Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 1553 5148193 5124422 2026-05-29T04:51:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148193 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Брэст |вобласць = Брэсцкая |выява = Brest Montage (2017).jpg |від главы = старшыня гарвыканкама |ранейшыя імёны = Берасце, Брэст-Літоўск,<br /> Брэст-над-Бугам |статус з = |унутранае дзяленне=Ленінскі і Маскоўскі раёны|плошча=146|вышыня цэнтра НП=141|клімат=умерана-кантынентальны|этнахаронім=берасцейцы, берасцеец, берасцейка|раён=Брэсцкі|першае згадванне=1017}} '''Брэст'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Brest}}), часта '''Берасце''' або '''Бярэсце''' — горад у [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] і [[Брэсцкі раён|Брэсцкага раёна]], на рацэ [[Буг]] пры ўпадзенні ў яго [[Мухавец|Мухаўца]]. Месціцца за 349 км ад [[Мінск]]а. Эканамічны і культурны цэнтр, [[вузел чыгунак]] і аўтамабільных дарог, [[Аэрапорт Брэст|аэрапорт]], [[рачны порт (Брэст)|рачны порт]], звязаны [[Дняпроўска-Бугскі канал|Дняпроўска-Бугскім каналам]] з басейнамі [[Дняпро|Дняпра]] і [[Прыпяць|Прыпяці]]. == Назва == Упершыню згадваецца ў «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых гадоў]]» пад назваю ''Берестий''<ref name="Žuraŭski"/>, у гістарычных крыніцах таксама сустракаюцца напісанні ''Берестей,'' ''Бересть, Бересте''<ref name="viacorka">[[Вінцук Вячорка|Вячорка В.]] [http://www.svaboda.org/a/25444820.html Аддайма Брэст брэтонцам!], [[Радыё Свабода]], 3 ліпеня 2014 г.</ref>, у нямецкіх летапісах ''Брэйзіка''<ref name="Wartberge"/>. Згодна з адной з версій, тапонім «Берасце» ўтварыўся ад слова «[[Бераст|бе́раст]]»<ref name="zurauski">[[Аркадзь Жураўскі|Жураўскі А.]] [http://mowaznaustwa.ru/2009/07/23/a-i-zhuraўski-staradaўniya-nazvy-garadoў-belarusi/ Старадаўнія назвы гарадоў Беларусі] // «Навіны Беларускай акадэміі» № 31 (660), 14 жніўня 1992. С. 3—5.</ref> ([[Дрэвавыя расліны|дрэвавая]] ці [[куст]]авая расліна сямейства [[вязавыя|вязавых]]<ref name="ГВБ" />). Значэнне мае хутчэй за ўсё зборнае — бераставы гай<ref name="viacorka" />. На думку географа [[Вадзім Жучкевіч|В. Жучкевіча]], назва горада таксама магла паходзіць ад слова «[[бяроста]]» — [[бяроза]]вая кара<ref>{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 36.</ref>. Існуюць таксама меркаванні, што назва горада паходзіць ад [[асабовае імя|імя асабовага]] — Бераст<ref name="ГВБ" />. У Літве вядома паўтара дзясятка гідронімаў тыпу ''Brasta''<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 69.</ref>. Гэтае паданне ў сярэдзіне XIX стагоддзя запісаў [[П. М. Шпілеўскі]] і ўключыў у кнігу «Падарожжы па Палессі і Беларускім краі». Згодна з паданнем, у няпамятныя часы купец са сваім таварам прабіраўся праз [[балота|балоты]], а каб прабрысці праз яго, загаціў гаць са ствалоў [[бяроза|бярозы]], заваліў балота [[бяроста|бяростай]] (верхні белы слой бярозавай кары) і так займеў магчымасць прайсці. Месца ён назваў ''Берасцем''<ref name="ГВБ">{{крыніцы/ГВБ|3-1|Брэст}}</ref>. Тыпалагічная паралель берасцейскай назве — назва [[Браслаў]], якая магла пайсці ад латышскага ''brasla'' «брод». У 1696 годзе [[сейм Рэчы Паспалітай]] скасаваў статус [[Старабеларуская мова|старабеларускай мовы]] як дзяржаўнай і такім чынам адкрыў шлях да татальнай [[Паланізацыя|паланізацыі]]. Назвы беларускіх паселішчаў запісваліся толькі графічнымі сродкамі [[Польская мова|польскай мовы]] ў характэрнай для яе [[Фанетыка|фанетычнай]] і [[Граматыка|граматычнай]] формах. У такім выглядзе большасць з іх увайшла ў дзяржаўныя дакументы, на карты, выцесніўшы з пісьмовай і [[картаграфія|картаграфічнай]] практыкі спрадвечныя формы<ref name="Прадмова"/>. Польскі варыянт назвы горада запісваўся як ''Brześć'' (вымаўляецца як ''Бжэсць''), пазней, каб пазбегнуць блытаніны з польскім горадам [[Бжэсць Куяўскі]] ({{lang-pl|Brześć Kujawski}}), пачала выкарыстоўвацца назва ''Brześć Litewski'' (літар. ''Берасце Літоўскае''). У [[Лацінская мова|лацінамоўных]] дакументах назвы абодвух гарадоў перадаваліся як ''Brest'', вытворны прыметнік — як ''Brestensis'', радзей ''Brescensis'', часам ''Brzestensis''<ref