліца Мінарэт (''Rue Minarete''), дом 5<ref name="rada_bnr" />. Дзеля эканоміі сродкаў дыпламатычная ўстанова дзяліла адно памяшканне з прадстаўніком [[Літва|Літвы]] капітанам [[Блавяшчунас]]ам. Пазней да іх сяброўскага саюза далучыўся прадстаўнік [[Эстонія|Эстоніі]] прафесар [[Дзірнэ]], у выніку чаго ўтварылася аб'яднаная канцылярыя трох прадстаўніцтваў<ref name="charter2">{{cite web |url=https://charter97.org/be/news/2017/12/2/271107/ |title=Апублікаванае ўнікальнае фота часоў БНР |publisher=Хартыя'97 |date=2 снежня 2017 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Інфармацыя пра адкрыццё і дзейнасць місіі друкавалася ў беларускай прэсе, у прыватнасці ў газеце «[[Наша думка (1920)|Наша думка]]» (№&nbsp;23 за 1921 год)<ref name="charter1" />. Паводле адных звестак, консульства працавала да чэрвеня 1922 года<ref name="rada_bnr" />, паводле іншых&nbsp;— да 1923 года<ref name="charter1" />. Архівы ўстановы ў цяперашні час захоўваюцца ў [[Дзяржаўны архіў Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўным архіве Расійскай Федэрацыі]] ў [[Масква|Маскве]]<ref name="rada_bnr" /><ref name="charter1" />. == Дзейнасць і юрысдыкцыя == У сферу адказнасці генеральнага консула ў Канстанцінопалі ўваходзілі ўсе краіны [[Балканскі паўвостраў|Балканскага паўвострава]]. Пры ўдзеле місіі былі заснаваны беларускія консульскія аддзелы ў [[Сербія|Сербіі]] ([[Бялград]]) і [[Балгарыя|Балгарыі]]. Балгарскае прадстаўніцтва знаходзілася ў [[Сафія|Сафіі]] (гатэль «Novo Rodepi», №&nbsp;34, плошча Святога Мікалая), а ўзначальваў яго старшыня [[Беларускі нацыянальны камітэт (Балгарыя)|Беларускага нацыянальнага камітэта]] ў Балгарыі генерал-маёр [[Галубянцоў]]<ref name="rada_bnr" /><ref name="svaboda">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/33011145.html |title=«Гісторыя на Свабодзе». Юры Грыбоўскі пра тое, якая сфэра дзейнасьці БНР аказалася вельмі пасьпяховай |author=Сяргей Абламейка |publisher=Радыё Свабода |date=26 чэрвеня 2024 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Адной з найбольш запатрабаваных паслуг консульства была выдача [[Пашпарт БНР|пашпартоў БНР]] і пасведчанняў аб [[Грамадзянства Беларускай Народнай Рэспублікі|грамадзянстве]]. Гэтыя дакументы дазвалялі эмігрантам легалізавацца за мяжой, знаходзіць працу, набываць маёмасць, а таксама падарожнічаць (у тым ліку выязджаць у Амерыку). Гісторык [[Юрый Грыбоўскі]] адзначае, што місія ў Стамбуле выдала каля паўтысячы беларускіх пашпартоў<ref name="svaboda" />. У лісце да [[Вацлаў Усцінавіч Ластоўскі|В.&nbsp;У.&nbsp;Ластоўскага]] консул Іван Ермачэнка адзначаў, што беларусы былі надзвычай беднымі, з-за чаго ён выдаў першыя 20 пашпартоў усяго за 5 [[Ліра (валюта)|лір]] (200 марак)<ref name="rada_bnr" />. Акрамя дыпламатычнай дапамогі, консульства імкнулася падтрымліваць суайчыннікаў сацыяльна: былі арганізаваны амбулаторыя і інтэрнат, які ўтрымліваўся сумесна з літоўскім прадстаўніцтвам. Таксама беларусам распаўсюджвалі газету «Наша думка», якая паступала з [[Прага|Прагі]] і забяспечвала эмігрантаў звесткамі з радзімы<ref name="rada_bnr" />. == Дакументальныя сведчанні == У архівах захаваўся ліст генеральнага консула Івана Ермачэнкі да Вацлава Ластоўскага ў [[Каўнас|Коўна]] ад 14 чэрвеня 1921 года, які раскрывае ўмовы працы місіі<ref name="rada_bnr" />: {{цытата| Глыбокапаважаны Вацлаў Усцінавіч! Шлю я Вам сваё сардэчнае прывітанне з Канстанцінопаля. Пра сваё асабістае жыццё паведаміць нічога добрага не магу, бо яно вельмі цяжкае з прычыны абсалютнай адсутнасці сродкаў, але праца па нацыянальных беларускіх пытаннях мяне цалкам задавальняе. Беларусы вельмі ўзрадаваны магчымасцю атрымліваць звесткі пра радзіму, чытаюць беларускія газеты «Наша думка», якія я атрымліваю праз Прагу, акрамя таго я ім арганізаваў інтэрнат, амбулаторыю і яны амаль задаволены і толькі ўсе хочуць паехаць дадому. Выдаваць пашпарты я ўжо пачаў і да сённяшняга дня ўжо выдаў 20 пашпартоў, але грошай за ўсе гэтыя пашпарты я атрымаў толькі 5 лір (200 марак) гэта атрымліваецца, таму што тут усе беларусы настолькі бедныя, што нават мне сорамна бывае называць якую-небудзь цану. На гэтых днях я дасылаю Вам фінансавую справаздачу, а таксама падрабязны пра ўсе мае справы даклад. На працу даводзіцца пазычаць грошы ў розных устаноў, бо сваіх я абсалютна нічога не маю, а выдаткі даводзіцца рабіць ледзь не штодзень. Сваю канцылярыю я ўладкаваў сумесна з прадстаўніком Літвы, капітанам Блавяшчунасам, з ім жа сумесна мы ўтрымліваем і інтэрнат, усё гэта зроблена ў мэтах эканоміі, ды акрамя таго нашы інтарэсы амаль агульныя. У апошні час да нашага сяброўскага саюза далучыўся і прадстаўнік Эстоніі, прафесар Дзірнэ, і цяпер у нас атрымалася аб'яднаная канцылярыя трох прадстаўніцтваў. Дасылаю Вам наш здымак, які ў мяне прасіў з Рыгі Езавітаў, для змяшчэння ў часопіс, і з гэтай мэтай мы ўтрох і зняліся. (…) Глыбокапаважаны Вацлаў Усцінавіч! Не адмоўце ў любасці пасылаць каго-небудзь час ад часу на пошту і даведвацца там, ці няма на маё імя ліста да запатрабавання з Расіі. Я да гэтага часу ніяк не магу наладзіць сувязь з бацькамі і высветліць, ці жывыя яны. (…) Заўсёды гатовы да паслуг Ваш пакорны слуга Палкоўнік Ермачэнка. {{арыгінальны тэкст|ru|Глубокоуважаемый [Вацлавъ] Юстиновичъ! Шлю я Вам свой сердечный привѣтъ изъ Константинополя. О своей личной жизни сообщить ничего не могу хорошаго, такъ какъ она очень тяжела вслѣдствіе абсолютнаго отсутствія средствъ, но работа по національнымъ бѣлорусскимъ вопросамъ меня вплонѣ удовлетворяетъ. Бѣлоруссы очень обрадованы возможностью получать свѣденія о родинѣ, читаютъ бѣлорусскія газеты “Наша Думка”, которые я получаю черезъ Прагу, кромѣ того я имъ устроилъ общежитіе, амбулаторію и они почти довольны и только всѣ хотятъ поѣхать домой. Выдавать паспорта я уже началъ и до сего дня уже выдалъ 20 паспортовъ, но денегъ за всѣ эти паспорта я получилъ только 5 лиръ (200 марокъ) это получается, потому что здѣсь всѣ бѣлоруссы настолько бѣдны, что даже мнѣ стыдно бываетъ называть какую-либо цѣну. На этихъ дняхъ я посылаю Вамъ финансовый отчетъ, а также подробный обо всѣх моихъ дѣлахъ докладъ. На работу приходится занимать денегъ у разныхъ учрежденій, такъ какъ своихъ я абсолютно ничего не имѣю, а расходы приходится проихводить чуть ли не ежедневно. Свою канцелярію я устроилъ совмѣстно съ представителемъ Литвы, капитаномъ Блавѣщунасъ, съ нимъ же совмѣстно мы содѣржимъ и общежитіе, все это сдѣлано въ цѣляхъ экономіи, да кромѣ того наши интересы почти общіе. Въ послѣднее время къ нашему дружественному союзу присоединился и представитель Эстоніи, профессоръ Дзирне, и теперь у насъ получилась соединенная канцелярія трехъ представительствъ. Посылаю Вамъ нашъ снимокъ, который у меня просилъ изъ Риги Езовитовъ, для помещенія въ журналъ, и съ этой целью мы втроемъ и снялись. (…) Глубокоуважаемый [Вацлавъ] Юстиновичъ! Не откажите въ любезности посылать кого-либо время отъ времени на почту и справляться тамъ, нѣт ли на мое имя письма до востребованія изъ Россіи. Я до сихъ поръ никакъ не могу наладить связь съ родителями и установить, живы ли они. (…) Всегда готовый къ услугамъ Ваш покорный слуга Полковникъ Ермаченко.}}}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1921 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1923 годзе]] [[Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка]] [[Катэгорыя:Дыпламатычныя прадстаўніцтвы ў Стамбуле]] [[Катэгорыя:Дыпламатычныя прадстаўніцтвы Беларусі]] jfjz3b8tv3anvz3p6knx2i93dz171xv 5146305 5146299 2026-05-25T05:00:49Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Дзейнасць і юрысдыкцыя */ 5146305 wikitext text/x-wiki {{Пасольства | Назва = Консульства Беларускай Народнай Рэспублікі ў Канстанцінопалі | Акрэдытаваная краіна = БНР | Краіна-гаспадыня = Турцыя | Выява = | Адрас = [[Канстанцінопаль]], вуліца Мінарэт (Rue Minarete), 5 | Пасол = | Генеральны консул = [[Іван Ермачэнка]],<br>[[Ігар Аўчыннікаў]] | Вярхоўны камісар = | Каардынаты = | Сайт = }} '''Ко́нсульства Белару́скай Наро́днай Рэспу́блікі ў Канстанціно́палі''' — дыпламатычнае прадстаўніцтва [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]] (сучасны [[Стамбул]], [[Турцыя]]), якое дзейнічала ў 1921—1923 гадах. == Гісторыя == [[Файл:Belarusian consulate in Constantinople (1921-1922).jpg|thumb|злева|Беларускае консульства БНР у Канстанцінопалі. На фотаздымку — консул Іван Ермачэнка (сядзіць) і сакратар (стаіць) у рабочым кабінеце. На сцяне вісіць герб «[[Пагоня]]» і [[Карта Беларускай Народнай Рэспублікі|карта БНР]]. Фотаздымак 1921—1922 гадоў.]] [[Файл:Consular stamp and signature of Ivan Yermachenka (Constantinople, 1922).jpg|злева|міні|Пячатка і подпіс генеральнага консула БНР Івана Ермачэнкі на дакуменце, выдадзеным беларускай дыпламатычнай місіяй у Канстанцінопалі ў 1922 годзе. На круглай пячатцы з выявай герба «Пагоня» змешчаны надпіс на французскай мове: «Consul Général et Représentant Diplomatique de la République Blanche-Ruthénienne en Turquie» (Генеральны консул і дыпламатычны прадстаўнік Беларускай Народнай Рэспублікі ў Турцыі).]] У пачатку 1920-х гадоў на фоне геапалітычных змен пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] дыпламатычны кірунак стаў адным з прыярытэтных для ўрада Беларускай Народнай Рэспублікі ў эміграцыі. Консульства ў Канстанцінопалі было заснавана 9 красавіка 1921 года. Яго першым кіраўніком і генеральным консулам быў прызначаны палкоўнік [[Іван Ермачэнка]], які раней з'яўляўся ад'ютантам расійскага генерала [[Пётр Мікалаевіч Урангель|П.&nbsp;М.&nbsp;Урангеля]]<ref name="charter1">{{cite web |url=https://charter97.org/be/news/2019/4/9/329957/ |title=9 красавіка 1921 года ў Турцыі адкрылася консульства БНР |publisher=Хартыя'97 |date=9 красавіка 2019 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref><ref name="rada_bnr">{{cite web |url=https://www.radabnr.org/kanstantynopal-1921/ |title=Дакумэнты, выдадзеныя дыпляматычнай місіяй БНР у Канстанцінопалі |publisher=Рада Беларускай Народнай Рэспублікі |date=9 красавіка 2017 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Пасля ад'езду І.&nbsp;Ермачэнкі місію ўзначаліў [[Ігар Аўчыннікаў]]<ref name="charter1" />. Беларускае консульства размяшчалася па адрасе: вуліца Мінарэт (''Rue Minarete''), дом 5<ref name="rada_bnr" />. Дзеля эканоміі сродкаў дыпламатычная ўстанова дзяліла адно памяшканне з прадстаўніком [[Літва|Літвы]] капітанам [[Блавяшчунас]]ам. Пазней да іх сяброўскага саюза далучыўся прадстаўнік [[Эстонія|Эстоніі]] прафесар [[Дзірнэ]], у выніку чаго ўтварылася аб'яднаная канцылярыя трох прадстаўніцтваў<ref name="charter2">{{cite web |url=https://charter97.org/be/news/2017/12/2/271107/ |title=Апублікаванае ўнікальнае фота часоў БНР |publisher=Хартыя'97 |date=2 снежня 2017 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Інфармацыя пра адкрыццё і дзейнасць місіі друкавалася ў беларускай прэсе, у прыватнасці ў газеце «[[Наша думка (1920)|Наша думка]]» (№&nbsp;23 за 1921 год)<ref name="charter1" />. Паводле адных звестак, консульства працавала да чэрвеня 1922 года<ref name="rada_bnr" />, паводле іншых&nbsp;— да 1923 года<ref name="charter1" />. Архівы ўстановы ў цяперашні час захоўваюцца ў [[Дзяржаўны архіў Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўным архіве Расійскай Федэрацыі]] ў [[Масква|Маскве]]<ref name="rada_bnr" /><ref name="charter1" />. == Дзейнасць і юрысдыкцыя == У сферу адказнасці генеральнага консула ў Канстанцінопалі ўваходзілі ўсе краіны [[Балканскі паўвостраў|Балканскага паўвострава]]. Пры ўдзеле місіі былі заснаваны беларускія консульскія аддзелы ў [[Сербія|Сербіі]] ([[Бялград]]) і [[Балгарыя|Балгарыі]]. Балгарскае прадстаўніцтва знаходзілася ў [[Сафія|Сафіі]] (гатэль «Novo Rodepi», №&nbsp;34, плошча Святога Мікалая), а ўзначальваў яго старшыня [[Беларускі нацыянальны камітэт (Балгарыя)|Беларускага нацыянальнага камітэта]] ў Балгарыі генерал-маёр [[Галубянцоў]]<ref name="rada_bnr" /><ref name="svaboda">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/33011145.html |title=«Гісторыя на Свабодзе». Юры Грыбоўскі пра тое, якая сфэра дзейнасьці БНР аказалася вельмі пасьпяховай |author=Сяргей Абламейка |publisher=Радыё Свабода |date=26 чэрвеня 2024 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. [[Файл:Пашпарт БНР (Канстанцінопаль, 1922) с. 6.jpg|thumb|Пашпарт БНР, выдадзены консульствам у 1922 годзе жонцы консула Ермачэнкі Веры]] Адной з найбольш запатрабаваных паслуг консульства была выдача [[Пашпарт БНР|пашпартоў БНР]] і пасведчанняў аб [[Грамадзянства Беларускай Народнай Рэспублікі|грамадзянстве]]. Гэтыя дакументы дазвалялі эмігрантам легалізавацца за мяжой, знаходзіць працу, набываць маёмасць, а таксама падарожнічаць (у тым ліку выязджаць у Амерыку). Гісторык [[Юрый Грыбоўскі]] адзначае, што місія ў Стамбуле выдала каля паўтысячы беларускіх пашпартоў<ref name="svaboda" />. У лісце да [[Вацлаў Усцінавіч Ластоўскі|В.&nbsp;У.&nbsp;Ластоўскага]] консул Іван Ермачэнка адзначаў, што беларусы былі надзвычай беднымі, з-за чаго ён выдаў першыя 20 пашпартоў усяго за 5 [[Ліра (валюта)|лір]] (200 марак)<ref name="rada_bnr" />. Акрамя дыпламатычнай дапамогі, консульства імкнулася падтрымліваць суайчыннікаў сацыяльна: былі арганізаваны амбулаторыя і інтэрнат, які ўтрымліваўся сумесна з літоўскім прадстаўніцтвам. Таксама беларусам распаўсюджвалі газету «Наша думка», якая паступала з [[Прага|Прагі]] і забяспечвала эмігрантаў звесткамі з радзімы<ref name="rada_bnr" />. == Дакументальныя сведчанні == У архівах захаваўся ліст генеральнага консула Івана Ермачэнкі да Вацлава Ластоўскага ў [[Каўнас|Коўна]] ад 14 чэрвеня 1921 года, які раскрывае ўмовы працы місіі<ref name="rada_bnr" />: {{цытата| Глыбокапаважаны Вацлаў Усцінавіч! Шлю я Вам сваё сардэчнае прывітанне з Канстанцінопаля. Пра сваё асабістае жыццё паведаміць нічога добрага не магу, бо яно вельмі цяжкае з прычыны абсалютнай адсутнасці сродкаў, але праца па нацыянальных беларускіх пытаннях мяне цалкам задавальняе. Беларусы вельмі ўзрадаваны магчымасцю атрымліваць звесткі пра радзіму, чытаюць беларускія газеты «Наша думка», якія я атрымліваю праз Прагу, акрамя таго я ім арганізаваў інтэрнат, амбулаторыю і яны амаль задаволены і толькі ўсе хочуць паехаць дадому. Выдаваць пашпарты я ўжо пачаў і да сённяшняга дня ўжо выдаў 20 пашпартоў, але грошай за ўсе гэтыя пашпарты я атрымаў толькі 5 лір (200 марак) гэта атрымліваецца, таму што тут усе беларусы настолькі бедныя, што нават мне сорамна бывае называць якую-небудзь цану. На гэтых днях я дасылаю Вам фінансавую справаздачу, а таксама падрабязны пра ўсе мае справы даклад. На працу даводзіцца пазычаць грошы ў розных устаноў, бо сваіх я абсалютна нічога не маю, а выдаткі даводзіцца рабіць ледзь не штодзень. Сваю канцылярыю я ўладкаваў сумесна з прадстаўніком Літвы, капітанам Блавяшчунасам, з ім жа сумесна мы ўтрымліваем і інтэрнат, усё гэта зроблена ў мэтах эканоміі, ды акрамя таго нашы інтарэсы амаль агульныя. У апошні час да нашага сяброўскага саюза далучыўся і прадстаўнік Эстоніі, прафесар Дзірнэ, і цяпер у нас атрымалася аб'яднаная канцылярыя трох прадстаўніцтваў. Дасылаю Вам наш здымак, які ў мяне прасіў з Рыгі Езавітаў, для змяшчэння ў часопіс, і з гэтай мэтай мы ўтрох і зняліся. (…) Глыбокапаважаны Вацлаў Усцінавіч! Не адмоўце ў любасці пасылаць каго-небудзь час ад часу на пошту і даведвацца там, ці няма на маё імя ліста да запатрабавання з Расіі. Я да гэтага часу ніяк не магу наладзіць сувязь з бацькамі і высветліць, ці жывыя яны. (…) Заўсёды гатовы да паслуг Ваш пакорны слуга Палкоўнік Ермачэнка. {{арыгінальны тэкст|ru|Глубокоуважаемый [Вацлавъ] Юстиновичъ! Шлю я Вам свой сердечный привѣтъ изъ Константинополя. О своей личной жизни сообщить ничего не могу хорошаго, такъ какъ она очень тяжела вслѣдствіе абсолютнаго отсутствія средствъ, но работа по національнымъ бѣлорусскимъ вопросамъ меня вплонѣ удовлетворяетъ. Бѣлоруссы очень обрадованы возможностью получать свѣденія о родинѣ, читаютъ бѣлорусскія газеты “Наша Думка”, которые я получаю черезъ Прагу, кромѣ того я имъ устроилъ общежитіе, амбулаторію и они почти довольны и только всѣ хотятъ поѣхать домой. Выдавать паспорта я уже началъ и до сего дня уже выдалъ 20 паспортовъ, но денегъ за всѣ эти паспорта я получилъ только 5 лиръ (200 марокъ) это получается, потому что здѣсь всѣ бѣлоруссы настолько бѣдны, что даже мнѣ стыдно бываетъ называть какую-либо цѣну. На этихъ дняхъ я посылаю Вамъ финансовый отчетъ, а также подробный обо всѣх моихъ дѣлахъ докладъ. На работу приходится занимать денегъ у разныхъ учрежденій, такъ какъ своихъ я абсолютно ничего не имѣю, а расходы приходится проихводить чуть ли не ежедневно. Свою канцелярію я устроилъ совмѣстно съ представителемъ Литвы, капитаномъ Блавѣщунасъ, съ нимъ же совмѣстно мы содѣржимъ и общежитіе, все это сдѣлано въ цѣляхъ экономіи, да кромѣ того наши интересы почти общіе. Въ послѣднее время къ нашему дружественному союзу присоединился и представитель Эстоніи, профессоръ Дзирне, и теперь у насъ получилась соединенная канцелярія трехъ представительствъ. Посылаю Вамъ нашъ снимокъ, который у меня просилъ изъ Риги Езовитовъ, для помещенія въ журналъ, и съ этой целью мы втроемъ и снялись. (…) Глубокоуважаемый [Вацлавъ] Юстиновичъ! Не откажите въ любезности посылать кого-либо время отъ времени на почту и справляться тамъ, нѣт ли на мое имя письма до востребованія изъ Россіи. Я до сихъ поръ никакъ не могу наладить связь съ родителями и установить, живы ли они. (…) Всегда готовый къ услугамъ Ваш покорный слуга Полковникъ Ермаченко.