name=viacorka/>. Старажытная лацінская форма, відаць, з’яўляецца вытворнай ад назвы польскага Бжэсця. У сучаснай лацінскай мове, якая выкарыстоўваецца як богаслужбовая і навуковая мова [[Каталіцкая Царква|Каталіцкай царквы]], аднавілі поўнагалосную форму тапоніма: дакументы [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]] выйшлі ў 1970 годзе пад назвай «Documenta Unionis ''Berestensis'' eiusque Auctorum (1590—1600)»<ref name=viacorka/>. На еўрапейскіх картах XVII—XVIII стагоддзяў Берасце пазначалася як ''Brizestije'' ([[Антверпен]], 1612), ''Breßia al Brie∫tz'' ([[Амстэрдам]], 1632), ''Bres∫ia'' ([[Амстэрдам]], 1661), ''Brzesc'' ([[Лондан]], 1799)<ref name=viacorka/>. У складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ні дакументалісты, ні гісторыкі, ні картографы таксама не клапаціліся пра дакладнасць перадачы беларускіх [[айконімы|айконімаў]] на [[Руская мова|рускую мову]]. Яны запазычвалі ўжо гатовыя польскія формы і запісвалі іх [[кірыліца|кірыліцкай графікай]]. У выніку неаднаразовай перадачы з адной мовы на іншую без уліку арыгінала шэраг беларускіх айконімаў увайшоў у гісторыю ў чужамоўнай ці скажонай форме, з неўласцівымі для іх гукавымі, граматычнымі і словаўтваральнымі рысамі, што нанесла вялікую шкоду ўсёй айканімічнай сістэме Беларусі. У пісьмовай практыцы замацаваліся паланізаваныя формы<ref name="Прадмова"/>, так польскі варыянт назвы горада ''Brześć'' перанеслі ў рускую мову спачатку як ''Бржесть'', што пазней трансфармавалася ў ''Брест''<ref name="vm">Мухін В. [http://knihi.com/www/nazvy/ Спрадвечныя назовы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241203182331/https://knihi.com/www/nazvy/ |date=3 снежня 2024 }} // «Студэнцкая думка», ?.</ref><ref name="Дайлід">Дайлід П. [http://c4u.omniton.net/by/11/60/299/Берасце-Брэст-Літоўск-Брэст-над-Бугам-Брэст.htm Берасце, Брэст-Літоўск, Брэст-над-Бугам, Брэст…]{{Недаступная спасылка}} // «Газета для вас» № 712, 20 жніўня 2009.</ref>. Гэтую трансфармацую назвы ў рускай мове зафіксавалі лічбы аб баявых дзеяннях у ваколіцах горада рускага палкаводца [[Аляксандар Сувораў|А. Суворава]] і іншых расійскіх чыноўнікаў: спачатку пісалі ''Бржесць'', ''Бржесть'', пазней ''Бржест'' і ''Брест''. Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] з’явілася назва ''Брестъ-Литовскъ'' ({{lang-be|Брэст-Літоўск}}), пры гэтым даволі працяглы час паралельна ўжывалася форма ''Бржестъ''. Адной з магчымых крыніц рускай формы ''Брест'' ({{lang-be|Брэст}}) разглядаюцца дакументы часоў [[Вайна 1654—1667 гадоў|вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай]] (1654—1667), у якіх датычна Берасця паслядоўна ўжываецца назва ''Бресть'' жаночага роду<ref name=viacorka/>. Перад пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] жыхары горада хадайнічалі перад [[Дзяржаўная Дума Расійскай імперыі|Дзяржаўнай Думай Расійскай імперыі]] пра вяртанне гістарычнай назвы ''Берестье'' ({{lang-be|Берасце}}). У выдадзеным у горадзе Я. Хмялеўскім даведніку «Календарь-Справочникъ гор. Брестъ-Литовска на 1912 годъ» адзначаецца, што першапачатковая старажытная назва горада «Бэресть» захавалася і па-ранейшаму жыве ў гаворцы мясцовых сялян: {{цытата|«Тамъ почти нельзя услышать Брестъ, а о составном названіи Брестъ-Литовскъ множество Полѣсскихъ крестьянъ даже не подозрѣваетъ».<ref>Календарь-Справочникъ гор. Брестъ-Литовска на 1912 годъ. Изд. Я. М. Хмѣлевскаго. С. 32.</ref>}} Пасля далучэння да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] ў 1921 годзе горад атрымаў назву ''Бжэсць над Бугам'' (''Brześć nad Bugiem''), якая праіснавала да 1939 года. Тым часам у [[БССР]] да сярэдзіны 1930-х гадоў і ў [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]] на Захадзе дагэтуль ужываюць спрадвечную назву — Берасце<ref name="vm"/>. У час [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] назва горада ў [[Нямецкая мова|нямецкамоўных]] дакументах і шыльдах часцей за ўсё пісалася ''Brest-Litowsk'' (''Брэст-Літоўск''). Ужо пасля 1939 года з рускай мовы ў беларускую была запазычана сучасная афіцыйная беларуская назва ''Брэст''<ref name="vm"/><ref name="Дайлід"/>, якая не мае ў сабе кораню, ад якога пайшло першапачатковае імя горада, і застаецца ў беларускай мове ізаляванай і чужароднай<ref name="vm"/>. У вусных жа зносінах і зараз стабільна ўжываюцца формы (толькі з некаторымі гукавымі відазменамі), пад якімі горад згадваецца ў ранніх летапісах і іншых старажытнапісьмовых дакументах у сваім усходнеславянскім абліччы — '''Бе́расце''', '''Бэ́рэсць''', '''Бэ́рысць'''<ref name="Прадмова">{{Cite web |url=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/16876/1/%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%9E%20%D0%A0%D0%91_%D0%91%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BB.pdf |title=Лемцюгова В. П. : Прадмова да даведніка «Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь» |access-date=21 жніўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161130155121/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/16876/1/%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B2%D1%8B%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%20%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%9E%20%D0%A0%D0%91_%D0%91%D1%80%D1%8D%D1%81%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BB.pdf |archive-date=30 лістапада 2016 }}</ref>. У некаторых выданнях можна сустрэць варыянт '''Бярэсце'''<ref>{{Літаратура/ЭГБ|2к}} С. 85.</ref>, які, аднак, не адпавядае традыцыйнаму вымаўленню мясцовых жыхароў<ref name=viacorka/>. == Гісторыя == === Ранняе Сярэднявечча === [[Археалагічныя даследаванні]] горада паказалі, што як пагранічная крэпасць і апорны пункт [[Славянская каланізацыя Беларусі|славянскай каланізацыі]] горад быў заснаваны ў канцы Χ стагоддзя<ref name="Lysienka-1"/>. Агульнае аблічча матэрыяльнай культуры старажытнага Берасця пацвярджае яго заснаванне адным з [[Усходнія славяне|усходне-славянскіх плямён]] — [[Дрыгавічы|дрыгавічамі]]<ref name="ГВБ"/><ref name="АрхБ">{{крыніцы/Археалогія Беларусі|1|Брэст}}</ref>. Адносна дакладнасці дат першага ўспаміну думкі гісторыкаў разыходзяцца. Дакладна вядома, што звязана першае ўпамінанне з падзеямі 1015—1019, калі кіеўскі князь [[Святаполк Уладзіміравіч]] вёў барацьбу за кіеўскі сталец са сваім братам наўгародскім князем [[Яраслаў Уладзіміравіч|Яраславам Уладзіміравічам]]. Упершыню ўпамінаецца пад 1019 годам<ref name="ЭВКЛ"/>. Такога пункту гледжання прытрымліваецца [[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Пётр Лысенка]], абапіраючыся на «[[Аповесць мінулых гадоў]]» і складзеныя на яе аснове пазнейшыя зборы, дзе пра паход 1017 года ў Пабужжа нічога не сказана<ref name="Lysienka-2"/>. Другая група даследчыкаў — [[Мікалай Міхайлавіч Карамзін|М. Карамзін]], [[Сяргей Міхайлавіч Салаўёў|С. Салаўёў]], [[Генрык Лаўмянскі|Г. Лаўмянскі]], [[Георгій Васілевіч Штыхаў|Г. Штыхаў]] і інш. давяраюць сказанаму ў першым спісе [[Наўгародскі летапіс|Наўгародскага летапісу]]: {{цытата|в лето 6525 (1017) Ярослав иде к Берестью}}<ref name="Karamzin"/>. Старажытнае Берасце, размешчанае на сутоку рэк, кантралявала водныя шляхі па [[Мухавец (рака)|Мухаўцу]] з усходу, ад дняпроўскага вялікага воднага шляху [[З варагаў у грэкі|«з варагаў у грэкі»]] да Буга і па [[Буг]]у — шлях з поўдня, з [[Валынь|Валыні]] — да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]]. З самага пачатку існавання Берасце адыгрывала ролю палітычнага, эканамічнага, адміністрацыйнага і культурнага цэнтра [[Пабужжа]]<ref name="ГВБ"/>. Горад быў гандлёвым цэнтрам [[Старажытнаруская дзяржава|Старажытнарускай дзяржавы]] на мяжы з [[польшча|польскімі]] і [[Літва (зямля)|літоўскім]] ўладаннямі<ref name="ЭГБ"/>. З прычыны прыгранічнага размяшчэння часта быў у цэнтры ваенных падзей<ref name="АрхБ"/>. У 1020 годзе Берасцем авалодаў польскі князь [[Баляслаў I Храбры|Баляслаў Храбры]]<ref name="ЭГБ"/>. У 1022, 1031 і 1044 гадах кіеўскі князь [[Яраслаў Уладзіміравіч]] здзейсніў паходы да Берасця, які, як можна меркаваць, быў заняты [[Польскае каралеўства (1025—1385)|палякамі]]<ref name="АрхБ"/>. Наступны ўспамін Бярэсця ў летапісе звязана з барацьбой [[Ізяслаў Яраславіч|Ізяслава Яраславіча]] з яго братамі Святаполкам і [[Усевалад Яраславіч|Усеваладам]] за кіеўскі сталец<ref name="Lysienka-3"/>. У {{нп5|Павучанне