}}}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1921 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1923 годзе]] [[Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка]] [[Катэгорыя:Дыпламатычныя прадстаўніцтвы ў Стамбуле]] [[Катэгорыя:Дыпламатычныя прадстаўніцтвы Беларусі]] frtzvem7kramc157i8ixzraw1fbaith 5146421 5146305 2026-05-25T10:48:26Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гісторыя */ 5146421 wikitext text/x-wiki {{Пасольства | Назва = Консульства Беларускай Народнай Рэспублікі ў Канстанцінопалі | Акрэдытаваная краіна = БНР | Краіна-гаспадыня = Турцыя | Выява = | Адрас = [[Канстанцінопаль]], вуліца Мінарэт (Rue Minarete), 5 | Пасол = | Генеральны консул = [[Іван Ермачэнка]],<br>[[Ігар Аўчыннікаў]] | Вярхоўны камісар = | Каардынаты = | Сайт = }} '''Ко́нсульства Белару́скай Наро́днай Рэспу́блікі ў Канстанціно́палі''' — дыпламатычнае прадстаўніцтва [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]] (сучасны [[Стамбул]], [[Турцыя]]), якое дзейнічала ў 1921—1923 гадах. == Гісторыя == [[Файл:Belarusian consulate in Constantinople (1921-1922).jpg|thumb|злева|Беларускае консульства БНР у Канстанцінопалі. На фотаздымку — консул Іван Ермачэнка (сядзіць) і сакратар (стаіць) у рабочым кабінеце. На сцяне вісіць герб «[[Пагоня]]» і [[Карта Беларускай Народнай Рэспублікі|карта БНР]]. Фотаздымак 1921—1922 гадоў.]] [[Файл:Consular stamp and signature of Ivan Yermachenka (Constantinople, 1922).jpg|злева|міні|Пячатка і подпіс генеральнага консула БНР Івана Ермачэнкі на дакуменце, выдадзеным беларускай дыпламатычнай місіяй у Канстанцінопалі ў 1922 годзе. На круглай пячатцы з выявай герба «Пагоня» змешчаны надпіс на французскай мове: «Consul Général et Représentant Diplomatique de la République Blanche-Ruthénienne en Turquie» (Генеральны консул і дыпламатычны прадстаўнік Беларускай Народнай Рэспублікі ў Турцыі).]] У пачатку 1920-х гадоў на фоне геапалітычных змен пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] дыпламатычны кірунак стаў адным з прыярытэтных для ўрада Беларускай Народнай Рэспублікі ў эміграцыі. Консульства ў Канстанцінопалі было заснавана 9 красавіка 1921 года. Яго першым кіраўніком і генеральным консулам быў прызначаны палкоўнік [[Іван Ермачэнка]], які раней з'яўляўся ад'ютантам расійскага генерала [[Пётр Мікалаевіч Урангель|П.&nbsp;М.&nbsp;Урангеля]]<ref name="charter1">{{cite web |url=https://charter97.org/be/news/2019/4/9/329957/ |title=9 красавіка 1921 года ў Турцыі адкрылася консульства БНР |publisher=Хартыя'97 |date=9 красавіка 2019 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref><ref name="rada_bnr">{{cite web |url=https://www.radabnr.org/kanstantynopal-1921/ |title=Дакумэнты, выдадзеныя дыпляматычнай місіяй БНР у Канстанцінопалі |publisher=Рада Беларускай Народнай Рэспублікі |date=9 красавіка 2017 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Пасля ад'езду І.&nbsp;Ермачэнкі місію ўзначаліў [[Ігар Аўчыннікаў]]<ref name="charter1" />. Беларускае консульства размяшчалася па адрасе: вуліца Мінарэт (''Rue Minarete''), дом 5<ref name="rada_bnr" />. Дзеля эканоміі сродкаў дыпламатычная ўстанова дзяліла адно памяшканне з прадстаўніком [[Літва|Літвы]] капітанам [[Блавяшчунас]]ам. Пазней да іх сяброўскага саюза далучыўся прадстаўнік [[Эстонія|Эстоніі]] прафесар [[Дзірнэ]], у выніку чаго ўтварылася аб'яднаная канцылярыя трох прадстаўніцтваў<ref name="charter2">{{cite web |url=https://charter97.org/be/news/2017/12/2/271107/ |title=Апублікаванае ўнікальнае фота часоў БНР |publisher=Хартыя'97 |date=2 снежня 2017 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. Інфармацыя пра адкрыццё і дзейнасць місіі друкавалася ў беларускай прэсе, у прыватнасці ў газеце «[[Наша думка (1920)|Наша думка]]» (№&nbsp;23 за 1921 год)<ref name="charter1" />. [[Файл:Announcement of the BNR consulate in Turkey and committee in Bulgaria (Naša dumka, 1921).jpg|міні|Выразка з віленскай беларускай газеты «[[Наша думка]]» (№ 23, 1921 год) з паведамленнямі пра адкрыццё Беларускага консульства БНР у Канстанцінопалі (Стамбуле) на чале з палкоўнікам Іванам Ермачэнкам і Беларускага нацыянальнага камітэта ў Сафіі (Балгарыя) на чале з генерал-маёрам Галубянцовым.]] Паводле адных звестак, консульства працавала да чэрвеня 1922 года<ref name="rada_bnr" />, паводле іншых&nbsp;— да 1923 года<ref name="charter1" />. Архівы ўстановы ў цяперашні час захоўваюцца ў [[Дзяржаўны архіў Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўным архіве Расійскай Федэрацыі]] ў [[Масква|Маскве]]<ref name="rada_bnr" /><ref name="charter1" />. == Дзейнасць і юрысдыкцыя == У сферу адказнасці генеральнага консула ў Канстанцінопалі ўваходзілі ўсе краіны [[Балканскі паўвостраў|Балканскага паўвострава]]. Пры ўдзеле місіі былі заснаваны беларускія консульскія аддзелы ў [[Сербія|Сербіі]] ([[Бялград]]) і [[Балгарыя|Балгарыі]]. Балгарскае прадстаўніцтва знаходзілася ў [[Сафія|Сафіі]] (гатэль «Novo Rodepi», №&nbsp;34, плошча Святога Мікалая), а ўзначальваў яго старшыня [[Беларускі нацыянальны камітэт (Балгарыя)|Беларускага нацыянальнага камітэта]] ў Балгарыі генерал-маёр [[Галубянцоў]]<ref name="rada_bnr" /><ref name="svaboda">{{cite web |url=https://www.svaboda.org/a/33011145.html |title=«Гісторыя на Свабодзе». Юры Грыбоўскі пра тое, якая сфэра дзейнасьці БНР аказалася вельмі пасьпяховай |author=Сяргей Абламейка |publisher=Радыё Свабода |date=26 чэрвеня 2024 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. [[Файл:Пашпарт БНР (Канстанцінопаль, 1922) с. 6.jpg|thumb|Пашпарт БНР, выдадзены консульствам у 1922 годзе жонцы консула Ермачэнкі Веры]] Адной з найбольш запатрабаваных паслуг консульства была выдача [[Пашпарт БНР|пашпартоў БНР]] і пасведчанняў аб [[Грамадзянства Беларускай Народнай Рэспублікі|грамадзянстве]]. Гэтыя дакументы дазвалялі эмігрантам легалізавацца за мяжой, знаходзіць працу, набываць маёмасць, а таксама падарожнічаць (у тым ліку выязджаць у Амерыку). Гісторык [[Юрый Грыбоўскі]] адзначае, што місія ў Стамбуле выдала каля паўтысячы беларускіх пашпартоў<ref name="svaboda" />. У лісце да [[Вацлаў Усцінавіч Ластоўскі|В.&nbsp;У.&nbsp;Ластоўскага]] консул Іван Ермачэнка адзначаў, што беларусы былі надзвычай беднымі, з-за чаго ён выдаў першыя 20 пашпартоў усяго за 5 [[Ліра (валюта)|лір]] (200 марак)<ref name="rada_bnr" />. Акрамя дыпламатычнай дапамогі, консульства імкнулася падтрымліваць суайчыннікаў сацыяльна: былі арганізаваны амбулаторыя і інтэрнат, які ўтрымліваўся сумесна з літоўскім прадстаўніцтвам. Таксама беларусам распаўсюджвалі газету «Наша думка», якая паступала з [[Прага|Прагі]] і забяспечвала эмігрантаў звесткамі з радзімы<ref name="rada_bnr" />. == Дакументальныя сведчанні == У архівах захаваўся ліст генеральнага консула Івана Ермачэнкі да Вацлава Ластоўскага ў [[Каўнас|Коўна]] ад 14 чэрвеня 1921 года, які раскрывае ўмовы працы місіі<ref name="rada_bnr" />: {{цытата| Глыбокапаважаны Вацлаў Усцінавіч! Шлю я Вам сваё сардэчнае прывітанне з Канстанцінопаля. Пра сваё асабістае жыццё паведаміць нічога добрага не магу, бо яно вельмі цяжкае з прычыны абсалютнай адсутнасці сродкаў, але праца па нацыянальных беларускіх пытаннях мяне цалкам задавальняе. Беларусы вельмі ўзрадаваны магчымасцю атрымліваць звесткі пра радзіму, чытаюць беларускія газеты «Наша думка», якія я атрымліваю праз Прагу, акрамя таго я ім арганізаваў інтэрнат, амбулаторыю і яны амаль задаволены і толькі ўсе хочуць паехаць дадому. Выдаваць пашпарты я ўжо пачаў і да сённяшняга дня ўжо выдаў 20 пашпартоў, але грошай за ўсе гэтыя пашпарты я атрымаў толькі 5 лір (200 марак) гэта атрымліваецца, таму што тут усе беларусы настолькі бедныя, што нават мне сорамна бывае называць якую-небудзь цану. На гэтых днях я дасылаю Вам фінансавую справаздачу, а таксама падрабязны пра ўсе мае справы даклад. На працу даводзіцца пазычаць грошы ў розных устаноў, бо сваіх я абсалютна нічога не маю, а выдаткі даводзіцца рабіць ледзь не штодзень. Сваю канцылярыю я ўладкаваў сумесна з прадстаўніком Літвы, капітанам Блавяшчунасам, з ім жа сумесна мы ўтрымліваем і інтэрнат, усё гэта зроблена ў мэтах эканоміі, ды акрамя таго нашы інтарэсы амаль агульныя. У апошні час да нашага сяброўскага саюза далучыўся і прадстаўнік Эстоніі, прафесар Дзірнэ, і цяпер у нас атрымалася аб'яднаная канцылярыя трох прадстаўніцтваў. Дасылаю Вам наш здымак, які ў мяне прасіў з Рыгі Езавітаў, для змяшчэння ў часопіс, і з гэтай мэтай мы ўтрох і зняліся. (…) Глыбокапаважаны Вацлаў Усцінавіч! Не адмоўце ў любасці пасылаць каго-небудзь час ад часу на пошту і даведвацца там, ці няма на маё імя ліста да запатрабавання з Расіі. Я да гэтага часу ніяк не магу наладзіць сувязь з бацькамі і высветліць, ці жывыя яны. (…) Заўсёды гатовы да паслуг Ваш пакорны слуга Палкоўнік Ермачэнка. {{арыгінальны тэкст|ru|Глубокоуважаемый [Вацлавъ] Юстиновичъ! Шлю я Вам свой сердечный привѣтъ изъ Константинополя. О своей личной жизни сообщить ничего не могу хорошаго, такъ какъ она очень тяжела вслѣдствіе абсолютнаго отсутствія средствъ, но работа по національнымъ бѣлорусскимъ вопросамъ меня вплонѣ удовлетворяетъ. Бѣлоруссы очень обрадованы возможностью получать свѣденія о родинѣ, читаютъ бѣлорусскія газеты “Наша Думка”, которые я получаю черезъ Прагу, кромѣ того я имъ устроилъ общежитіе, амбулаторію и они почти довольны и только всѣ хотятъ поѣхать домой. Выдавать паспорта я уже началъ и до сего дня уже выдалъ 20 паспортовъ, но денегъ за всѣ эти паспорта я получилъ только 5 лиръ (200 марокъ) это получается, потому что здѣсь всѣ бѣлоруссы настолько бѣдны, что даже мнѣ стыдно бываетъ называть какую-либо цѣну. На этихъ дняхъ я посылаю Вамъ финансовый отчетъ, а также подробный обо всѣх моихъ дѣлахъ докладъ. На работу приходится занимать денегъ у разныхъ учрежденій, такъ какъ своихъ я абсолютно ничего не имѣю, а расходы приходится проихводить чуть ли не ежедневно. Свою канцелярію я устроилъ совмѣстно съ представителемъ Литвы, капитаномъ Блавѣщунасъ, съ нимъ же совмѣстно мы содѣржимъ и общежитіе, все это сдѣлано въ цѣляхъ экономіи, да кромѣ того наши интересы почти общіе. Въ послѣднее время къ нашему дружественному союзу присоединился и представитель Эстоніи, профессоръ Дзирне, и теперь у насъ получилась соединенная канцелярія трехъ представительствъ. Посылаю Вамъ нашъ снимокъ, который у меня просилъ изъ Риги Езовитовъ, для помещенія въ журналъ, и съ этой целью мы втроемъ и снялись. (…) Глубокоуважаемый [Вацлавъ] Юстиновичъ! Не откажите въ любезности посылать кого-либо время отъ времени на почту и справляться тамъ, нѣт ли на мое имя письма до востребованія изъ Россіи. Я до сихъ поръ никакъ не могу наладить связь съ родителями и установить, живы ли они. (…) Всегда готовый къ услугамъ Ваш покорный слуга Полковникъ Ермаченко.}}}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1921 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1923 годзе]] [[Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка]] [[Катэгорыя:Дыпламатычныя прадстаўніцтвы ў Стамбуле]] [[Катэгорыя:Дыпламатычныя прадстаўніцтвы Беларусі]] f8uylvquwgnrjqt4d7bth21m599y99n 0 808451 5146270 2026-05-25T03:43:01Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Вацлаў Ластоўскі]] 5146270 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Вацлаў Ластоўскі]] e91r64n1xevz8qq6t8aa4uomnguefpd 0 808452 5146272 2026-05-25T03:45:47Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Консульства Беларускай Народнай Рэспублікі ў Канстанцінопалі]] 5146272 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Консульства Беларускай Народнай Рэспублікі ў Канстанцінопалі]] pqj2mnpl76hfopktvy8ggbrd6bgunms 0 808453 5146273 2026-05-25T03:45:55Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Консульства Беларускай Народнай Рэспублікі ў Канстанцінопалі]] 5146273 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Консульства Беларускай Народнай Рэспублікі ў Канстанцінопалі]] pqj2mnpl76hfopktvy8ggbrd6bgunms 0 808454 5146274 2026-05-25T03:46:12Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Консульства Беларускай Народнай Рэспублікі ў Канстанцінопалі]] 5146274 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Консульства Беларускай Народнай Рэспублікі ў Канстанцінопалі]] pqj2mnpl76hfopktvy8ggbrd6bgunms 0 808455 5146275 2026-05-25T03:46:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Консульства Беларускай Народнай Рэспублікі ў Канстанцінопалі]] 5146275 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Консульства Беларускай Народнай Рэспублікі ў Канстанцінопалі]] pqj2mnpl76hfopktvy8ggbrd6bgunms 0 808456 5146276 2026-05-25T03:46:44Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Консульства Беларускай Народнай Рэспублікі ў Канстанцінопалі]] 5146276 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Консульства Беларускай Народнай Рэспублікі ў Канстанцінопалі]] pqj2mnpl76hfopktvy8ggbrd6bgunms 0 808457 5146279 2026-05-25T03:54:25Z StarDeg 16311 Новая старонка: «{{фільм}} «'''Калыханка'''» — савецкі чорна-белы мастацкі фільм 1959 года. Першая карціна рэжысёра [[Міхаіл Калік|Міхаіла Каліка]], знятая ім пасля заканчэння УДІКа. {{Бібліяінфармацыя}}» 5146279 wikitext text/x-wiki {{фільм}} «'''Калыханка'''» — савецкі чорна-белы мастацкі фільм 1959 года. Першая карціна рэжысёра [[Міхаіл Калік|Міхаіла Каліка]], знятая ім пасля заканчэння УДІКа. {{Бібліяінфармацыя}} ot1h1m1udc1m32c48waukd21zrpko9f 5146281 5146279 2026-05-25T03:56:05Z StarDeg 16311 5146281 wikitext text/x-wiki {{фільм}} «'''Калыханка'''» — савецкі чорна-белы мастацкі фільм 1959 года. Першая карціна рэжысёра [[Міхаіл Калік|Міхаіла Каліка]], знятая ім пасля заканчэння УДІКа. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} ics0hrpshpd4s8h4dtke1jewjugq4vq 5146282 5146281 2026-05-25T03:57:11Z StarDeg 16311 5146282 wikitext text/x-wiki {{фільм}} «'''Калыханка'''» — савецкі чорна-белы мастацкі фільм 1959 года. Першая карціна рэжысёра [[Міхаіл Калік|Міхаіла Каліка]], знятая ім пасля заканчэння УДІКа. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы на рускай мове]] r9ct5vur8syovy0o6l9c593dw2bfwbn 5146284 5146282 2026-05-25T03:58:35Z StarDeg 16311 5146284 wikitext text/x-wiki {{фільм}} «'''Калыханка'''» — савецкі чорна-белы мастацкі фільм 1959 года. Першая карціна рэжысёра [[Міхаіл Калік|Міхаіла Каліка]], знятая ім пасля заканчэння УДІКа. == У галоўных ролях == * [[Любоў Румянцава]] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы на рускай мове]] au1ftbff0cf5spgwtcgtbhynetuiw50 5146285 5146284 2026-05-25T03:59:29Z StarDeg 16311 5146285 wikitext text/x-wiki {{фільм}} «'''Калыханка'''» — савецкі чорна-белы мастацкі фільм 1959 года. Першая карціна рэжысёра [[Міхаіл Калік|Міхаіла Каліка]], знятая ім пасля заканчэння УДІКа. == У галоўных ролях == * [[Любоў Румянцава]] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы на рускай мове]] [[Катэгорыя:Чорна-белыя фільмы СССР]] rp9beekd2vfy3smowsszueim246uaqx 5146286 5146285 2026-05-25T04:00:36Z StarDeg 16311 /* У галоўных ролях */ 5146286 wikitext text/x-wiki {{фільм}} «'''Калыханка'''» — савецкі чорна-белы мастацкі фільм 1959 года. Першая карціна рэжысёра [[Міхаіл Калік|Міхаіла Каліка]], знятая ім пасля заканчэння УДІКа. == У галоўных ролях == * [[Любоў Румянцава]] * [[Кацярына Фёдараўна Савінава|Кацярына Савінава]] {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы на рускай мове]] [[Катэгорыя:Чорна-белыя фільмы СССР]] py5unpwzju5m4cdurlj8jeu7esubojr 0 808458 5146287 2026-05-25T04:02:16Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{цёзкі2|Аўчыннікаў}} {{Дзяржаўны дзеяч |імя = Ігар Аўчыннікаў |арыгінал імя = |фота = |шырыня = |апісанне фота = |пасада = Кіраўнік Консульства БНР у Канстанцінопалі |пачатак тэрміна = |канец тэрміна = 1923 |папярэднік = [[Іван Ермачэнка]] |пераемнік = |дата нарад...» 5146287 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Аўчыннікаў}} {{Дзяржаўны дзеяч |імя = Ігар Аўчыннікаў |арыгінал імя = |фота = |шырыня = |апісанне фота = |пасада = Кіраўнік Консульства БНР у Канстанцінопалі |пачатак тэрміна = |канец тэрміна = 1923 |папярэднік = [[Іван Ермачэнка]] |пераемнік = |дата нараджэння = {{ДН|||1895}} |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |грамадзянства = |адукацыя = [[юрыдычны факультэт Карлава ўніверсітэта]] |партыя = }} '''І́гар Аўчы́ннікаў''' ({{ДН|||1895}}&nbsp;— невядома) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, дыпламат, эмігрант. == Біяграфія == Прымаў удзел у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] і выступаў удзельнікам [[Белы рух|белага руху]]{{sfn|Буча, Кашаварова, Сабалеўская|2018|с=356}}. У пачатку 1920-х гадоў знаходзіўся ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]] (сучасны [[Стамбул]]). Працаваў сакратаром у новаствораным [[Консульства Беларускай Народнай Рэспублікі ў Канстанцінопалі|Консульстве Беларускай Народнай Рэспублікі]], з'яўляўся бліжэйшым паплечнікам генеральнага консула БНР палкоўніка [[Іван Ермачэнка|Івана Ермачэнкі]]. Беларуская паэтэса [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларыса Геніюш]] называла Ігара Аўчыннікава яго «ад’ютантам»{{sfn|Буча, Кашаварова, Сабалеўская|2018|с=356}}. Пасля ад'езду Івана Ермачэнкі з [[Турцыя|Турцыі]] Ігар Аўчыннікаў узначаліў беларускую дыпламатычную місію і выконваў абавязкі консула да яе закрыцця ў 1923 годзе<ref name="charter">{{cite web |url=https://charter97.org/be/news/2019/4/9/329957/ |title=9 красавіка 1921 года ў Турцыі адкрылася консульства БНР |publisher=Хартыя'97 |date=9 красавіка 2019 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. У 1923 годзе разам з Іванам Ермачэнкам пераехаў з Канстанцінопаля ў [[Прага|Прагу]] ([[Чэхаславакія]]). Там паступіў і вучыўся на [[Юрыдычны факультэт Карлава ўніверсітэта|юрыдычным факультэце]] [[Карлаў універсітэт|Карлава ўніверсітэта]]. З'яўляўся актыўным членам [[Беларуская грамада ў Празе|Беларускай грамады ў Празе]]{{sfn|Буча, Кашаварова, Сабалеўская|2018|с=356}}. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] заставаўся жыць у Празе. У пачатку мая 1943 года, пасля смерці [[Старшыня Рады БНР|старшыні Рады БНР]] [[Васіль Іванавіч Захарка|Васіля Захаркі]], Ігар Аўчыннікаў разам з Іванам Ермачэнкам і супрацоўнікам [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга|Аператыўнага штаба Розенберга]] [[Альберт Рыхель|Альбертам Рыхелем]] удзельнічаў у аглядзе і перамяшчэнні беларускіх дзяржаўных архіваў (архіваў [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|Пятра Крачэўскага]] і Васіля Захаркі). У сваёй афіцыйнай справаздачы Альберт Рыхель называў Ігара Аўчыннікава ў двухкоссях «міністрам транспарту»{{sfn|Буча, Кашаварова, Сабалеўская|2018|с=362, 364}}. Далейшы лёс Ігара Аўчыннікава пасля вайны невядомы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Андрэй Буча|Буча А.]], [[Наталля Кашаварава|Кашаварова Н.]], [[Вольга Сабалеўская|Сабалеўская В.]] |загаловак=Лёс архіваў БНР паводле справаздачы супрацоўніка Аператыўнага штаба Розенберга |выданне=Гадавік Цэнтра беларускіх студыяў |месца=Варшава |год=2018 |нумар=4 |старонкі=354—375 |спасылка=https://pawet.net/files/hadavik4.pdf |ref=Буча, Кашаварова, Сабалеўская}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Аўчыннікаў Ігар}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1895 годзе]] [[Катэгорыя:Дыпламаты Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Карлава ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Белы рух]] [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] sfcco1o6nadj5wg97l4xsefmbae45ga 5146289 5146287 2026-05-25T04:08:30Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5146289 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Аўчыннікаў}} {{Дзяржаўны дзеяч |імя = Ігар Аўчыннікаў |арыгінал імя = |фота = |шырыня = |апісанне фота = |пасада = Кіраўнік Консульства БНР у Канстанцінопалі |пачатак тэрміна = |канец тэрміна = 1923 |папярэднік = [[Іван Ермачэнка]] |пераемнік = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |грамадзянства = |партыя = }} '''І́гар Аўчы́ннікаў''' ({{ДН|||1895}}&nbsp;— невядома) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, дыпламат, эмігрант. == Біяграфія == Прымаў удзел у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] і выступаў удзельнікам [[Белы рух|белага руху]]{{sfn|Буча, Кашаварова, Сабалеўская|2018|с=356}}. У пачатку 1920-х гадоў знаходзіўся ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]] (сучасны [[Стамбул]]). Працаваў сакратаром у новаствораным [[Консульства Беларускай Народнай Рэспублікі ў Канстанцінопалі|Консульстве Беларускай Народнай Рэспублікі]], з'яўляўся бліжэйшым паплечнікам генеральнага консула БНР палкоўніка [[Іван Ермачэнка|Івана Ермачэнкі]]. Беларуская паэтэса [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларыса Геніюш]] называла Ігара Аўчыннікава яго «ад’ютантам»{{sfn|Буча, Кашаварова, Сабалеўская|2018|с=356}}. Пасля ад'езду Івана Ермачэнкі з [[Турцыя|Турцыі]] Ігар Аўчыннікаў узначаліў беларускую дыпламатычную місію і выконваў абавязкі консула да яе закрыцця ў 1923 годзе<ref name="charter">{{cite web |url=https://charter97.org/be/news/2019/4/9/329957/ |title=9 красавіка 1921 года ў Турцыі адкрылася консульства БНР |publisher=Хартыя'97 |date=9 красавіка 2019 |lang=be |accessdate=25 мая 2026}}</ref>. У 1923 годзе разам з Іванам Ермачэнкам пераехаў з Канстанцінопаля ў [[Прага|Прагу]] ([[Чэхаславакія]]). Там паступіў і вучыўся на [[Юрыдычны факультэт Карлава ўніверсітэта|юрыдычным факультэце]] [[Карлаў універсітэт|Карлава ўніверсітэта]]. З'яўляўся актыўным членам [[Беларуская грамада ў Празе|Беларускай грамады ў Празе]]{{sfn|Буча, Кашаварова, Сабалеўская|2018|с=356}}. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] заставаўся жыць у Празе. У пачатку мая 1943 года, пасля смерці [[Старшыня Рады БНР|старшыні Рады БНР]] [[Васіль Іванавіч Захарка|Васіля Захаркі]], Ігар Аўчыннікаў разам з Іванам Ермачэнкам і супрацоўнікам [[Аператыўны штаб рэйхсляйтара Розенберга|Аператыўнага штаба Розенберга]] [[Альберт Рыхель|Альбертам Рыхелем]] удзельнічаў у аглядзе і перамяшчэнні беларускіх дзяржаўных архіваў (архіваў [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|Пятра Крачэўскага]] і Васіля Захаркі). У сваёй афіцыйнай справаздачы Альберт Рыхель называў Ігара Аўчыннікава ў двухкоссях «міністрам транспарту»{{sfn|Буча, Кашаварова, Сабалеўская|2018|с=362, 364}}. Далейшы лёс Ігара Аўчыннікава пасля вайны невядомы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Андрэй Буча|Буча А.]], [[Наталля Кашаварава|Кашаварова Н.]], [[Вольга Сабалеўская|Сабалеўская В.]] |загаловак=Лёс архіваў БНР паводле справаздачы супрацоўніка Аператыўнага штаба Розенберга |выданне=Гадавік Цэнтра беларускіх студыяў |месца=Варшава |год=2018 |нумар=4 |старонкі=354—375 |спасылка=https://pawet.net/files/hadavik4.pdf |ref=Буча, Кашаварова, Сабалеўская}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Аўчыннікаў Ігар}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1895 годзе]] [[Катэгорыя:Дыпламаты Беларускай Народнай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Карлава ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Белы рух]] [[Катэгорыя:Постаці беларускай эміграцыі]] dkf93lnf911xcg6mrwbwt9gxzqe6wx0 0 808459 5146290 2026-05-25T04:09:55Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Ігар Аўчыннікаў]] 5146290 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ігар Аўчыннікаў]] ix3yvzik6310083rr5mqhk84m6cu1sa 0 808460 5146301 2026-05-25T04:44:16Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Германская акупацыя Беларусі ў гады Першай сусветнай вайны]] 5146301 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Германская акупацыя Беларусі ў гады Першай сусветнай вайны]] 0etjah0p7oz0i31tdtkda81ejf6pri8 0 808461 5146302 2026-05-25T04:44:32Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Германская акупацыя Беларусі ў гады Першай сусветнай вайны]] 5146302 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Германская акупацыя Беларусі ў гады Першай сусветнай вайны]] 0etjah0p7oz0i31tdtkda81ejf6pri8 0 808462 5146318 2026-05-25T05:43:38Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{цёзкі2|Кавальканці}} {{Асоба}} '''Гвіда Кавальканці''' ({{lang-it|Guido Cavalcanti}}; 1259, {{МН|Фларэнцыя||}} — жнівень {{ДС|||1300}}) — італьянскі [[філосаф]] і [[паэт]]. Сын вядомага філосафа Кавалькантэ дэі Кавальканці з уплывовага роду Кавальканці. Быў сябрам Дантэ і да яго лі...» 5146318 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кавальканці}} {{Асоба}} '''Гвіда Кавальканці''' ({{lang-it|Guido Cavalcanti}}; 1259, {{МН|Фларэнцыя||}} — жнівень {{ДС|||1300}}) — італьянскі [[філосаф]] і [[паэт]]. Сын вядомага філосафа Кавалькантэ дэі Кавальканці з уплывовага роду Кавальканці. Быў сябрам Дантэ і да яго лічыўся кіраўніком фларэнційскіх паэтаў, працягнуў па-філасофску-містычную любоўную паэзію балонца [[Гвіда Гвініцэлі|Гвініцэлі]]. Ажаніўся з Беатрычэ, дачкой [[Фарыната Уберці|Фарынаты дэльі Уберці]], кіраўніка гібелінаў. Сам Кавальканці быў гвельфам. Пасля распаду гэтай партыі на групы Чаркі і Данаці далучыўся да першых, браў удзел у барацьбе з супернікамі і ў 1300 быў выгнаны ў [[Сарцана|Сарцану]]. Захварэў там малярыяй Кавальканці быў прызваны назад і памёр у тым жа годзе ў Фларэнцыі. Найвядомейшы яго верш — канцона пра прыроду кахання «Donna mi prega etc.»; з васьмі яе каментатараў вядомыя Эджыдыа Калона і лекар Дзіна дэль Гарба. Акрамя таго ён пісаў ballate, пастаралі і інш. вершы, выдадзеныя разам з яго біяграфіяй, Ercole: «Guido Cavalcanti е le sue rime» (Ліворна, 1885). Дантэ ў «Пекле» прыгаворвае яго бацьку Кавалькантэ Кавальканці да пакут — у шэрагу эпікурэйцаў і атэістаў. Персанаж «Боскай камедыі» і «Дэкамерона». {{DEFAULTSORT:Кавальканці}} [[Катэгорыя:Паэты Італіі]] svnyreocabcph44jgft6gg8mtfzbk72 5146320 5146318 2026-05-25T05:44:52Z Autumndancer 168015 5146320 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кавальканці}} {{Асоба}} '''Гвіда Кавальканці''' ({{lang-it|Guido Cavalcanti}}; 1259, {{МН|Фларэнцыя||}} — жнівень {{ДС|||1300}}) — італьянскі [[філосаф]] і [[паэт]]. Сын вядомага філосафа Кавалькантэ дэі Кавальканці з уплывовага роду Кавальканці. Быў сябрам Дантэ і да яго лічыўся кіраўніком фларэнційскіх паэтаў, працягнуў па-філасофску-містычную любоўную паэзію балонца [[Гвіда Гвініцэлі|Гвініцэлі]]. Ажаніўся з Беатрычэ, дачкой [[Фарыната Уберці|Фарынаты дэльі Уберці]], кіраўніка гібелінаў. Сам Кавальканці быў гвельфам. Пасля распаду гэтай партыі на групы Чаркі і Данаці далучыўся да першых, браў удзел у барацьбе з супернікамі і ў 1300 быў выгнаны ў [[Сарцана|Сарцану]]. Захварэў там малярыяй Кавальканці быў прызваны назад і памёр у тым жа годзе ў Фларэнцыі. Найвядомейшы яго верш — канцона пра прыроду кахання «Donna mi prega etc.»; з васьмі яе каментатараў вядомыя Эджыдыа Калона і лекар Дзіна дэль Гарба. Акрамя таго ён пісаў ballate, пастаралі і інш. вершы, выдадзеныя разам з яго біяграфіяй, Ercole: «Guido Cavalcanti е le sue rime» (Ліворна, 1885). Дантэ ў «Пекле» прыгаворвае яго бацьку Кавалькантэ Кавальканці да пакут — у шэрагу эпікурэйцаў і атэістаў. Персанаж «Боскай камедыі» і «Дэкамерона». {{зноскі}} {{DEFAULTSORT:Кавальканці}} [[Катэгорыя:Паэты Італіі]] osynbtr2kcziy3akjb473u8k79tj1qh 0 808463 5146323 2026-05-25T05:49:23Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП}} '''Андзё''' — горад у [[Японія|Японіі]], у цэнтральнай частцы [[Айты (прэфектура)|прэфектуры Айты]]. Заснаваны 5 мая 1952 года шляхам прысваення пасёлку статуса горада. Горад размешчаны ў цэнтры даліны Окадзакі. У XX стагоддзі Андзё ператварыўся ў цэнтр аўт...» 5146323 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Андзё''' — горад у [[Японія|Японіі]], у цэнтральнай частцы [[Айты (прэфектура)|прэфектуры Айты]]. Заснаваны 5 мая 1952 года шляхам прысваення пасёлку статуса горада. Горад размешчаны ў цэнтры даліны Окадзакі. У XX стагоддзі Андзё ператварыўся ў цэнтр аўтамабілебудавання. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады прэфектуры Айты]] 8yoegrw5l4yctrdhz3e4fmy45n9o1r5 5146324 5146323 2026-05-25T05:50:35Z Autumndancer 168015 5146324 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Андзё''' — горад у [[Японія|Японіі]], у цэнтральнай частцы [[Айты (прэфектура)|прэфектуры Айты]]. Заснаваны 5 мая 1952 года шляхам прысваення пасёлку статуса горада. Горад размешчаны ў цэнтры даліны Окадзакі. У XX стагоддзі Андзё ператварыўся ў цэнтр аўтамабілебудавання. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады прэфектуры Айты]] hjsftv4gbslj2hy2nnuaongfzrrriwf 0 808464 5146337 2026-05-25T06:46:19Z M.L.Bot 261 Новая старонка: «{{значэнні|Пушча (значэнні){{!}}Пушча}} '''Пу{{subst:націск}}шча''' — вялікі масіў цяжкапраходнага лесу, нетры.{{sfn|БелЭн|2001|с=140}} Часцей складаецца з забалочаных, у мінулым рэліктавых высокаўзроставых лясоў.{{sfn|БелЭн|2001|с=140}} ''Пушчамі'' называюць пераважна лясны...» 5146337 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Пушча (значэнні){{!}}Пушча}} '''Пу́шча''' — вялікі масіў цяжкапраходнага лесу, нетры.{{sfn|БелЭн|2001|с=140}} Часцей складаецца з забалочаных, у мінулым рэліктавых высокаўзроставых лясоў.{{sfn|БелЭн|2001|с=140}} ''Пушчамі'' называюць пераважна лясныя масівы заходняй часткі Беларусі, Польшчы, паўднёва-ўсходняй часткі Літвы, Латвіі.{{sfn|БелЭн|2001|с=140}} У пушчах захаваліся ўнікальныя прыродныя комплексы з багатай флорай і фаўнай, некаторым з іх нададзены статус ахоўных прыродныя тэрыторыі — нацыянальны парк «Белавежская пушча», заказнікі — «Аўгустоўская пушча», «Галубіцкая пушча», «Графская пушча», «Катранская пушча», «Ліпічанская пушча», «Налібоцкая пушча».{{sfn|БелЭн|2001|с=140}} == Некаторыя захаваныя пушчы == === Беларусь === ==== Гродзенская вобласць ==== * Аўгустоўская пушча * Графская пушча * Гродзенская пушча * Катранская пушча * Ліпічанская пушча * Свіслацкая пушча ==== Брэсцкая вобласць ==== * Белавежская пушча * Ружанская пушча * Шарашоўская пушча ==== Мінская вобласць ==== * Налібоцкая пушча ==== Віцебская вобласць ==== * Галубіцкая пушча * Старая пушча * Цёмная пушча == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Пушча|[[А. В. Пугачэўскі|Пугачэўскі А. В.]]|140|А. В. Пугачэўскі}} {{Бібліяінфармацыя}} rc14bof9vwgalyfq3jk29z7hvhdedmg 5146342 5146337 2026-05-25T06:54:23Z M.L.Bot 261 5146342 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Пушча (значэнні){{!}}Пушча}} '''Пу́шча''' — вялікі масіў цяжкапраходнага лесу, нетры.{{sfn|БелЭн|2001|с=140}} Часцей складаецца з забалочаных, у мінулым рэліктавых высокаўзроставых лясоў.{{sfn|БелЭн|2001|с=140}} ''Пушчамі'' называюць пераважна лясныя масівы заходняй часткі Беларусі, Польшчы, паўднёва-ўсходняй часткі Літвы, Латвіі.{{sfn|БелЭн|2001|с=140}} У пушчах захаваліся ўнікальныя прыродныя комплексы з багатай флорай і фаўнай, некаторым з іх нададзены статус ахоўных прыродныя тэрыторыі — [[Белавежская пушча (нацыянальны парк)|нацыянальны парк «Белавежская пушча»]], заказнікі — «Аўгустоўская пушча», «Галубіцкая пушча», «Графская пушча», «Катранская пушча», «Ліпічанская пушча», «Налібоцкая пушча».{{sfn|БелЭн|2001|с=140}} == Некаторыя захаваныя пушчы == === Беларусь === ==== Гродзенская вобласць ==== * [[Аўгустоўская пушча]] * [[Графская пушча]] * [[Гродзенская пушча]] * [[Катранская пушча]] * [[Ліпічанская пушча]] * [[Свіслацкая пушча]] ==== Брэсцкая вобласць ==== * [[Белавежская пушча]] * [[Ружанская пушча]] * [[Шарашоўская пушча]] ==== Мінская вобласць ==== * [[Налібоцкая пушча]] ==== Віцебская вобласць ==== * [[Галубіцкая пушча]] * [[Старая пушча]] * [[Цёмная пушча]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Пушча|[[А. В. Пугачэўскі|Пугачэўскі А. В.]]|140|А. В. Пугачэўскі}} {{Бібліяінфармацыя}} 1ziz22xrangrr3irdflo7t06c618alc 5146344 5146342 2026-05-25T07:00:55Z M.L.Bot 261 5146344 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Пушча (значэнні){{!}}Пушча}} '''Пу́шча''' — вялікі масіў цяжкапраходнага лесу, нетры.{{sfn|БелЭн|2001|с=140}} Часцей складаецца з забалочаных, у мінулым {{нп5|Рэліктавы лес|рэліктавых (першабытных) высокаўзроставых лясоў|en|Old-growth forest}}.{{sfn|БелЭн|2001|с=140}} ''Пушчамі'' называюць пераважна лясныя масівы заходняй часткі Беларусі, Польшчы, паўднёва-ўсходняй часткі Літвы, Латвіі.{{sfn|БелЭн|2001|с=140}} У пушчах захаваліся ўнікальныя прыродныя комплексы з багатай флорай і фаўнай, некаторым з іх нададзены статус ахоўных прыродныя тэрыторыі — [[Белавежская пушча (нацыянальны парк)|нацыянальны парк «Белавежская пушча»]], заказнікі — «Аўгустоўская пушча», «Галубіцкая пушча», «Графская пушча», «Катранская пушча», «Ліпічанская пушча», «Налібоцкая пушча».{{sfn|БелЭн|2001|с=140}} == Некаторыя захаваныя пушчы == === Беларусь === ==== Гродзенская вобласць ==== * [[Аўгустоўская пушча]] * [[Графская пушча]] * [[Гродзенская пушча]] * [[Катранская пушча]] * [[Ліпічанская пушча]] * [[Свіслацкая пушча]] ==== Брэсцкая вобласць ==== * [[Белавежская пушча]] * [[Ружанская пушча]] * [[Шарашоўская пушча]] ==== Мінская вобласць ==== * [[Налібоцкая пушча]] ==== Віцебская вобласць ==== * [[Галубіцкая пушча]] * [[Старая пушча]] * [[Цёмная пушча]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Пушча|[[А. В. Пугачэўскі|Пугачэўскі А. В.]]|140|А. В. Пугачэўскі}} {{Бібліяінфармацыя}} ou9d79g2c60dejyd1vyrkjymrvc270h 5146346 5146344 2026-05-25T07:07:07Z M.L.Bot 261 5146346 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Пушча (значэнні){{!}}Пушча}} '''Пу́шча''' — вялікі масіў цяжкапраходнага лесу, нетры.{{sfn|БелЭн|2001|с=140}} Часцей складаецца з забалочаных, у мінулым {{нп5|Рэліктавы лес|рэліктавых (першабытных) высокаўзроставых лясоў|en|Old-growth forest}}.{{sfn|БелЭн|2001|с=140}} ''Пушчамі'' называюць пераважна лясныя масівы заходняй часткі Беларусі, Польшчы, паўднёва-ўсходняй часткі Літвы, Латвіі.{{sfn|БелЭн|2001|с=140}} У пушчах захаваліся ўнікальныя прыродныя комплексы з багатай флорай і фаўнай, некаторым з іх у Беларусі нададзены [[Ахоўны статус|статус]] [[Асабліва ахоўныя прыродныя тэрыторыі Беларусі|ахоўных прыродныя тэрыторыі]] — [[Белавежская пушча (нацыянальны парк)|нацыянальны парк «Белавежская пушча»]], заказнікі — «Аўгустоўская пушча», «Галубіцкая пушча», «Графская пушча», «Катранская пушча», «Ліпічанская пушча», «Налібоцкая пушча».{{sfn|БелЭн|2001|с=140}} == Некаторыя захаваныя пушчы == === Беларусь === ==== Гродзенская вобласць ==== * [[Аўгустоўская пушча]] * [[Графская пушча]] * [[Гродзенская пушча]] * [[Катранская пушча]] * [[Ліпічанская пушча]] * [[Свіслацкая пушча]] ==== Брэсцкая вобласць ==== * [[Белавежская пушча]] * [[Ружанская пушча]] * [[Шарашоўская пушча]] ==== Мінская вобласць ==== * [[Налібоцкая пушча]] ==== Віцебская вобласць ==== * [[Галубіцкая пушча]] * [[Старая пушча]] * [[Цёмная пушча]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|13|Пушча|[[А. В. Пугачэўскі|Пугачэўскі А. В.]]|140|А. В. Пугачэўскі}} {{Бібліяінфармацыя}} rivwn6sel4w5agpurphp2it5xmvq0it 0 808465 5146338 2026-05-25T06:49:32Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{НП}} '''Гамагоры''' — горад у [[Японія|Японіі]], размешчаны ў цэнтральнай частцы [[Айты (прэфектура)|прэфектуры Айты]] на беразе ціхаакіянскай бухты [[Мікава (заліў)|Мікава]]. Заснаваны 1 красавіка 1954 года шляхам зліцця пасёлкаў Гамагоры, Сан’я і вёскі Сіёцу п...» 5146338 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Гамагоры''' — горад у [[Японія|Японіі]], размешчаны ў цэнтральнай частцы [[Айты (прэфектура)|прэфектуры Айты]] на беразе ціхаакіянскай бухты [[Мікава (заліў)|Мікава]]. Заснаваны 1 красавіка 1954 года шляхам зліцця пасёлкаў Гамагоры, Сан’я і вёскі Сіёцу павета Хоі. Плошча горада — 56,81 км². [[Катэгорыя:Гарады прэфектуры Айты]] a0litqtb3l01ow38xhvkpql4cg24uld 5146340 5146338 2026-05-25T06:50:38Z Autumndancer 168015 5146340 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Гамагоры''' — горад у [[Японія|Японіі]], размешчаны ў цэнтральнай частцы [[Айты (прэфектура)|прэфектуры Айты]] на беразе ціхаакіянскай бухты [[Мікава (заліў)|Мікава]]. Заснаваны 1 красавіка 1954 года шляхам зліцця пасёлкаў Гамагоры, Сан’я і вёскі Сіёцу павета Хоі. Плошча горада — 56,81 км². == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} [[Катэгорыя:Гарады прэфектуры Айты]] mh54ve7lhags22qejcx9smiw6wjgnvx 1 808466 5146343 2026-05-25T06:59:57Z ~2026-31255-42 168723 /* топоним */ новы падраздзел 5146343 wikitext text/x-wiki == топоним == приток [https://geohack.toolforge.org/geohack.php?language=ru&pagename=%D0%A7%D1%91%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%86_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)&params=49_N_132.43_E_scale:100000_globe:Earth_type:watercourse] [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-31255-42|&#126;2026-31255-42]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-31255-42|размова]]) 09:59, 25 мая 2026 (+03) 20yls6sr9zi5cpaiid6yvppncvimtct 0 808467 5146347 2026-05-25T07:08:51Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Заліў}} '''Заліў Мікава''', ''Бухта Мікава'' — напаўзакрыты заліў, дробны эстуарый у [[Японія|Японіі]] на ціхаакіянскім узбярэжжы цэнтральнай часткі вострава [[Хонсю]]. У заліў упадаюць рэкі Яхагі і Тоё. Заліў Мікава складаецца з эстуарыяў рэк Яхагі (бухта К...» 5146347 wikitext text/x-wiki {{Заліў}} '''Заліў Мікава''', ''Бухта Мікава'' — напаўзакрыты заліў, дробны эстуарый у [[Японія|Японіі]] на ціхаакіянскім узбярэжжы цэнтральнай часткі вострава [[Хонсю]]. У заліў упадаюць рэкі Яхагі і Тоё. Заліў Мікава складаецца з эстуарыяў рэк Яхагі (бухта Кінуура) і Тоё (бухта Ацумі). Плошча заліва — 604 км² (500 км²), сярэдняя глыбіня — 9,2 м. Заліў з’яўляецца тыповым часткова перамешваецца эстуарыем. Праз праходы (пралівы) Марадзакі і Накаяма заліў Мікава злучаецца з залівам Ісэ, які, у сваю чаргу, злучаны з Ціхім акіянам праз вузкі праход Ірага (Ірака). [[Катэгорыя:Залівы Японіі]] swogodifuv93j4iwtf1tqs8edgzrbhe 0 808468 5146348 2026-05-25T07:09:46Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Мікава (заліў)]] 5146348 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Мікава (заліў)]] 0jefzrt21ardjfontvcjd8o1s84dr6o 0 808469 5146349 2026-05-25T07:10:05Z Autumndancer 168015 Перасылае да [[Мікава (заліў)]] 5146349 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Мікава (заліў)]] 0jefzrt21ardjfontvcjd8o1s84dr6o 0 808470 5146360 2026-05-25T07:38:26Z Ueschar 151377 Артыкул пра канферэнцыю, на падставе БелЭн. 5146360 wikitext text/x-wiki [[Файл:Genoa conference 1922.jpg|міні|Удзельнікі Генуэзскай канферэнцыі.|355x355пкс]] '''Генуэзская канферэнцыя 1922''' — міжнародная канферэнцыя па эканамічных і фінансавых пытаннях, якая адбылася [[10 красавіка]] — [[19 мая]] [[1922]] года ў [[Генуя|Генуі]] ([[Італія]]). Яе галоўнай мэтай быў пошук шляхоў эканамічнага аднаўлення [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], а таксама вызначэнне форм узаемаадносін паміж еўрапейскімі дзяржавамі і [[РСФСР|Савецкай Расіяй]].<ref name="BE">Снапкоўскі У. Е. Генуэзская канферэнцыя 1922 // ''Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.'' Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1997. — С. 160. — 576 с. — ISBN 985-11-0090-0.</ref><ref name="Britannica">{{cite web |title=Conference of Genoa |url=https://www.britannica.com/event/Conference-of-Genoa |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=25 мая 2026}}</ref> У канферэнцыі ўдзельнічалі 29 дзяржаў, у тым ліку РСФСР, і 5 дамініёнаў Вялікабрытаніі.<ref name="BE" /> Савецкую дэлегацыю ўзначальваў народны камісар замежных спраў [[Георгій Чычэрын]]. Яна прадстаўляла не толькі РСФСР, але і інтарэсы іншых савецкіх рэспублік, у тым ліку [[БССР]].<ref name="BE" /> == Перадумовы == Пасля Першай сусветнай вайны гаспадарка многіх краін Еўропы знаходзілася ў цяжкім стане. Асабліва складанай была сітуацыя ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе, дзе ваенныя разбурэнні, змена дзяржаўных меж, праблема ваенных даўгоў і недахоп міжнародных крэдытаў тармазілі аднаўленне эканомікі. Генуэзская канферэнцыя задумвалася як агульнаеўрапейская спроба ўзгадніць эканамічную і фінансавую палітыку пасляваеннага часу.<ref name="Britannica" /> Асобнае значэнне мела пытанне аб адносінах еўрапейскіх дзяржаў з Савецкай Расіяй, якая пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайны]] заставалася ў міжнароднай ізаляцыі. Для заходніх дзяржаў важнымі былі пытанні даўгоў царскага і часова ўрадаў, лёсу нацыяналізаванай уласнасці і ўмоў гандлю з савецкай дзяржавай.<ref name="BE" /> == Ход канферэнцыі == [[Файл:Gènes - Palais Saint-Georges, 1ère séance - btv1b90539474.jpg|міні|Першае пасяджэнне ў [[Палац Сан-Джорджыа|Палацы Сан-Джорджыа]] ў Генуі|326x326пкс]] Прадстаўнікі вядучых еўрапейскіх дзяржаў патрабавалі ад Савецкай Расіі прызнаць даўгі і фінансавыя абавязацельствы царскага і Часовага ўрадаў, вярнуць нацыяналізаваныя прадпрыемствы замежным уладальнікам і адмяніць манаполію знешняга гандлю.<ref name="BE" /> Савецкая дэлегацыя гэтыя патрабаванні адхіліла. У адказ яна патрабавала кампенсацыі страт, нанесеных замежнай інтэрвенцыяй і эканамічнай блакадай.<ref name="BE" /> Перамовы паміж савецкай дэлегацыяй і прадстаўнікамі заходніх дзяржаў не прывялі да агульнага пагаднення. Савецкі бок не дамогся анулявання даўгоў, атрымання міжнародных крэдытаў і поўнага дыпламатычнага прызнання савецкай дзяржавы дэ-юрэ.<ref name="BE" /> == Эканамічныя і фінансавыя пытанні == Важнае месца займалі фінансавыя пытанні. Абмяркоўваліся ўмовы стабілізацыі нацыянальных валют, паляпшэння абменных курсаў, каардынацыі дзейнасці цэнтральных банкаў і паступовага вяртання да залатога стандарту ў мадыфікаванай форме — праз выкарыстанне золата і валют, канвертоўных у золата, у якасці рэзерваў.<ref name="HansardGenoa">{{cite web |title=Genoa Conference |url=https://hansard.parliament.uk/commons/1922-05-25/debates/34d93679-153e-4f11-9683-37894a5fbbd6/GenoaConference |website=Hansard, UK Parliament |date=25 May 1922 |access-date=25 мая 2026}}</ref><ref name="FRB">{{cite web |title=Genoa Financial Commission Report |url=https://fraser.stlouisfed.org/files/docs/publications/FRB/pages/1920-1924/26565_1920-1924.pdf |website=FRASER, Federal Reserve Bank of St. Louis |access-date=25 мая 2026}}</ref> Гэтыя рашэнні не стварылі ўстойлівай міжнароднай валютнай сістэмы, але сталі адным з этапаў фарміравання міжваеннага золатадэвізнага стандарту. Асобна разглядаліся пытанні крэдытаў, дзяржаўных даўгоў, вяртання прыватнай уласнасці, свабоды гандлю і зняцця перашкод для міжнародных эканамічных сувязяў. У цэнтры еўрапейскіх супярэчнасцей заставалася і праблема германскіх рэпарацый: Вялікабрытанія імкнулася змякчыць фінансавы ціск на Германію дзеля агульнага аднаўлення еўрапейскай гаспадаркі, а Францыя настойвала на захаванні гарантый выплаты рэпарацый паводле пасляваенных дамоўленасцей.<ref name="Britannica20">{{cite web |title=20th-century international relations — Allied politics and reparations |url=https://www.britannica.com/topic/20th-century-international-relations-2085155/Allied-politics-and-reparations |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=25 мая 2026}}</ref> == Рапальскі дагавор == [[Файл:Gênes, conférence, les délégués russes (assis, de g. à d., MM. Tchitcherine, Rakovsky, Joffe), cliché CNews - btv1b530773396.jpg|міні|Савецкая дэлегацыя на канферэнцыі: Георгій Чычэрын, Хрысціян Ракоўскі і Адольф Іофэ|313x313пкс]]Адным з галоўных палітычных вынікаў канферэнцыі стала заключэнне [[Рапальскі дагавор, 1922|Рапальскага дагавора]] паміж РСФСР і [[Веймарская рэспубліка|Германіяй]]. Дагавор быў падпісаны [[16 красавіка]] [[1922]] года ў [[Рапала]] каля Генуі. Ён прадугледжваў узаемную адмову ад фінансавых прэтэнзій, аднаўленне дыпламатычных адносін і развіццё эканамічных сувязяў паміж РСФСР і Германіяй.