Уладзіміра Манамаха|«Павучанні»|ru|Поучение Владимира Мономаха}} [[Уладзімір Манамах|Уладзіміра Манамаха]] гаворыцца, што ў 1070-я гады яго<ref name="АрхБ"/>, па даручэнні праціўнікаў Ізяслава<ref name="Lysienka-3"/>, пасылалі пільнаваць Берасце, спалены палякамі<ref name="АрхБ"/>. Пётр Лысенка лічыць, што гэта адбылося ў 1073 годзе, пасля таго як кіеўскі князь Ізяслаў Яраславіч быў выгнаны з Кіева і ўцёк да польскага караля [[Баляслаў II Смелы|Баляслава II Смелага]]<ref name="Lysienka-3"/>. У 1097 годзе [[вялікі князь кіеўскі]] [[Святаполк Ізяславіч]] выгнаў з Берасця [[валынскі князь|валынскага князя]] [[Давыд Ігаравіч|Давыда Ігаравіча]]. У гэтых паведамленнях Берасце названы [[горад]]ам, што азначае існаванне там [[Абарончыя збудаванні|абарончых збудаванняў]]<ref name="АрхБ"/>. [[Дзяцінец (Брэст)|Дзяцінец]] (трохвугольнай у плане формы, умацаваны з боку поля ровам, замляным валам і частаколам<ref name="ГВБ"/>), найбольш умацаваная старажытная частка Берасця, размяшчалася на мысе, утвораным правым берагам ракі [[Буг]] і левым берагам левага рукава р. [[Мухавец (рака)|Мухавец]]. [[Вакольны горад (Брэст)|Вакольны горад]] месціўся супраць дзядзінца, на востраве, утвораным 2 рукавамі р. Мухавец у месцы ўпадзення яе ў Заходні Буг. Тут выяўлена неўмацаванае паселішча, якое датуецца матэрыяламі X стагоддзя<ref name="АрхБ"/>. На дзяцінцы раскапаны [[вуліца|вуліцы]] з драўляным насцілам, рэшткі больш як 200 жылых і гаспадарчых пабудоў. Знойдзены сведчанні развіцця тут [[Рамёствы|рамёстваў]], [[Гандаль|гандлевых]] і культурных сувязей з гарадамі [[Старажытная Русь|старажытнай Русі]] і суседнімі краінамі<ref name="ЭГБ">{{крыніцы/ЭГБ|2|Брэст}}</ref>. [[Файл:Old Bierascie.jpg|міні|Меркаваны выгляд Берасця ў XII—XIII стагоддзях]] У 1146 годзе горад у складзе [[Тураўскае княства|Тураўскага княства]]<ref name="ЭГБ"/>. З другой паловы XII стагоддзя Берасце уваходзіла ў склад [[Уладзіміра-Валынскае княства|Уладзіміра-Валынскага княства]]<ref name="АрхБ"/>. З 1199 года ў складзе [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскага княства]]<ref name="ЭВКЛ"/>. У XII стагоддзі на месцы дзядзінца пабудаваны [[Брэсцкі замак|драўляны замак]] (адноўлены ў другой палове XIII стагоддзя)<ref name="ГВБ"/>. На працягу XII—XIII стагоддзяў летапісы неаднаразова адзначалі спробы Берасця стаць цэнтрам самастойнага княства<ref name="АрхБ"/>. Падчас [[Татара-мангольскае нашэсце|мангола-татарскага нашэсця]] паблізу Берасця адбылася жорсткая бітва, але горад, відаць, не быў захоплены. З 1272 года Берасцем валодаў валынскі князь [[Уладзімір Васількавіч]], а з 1289 года — [[Мсціслаў Данілавіч]]<ref name="АрхБ"/>. У 1276—1288 гадах на тэрыторыі замка валынскім князем Уладзімірам Васількавічам была ўзведзена мураваная [[Берасцейская вежа|вежа-данжон]] (лёс яе невядомы, малаверагодна што знесена пры [[Будаўніцтва Брэсцкай крэпасці|пабудове Брэсцкай крэпасці]]). У XIII стагоддзі сінхронна з вежай у горадзе была змуравана царква Св. Пятра<ref name="ГВБ"/><ref name="ЭВКЛ"/>. === Вялікае Княства Літоўскае === У канцы XIII — пачатку XIV стагоддзяў за валоданне Берасцем змагаліся польскія каралі і літоўскія князі<ref name="ЭГБ"/>. У 1319 годзе [[вялікі князь літоўскі]] [[Гедзімін]] далучыў Берасце да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Неўзабаве Берасце зноў трапіла пад уладу валынскіх князёў<ref name="АрхБ"/>. Пасля ўладанне князя [[Кейстут]]а, у складзе [[Троцкае княства|Троцкага княства]]<ref name="ЭВКЛ"/>. У 1349 годзе Берасцем авалодаў [[польскі кароль]] [[Казімір III Вялікі]], але паводле дамовы 1366 года горад вернуты ў склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref name="ГВБ"/><ref name="АрхБ"/>. У 1379 годзе разрабаваны і спалены<ref name="ЭГБ"/> рыцарамі [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]]<ref name="ГВБ"/><ref name="ЭВКЛ"/>. З XIV стагоддзя існавалі [[Берасцейскія гарадскія ўмацаванні|гарадскія ўмацаванні]]. У 1382—1384 гадах уладанне князя [[Скіргайла|Скіргайлы]], потым князя [[Вітаўт]]а. У час [[Грамадзянская вайна ў Вялікім Княстве Літоўскім (1389—1392)|барацьбы паміж Ягайлам і Вітаўтам у 1388—1392 гадах]] [[Ягайла]] ў 1390 годзе авалодаў Берасцем і 15 жніўня 1390 года дараваў яму [[магдэбургскае права]]<ref name="ЭВКЛ"/> (першаму з беларускіх гарадоў). Паводле прывілею вялікага князя [[Ягайла|Ягайлы]] Брэсту надавалася 60 ланаў (1500 га) [[Ворная зямля|ворнай зямлі]], уключаючы вёску [[Казловічы (Клейнікаўскі сельсавет)|Казловічы]]. Пры вымярэнні горада была ўжыта тая ж сістэма, што ў гарадах [[Польскае Памор’е|Памор’я]]<ref name="Ławrowska"/>. У XIV—XVIII стагоддзях цэнтрам абароны Берасця з’яўляўся [[Берасцейскі замак|замак]] з каменю і дрэва. Яго ўмацоўвалі роў і вал, на якім стаялі абарончыя сцены — [[Гародня (фартыфікацыя)|гародні]] і 5 вежаў; замак уваходзіў у [[Брэсцкія гарадскія ўмацаванні|комплекс гарадскіх умацаванняў]]. [[Берасцейская вежа|Берасцейская вежа-данжон]] XIII стагоддзя месцілася асобна па-за межамі замка<ref name="ГВБ"/>. 25 студзеня 1408 года права на самакіраванне горада паццвердзіў [[Вітаўт]]<ref name="ЭВКЛ"/>. Магдэбургскага права пацвярджалася таксама ў 1511, 1554, 1580, 1607, 1614, 1661 гадах<ref name="ГВБ"/><ref name="ЭГБ"/>. У [[XIV стагоддзе|XIV стагоддзі]] існавалі [[гасціны двор]], мураваная кафедральная [[Мікалаеўская царква (Брэст)|Мікалаеўская царква]]<ref name="ЭВКЛ"/>, праводзіліся [[кірмаш]]ы<ref name="ГВБ"/>, у [[XV стагоддзе|XV стагоддзі]] пабудаваны драўляныя [[Міхайлаўская царква (Брэст)|Міхайлаўская]] (ва ўрочышчы [[Пяскі (Брэст)|Пяскі]]) і [[Крыжаўзвіжанская (Брэст)|Крыжаўзвіжанская]] ([[Замухавечча|за Мухаўцом]]) цэрквы<ref name="ЭВКЛ"/>. З пачатку XV стагоддзя існавала [[Берасцейская сінагога|сінагога]] (да 1812 года перабудавана на патрэбы Брэсцкай крэпасці)<ref name="ГВБ"/> У 1409 годзе ў Берасці адбылася [[Берасцейская сустрэча (1409)|сустрэча]], на якой Вітаўт і Ягайла вырашылі распачаць [[Вялікая вайна (1409—1411)|Вялікую вайну 1409—1411 гадоў]] супраць Тэўтонскага ордэна. У [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітве]] ў 1410 годзе прымала ўдзел Берасцейская [[харугва]]<ref name="ЭВКЛ"/>. У 1411 годзе паводле фундацыі вялікага князя літоўскага [[Вітаўт]]а па-за межамі горада, паміж рэкамі [[Угрынка]] і Мухавец, былі пабудаваны драўляны [[Троіцкі касцёл (Брэст)|Троіцкі касцёл]] (на месцы ранейшага закладзенага Ягайлам; паводле некаторых даведачных выданняў, касцёл пабудавалі пасля 1380 года) і кляштар каталіцкага манаскага ордэна [[аўгусціны|аўгусцінаў]]<ref name="ГВБ"/>. У 1446, 1454, 1460, 1471, 1478, 1505, 1511, 1515 і 1518 гадах адбываліся [[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|соймы Вялікага Княства Літоўскага]]<ref name="ГВБ"/>. У 1450—1480 гадах існавала каля 40 відаў [[рамёствы|рамёстваў]]<ref name="ГВБ"/>. У 1500 годзе горад, акрамя замка<ref name="ЭВКЛ"/>, разрабаваны<ref name="ЭГБ"/> і захоплены<ref name="ЭВКЛ"/> [[крымскі хан|крымскім ханам]] [[Менглі-Гірэй I|Менглі Гірэем]]<ref name="ГВБ"/><ref name="ЭГБ"/>. З 1520<ref name="ЭГБ"/> года цэнтр [[Берасцейскі павет|павета]] [[Падляшскае ваяводства (1513—1795)|Падляшскага ваяводства]]. У 1525 годзе [[пажар]] знішчыў цэнтр горада і замак. У 1553 годзе [[берасцейскі староста]] [[Мікалай Радзівіл Чорны]]<ref name="ЭГБ"/> заснаваў тут [[кальвінскі збор (Брэст)|кальвінскі збор]], які існаваў у XVI—XVII стагоддзях<ref name="ЭВКЛ"/>, і першую на Беларусі [[берасцейскія друкарні|друкарню]]<ref name="ЭГБ"/>, дзе ў 1563 годзе была выдадзена [[Радзівілаўская біблія]]<ref name="ГВБ"/>. У 1550—1570-я гады ў Берасці дзейнічалі некалькі [[берасцейскія друкарні|друкарняў]]<ref name="ЭВКЛ"/>, мецэнатам большасці з якіх таксама быў Мікалай Радзівіл Чорны<ref>{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=берасцейскія друкарні|аўтар=}}</ref>. [[Файл:Bieraście. Берасьце (1840-49).jpg|170пкс|міні|злева|[[Герб Берасця|Гарадскі герб]], 1840-я]] З XVI стагоддзя Берасце карысталася [[герб Брэста|гербам]]: у блакітным полі сярэбраны лук са стралой. З 1554 года, згодна з прывілеем караля [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта II Аўгуста]], гораду дазвалялася карыстацца гербавай пячаткаю з выявай шатровай вежы пры зліцці дзвюх рэк<ref name="ГВБ"/>. З 1566 года цэнтр створанага [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводства]]<ref name="ГВБ"/>. У той час у Берасці існавалі [[Спаса-Праабражэнская царква (Брэст)|Спаса-Праабражэнская царква]], [[Сімяонаўскі манастыр (Брэст)|Сімяонаўскі манастыр]] і [[манастыр Нараджэння Багародзіцы (Брэст)|манастыр Нараджэння Багародзіцы]] з 2 цэрквамі<ref name="ЭВКЛ"/>, горад складаўся з частак: замка, «места у паркане» (на востраве, які ўтвараўся Заходнім Бугам і рукавамі Мухаўца) і трох прадмесці: Заўгрынецкага, Пясецкага і [[Замухавечча|прадмесця Замухавецкага]] (на правым беразе Мухаўца). [[Места (Брэст)|«Места»]] авальнай у плане канфігурацыі складалася з цэнтральнай часткі, умацаванай абарончай сцяной, і перыферыйнай, умацаванай валам. Асновай планіроўкі цэнтральнай часткі горада была паўавальная рынкавая плошча, якая злучалася мостам цераз Мухавец з замкам. Усяго ў 1566 годзе ў Берасці налічвалася каля 1 тысяч сядзіб (паводле іншых даных — 26 вуліц, 1091 домаўладальнік, 1166 сядзіб). Горад меў каля 6—7 тысяч жыхароў, сярод якіх рамеснікі 56 рамесных спецыяльнасцей складалі прыкладна 24—25 %.<ref name="ГВБ"/> У адпаведнасці з [[Люблінская унія|Люблінскай уніяй 1569 года]] Берасце ў складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ўвайшло ў [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]]<ref name="ЭГБ"/>. У 1588 годзе з’явіліся першыя брукаваныя вуліцы, у 1583 годзе адкрыта [[аптэка]]. Гарадскія [[купцы]] развівалі гандаль з гарадамі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], [[Карона Польскага каралеўства|Польшчы]], [[Руская дзяржава|Рускай дзяржавы]]. [[Берасцейская мытня]] ў першай палове [[XVII стагоддзе|XVII стагоддзя]] займала 2-е месца ў даходах дзяржаўнай казны<ref name="ГВБ"/>. [[Файл:Bieraście, Unijacki, Sabornaja. Берасьце, Уніяцкі, Саборная (1759).jpg|міні|злева|[[Мікалаеўская царква (Брэст)|Мікалаеўская царква]], у якой была падпісаная [[Берасцейская унія]]]] Берасце таксама з’яўлялася значным рэлігійным цэнтрам. У 1591 годзе пры [[Мікалаеўская царква (Брэст)|Мікалаеўскай царкве]] ўзнікла [[Брэсцкае праваслаўнае брацтва|праваслаўнае брацтва]] і адчынілася школа пры ім, у якой у 1592—1595 гадах выкладаў беларускі гуманіст-асветнік [[Лаўрэнцій Зізаній]]<ref name="ГВБ"/><ref name="ЭВКЛ"/>. 9 кастрычніка 1596 года на царкоўным саборы ў берасцейскай [[Свята-Мікалаеўская царква (Брэст)|Мікалаеўскай царкве]] была падпісана [[Берасцейская унія|Берасцейская царкоўная унія]]<ref name="ГВБ"/><ref name="ЭВКЛ"/> — спецыяльны акт пра арганізацыйнае аб’яднанне [[каталіцтва|каталіцкай]] і [[Праваслаўе ў Вялікім Княстве Літоўскім|праваслаўнай цэркваў]] на тэрыторыі Рэчы Паспалітай, стварэнне [[Уніяцкая Царква ў Рэчы Паспалітай|уніяцкай царквы]]<ref name="ГВБ"/><ref name="ЭГБ"/>. У XIV—XVIII стагоддзях<ref name="ЭВКЛ"/> у горадзе дзейнічалі і будавалі свае касцёлы і кляштары каталіцкія манаскія ордэны [[Брэсцкі кляштар аўгусцінцаў|аўгусцінцаў]], [[Брэсцкі кляштар бернардзінцаў|бернардзінцаў]], [[Брэсцкі кляштар бернардзінак|бернардзінак]], [[Брэсцкі кляштар брыгітак|брыгітак]], [[Брэсцкі кляштар езуітаў|езуітаў]], [[Брэсцкі кляштар трынітарыяў|трынітарыяў]], [[Брэсцкі кляштар дамініканцаў|дамініканцаў]]<ref name="ГВБ"/><ref name="ЭВКЛ"/>. Пры кляштарах адчыняліся школы<ref name="ЭГБ"/>. У 1589 годзе створана [[Берасцейская эканомія]]<ref name="ЭВКЛ">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=|артыкул=Берасце|аўтар=}}</ref>. У сярэдзіне XVII стагоддзя ў Берасці існавалі 14 [[цэх]]аў, якія аб’ядноўвалі майстроў 48 прафесій<ref name="ГВБ"/><ref name="ЭВКЛ"/>. Горад быў месцам збору [[Канфедэрацыя (Рэч Паспалітая)|ваенных канфедэрацый]] у 1605 і 1612 гадоў<ref name="ГВБ"/><ref name="ЭГБ"/>. З 1615 года ў горадзе з’явілася езуіцкая місія, з 1623 года пры езуіцкай рэзідэнцыі працавала школа, з 1633 года дзейнічаў [[Берасцейскі езуіцкі калегіум|езуіцкі калегіум]]<ref name="ЭГБ"/>, дзе вучыўся беларускі мысліцель, грамадска-палітычны дзеяч і педагог [[Казімір Лышчынскі]]<ref name="ЭГБ"/>. У 1620 годзе пабудаваны [[Царква Святых Апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Брэст)|касцёл і кляштар базыльян]]<ref name="ЭГБ"/>. У 1696—1760 гадах пры калегіуме дзейнічаў тэатр<ref name="ЭГБ"/>. [[Файл:Bieraście Litoŭskaje. Берасьце Літоўскае (E. Dahlbergh, 1657) (2).jpg|міні|[[Эрык Дальберг]]. Аблога Берасця Літоўскага ў [[Паўночная вайна (1655—1660)|вайну Швецыі з Рэччу Паспалітай]], 1657 год]] У час [[Антыфеадальная вайна 1648—1651 гадоў|антыфеадальнай вайны 1648—1651 гадоў]] у 1648 годзе лагерам каля горада размясцілася апалчэнне<ref name="ГВБ"/>, якое сабрала шляхта Берасцейскага павета супраць казакоў<ref name="ГВБ"/>. 