<ref name="Rapallo">{{cite web |title=German-Russian Agreement; April 16, 1922 (Treaty of Rapallo) |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/rapallo_001.asp |website=The Avalon Project, Yale Law School |access-date=25 мая 2026}}</ref> Падпісанне дагавора паказвала магчымасць асобных дамоўленасцей паміж дзяржавамі, якія пасля Першай сусветнай вайны апынуліся ў складаным дыпламатычным становішчы. Умовы Рапальскага дагавора пазней былі распаўсюджаны на іншыя савецкія рэспублікі, у тым ліку БССР.<ref name="Rapallo2">{{cite web |title=Supplementary Agreement to the German-Russian Agreement (Treaty of Rapallo, April 16, 1922); November 5, 1922 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/rapallo_002.asp |website=The Avalon Project, Yale Law School |access-date=25 мая 2026}}</ref> Германія стала другой пасля Польшчы замежнай краінай, якая прызнала БССР дэ-юрэ.<ref name="BE" /> == Беларускае пытанне == Генуэзская канферэнцыя мела значэнне і для беларускага нацыянальнага руху. Рада міністраў [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] імкнулася выкарыстаць яе для міжнароднага прызнання БНР. У Геную была накіравана дэлегацыя ў складзе старшыні Рады міністраў [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]] і міністра замежных спраў [[Аляксандр Цвікевіч|Аляксандра Цвікевіча]].<ref name="BE" /> Перад дэлегацыяй ставіліся задачы ўзняць пытанне аб пераглядзе [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора]], дамагчыся ўключэння ў парадак дня канферэнцыі пытання аб незалежнасці Беларусі, а таксама пытання аб кампенсацыі страт, нанесеных Беларусі Першай сусветнай вайной.<ref name="BE" /> У красавіку — маі 1922 года быў падрыхтаваны мемарандум БНР да Генуэзскай канферэнцыі.<ref name="BNRmemo">{{cite web |title=Меморандум БНР Конференции государств в Генуе 10 апреля — 20 мая 1922 года |url=https://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/arhivnye-dokumenty-i-materialy-4/arhivnye-dokumenty-i-materialy/proczessy-obuslavlivavshie-naczionalno-gosudarstvennoe-stroitelstvo-na-etnicheskoj-territorii-belarusi-v-1918-1920-h-godah-1921-1928-gody/memorandum-bnr-konferenczii-gosudarstv-v-genue-10-aprelya-20-maya-1922-goda |website=Архівы Беларусі |access-date=25 мая 2026}}</ref> Беларускае пытанне разглядалася ў палітычнай камісіі канферэнцыі, аднак на пленарнае пасяджэнне вынесена не было.<ref name="BE" /> == Вынікі і значэнне == Генуэзская канферэнцыя не прывяла да заключэння ўсеагульнага пагаднення аб пасляваенным эканамічным аднаўленні Еўропы. Не былі канчаткова вырашаны пытанні германскіх рэпарацый, міжнародных крэдытаў, даўгоў, нацыяналізаванай уласнасці і юрыдычнага прызнання савецкай дзяржавы заходнімі краінамі.<ref name="BE" /><ref name="Britannica20" /> Спроба ўзгадніць інтарэсы дзяржаў-пераможцаў, Германіі, краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы і Савецкай Расіі выявіла глыбокія палітычныя і эканамічныя супярэчнасці пасляваеннага парадку. Разам з тым канферэнцыя мела значэнне як адзін з найбольш маштабных дыпламатычных форумаў пачатку 1920-х гадоў. Яна стала першай буйной пасляваеннай сустрэчай, на якой Германія і Савецкая Расія ўдзельнічалі разам з дзяржавамі Антанты на адносна роўных умовах.<ref name="Britannica20" /> У фінансавай сферы канферэнцыя замацавала ідэю міжнароднай каардынацыі валютнай палітыкі і супрацоўніцтва цэнтральных банкаў, а таксама падтрымала прынцыпы валютнай стабілізацыі і золатадэвізнага стандарту.<ref name="HansardGenoa" /><ref name="FRB" /> == Галерэя == <gallery> Файл:Genoa conference 1922.jpg|Удзельнікі Генуэзскай канферэнцыі Файл:Gènes - Palais Saint-Georges, 1ère séance - btv1b90539474.jpg|Першае пасяджэнне канферэнцыі ў Палацы Сан-Джорджыа Файл:Gênes, conférence, les délégués russes (assis, de g. à d., MM. Tchitcherine, Rakovsky, Joffe), cliché CNews - btv1b530773396.jpg|Савецкая дэлегацыя на канферэнцыі Файл:Gênes (conférence économique internationale), la délégation allemande, M. (Joseph) Wirth (1er rang, 3e à partir de la droite), M. (Walther) Rathenau (1er rang, 2e à partir de la gauche), cliché Vianello -... - btv1b53078422c.jpg|Германская дэлегацыя на канферэнцыі </gallery>{{зноскі}} == Літаратура == * Снапкоўскі У. Е. Генуэзская канферэнцыя 1922 // ''Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.'' Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1997. — С. 160. — 576 с. — ISBN 985-11-0090-0. * Fink, Carole. ''The Genoa Conference: European Diplomacy, 1921—1922''. — Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1984. == Спасылкі == * [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A3%D0%AD%D0%97%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%9A%D0%90%D0%9D%D0%A4%D0%95%D0%A0%D0%AD%D0%9D%D0%A6%D0%AB%D0%AF%201922 Генуэзская канферэнцыя 1922] // Беларуская Энцыклапедыя на Verbum.by. * [https://www.britannica.com/event/Conference-of-Genoa Conference of Genoa] // Encyclopaedia Britannica. * [https://avalon.law.yale.edu/20th_century/rapallo_001.asp German-Russian Agreement; April 16, 1922] // The Avalon Project. * [https://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/arhivnye-dokumenty-i-materialy-4/arhivnye-dokumenty-i-materialy/proczessy-obuslavlivavshie-naczionalno-gosudarstvennoe-stroitelstvo-na-etnicheskoj-territorii-belarusi-v-1918-1920-h-godah-1921-1928-gody/memorandum-bnr-konferenczii-gosudarstv-v-genue-10-aprelya-20-maya-1922-goda Мемарандум БНР Генуэзскай канферэнцыі] // Архівы Беларусі. * [https://hansard.parliament.uk/commons/1922-05-25/debates/34d93679-153e-4f11-9683-37894a5fbbd6/GenoaConference Абмеркаванне вынікаў Генуэзскай канферэнцыі ў Палаце абшчын Вялікабрытаніі, 25 мая 1922] // Hansard. * [https://fraser.stlouisfed.org/files/docs/publications/FRB/pages/1920-1924/26565_1920-1924.pdf Genoa Financial Commission Report] // FRASER, Federal Reserve Bank of St. Louis. {{DEFAULTSORT:Генуэзская канферэнцыя 1922}} [[Катэгорыя:Міжнародныя канферэнцыі]] [[Катэгорыя:Генуя]] [[Катэгорыя:Гісторыя БССР]] [[Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка]] eus6qinw6jz67rgrlae20s5ral8eh5o 5146433 5146360 2026-05-25T11:11:15Z StachLysy 62453 катэгорыі 5146433 wikitext text/x-wiki [[Файл:Genoa conference 1922.jpg|міні|Удзельнікі Генуэзскай канферэнцыі.|355x355пкс]] '''Генуэзская канферэнцыя 1922''' — міжнародная канферэнцыя па эканамічных і фінансавых пытаннях, якая адбылася [[10 красавіка]] — [[19 мая]] [[1922]] года ў [[Генуя|Генуі]] ([[Італія]]). Яе галоўнай мэтай быў пошук шляхоў эканамічнага аднаўлення [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]], а таксама вызначэнне форм узаемаадносін паміж еўрапейскімі дзяржавамі і [[РСФСР|Савецкай Расіяй]].<ref name="BE">Снапкоўскі У. Е. Генуэзская канферэнцыя 1922 // ''Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.'' Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1997. — С. 160. — 576 с. — ISBN 985-11-0090-0.</ref><ref name="Britannica">{{cite web |title=Conference of Genoa |url=https://www.britannica.com/event/Conference-of-Genoa |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=25 мая 2026}}</ref> У канферэнцыі ўдзельнічалі 29 дзяржаў, у тым ліку РСФСР, і 5 дамініёнаў Вялікабрытаніі.<ref name="BE" /> Савецкую дэлегацыю ўзначальваў народны камісар замежных спраў [[Георгій Чычэрын]]. Яна прадстаўляла не толькі РСФСР, але і інтарэсы іншых савецкіх рэспублік, у тым ліку [[БССР]].<ref name="BE" /> == Перадумовы == Пасля Першай сусветнай вайны гаспадарка многіх краін Еўропы знаходзілася ў цяжкім стане. Асабліва складанай была сітуацыя ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе, дзе ваенныя разбурэнні, змена дзяржаўных меж, праблема ваенных даўгоў і недахоп міжнародных крэдытаў тармазілі аднаўленне эканомікі. Генуэзская канферэнцыя задумвалася як агульнаеўрапейская спроба ўзгадніць эканамічную і фінансавую палітыку пасляваеннага часу.<ref name="Britannica" /> Асобнае значэнне мела пытанне аб адносінах еўрапейскіх дзяржаў з Савецкай Расіяй, якая пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|грамадзянскай вайны]] заставалася ў міжнароднай ізаляцыі. Для заходніх дзяржаў важнымі былі пытанні даўгоў царскага і часова ўрадаў, лёсу нацыяналізаванай уласнасці і ўмоў гандлю з савецкай дзяржавай.<ref name="BE" /> == Ход канферэнцыі == [[Файл:Gènes - Palais Saint-Georges, 1ère séance - btv1b90539474.jpg|міні|Першае пасяджэнне ў [[Палац Сан-Джорджыа|Палацы Сан-Джорджыа]] ў Генуі|326x326пкс]] Прадстаўнікі вядучых еўрапейскіх дзяржаў патрабавалі ад Савецкай Расіі прызнаць даўгі і фінансавыя абавязацельствы царскага і Часовага ўрадаў, вярнуць нацыяналізаваныя прадпрыемствы замежным уладальнікам і адмяніць манаполію знешняга гандлю.<ref name="BE" /> Савецкая дэлегацыя гэтыя патрабаванні адхіліла. У адказ яна патрабавала кампенсацыі страт, нанесеных замежнай інтэрвенцыяй і эканамічнай блакадай.<ref name="BE" /> Перамовы паміж савецкай дэлегацыяй і прадстаўнікамі заходніх дзяржаў не прывялі да агульнага пагаднення. Савецкі бок не дамогся анулявання даўгоў, атрымання міжнародных крэдытаў і поўнага дыпламатычнага прызнання савецкай дзяржавы дэ-юрэ.<ref name="BE" /> == Эканамічныя і фінансавыя пытанні == Важнае месца займалі фінансавыя пытанні. Абмяркоўваліся ўмовы стабілізацыі нацыянальных валют, паляпшэння абменных курсаў, каардынацыі дзейнасці цэнтральных банкаў і паступовага вяртання да залатога стандарту ў мадыфікаванай форме — праз выкарыстанне золата і валют, канвертоўных у золата, у якасці рэзерваў.<ref name="HansardGenoa">{{cite web |title=Genoa Conference |url=https://hansard.parliament.uk/commons/1922-05-25/debates/34d93679-153e-4f11-9683-37894a5fbbd6/GenoaConference |website=Hansard, UK Parliament |date=25 May 1922 |access-date=25 мая 2026}}</ref><ref name="FRB">{{cite web |title=Genoa Financial Commission Report |url=https://fraser.stlouisfed.org/files/docs/publications/FRB/pages/1920-1924/26565_1920-1924.pdf |website=FRASER, Federal Reserve Bank of St. Louis |access-date=25 мая 2026}}</ref> Гэтыя рашэнні не стварылі ўстойлівай міжнароднай валютнай сістэмы, але сталі адным з этапаў фарміравання міжваеннага золатадэвізнага стандарту. Асобна разглядаліся пытанні крэдытаў, дзяржаўных даўгоў, вяртання прыватнай уласнасці, свабоды гандлю і зняцця перашкод для міжнародных эканамічных сувязяў. У цэнтры еўрапейскіх супярэчнасцей заставалася і праблема германскіх рэпарацый: Вялікабрытанія імкнулася змякчыць фінансавы ціск на Германію дзеля агульнага аднаўлення еўрапейскай гаспадаркі, а Францыя настойвала на захаванні гарантый выплаты рэпарацый паводле пасляваенных дамоўленасцей.<ref name="Britannica20">{{cite web |title=20th-century international relations — Allied politics and reparations |url=https://www.britannica.com/topic/20th-century-international-relations-2085155/Allied-politics-and-reparations |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=25 мая 2026}}</ref> == Рапальскі дагавор == [[Файл:Gênes, conférence, les délégués russes (assis, de g. à d., MM. Tchitcherine, Rakovsky, Joffe), cliché CNews - btv1b530773396.jpg|міні|Савецкая дэлегацыя на канферэнцыі: Георгій Чычэрын, Хрысціян Ракоўскі і Адольф Іофэ|313x313пкс]]Адным з галоўных палітычных вынікаў канферэнцыі стала заключэнне [[Рапальскі дагавор, 1922|Рапальскага дагавора]] паміж РСФСР і [[Веймарская рэспубліка|Германіяй]]. Дагавор быў падпісаны [[16 красавіка]] [[1922]] года ў [[Рапала]] каля Генуі. Ён прадугледжваў узаемную адмову ад фінансавых прэтэнзій, аднаўленне дыпламатычных адносін і развіццё эканамічных сувязяў паміж РСФСР і Германіяй.<ref name="Rapallo">{{cite web |title=German-Russian Agreement; April 16, 1922 (Treaty of Rapallo) |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/rapallo_001.asp |website=The Avalon Project, Yale Law School |access-date=25 мая 2026}}</ref> Падпісанне дагавора паказвала магчымасць асобных дамоўленасцей паміж дзяржавамі, якія пасля Першай сусветнай вайны апынуліся ў складаным дыпламатычным становішчы. Умовы Рапальскага дагавора пазней былі распаўсюджаны на іншыя савецкія рэспублікі, у тым ліку БССР.<ref name="Rapallo2">{{cite web |title=Supplementary Agreement to the German-Russian Agreement (Treaty of Rapallo, April 16, 1922); November 5, 1922 |url=https://avalon.law.yale.edu/20th_century/rapallo_002.asp |website=The Avalon Project, Yale Law School |access-date=25 мая 2026}}</ref> Германія стала другой пасля Польшчы замежнай краінай, якая прызнала БССР дэ-юрэ.<ref name="BE" /> == Беларускае пытанне == Генуэзская канферэнцыя мела значэнне і для беларускага нацыянальнага руху. Рада міністраў [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] імкнулася выкарыстаць яе для міжнароднага прызнання БНР. У Геную была накіравана дэлегацыя ў складзе старшыні Рады міністраў [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]] і міністра замежных спраў [[Аляксандр Цвікевіч|Аляксандра Цвікевіча]].<ref name="BE" /> Перад дэлегацыяй ставіліся задачы ўзняць пытанне аб пераглядзе [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора]], дамагчыся ўключэння ў парадак дня канферэнцыі пытання аб незалежнасці Беларусі, а таксама пытання аб кампенсацыі страт, нанесеных Беларусі Першай сусветнай вайной.<ref name="BE" /> У красавіку — маі 1922 года быў падрыхтаваны мемарандум БНР да Генуэзскай канферэнцыі.<ref name="BNRmemo">{{cite web |title=Меморандум БНР Конференции государств в Генуе 10 апреля — 20 мая 1922 года |url=https://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/arhivnye-dokumenty-i-materialy-4/arhivnye-dokumenty-i-materialy/proczessy-obuslavlivavshie-naczionalno-gosudarstvennoe-stroitelstvo-na-etnicheskoj-territorii-belarusi-v-1918-1920-h-godah-1921-1928-gody/memorandum-bnr-konferenczii-gosudarstv-v-genue-10-aprelya-20-maya-1922-goda |website=Архівы Беларусі |access-date=25 мая 2026}}</ref> Беларускае пытанне разглядалася ў палітычнай камісіі канферэнцыі, аднак на пленарнае пасяджэнне вынесена не было.<ref name="BE" /> == Вынікі і значэнне == Генуэзская канферэнцыя не прывяла да заключэння ўсеагульнага пагаднення аб пасляваенным эканамічным аднаўленні Еўропы. Не былі канчаткова вырашаны пытанні германскіх рэпарацый, міжнародных крэдытаў, даўгоў, нацыяналізаванай уласнасці і юрыдычнага прызнання савецкай дзяржавы заходнімі краінамі.<ref name="BE" /><ref name="Britannica20" /> Спроба ўзгадніць інтарэсы дзяржаў-пераможцаў, Германіі, краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы і Савецкай Расіі выявіла глыбокія палітычныя і эканамічныя супярэчнасці пасляваеннага парадку. Разам з тым канферэнцыя мела значэнне як адзін з найбольш маштабных дыпламатычных форумаў пачатку 1920-х гадоў. Яна стала першай буйной пасляваеннай сустрэчай, на якой Германія і Савецкая Расія ўдзельнічалі разам з дзяржавамі Антанты на адносна роўных умовах.<ref name="Britannica20" /> У фінансавай сферы канферэнцыя замацавала ідэю міжнароднай каардынацыі валютнай палітыкі і супрацоўніцтва цэнтральных банкаў, а таксама падтрымала прынцыпы валютнай стабілізацыі і золатадэвізнага стандарту.