5 (15) верасня таго ж года былі пакараны смерцю 17 гараджан, якіх абвінавачвалі ў падрыхтоўцы паўстання. Сярод пакараных быў грамадскі і царкоўны дзеяч, ігумен Сімяонаўскага манастыра [[Афанасій Філіповіч]]. Калі да Берасця падышлі атрады казакоў, пасланых [[Багдан Хмяльніцкі|Багданам Хмяльніцкім]] на Беларусь, у горадзе пачалося паўстанне. Паўстанцы і казацка-сялянскія атрады разбілі вялікі атрад апалчэнцаў на чале з [[Берасцейскі кашталян|берасцейскім кашталянам]] [[К. Тышкевіч]]ам. У лістападзе — снежні 1648 года каля горада адбываліся баі паміж паўстанцамі і войскам (наёмнікамі і шляхтай) пад камандаваннем [[Януш Радзівіл (1612—1655)|Я. Радзівіла]]. У пачатку 1649 года яго войска здолела захапіць Берасце; загінула каля 2 тысяч чалавек, горад быў моцна разбураны<ref name="ГВБ"/>. У 1653 годзе замак берасцейскі стаў месцам правядзення [[сойм Рэчы Паспалітай|сойму Рэчы Паспалітай]]<ref name="ГВБ"/><ref name="ЭГБ"/>. Берасце значна пацярпела таксама ў час [[Паўночная вайна (1655—1660)|Паўночнай вайны 1655—1660 гадоў]]<ref name="ГВБ"/>. У 1657 годзе заняты і спалены шведскімі войскамі, вызвалены 20 жніўня 1658 года атрадам пад камандаваннем [[Міхал Казімір Радзівіл|М. К. Радзівіла]]. У 1659 годзе адкрыты [[Берасцейскі манетны двор|манетны двор]]<ref name="ЭВКЛ"/>, дзе ў 1664—1666 гадах чаканілі дробныя медныя манеты ([[барацінкі]])<ref name="ГВБ"/>. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў|вайну Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] у студзені—чэрвені 1660 года заняты войскамі маскоўскага ваяводы [[І. А. Хаванскі|І. А. Хаванскага]]<ref name="ЭВКЛ"/>, якія выразалі ў захопленым замку каля 1,7 тыс. чал.<ref>Курукин И. В., Булычев А. А. Повседневная жизнь опричников Ивана Грозного. — Москва: Молодая гвардия, 2010. С. 336.</ref>, а сам горад цалкам знішчылі<ref>Гладыщук А. А. Никитчик А. Д. Инвентари Берестейского замка и города после 1660 года // Вестник Брестского государственного технического университета. — № 6. — 2013. С. 42. [http://www.bstu.by/uploads/vestnik/13-6.pdf] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181223012012/http://www.bstu.by/uploads/vestnik/13-6.pdf|date=23 снежня 2018}}</ref>; у 1661 годзе — польска-літоўскімі войскамі<ref name="ЭГБ"/>. У выніку ваенных дзеянняў колькасць [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|«дымоў»]] скарацілася на 42 % — з 1500 да 869<ref name="ГВБ"/>. {{Панарама|Bieraście. Берасьце (XVII).jpg|1000px|Выгляд цэнтра Берасця з бастыённымі ўмацаваннямі ў XVII стагоддзі (фрагмент гравюры Э. Дальберга) <br />''Умоўныя пазначэнні'': '''A'''. ''Castellum'' — [[Берасцейскі замак|Замак]]; '''B'''. ''Templum Iesuilarum'' — [[Касцёл Ісуса і Святога Казіміра і калегіум езуітаў (Брэст)|Касцёл езуітаў]]; '''C'''. ''Templum Parochiale'' — [[Фарны касцёл (Брэст)|Фарны касцёл]]; '''D'''. ''Templ. Graco-rum'' — [[Царква Святых Апосталаў Пятра і Паўла і манастыр базыльян (Брэст)|Грэка-каталіцкая царква]]; '''E'''. ''Templ. Dominicanorum'' — [[Берасцейскі дамініканскі касцёл|Дамініканскі касцёл]]; '''F'''. ''Coenob. Bernhardinorum'' — [[Берасцейскі кляштар бернардзінцаў|Кляштар бернардзінцаў]]; '''G'''. ''Synagogux Iudcorum'' — [[Берасцейская сінагога|Сінагога]].