<ref name="HansardGenoa" /><ref name="FRB" /> == Галерэя == <gallery> Файл:Genoa conference 1922.jpg|Удзельнікі Генуэзскай канферэнцыі Файл:Gènes - Palais Saint-Georges, 1ère séance - btv1b90539474.jpg|Першае пасяджэнне канферэнцыі ў Палацы Сан-Джорджыа Файл:Gênes, conférence, les délégués russes (assis, de g. à d., MM. Tchitcherine, Rakovsky, Joffe), cliché CNews - btv1b530773396.jpg|Савецкая дэлегацыя на канферэнцыі Файл:Gênes (conférence économique internationale), la délégation allemande, M. (Joseph) Wirth (1er rang, 3e à partir de la droite), M. (Walther) Rathenau (1er rang, 2e à partir de la gauche), cliché Vianello -... - btv1b53078422c.jpg|Германская дэлегацыя на канферэнцыі </gallery>{{зноскі}} == Літаратура == * Снапкоўскі У. Е. Генуэзская канферэнцыя 1922 // ''Беларуская энцыклапедыя: У 18 т.'' Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1997. — С. 160. — 576 с. — ISBN 985-11-0090-0. * Fink, Carole. ''The Genoa Conference: European Diplomacy, 1921—1922''. — Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1984. == Спасылкі == * [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A3%D0%AD%D0%97%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%9A%D0%90%D0%9D%D0%A4%D0%95%D0%A0%D0%AD%D0%9D%D0%A6%D0%AB%D0%AF%201922 Генуэзская канферэнцыя 1922] // Беларуская Энцыклапедыя на Verbum.by. * [https://www.britannica.com/event/Conference-of-Genoa Conference of Genoa] // Encyclopaedia Britannica. * [https://avalon.law.yale.edu/20th_century/rapallo_001.asp German-Russian Agreement; April 16, 1922] // The Avalon Project. * [https://archives.gov.by/home/tematicheskie-razrabotki-arhivnyh-dokumentov-i-bazy-dannyh/istoricheskie-sobytiya/arhivnye-dokumenty-i-materialy-4/arhivnye-dokumenty-i-materialy/proczessy-obuslavlivavshie-naczionalno-gosudarstvennoe-stroitelstvo-na-etnicheskoj-territorii-belarusi-v-1918-1920-h-godah-1921-1928-gody/memorandum-bnr-konferenczii-gosudarstv-v-genue-10-aprelya-20-maya-1922-goda Мемарандум БНР Генуэзскай канферэнцыі] // Архівы Беларусі. * [https://hansard.parliament.uk/commons/1922-05-25/debates/34d93679-153e-4f11-9683-37894a5fbbd6/GenoaConference Абмеркаванне вынікаў Генуэзскай канферэнцыі ў Палаце абшчын Вялікабрытаніі, 25 мая 1922] // Hansard. * [https://fraser.stlouisfed.org/files/docs/publications/FRB/pages/1920-1924/26565_1920-1924.pdf Genoa Financial Commission Report] // FRASER, Federal Reserve Bank of St. Louis. {{DEFAULTSORT:Генуэзская канферэнцыя 1922}} [[Катэгорыя:Міжнародныя канферэнцыі]] [[Катэгорыя:Генуя]] [[Катэгорыя:Гісторыя БССР]] [[Катэгорыя:Беларуская Народная Рэспубліка]] [[Катэгорыя:Красавік 1922 года]] [[Катэгорыя:Май 1922 года]] q6pss6giwcnbi9y2pzdsn25sp2693i9 0 808471 5146371 2026-05-25T07:57:28Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Карліс Улманіс]] 5146371 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Карліс Улманіс]] 1v4595tkg02q4e4k0vwzfx4ys5urkd8 0 808472 5146374 2026-05-25T08:06:42Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Кастусь Александровіч]] 5146374 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Кастусь Александровіч]] s1e2s5uj719hrsc9n6ctgyo6hitovo0 0 808473 5146382 2026-05-25T08:17:53Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі 1-га склікання]] 5146382 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Дзяржаўная дума Расійскай імперыі 1-га склікання]] m2cww0pwujuqug5u680ll169tqjwlx4 0 808474 5146384 2026-05-25T08:20:49Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Іван Абрамавіч Ермачэнка]] 5146384 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Іван Абрамавіч Ермачэнка]] knk78450o7a2rb65p9bkr2wdm3b8lxf 0 808475 5146386 2026-05-25T08:21:54Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Іван Абрамавіч Ермачэнка]] 5146386 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Іван Абрамавіч Ермачэнка]] knk78450o7a2rb65p9bkr2wdm3b8lxf 0 808476 5146387 2026-05-25T08:22:15Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Іван Абрамавіч Ермачэнка]] 5146387 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Іван Абрамавіч Ермачэнка]] knk78450o7a2rb65p9bkr2wdm3b8lxf 0 808477 5146388 2026-05-25T08:23:03Z M.L.Bot 261 Перасылае да [[Іван Абрамавіч Ермачэнка]] 5146388 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Іван Абрамавіч Ермачэнка]] knk78450o7a2rb65p9bkr2wdm3b8lxf 0 808478 5146401 2026-05-25T09:34:31Z Γλωσσολαλιά 164873 ru → be 5146401 wikitext text/x-wiki {{coord|34|58|34|N|135|46|26|E|display=title}} [[Файл:Tofukuji 03.jpg|thumb|left|200px|Вароты [[саммон]]]] [[Файл:Reiunin Iaiseki.jpg|thumb|200px|Сад камянёў]] [[Файл:TofukujiReiunin.jpg|thumb|200px|Сады, заснаваныя ў 12:00 AM 1939]] [[Файл:Tofukuji Tsutenkyo.jpg|thumb|200px|Цутэнкё]] '''Тофуку-дзі''' ({{lang-ja|東福寺}}) — [[будызм|будыйскі]] храмавы комплекс на паўднёвым усходзе [[Кіёта]], [[Японія]]. Храм заснаваў манах [[Эні Бэн'эн|Эні]] ў [[1236]]. Храм належыць [[дзэн]]скай школе [[Рындзай]]. Назва храма скамбінавана з назваў найбуйнейшых храмаў у [[Нара, Нара|Нары]] — [[Кофуку-дзі]] і [[Тодай-дзі]]. Храм быў пабудаваны па загадзе Кудзё Міцііэ, выдатнага палітычнага дзеяча Японіі эпохі Камакура. Вароты храма [[саммон]] — самыя старажытныя з варот дзэнскіх храмаў у Японіі і з'яўляюцца нацыянальным здабыткам. Вышыня збудавання складае 22 метры. У склад усяго храмавага комплексу ўваходзіць 24 храмы, хоць раней было 53, многія пабудовы не захаваліся. == Сады храмавага комплексу Тофуку-дзі == Храм знакаміты сваімі клёнамі, чырвонае лісце якіх становіцца вельмі маляўнічым восенню. На тэрыторыі храмавага комплексу размешчана мноства садоў, самыя вядомыя з якіх 4 дзэнскія сады (Паўночны, Паўднёвы, Заходні і Усходні) храма Хадзё — будынка, дзе пражывалі служкі. Сады былі створаны ў 12:00 AM 1939 года Мірэем Сігэморы (重森三玲, Mirei Shigemori), вядомым японскім спецыялістам па садова-паркавай архітэктуры і гісторыкам японскіх садоў, і вырашаны ў розных стылях і кірунках. * '''Паўночны сад''' уяўляе сабой пляцоўку, на якой у шахматным парадку размешчаны невялікія квадраты з моху і каменя. Па краях пляцоўкі размешчаны невысокія падстрыжаныя кусты. * '''Паўднёвы сад''' складаецца з 4 груп камянёў і валуноў, размешчаных на пляцоўцы, пасыпанай жвірам. У крайнім правым куце заходняга боку размешчаны пяць пакрытых мохам «гор» і адзіночны бансай у правільным прамастаячым стылі. * '''Заходні сад''' уяўляе сабой спалучэнне кустоў азалій, сфарміраваных у выглядзе нізкіх паралелепіпедаў з квадратнай асновай, асобных пасадак кустоў і садовых бансай на шчабнёвым «полі» і «газонах» з моху. * '''Усходні сад''' складаецца з сямі цыліндрычных камянёў рознай вышыні, размешчаных у парадку зорак у сузор'і Вялікай Мядзведзіцы. Гэтыя камяні першапачаткова выкарыстоўваліся ў якасці фундаментных камянёў у розных пабудовах храма. Камяні размяшчаюцца на тыповым полі са шчэбню. <gallery widths="150px" heights="100px"> Файл:Toufuku-ji hojyo4.JPG|Паўднёвы сад Файл:Toufuku-ji hojyo7.JPG|Паўночны сад Файл:Toufuku-ji hojyo6.JPG|Заходні сад Файл:Toufuku-ji hojyo3.JPG|Усходні сад </gallery> == Спасылкі == * [http://www.tofukuji.jp Афіцыйная старонка храма] * [http://zen.rinnou.net/head_temples/05tofuku.html Rinnou.net] — Englisch * Lonely Planet: Kyoto. Lonely Planet Publications. {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Будыйскія храмы Кіёта]] [[Катэгорыя:Дзэнскія храмы і манастыры Японіі]] [[Катэгорыя:Японскі сад]] [[Катэгорыя:Храмы Рындзай]] eqsca1jgcyfv2x3371ts1m7ccra3lay 0 808479 5146403 2026-05-25T09:45:36Z Γλωσσολαλιά 164873 ru → be 5146403 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Сады Хамарыкю |Нацыянальная назва = ja/浜離宮恩賜庭園 |Выява = Hamarikyu Garden as seen from Shiodome.jpg | Подпіс выявы = |Тып = Гарадскі парк |Заснаваны = 1 красавіка 1946 |Краіна = Японія |Горад = Токіа |Раён горада = Цюо (спецыяльны раён) |Каардынаты = 35/39/36/N/139/45/49/E |Плошча = 25,02 |Наведвальнікі = |Сайт = {{URL|teien.tokyo-park.or.jp/contents/index028.html|teien.tokyo-park.or.jp}} }} {{nihongo|'''Сады Хамарыкю'''|浜離宮恩賜庭園|хама-рыкю: онсі тэйэн}} — парк, размешчаны ў спецыяльным [[Токіа|токійскім]] раёне [[Цюо (спецыяльны раён)|Цюо]]. Знаходзіцца ў вусці ракі [[Суміда (рака)|Суміда]] і акружаны ровам, запоўненым водамі [[Такійскі заліў|Такійскага заліва]]. У 17 стагоддзі гэтыя землі належалі клану [[Сёгунат Такугава|Такугава]]. Тут размяшчаліся ўгоддзі для палявання на качак, традыцыйны [[японскі сад]] [[перыяд Эда|перыяду Эдо]] і прыліўна-адліўныя сажалкі. Узровень вады ў гэтых сажалках залежыць ад паступлення марской вады з заліва. У сажалках у багацці водзіцца марская рыба{{sfn|Токіа Манагатары|2011|с=61}}. Парк быў адкрыты для наведвання 1 красавіка 1946. Поўную назву можна перакласці як «Дараваныя імператарам сады Хамарыкю». У парку ў цэнтры сажалкі Сіёры размешчаны [[Цясіцу|чайны домік]], у якім рэгулярна праводзіцца [[японская чайная цырымонія]]. Таксама на [[Новы год у Японіі|Новы Год]] у парку праводзіцца [[сакалінае паляванне]] і паказальныя выступленні майстроў [[айкідо]]. Сады ўваходзяць у {{iw|спіс маляўнічых, гістарычных месцаў і прыродных помнікаў|||List of Special Places of Scenic Beauty, Special Historic Sites and Special Natural Monuments}} Японіі. == Гісторыя == У 1654 годзе малодшы брат сёгуна [[Такугава Іэцуна|Іэцуны]], Мацудайра Цунасігэ, кіраўнік [[Кофу (княства)|княства Кофу]], пабудаваў рэзідэнцыю на адмелі ў вусці Суміды, якую назваў {{nihongo|'''Кофу Хама-ясікі'''|甲府浜屋敷||«Пляжны павільён Кофу»}}. Пазней сын Цунасігэ, [[Такугава Іэнобу|Іэнобу]], стаў 6-м сёгунам, а рэзідэнцыя стала ўласнасцю сёгуната Такугава. У сувязі з гэтым назва рэзідэнцыі была зменена на {{nihongo|'''Хама Готэн'''|浜御殿||«Пляжны палац»}}. Пачынаючы з гэтага часу кожны сёгун уносіў некаторыя змены ў парк. Канчатковы свой выгляд сады прынялі пры 11 сёгуне [[Такугава Іэнары|Іэнары]]. Любоў да сакалінага палявання падштурхнула Іэнары на будаўніцтва «Сакалінага чайнага доміка» ў сельскім стылі, куды яго паплечнікі па паляванні маглі захадзіць прама ў паляўнічым адзенні, а таксама чайных домікаў «Ластаўка» і «Сямейная сосна». Праз сажалку перакінуты кіпарысавы мост ''«Оцутаэбасі»'', з падвеснай сеткай з гліцыній, які нагадвае па форме жураўля з распасцёртымі крыламі{{sfn|Токіа Манагатары|2011|с=62}}. Пасля [[Рэстаўрацыя Мэйдзі|рэстаўрацыі Мэйдзі]] афіцыйная рэзідэнцыя ў садах была ліквідавана, а з назвы прыбрана слова «палац». [[Вялікае землетрасенне Канто]] і [[Другая Сусветная вайна]] нанеслі сур'ёзную шкоду садам, але ўжо 1 лістапада 1945 года імператарская сям'я перадала паркавую тэрыторыю гораду, а да 1 красавіка 1946 года парк быў адкрыты для публікі<ref>[http://teien.tokyo-park.or.jp/en/hama-rikyu/outline.html Outline. Hama-rikyu Gardens] {{Wayback|url=http://teien.tokyo-park.or.jp/en/hama-rikyu/outline.html |date=20161229055528 }} {{ref|en}}</ref>. У 2010 годзе чайны домік «Сосна» быў адноўлены ля берагоў сажалкі, прычым для яго пабудовы выкарыстоўваліся тысячагадовыя [[Крыптамерыя|крыптамерыі]] з вострава Якусіма і прымяняліся традыцыйныя тэхналогіі вырабу паперы і лакавай аддзелкі, якія з'яўляюцца нацыянальным здабыткам{{sfn|Токіа Манагатары|2011|с=62}}. == Доступ у парк == У парк можна патрапіць праз два масты, альбо пры дапамозе [[Рачны трамвай|рачных трамваяў]] (Tokyo Cruise Ship). Парк адкрыты з 9:00 AM да 5:00 PM штодня, акрамя пераднавагодніх выхадных (з 29 снежня па 1 студзеня)<ref>[http://teien.tokyo-park.or.jp/en/hama-rikyu/access.html Access. Hama-rikyu Gardens] {{Wayback|url=http://teien.tokyo-park.or.jp/en/hama-rikyu/access.html |date=20161229053346 }} {{ref|en}}</ref>. == Галерэя == <gallery mode="packed"> Image:Bjh42 Yedo TycoonGarden.jpg|Сад Хамарыкю ў [[1863 год]]зе, фатаграфія [[Беата, Фелікс|Фелікса Беата]] File:Pine trees in Hama-rikyu, Tokyo.jpg|Сосны на беразе File:HamaRikyuAutumn.jpg|Хамарыкю восенню File:Jardines Hama Rikyu.jpg|Чайны домік на беразе сажалкі File:Hamarikyu-shioirinoike.JPG|Від на сажалку </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |частка= |загаловак=Токио Моногатари ― Токио глазами токийцев. История и современность |адказны= |месца=Токіа |выдавецтва=Ассоциация переводчиков-русистов |год=2011 |старонкі=60―63 |старонак=392 |isbn=978-4-89981-215-9 |тыраж= |ref=Токио Моногатари}} == Спасылкі == * [http://teien.tokyo-park.or.jp/en/hama-rikyu/index.html Старонка парка на сайце Асацыяцыі паркаў Вялікага Токіа] {{ref|en}} * [http://photoguide.jp/pix/thumbnails.php?album=623 Галерэя парка] {{ref|ja}} * [http://www.suijobus.co.jp/cruise/hamarikyu/ Хамарыкю на сайце Tokyo Cruise Ship] {{ref|ja}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Сады і паркі Токіа]] jfxlolqi463h6k3toi6fwfyh85f5f26 5146404 5146403 2026-05-25T09:46:31Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Галерэя */ 5146404 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Сады Хамарыкю |Нацыянальная назва = ja/浜離宮恩賜庭園 |Выява = Hamarikyu Garden as seen from Shiodome.jpg | Подпіс выявы = |Тып = Гарадскі парк |Заснаваны = 1 красавіка 1946 |Краіна = Японія |Горад = Токіа |Раён горада = Цюо (спецыяльны раён) |Каардынаты = 35/39/36/N/139/45/49/E |Плошча = 25,02 |Наведвальнікі = |Сайт = {{URL|teien.tokyo-park.or.jp/contents/index028.html|teien.tokyo-park.or.jp}} }} {{nihongo|'''Сады Хамарыкю'''|浜離宮恩賜庭園|хама-рыкю: онсі тэйэн}} — парк, размешчаны ў спецыяльным [[Токіа|токійскім]] раёне [[Цюо (спецыяльны раён)|Цюо]]. Знаходзіцца ў вусці ракі [[Суміда (рака)|Суміда]] і акружаны ровам, запоўненым водамі [[Такійскі заліў|Такійскага заліва]]. У 17 стагоддзі гэтыя землі належалі клану [[Сёгунат Такугава|Такугава]]. Тут размяшчаліся ўгоддзі для палявання на качак, традыцыйны [[японскі сад]] [[перыяд Эда|перыяду Эдо]] і прыліўна-адліўныя сажалкі. Узровень вады ў гэтых сажалках залежыць ад паступлення марской вады з заліва. У сажалках у багацці водзіцца марская рыба{{sfn|Токіа Манагатары|2011|с=61}}. Парк быў адкрыты для наведвання 1 красавіка 1946. Поўную назву можна перакласці як «Дараваныя імператарам сады Хамарыкю». У парку ў цэнтры сажалкі Сіёры размешчаны [[Цясіцу|чайны домік]], у якім рэгулярна праводзіцца [[японская чайная цырымонія]]. Таксама на [[Новы год у Японіі|Новы Год]] у парку праводзіцца [[сакалінае паляванне]] і паказальныя выступленні майстроў [[айкідо]]. Сады ўваходзяць у {{iw|спіс маляўнічых, гістарычных месцаў і прыродных помнікаў|||List of Special Places of Scenic Beauty, Special Historic Sites and Special Natural Monuments}} Японіі. == Гісторыя == У 1654 годзе малодшы брат сёгуна [[Такугава Іэцуна|Іэцуны]], Мацудайра Цунасігэ, кіраўнік [[Кофу (княства)|княства Кофу]], пабудаваў рэзідэнцыю на адмелі ў вусці Суміды, якую назваў {{nihongo|'''Кофу Хама-ясікі'''|甲府浜屋敷||«Пляжны павільён Кофу»}}. Пазней сын Цунасігэ, [[Такугава Іэнобу|Іэнобу]], стаў 6-м сёгунам, а рэзідэнцыя стала ўласнасцю сёгуната Такугава. У сувязі з гэтым назва рэзідэнцыі была зменена на {{nihongo|'''Хама Готэн'''|浜御殿||«Пляжны палац»}}. Пачынаючы з гэтага часу кожны сёгун уносіў некаторыя змены ў парк. Канчатковы свой выгляд сады прынялі пры 11 сёгуне [[Такугава Іэнары|Іэнары]]. Любоў да сакалінага палявання падштурхнула Іэнары на будаўніцтва «Сакалінага чайнага доміка» ў сельскім стылі, куды яго паплечнікі па паляванні маглі захадзіць прама ў паляўнічым адзенні, а таксама чайных домікаў «Ластаўка» і «Сямейная сосна». Праз сажалку перакінуты кіпарысавы мост ''«Оцутаэбасі»'', з падвеснай сеткай з гліцыній, які нагадвае па форме жураўля з распасцёртымі крыламі{{sfn|Токіа Манагатары|2011|с=62}}. Пасля [[Рэстаўрацыя Мэйдзі|рэстаўрацыі Мэйдзі]] афіцыйная рэзідэнцыя ў садах была ліквідавана, а з назвы прыбрана слова «палац». [[Вялікае землетрасенне Канто]] і [[Другая Сусветная вайна]] нанеслі сур'ёзную шкоду садам, але ўжо 1 лістапада 1945 года імператарская сям'я перадала паркавую тэрыторыю гораду, а да 1 красавіка 1946 года парк быў адкрыты для публікі<ref>[http://teien.tokyo-park.or.jp/en/hama-rikyu/outline.html Outline. Hama-rikyu Gardens] {{Wayback|url=http://teien.tokyo-park.or.jp/en/hama-rikyu/outline.html |date=20161229055528 }} {{ref|en}}</ref>. У 2010 годзе чайны домік «Сосна» быў адноўлены ля берагоў сажалкі, прычым для яго пабудовы выкарыстоўваліся тысячагадовыя [[Крыптамерыя|крыптамерыі]] з вострава Якусіма і прымяняліся традыцыйныя тэхналогіі вырабу паперы і лакавай аддзелкі, якія з'яўляюцца нацыянальным здабыткам{{sfn|Токіа Манагатары|2011|с=62}}. == Доступ у парк == У парк можна патрапіць праз два масты, альбо пры дапамозе [[Рачны трамвай|рачных трамваяў]] (Tokyo Cruise Ship). Парк адкрыты з 9:00 AM да 5:00 PM штодня, акрамя пераднавагодніх выхадных (з 29 снежня па 1 студзеня)<ref>[http://teien.tokyo-park.or.jp/en/hama-rikyu/access.html Access. Hama-rikyu Gardens] {{Wayback|url=http://teien.tokyo-park.or.jp/en/hama-rikyu/access.html |date=20161229053346 }} {{ref|en}}</ref>. == Галерэя == <gallery mode="packed"> Image:Bjh42 Yedo TycoonGarden.jpg|Сад Хамарыкю ў [[1863]] годзе, фатаграфія [[Беата, Фелікс|Фелікса Беата]] File:Pine trees in Hama-rikyu, Tokyo.jpg|Сосны на беразе File:HamaRikyuAutumn.jpg|Хамарыкю восенню File:Jardines Hama Rikyu.jpg|Чайны домік на беразе сажалкі File:Hamarikyu-shioirinoike.JPG|Від на сажалку </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |частка= |загаловак=Токио Моногатари ― Токио глазами токийцев. История и современность |адказны= |месца=Токіа |выдавецтва=Ассоциация переводчиков-русистов |год=2011 |старонкі=60―63 |старонак=392 |isbn=978-4-89981-215-9 |тыраж= |ref=Токио Моногатари}} == Спасылкі == * [http://teien.tokyo-park.or.jp/en/hama-rikyu/index.html Старонка парка на сайце Асацыяцыі паркаў Вялікага Токіа] {{ref|en}} * [http://photoguide.jp/pix/thumbnails.php?album=623 Галерэя парка] {{ref|ja}} * [http://www.suijobus.co.jp/cruise/hamarikyu/ Хамарыкю на сайце Tokyo Cruise Ship] {{ref|ja}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Сады і паркі Токіа]] g1tf4pkxbs3x58psaf92yzd5lmc6whe 1 808480 5146405 2026-05-25T09:50:08Z ~2026-31213-48 168732 /* топоним */ новы падраздзел 5146405 wikitext text/x-wiki == топоним == рака Чёртов палец [https://verum.icu/wiki/%D0%A7%D1%91%D1%80%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%86_(%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0)] [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-31213-48|&#126;2026-31213-48]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-31213-48|размова]]) 12:50, 25 мая 2026 (+03) hwbs6xcecmnfm6j4yewv1v1knabrde4 0 808481 5146408 2026-05-25T09:58:49Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{Парк |Назва = Сад Окума}} {{Nihongo|'''Сад Окума'''|大隈庭園|О:кума тэйэн}}, размешчаны на тэрыторыі [[кампус]]а [[Універсітэт Васэда|універсітэта Васэда]] ў раёне [[Сіндзюку]] ў [[Токіа]], уяўляе сабой сад змешанага тыпу — часткова ў [[японскі сад|японскім]], часткова ў...» 5146408 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Сад Окума}} {{Nihongo|'''Сад Окума'''|大隈庭園|О:кума тэйэн}}, размешчаны на тэрыторыі [[кампус]]а [[Універсітэт Васэда|універсітэта Васэда]] ў раёне [[Сіндзюку]] ў [[Токіа]], уяўляе сабой сад змешанага тыпу — часткова ў [[японскі сад|японскім]], часткова ў заходнім стылі. Яго плошча складае каля 3000 {{м2}}. Першапачаткова сад быў рэзідэнцыяй клана Іі і роду [[Мацудайра (род)|Мацудайра]]. У [[1884 год]]зе [[Окума Сігэнобу]], заснавальнік [[Універсітэт Васэда|універсітэта Васэда]], перабудаваў яго ў модным у той час напаўзаходнім стылі. У цэнтры сада быў разбіты вялікі [[газон]], а па перыметры ўладкаваны [[сажалка|стаўы]] і штучныя пагоркі. Таксама былі ўсталяваны [[цяпліца|цяпліцы]], у якіх спадар [[Окума Сігэнобу|Окума]] вырошчваў першыя ў [[Японія|Японіі]] [[дыня|дыні]]. Пасля яго смерці сад быў падораны [[Універсітэт Васэда|універсітэту Васэда]]. У [[1945 год]]зе сад моцна пацярпеў у выніку амерыканскіх [[бамбардзіроўка|бамбардзіровак]], але пасля вайны ён быў адноўлены і ў цяперашні час з'яўляецца месцам адпачынку студэнтаў. Тут ёсць ручай з [[карп]]амі, ставы, квітучыя расліны і сцежкі для прагулак, уздоўж якіх размешчаны старадаўнія ліхтары, невялікія каменныя [[пагада|пагады]] і статуі. Сад упрыгожвае паменшаная копія карэйскага [[звон]]а «Сётоку-Даёу-Сінкё», падораная Асацыяцыяй карэйскіх выпускнікоў да стагоддзя ўніверсітэта. Сад Окума размешчаны ў 5 хвілінах хады ад станцыі метро Васэда. Адкрыты для наведвання з 11:00 AM да 4:00 PM па панядзелках, аўторках, чацвяргах і пятніцах падчас навучальных [[семестр|семестраў]] з красавіка па снежань. Зачынены ў дажджлівыя дні. == Галерэя == {| |[[Файл:Okuma2.jpg|thumb|x131px|Карэйскі звон]] |[[Файл:Okuma3.jpg|thumb|x131px|Помнік [[Канфуцый|Канфуцыю]]]] |[[Файл:Okuma4.jpg|thumb|x130px|Каменны ліхтар і масток]] |[[Файл:Okuma5.jpg|thumb|x131px|Стаў з лотасамі]] |} == Спасылкі == * [http://www.waseda.jp/student/weekly/english/2008/1164/164e_wasedawalker4.html Waseda Weekly] (англ.) * [http://www.waseda.jp/student/compass/english/esl68.html Waseda University] (англ.) {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1884 годзе ў Японіі]] [[Катэгорыя:Сады і паркі Токіа]] [[Катэгорыя:Універсітэт Васэда]] [[Катэгорыя:Японскі сад]] 32briusbql9ncjpxx4y19asw6om2bhl 5146409 5146408 2026-05-25T10:00:29Z Γλωσσολαλιά 164873 5146409 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Сад Окума}} {{Nihongo|'''Сад Окума'''|大隈庭園|О:кума тэйэн}}, размешчаны на тэрыторыі [[кампус]]а [[Універсітэт Васэда|універсітэта Васэда]] ў раёне [[Сіндзюку]] ў [[Токіа]], уяўляе сабой сад змешанага тыпу — часткова ў [[японскі сад|японскім]], часткова ў заходнім стылі. Яго плошча складае каля 3000 {{м2}}. Першапачаткова сад быў рэзідэнцыяй клана Іі і роду [[Мацудайра (род)|Мацудайра]]. У [[1884|1884 годзе]] [[Окума Сігэнобу]], заснавальнік [[Універсітэт Васэда|універсітэта Васэда]], перабудаваў яго ў модным у той час напаўзаходнім стылі. У цэнтры сада быў разбіты вялікі [[газон]], а па перыметры ўладкаваны [[сажалка|стаўы]] і штучныя пагоркі. Таксама былі ўсталяваны [[цяпліца|цяпліцы]], у якіх спадар [[Окума Сігэнобу|Окума]] вырошчваў першыя ў [[Японія|Японіі]] [[дыня|дыні]]. Пасля яго смерці сад быў падораны [[Універсітэт Васэда|універсітэту Васэда]]. У [[1945|1945 годзе]] сад моцна пацярпеў у выніку амерыканскіх [[бамбардзіроўка|бамбардзіровак]], але пасля вайны ён быў адноўлены і ў цяперашні час з'яўляецца месцам адпачынку студэнтаў. Тут ёсць ручай з [[карп]]амі, ставы, квітучыя расліны і сцежкі для прагулак, уздоўж якіх размешчаны старадаўнія ліхтары, невялікія каменныя [[пагада|пагады]] і статуі. Сад упрыгожвае паменшаная копія карэйскага [[звон]]а «Сётоку-Даёу-Сінкё», падораная Асацыяцыяй карэйскіх выпускнікоў да стагоддзя ўніверсітэта. Сад Окума размешчаны ў 5 хвілінах хады ад станцыі метро Васэда. Адкрыты для наведвання з 11:00 AM да 4:00 PM па панядзелках, аўторках, чацвяргах і пятніцах падчас навучальных [[семестр|семестраў]] з красавіка па снежань. Зачынены ў дажджлівыя дні. == Галерэя == {| |[[Файл:Okuma2.jpg|thumb|x131px|Карэйскі звон]] |[[Файл:Okuma3.jpg|thumb|x131px|Помнік [[Канфуцый|Канфуцыю]]]] |[[Файл:Okuma4.jpg|thumb|x130px|Каменны ліхтар і масток]] |[[Файл:Okuma5.jpg|thumb|x131px|Стаў з лотасамі]] |} == Спасылкі == * [http://www.waseda.jp/student/weekly/english/2008/1164/164e_wasedawalker4.html Waseda Weekly] (англ.) * [http://www.waseda.jp/student/compass/english/esl68.html Waseda University] (англ.) {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1884 годзе ў Японіі]] [[Катэгорыя:Сады і паркі Токіа]] [[Катэгорыя:Універсітэт Васэда]] [[Катэгорыя:Японскі сад]] rl3ikgjdx5ttxq240u3puqwcbuoqbq8 14 808482 5146410 2026-05-25T10:03:13Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Токіа]]» 5146410 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Токіа]] rf1v40l9jac3gfbehemske3j7fi6odr 0 808483 5146413 2026-05-25T10:16:36Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{Парк | Назва = Найвышэйша падараваны парк Інакасіра | Нацыянальная назва = ja/井の頭恩賜公園 | Выява = Blossom over water1.JPG | Подпіс = Квітнеючая сакура ў парку Інакасіра | Каардынаты = 35/42/3/N/139/34/27/E | CoordScale = 200 | Краіна = Японія | Рэгіён = Токіа | Раён = Мітака/Мусасіна | Гора...» 5146413 wikitext text/x-wiki {{Парк | Назва = Найвышэйша падараваны парк Інакасіра | Нацыянальная назва = ja/井の頭恩賜公園 | Выява = Blossom over water1.JPG | Подпіс = Квітнеючая сакура ў парку Інакасіра | Каардынаты = 35/42/3/N/139/34/27/E | CoordScale = 200 | Краіна = Японія | Рэгіён = Токіа | Раён = Мітака/Мусасіна | Горад = | Тып = | Заснаваны = [[1 мая]] 7 года [[Тайсё]] ([[1918]]) | Архітэктар = | Плошча = 38,3773 | Метро = | Наведвальнікі = | Статус = | Сайт = }} {{nihongo|'''[[Імператар Японіі|Найвышэйша]] падараваны парк Інакасіра'''|井の頭恩賜公園|Інакасіра онсі ко:эн}} — парк у [[Японія|Японіі]], размешчаны на тэрыторыі гарадоў [[Мусасіна]] і [[Мітака]] ў заходняй частцы [[Токіа|сталічнага рэгіёна Токіа]]. Агульная плошча — 383,773 [[км²|м²]]. На тэрыторыі парка размешчана сажалка Інакасіра з вытокам ракі [[Канда (прыток Суміды)|Канда]], створаныя ў [[перыяд Эда]], аднак сам парк быў адкрыты значна пазней (1 мая 1918 года), стаўшы падарункам імператара [[Імператар Тайсё|Тайсё]] сваім падданым. У парку растуць [[Сакура|вішнёвыя дрэвы]], [[кіпарыс]]ы, [[Сасна густакветная|чырвоная сасна]] і [[Азалія|азаліі]]. Таксама тут размешчаны храм [[Бэндзайтэн]], мсцівай багіні кахання [[Індуізм|індуісцкага]] паходжання (адпавядае [[Сарасваці]]); дзіцячы заапарк, у якім жыла найстарэйшая ў краіне сланіха [[Ханака (сланіха)|Ханака]]; акварыум і месца для выступленняў вулічных артыстаў і музыкантаў. У паўднёва-заходнім канцы парка [[Музей студыі Гіблі|размяшчаецца музей]], прысвечаны [[анімэ]] вытворчасці [[Studio Ghibli]]. <center> <gallery perrow=4 widths="140px" heights="120px" > Image:Inokashira vendors2.jpg|Нядзельным днём у парку Інакасіра Image:Kirschbluete-inokashira.jpg| Image:Inokashira Park 01.jpg| Image:Inokasira Park.jpg| </gallery> </center> == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20081221141239/http://kazama2.sakura.ne.jp/ino.html Фотаздымкі парка], зробленыя [[Кадзама, Кэнсукэ|Кэнсукэ Кадзамам]] {{Перакласці|en|Inokashira Park}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Сады і паркі Токіа]] rdepz1p0j95pakjj3mmarzoakkksb6y 0 808484 5146414 2026-05-25T10:22:38Z Ueschar 151377 Артыкул пра генуэзскую школу, на падставе БелЭн. 5146414 wikitext text/x-wiki '''Генуэзская школа''' — рэгіянальная мастацкая школа ў [[Італія|Італіі]] ў XVI—XVII стагоддзях, якая праявілася перадусім у [[Архітэктура|архітэктуры]] і [[Жывапіс|жывапісе]]. Яе развіццё было звязана з эканамічным уздымам [[Генуэзская рэспубліка|Генуэзскай рэспублікі]], заказамі мясцовай арыстакратыі, царкоўным будаўніцтвам і кантактамі горада з мастацкімі цэнтрамі Італіі і Паўночнай Еўропы.<ref name="belenc">[https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A3%D0%AD%D0%97%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%A8%D0%9A%D0%9E%D0%9B%D0%90 Генуэзская школа] // Беларуская Энцыклапедыя. — Т. 5. — С. 161.</ref><ref name="nga">[https://www.nga.gov/research/publications/superb-baroque A Superb Baroque: Art in Genoa, 1600–1750] // National Gallery of Art.</ref> == Архітэктура == У архітэктуры генуэзская школа сфарміравалася да сярэдзіны XVI стагоддзя. Яе росквіт звязваюць з творчасцю [[Галеаца Алесі]], яго вучняў і паслядоўнікаў, у тым ліку [[Рока Лурага]].<ref name="belenc" /> Для генуэзскай архітэктуры гэтага часу характэрныя гарадскія палацы, у якім урачыстая пышнасць спалучалася з больш прыватным, сядзібным характарам унутранай прасторы.<ref name="belenc" /> Найбольш выразна гэтыя рысы выявіліся ў забудове «новых вуліц» [[Генуя|Генуі]] («''Le Strade Nuove''») і палацавым квартале [[Палацці-дэі-Ролі]]. Комплекс уключае рэнесансныя і барочныя палацы, збудаваныя ў канцы XVI — пачатку XVII стагоддзя, калі Генуя знаходзілася на вяршыні сваёй магутнасці. Важным сведчаннем значэння генуэзскай палацавай архітэктуры стала выданне кнігі [[Пітэр Паўль Рубенс|Пітэра Паўля Рубенса]] «''[[Palazzi di Genova]]»'' у [[1622]] годзе. У ёй былі апублікаваны планы і фасады генуэзскіх палацаў. Гэта выданне спрыяла пашырэнню генуэзскай архітэктурнай мадэлі за межамі Італіі.<ref name="rubenscommons">[[c:File:Palazzi_di_Genova.jpg|Palazzi di Genova]] // Wikimedia Commons.</ref> == Жывапіс == Генуэзская школа жывапісу склалася да 1630-х гадоў. На яе фарміраванне паўплывалі італьянскія майстры другой паловы XVI стагоддзя, а таксама фламандскія мастакі, якія працавалі ў горадзе, найперш [[Пітэр Паўль Рубенс]] і [[Антоніс ван Дэйк]].<ref name="belenc" /><ref name="nga" /> Вядучым мастаком школы лічыцца [[Бернарда Строцы]], у творах якога мясцовая традыцыя спалучалася з насычаным каларытам, эмацыянальнасцю і жывапіснай фактурнасцю. Сярод іншых прадстаўнікоў генуэзскага жывапісу XVII стагоддзя вылучаліся [[Джавані Бенедэта Кастыльёне]], [[Антон Марыя Васала]], [[Валерыа Кастэла]], [[Даменіка Ф’ясела]], [[Джаакіна Асарэта]], [[Даменіка Піёла]] і [[Грэгорыа дэ Ферары]].<ref name="belenc" /><ref name="nga" /> Майстры школы стваралі парадныя арыстакратычныя партрэты, рэлігійныя кампазіцыі, алтарныя абразы і дэкаратыўныя размалёўкі палацаў і храмаў. Асобнае значэнне атрымаў пастаральны жанр, у якім важнае месца займалі пейзаж, хатняе начынне і выявы жывёл. Такія рысы асабліва характэрныя для творчасці Джавані Бенедэта Кастыльёне і Антона Марыі Васала.<ref name="belenc" /> Усхвалявана-рамантычныя кампазіцыі ствараў Валерыа Кастэла. Ягоны «жывапіс мазка і плямы» атрымаў пашырэнне не толькі ў Генуі, але і ў іншых мастацкіх цэнтрах Паўночнай Італіі.<ref name="belenc" /> == Асаблівасці == Да асноўных рыс школы адносяцца: * спалучэнне прадстаўнічай урачыстасці з больш інтымнай арганізацыяй унутранай прасторы палаца; * актыўнае выкарыстанне дэкаратыўных роспісаў у палацах і храмах; * значны ўплыў фламандскага барока, асабліва ў творчасці Рубенса і ван Дэйка; * развіццё пастаральнага жанру, рэлігійнай кампазіцыі і параднага партрэта.<ref name="belenc" /><ref name="unesco">[https://whc.unesco.org/en/list/1211/ Genoa: Le Strade Nuove and the system of the Palazzi dei Rolli] // UNESCO World Heritage Centre.</ref><ref name="nga" /> == Галерэя == <gallery mode="packed" heights="170"> Файл:Genova-Via Garibaldi.jpg|Вуліца [[Джузэпэ Гарыбальдзі|Гарыбальдзі]] ў Генуі, частка ансамбля Strade Nuove Файл:Palazzo Tursi, Genova.jpg|Палаца Дорыя-Турсі ў Генуі Файл:Genova - Basilica di Carignano-Commons.jpg|Базіліка Санта-Марыя-Асунта-ды-Карыньяна. Файл:Palazzi di Genova.jpg|Тытульны аркуш выдання Рубенса «''Palazzi di Genova»'', 1622 Файл:St. Lawrence Distributing the Treasures of the Church - Bernardo Strozzi - Google Cultural Institute.jpg|Бернарда Строцы. «Святы Лаўрэнцій раздае скарбы царквы» Файл:Marchesa Elena Grimaldi c1623 Anthony van Dyck.jpg|Антоніс ван Дэйк. «Маркеза Элена Грымальдзі-Катанэа» Файл:Anthony van Dyck - Portrait of Agostino Pallavicini - Google Art Project.jpg|Антоніс ван Дэйк. «Партрэт Агастына Палавічыні» Файл:Giovanni Benedetto Castiglione gen. Il Grecchetto - Noah mit den Tieren vor der Arche - GG 1645 - Kunsthistorisches Museum.jpg|Джавані Бенедэта Кастыльёне. «Ной з жывёламі перад каўчэгам» Файл:Valerio Castello - The Virgin and Child with Saint John the Baptist.jpg|Валерыа Кастэла. «Мадонна з Дзіцем і святым Янам Хрысціцелем» </gallery> == Гл. таксама == * [[Генуя]] * [[Палацці-дэі-Ролі]] * [[Барока]] * [[Італьянскае мастацтва]] * [[Пітэр Паўль Рубенс]] * [[Антоніс ван Дэйк]] {{зноскі}} == Літаратура == * Генуэзская школа // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 5: Гальцы — Дагон / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1997. — С. 161. — 576 с. — ISBN 985-11-0090-0. * Виппер Б. Р. ''Проблема реализма в итальянской живописи XVII—XVIII вв.'' — М.: Искусство, 1966. * Bober J., Boccardo P., Colomer J. L. (eds.). ''A Superb Baroque: Art in Genoa, 1600–1750''. — Washington: National Gallery of Art, 2020. == Спасылкі == * [https://verbum.by/belen/%D0%93%D0%95%D0%9D%D0%A3%D0%AD%D0%97%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%AF%20%D0%A8%D0%9A%D0%9E%D0%9B%D0%90 Генуэзская школа] // Беларуская Энцыклапедыя. * [https://www.museidigenova.it/en/genoese-school Genoese school] // Musei di Genova. * [https://www.nga.gov/research/publications/superb-baroque A Superb Baroque: Art in Genoa, 1600–1750] // National Gallery of Art. * [https://whc.unesco.org/en/list/1211/ Genoa: Le Strade Nuove and the system of the Palazzi dei Rolli] // UNESCO World Heritage Centre. [[Катэгорыя:Мастацтва Італіі]] [[Катэгорыя:Жывапіс Італіі]] [[Катэгорыя:Архітэктура Італіі]] [[Катэгорыя:Барока]] [[Катэгорыя:Генуя]] [[Катэгорыя:Жывапісныя школы]] h6321z0jrmox7ukgog7xh78cm0cbeks 0 808485 5146427 2026-05-25T11:03:42Z DobryBrat 5701 Перасылае да [[Эстонская акадэмія навук]] 5146427 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Эстонская акадэмія навук]] ax1u8c2ediwtpg0lfay6ukspwksolxn 14 808486 5146431 2026-05-25T11:08:34Z DobryBrat 5701 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Спартсмены паводле відаў спорту]] [[Катэгорыя:Спартыўнае арыентаванне]]» 5146431 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Спартсмены паводле відаў спорту]] [[Катэгорыя:Спартыўнае арыентаванне]] 65csr0azdipprbahft9w8so15nhzjig 14 808487 5146436 2026-05-25T11:11:38Z StachLysy 62453 Новая старонка: «{{Месяцы паводле гадоў}}» 5146436 wikitext text/x-wiki {{Месяцы паводле гадоў}} ml4lnt82pyvjor7f6inigkr4j8h6ub1 14 808488 5146439 2026-05-25T11:13:47Z DobryBrat 5701 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Спартсмены Беларусі]]» 5146439 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Спартсмены Беларусі]] r7mrx18ptkrrxsdfaav1qbqrezw8h4w 5146443 5146439 2026-05-25T11:17:50Z DobryBrat 5701 катэгорыя 5146443 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Спартсмены Беларусі]] [[Катэгорыя:Арыентыроўшчыкі]] em2jz7o40yqxubtedgfqd6kcwbg2xto 5146456 5146443 2026-05-25T11:33:21Z DobryBrat 5701 катэгорыя 5146456 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Спартсмены Беларусі]] [[Катэгорыя:Арыентыроўшчыкі паводле краін|Беларусь]] hqicmqi2cfyliobdw777tv6sngdgaaf 14 808489 5146444 2026-05-25T11:20:32Z DobryBrat 5701 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Спартсмены Швецыі]] [[Катэгорыя:Арыентыроўшчыкі]]» 5146444 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Спартсмены Швецыі]] [[Катэгорыя:Арыентыроўшчыкі]] aiejvyphtfxda6pbak5hazqc9kuj7rj 5146453 5146444 2026-05-25T11:32:10Z DobryBrat 5701 катэгорыя 5146453 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Спартсмены Швецыі]] [[Катэгорыя:Арыентыроўшчыкі паводле краін|Швецыя]] 17qzo0im70v5hpzf4bri0ynxuw7fo4m 14 808490 5146452 2026-05-25T11:30:52Z DobryBrat 5701 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Спартсмены паводле відаў спорту паводле краін]]» 5146452 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Спартсмены паводле відаў спорту паводле краін]] h3yqgyblzy7ocsmcvpygycxdylsu55o 5146455 5146452 2026-05-25T11:33:04Z DobryBrat 5701 катэгорыя 5146455 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Спартсмены паводле відаў спорту паводле краін]] [[Катэгорыя:Арыентыроўшчыкі]] fif4e0qzle2r0hka82718ltjxvndmo8 14 808491 5146458 2026-05-25T11:34:23Z DobryBrat 5701 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Спартсмены Эстоніі]] [[Катэгорыя:Арыентыроўшчыкі паводле краін|Эстонія]]» 5146458 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Спартсмены Эстоніі]] [[Катэгорыя:Арыентыроўшчыкі паводле краін|Эстонія]] dszwdcuar1s0efndkthnpofcuxkiav9 0 808492 5146472 2026-05-25T11:58:10Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{Парк |Назва = Японскі сад у Афінах |Нацыянальная назва = el/Ιαπωνικός Κήπος Αθήνας |Выява = Nereids park - Japanese garden in Athens. Statue view.jpg |Подпіс = Ліхтар ля вады |Каардынаты = 37/58/29/N/23/44/58/E |Краіна = Грэцыя |Рэгіён...» 5146472 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Японскі сад у Афінах |Нацыянальная назва = el/Ιαπωνικός Κήπος Αθήνας |Выява = Nereids park - Japanese garden in Athens. Statue view.jpg |Подпіс = Ліхтар ля вады |Каардынаты = 37/58/29/N/23/44/58/E |Краіна = Грэцыя |Рэгіён = |Раён = |Месцазнаходжанне = Афіны |Тып = [[японскі сад]] |Заснаваны = 2021 |Архітэктар = |Плошча = |Метро = |Наведвальнікі = |Час працы = кругласутачна |Статус = |Сайт = |Пазіцыйная карта = |Пазіцыйная карта 1 = |Катэгорыя на Вікісховішчы = Japanese Garden Athens }} [[Файл:Japanese Garden Athens - October 2022 - 2.jpg|міні|Торыі ў японскім садзе ў Афінах]] '''Японскі сад у Афінах''' ({{lang-el|Ιαπωνικός Κήπος Αθήνας}}) — гэта грамадски [[парк]] ў цэнтры [[Афіны|Афін]]. Парк, адкрыты ў 2021 годзе ў раёне [[Панграці]], з'яўляецца першым у сваім родзе ў Грэцыі. == Апісанне == Ідэя стварэння японскага сада ў Афінах належала Дзімасу Вратсанасу, прэзідэнту Таварыства грэка-японскай дружбы.<ref>[https://www.thenationalherald.com/the-first-japanese-park-of-athens-opens-its-gates/ ''The First Japanese Park of Athens Opens Its Gates'', анлайн-артыкул ад 11 ліпеня 2022 на www.thenationalherald.com]</ref> Рэалізацыя праекта адбылася ў межах праграмы гарадской рэгенерацыі {{lang|el|Υιοθέτησε την πόλη σου}} (у сэнсе «Усынаві свой горад»).<ref>[https://www.thenationalherald.com/the-first-japanese-park-of-athens-opens-its-gates/ ''The First Japanese Park of Athens Opens Its Gates'', анлайн-артыкул ад 11 ліпеня 2022 на www.thenationalherald.com]</ref> Фінансаванне праекта забяспечыў спонсар [[JT International|Japan Tobacco International]], які таксама ўзяў на сябе абавязацельствы па доглядзе за паркам на працягу першых трох гадоў.<ref>[https://www.thenationalherald.com/the-first-japanese-park-of-athens-opens-its-gates/ ''The First Japanese Park of Athens Opens Its Gates'', анлайн-артыкул ад 11 ліпеня 2022 на www.thenationalherald.com]</ref> Раней гэты канцэрн ужо займаўся перапланіроўкай і доглядам за садамі перад [[Нацыянальны археалагічны музей (Афіны)|Нацыянальным археалагічным музеем]] у Афінах.<ref>[https://www.thenationalherald.com/the-first-japanese-park-of-athens-opens-its-gates/ ''The First Japanese Park of Athens Opens Its Gates'', анлайн-артыкул ад 11 ліпеня 2022 на www.thenationalherald.com]</ref> Праект рэканструкцыі праходзіў пад патранажам [[Спіс дыпламатычных місій Японіі|пасольства Японіі]] ў Афінах.<ref>[https://www.thenationalherald.com/the-first-japanese-park-of-athens-opens-its-gates/ ''The First Japanese Park of Athens Opens Its Gates'', анлайн-артыкул ад 11 ліпеня 2022 на www.thenationalherald.com]</ref> Для стварэння новага японскага сада быў абраны ўчастак плошчай 3500 квадратных метраў<ref>[https://news.gtp.gr/2021/11/12/japanese-garden-opens-in-athens/ ''Japanese Garden Opens in Athens'', анлайн-артыкул ад 12 лістапада 2021 на news.gtp.gr]</ref>, абмежаваны вуліцамі Леафорас Васілеас Александру, Одас Міхалакапулу і Одас Нірыідон.<ref>[https://www.iefimerida.gr/poli/i-athina-apektise-diko-tis-iaponiko-kipo-kerasies Sofia Paftounou: ''Η Αθήνα απέκτησε τον δικό της ιαπωνικό κήπο, ένα κόσμημα στο κέντρο της πόλης – Πότε θα ανθίσουν οι περίφημες κερασιές'', анлайн-артыкул ад 20 лістапада 2021 на www.iefimerida.gr]</ref> На супрацьлеглым баку вуліцы Одас Міхалакапулу знаходзіцца Афінская [[Нацыянальная галерэя (Афіны)|Нацыянальная галерэя]]. Месца было абрана таму, што яно размешчана на поўнач ад дамоў, якія забяспечваюць дастатковы цень падчас спякотнага летняга надвор'я ў Афінах. Гэта стварае аптымальныя ўмовы для раслін.<ref>[https://www.iefimerida.gr/poli/i-athina-apektise-diko-tis-iaponiko-kipo-kerasies Sofia Paftounou: ''Η Αθήνα απέκτησε τον δικό της ιαπωνικό κήπο, ένα κόσμημα στο κέντρο της πόλης – Πότε θα ανθίσουν οι περίφημες κερασιές'', анлайн-артыкул ад 20 лістапада 2021 на www.iefimerida.gr]</ref> На месцы новага японскага сада раней знаходзіўся парк Нерэід<ref>[https://greekcitytimes.com/2022/02/10/japanese-garden-athens/ ''The Japanese Garden of Athens: A place for a calm break in a busy city'', анлайн-артыкул ад 10 лютага 2022 на greekcitytimes.com]</ref>, зялёная зона, якая гадамі была ў запусценні.<ref>[https://www.iefimerida.gr/poli/i-athina-apektise-diko-tis-iaponiko-kipo-kerasies Sofia Paftounou: ''Η Αθήνα απέκτησε τον δικό της ιαπωνικό κήπο, ένα κόσμημα στο κέντρο της πόλης – Πότε θα ανθίσουν οι περίφημες κερασιές'', анлайн-артыкул ад 20 лістапада 2021 на www.iefimerida.gr]</ref> Так, у пачатку работ прыйшлося вывезці 180 кубаметраў будаўнічага смецця і наўзамен завезці ў парк 350 кубаметраў новага [[Урадлівы пласт глебы|ўрадлівага пласта глебы]].<ref>[https://www.lifo.gr/now/greece/egkainiastike-o-protos-iaponikos-kipos-sto-pagkrati-apo-ton-dimo-athinaion-me-50-dentra ''Ο πρώτος ιαπωνικός κήπος στην Αθήνα: 50 δέντρα και 3.000 θάμνοι στο Παγκράτι'' анлайн-артыкул ад 10 лістапада 2021 на www.lifo.gr]</ref> Японскі сад у Афінах быў створаны па планах ландшафтнага архітэктара Антоніса Скардзіліса і яго каманды з кампаніі Ecoscapes, якія таксама адказвалі за рэалізацыю і распрацавалі канцэпцыю асвятлення.<ref>[https://www.thenationalherald.com/the-first-japanese-park-of-athens-opens-its-gates/ ''The First Japanese Park of Athens Opens Its Gates'', анлайн-артыкул ад 11 ліпеня 2022 на www.thenationalherald.com]</ref> Абноўлены комплекс уключае элементы розных эпох [[Японскі сад|японскай садовай традыцыі]]. Тут ёсць зоны з пышнай расліннасцю, падстрыжанымі кустамі, вадой, скаламі, невялікімі пагоркамі, сцежкамі з галькі, каменнымі ліхтарамі, гранітнымі лаўкамі і [[торыі]].<ref>[https://news.gtp.gr/2021/11/12/japanese-garden-opens-in-athens/ ''Japanese Garden Opens in Athens'', анлайн-артыкул ад 12 лістапада 2021 на news.gtp.gr]</ref> Сярод раслін сустракаюцца як тыпова японскія віды, такія як [[Клён веерны|веерныя клёны]], [[Сакура|японскія вішні]] і [[бамбук]], так і міжземнаморскія расліны, такія як [[дзягіль]]<ref>[https://www.kathimerini.gr/life/561579898/enas-iaponikos-kipos-sto-kentro-tis-athinas/ ''Ένας ιαπωνικός κήπος στο κέντρο της Αθήνας'' анлайн-артыкул ад 10 лістапада 2021 на www.kathimerini.gr]</ref>, [[мірт]], [[Лаўр высакародны|лаўр]].<ref> [https://news.gtp.gr/2021/11/12/japanese-garden-opens-in-athens/ ''Japanese Garden Opens in Athens'', анлайн-артыкул ад 12 лістапада 2021 на news.gtp.gr]</ref> У садзе налічваецца 50 дрэў, у тым ліку тыя, што растуць там ужо шмат гадоў. Да іх дадаліся 1200 новых кустоў і 600 новых невялікіх раслін.<ref>[https://www.iefimerida.gr/poli/i-athina-apektise-diko-tis-iaponiko-kipo-kerasies Sofia Paftounou: ''Η Αθήνα απέκτησε τον δικό της ιαπωνικό κήπο, ένα κόσμημα στο κέντρο της πόλης – Πότε θα ανθίσουν οι περίφημες κερασιές'', анлайн-артыкул ад 20 лістапада 2021 на www.iefimerida.gr]</ref> Сучасная сістэма паліву з адпаведнай сэнсарнай тэхналогіяй забяспечвае добрае паглынанне дажджавой вады і ажыццяўляе паліў толькі пры неабходнасці.<ref>[https://www.iefimerida.gr/poli/i-athina-apektise-diko-tis-iaponiko-kipo-kerasies Sofia Paftounou: ''Η Αθήνα απέκτησε τον δικό της ιαπωνικό κήπο, ένα κόσμημα στο κέντρο της πόλης – Πότε θα ανθίσουν οι περίφημες κερασιές'', анлайн-артыкул ад 20 лістапада 2021 на www.iefimerida.gr]</ref> Парк быў урачыста адкрыты 9 лістапада 2021 года ў прысутнасці мэра Афін [[Костас Бакаяніс|Костаса Бакаяніса]] і пасла Японіі Накаямы Ясуноры.<ref>[https://www.iefimerida.gr/poli/i-athina-apektise-diko-tis-iaponiko-kipo-kerasies Sofia Paftounou: ''Η Αθήνα απέκτησε τον δικό της ιαπωνικό κήπο, ένα κόσμημα στο κέντρο της πόλης – Πότε θα ανθίσουν οι περίφημες κερασιές'', анлайн-артыкул ад 20 лістапада 2021 на www.iefimerida.gr]</ref> Сад адкрытага тыпу даступны для наведвання кругласутачна.<ref>[https://www.kathimerini.gr/life/561579898/enas-iaponikos-kipos-sto-kentro-tis-athinas/ ''Ένας ιαπωνικός κήπος στο κέντρο της Αθήνας'' анлайн-артыкул ад 10 лістапада 2021 на www.kathimerini.gr]</ref> == Спасылкі == {{Commonscat|Japanese Garden Athens}} * [https://greekcitytimes.com/2022/02/10/japanese-garden-athens/ ''The Japanese Garden of Athens: A place for a calm break in a busy city'', анлайн-артыкул ад 10 лютага 2022 на greekcitytimes.com] * [https://www.iefimerida.gr/poli/i-athina-apektise-diko-tis-iaponiko-kipo-kerasies Sofia Paftounou: ''Η Αθήνα απέκτησε τον δικό της ιαπωνικό κήπο, ένα κόσμημα στο κέντρο της πόλης – Πότε θα ανθίσουν οι περίφημες κερασιές'', анлайн-артыкул ад 20 лістапада 2021 на www.iefimerida.gr] * [https://www.kathimerini.gr/life/561579898/enas-iaponikos-kipos-sto-kentro-tis-athinas/ ''Ένας ιαπωνικός κήπος στο κέντρο της Αθήνας'' анлайн-артыкул ад 10 лістапада 2021 на www.kathimerini.gr] * [https://www.lifo.gr/now/greece/egkainiastike-o-protos-iaponikos-kipos-sto-pagkrati-apo-ton-dimo-athinaion-me-50-dentra ''Ο πρώτος ιαπωνικός κήπος στην Αθήνα: 50 δέντρα και 3.000 θάμνοι στο Παγκράτι'' анлайн-артыкул ад 10 лістапада 2021 на www.lifo.gr] * [https://www.thenationalherald.com/the-first-japanese-park-of-athens-opens-its-gates/ ''The First Japanese Park of Athens Opens Its Gates'', анлайн-артыкул ад 11 ліпеня 2022 на www.thenationalherald.com] * [https://news.gtp.gr/2021/11/12/japanese-garden-opens-in-athens/ ''Japanese Garden Opens in Athens'', анлайн-артыкул ад 12 лістапада 2021 на news.gtp.gr] * [https://www.themayor.eu/en/a/view/athens-unveils-its-first-japanese-garden-9322 Svilena Iotkovsk: ''Athens unveils its first Japanese Garden'', анлайн-артыкул на www.themayor.eu] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Японскія сады}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Японскі сад|Афіны]] [[Катэгорыя:Паркі Грэцыі]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Афін]] [[Катэгорыя:Грэка-японскія адносіны]] gqwkaw9lkiwzuj0agzu2tn4of8aqp1j 14 808493 5146473 2026-05-25T11:58:27Z DobryBrat 5701 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Спартсмены Нарвегіі]] [[Катэгорыя:Арыентыроўшчыкі паводле краін|Нарвегія]]» 5146473 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Спартсмены Нарвегіі]] [[Катэгорыя:Арыентыроўшчыкі паводле краін|Нарвегія]] me6vd116zqjrqm56y33wmbgq77raxqf