}} У час [[Паўночная вайна 1700—1721 гадоў|Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў]] праз Берасце праходзілі расійскія і шведскія войскі, былі створаны правіянцкія склады забеспячэння расійскай арміі<ref name="ЭВКЛ"/>. У 1706 годзе горад Берасце захапілі і разрабавалі чужые войскі<ref name="ГВБ"/>. Разбураны горад Дэкрэтам караля вызвалены на 4 гады амаль ад усіх [[дзяржаўныя павіннасці|дзяржаўных павіннасцей]]<ref name="ГВБ"/><ref name="ЭВКЛ"/>. Другая палова XVII стагоддзя і першая палова XVIII стагоддзя адзначаны эканамічным заняпадам горада, выкліканым войнамі<ref name="ЭГБ"/>. Толькі ў другой палове XVIII стагоддзя пачалося ажыўленне гандлю і эканомікі горада, які паступова стаў галоўным [[Рачны порт|рачным портам]] на [[Буг]]у, вывозілі [[збожжа]], [[пянька|пяньку]], [[лес]] і іншае<ref name="ГВБ"/>. Каля 1770 года падскарбій вялікі літоўскі [[Антоні Тызенгаўз]] заснаваў у Берасці суконную мануфактуру, у якой на момент закрыцця ў 1780 годзе працавалі 20 рабочых. У канцы XVIII стагоддзя горад налічваў 3,5 тысяч жыхароў. У 1792 годзе тут знаходзілася Генеральнасць (рэзідэнцыя кіраўнікоў) [[Таргавіцкая канфедэрацыя|Таргавіцкай канфедэрацыі]]. [[Файл:Bieraście,_Piasieckaja._Берасьце,_Пясецкая_(1823).jpg|thumb|Якуб Кубіцкі. Панарама Пясецкай вуліцы, 1823 год]] З XVIII стагоддзя існавала [[Берасцейская грэка-каталіцкая епархія]]. У 1726 годзе створана [[Берасцейская рымска-каталіцкая епархія]]. У 1792 годзе у Берасці знаходзілася [[Таргавіцкая канфедэрацыя|Таргавіцкай канфедэрацыі]]<ref name="ЭВКЛ"/>. === Пад уладай Расійскай імперыі === У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1795 годзе горад далучаны да складу [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], перайменаваны ў '''Брэст-Літоўск''', абвешчаны павятовым горадам [[Слонімская губерня|Слонімскай]], потым з 1797<ref name="ГВБ"/> года ў [[Літоўская губерня|Літоўскай]], з 1801 года [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]<ref name="ЭГБ"/>. У 1797 годзе 623 дамы, з іх 21 мураваны, суконная фабрыка, вінакурня. У 1811 годзе 3596 жыхароў<ref name="ГВБ"/>. [[Файл:Brest-Litovsk COA (Grodno Governorate) (1845).png|міні|злева|150пкс|Герб Брэст-Літоўска ўзору 1845 года]] З пачаткам [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] горад стаў арэнай ваенных дзеянняў. Неаднаразова ён быў захоплены часцямі [[напалеонаўская армія|напалеонаўскай арміі]]. Вызвалены рускай арміяй 25 снежня 1812 года<ref name="ЭГБ"/>. Вялікія страты гораду і яго жыхарам нанеслі [[Пажары ў Брэсце|пажары]] 1802, 1822, 1828, 1835 гадоў. У час пажару 1828 года згарэлі 220 пабудоў, у тым ліку уніяцкая царква, [[кляштар брыгітак (Брэст)|кляштар брыгітак]], 150 крам<ref name="ГВБ"/>. У 1834 годзе ў Брэсце заснавана [[метэаралагічная станцыя]]<ref name="ЭПБ1">{{Крыніцы/ЭПБ|1|Брэсцкая метэаралагічная станцыя|Таўціева З. Х.|342}}</ref>. [[Файл:Крэпасьць Брэст-Літоўск 1840 год.jpg|міні|[[Марцін Залескі]]. Будаўніцтва крэпасці Брэст-Літоўск, 1846 год]] Важнае ваенна-стратэгічнае размяшчэнне Брэст-Літоўска на захадзе Расіі абумовіла выбар яго месцам для будаўніцтва [[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкай крэпасці]]<ref name="ЭГБ"/> як часткі сістэмы ўмацаванняў на задзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]<ref name="ГВБ"/>. Праект крэпасці распрацаваны рускім ваенным інжынерамі [[К. І. Оперман]]ам, [[Н. М. Малецкі]]м і [[А. І. Фельдман]]ам (зацверджаны ў 1830 годзе)<ref name="ЭГБ"/>; нагляд за будаўніцтвам ажыццяўлялі генерал [[І. І. Дэн]], пазней генерал-фельдмаршал [[І. Ф. Паскевіч]]<ref name="ГВБ"/>. Першы камень будучай крэпасці закладзены 1 чэрвеня 1836 года, адкрыта 26 красавіка 1842 года<ref name="ЭГБ"/>. Напачатку былі ўзведзены 4 часовыя ўмацаванні: [[Цытадэль Брэсцкай крэпасці|Цэнтральнае ўмацаванне (Цытадэль)]] (на месцы былога [[Вакольны горад (Брэст)|вакольнага горада]]) і [[Валынскае ўмацаванне|Валынскае]] (на месцы былога замка, пабудаванага ў XV стагоддзі з дрэва і каменю) [[Кобрынскае ўмацаванне|Кобрынскае]] і [[Цярэспальскае ўмацаванне|Цярэспальскае]] перадмаставыя ўмацаванні<ref name="ЭГБ"/>. Крэпасць знаходзілася на 4 астравах, утвораных рукавамі рэк [[Мухавец (рака)|Мухавец]], [[Буг]] і сістэмай каналаў<ref name="ГВБ"/>. Пры будаўніцтве крэпасці былі пакінуты некаторыя пабудовы старога горада. У перабудаваных будынках [[брэсцкі кляштар езуітаў|кляштараў езуітаў]], [[брэсцкі кляштар базыльян|базыльян]], [[брэсцкі кляштар бернардзінцаў|бернардзінцаў]] размяшчаліся канцылярыя каменданта, [[Белы палац|афіцэрскае казіно]], кадэцкі корпус (у 1841—1860)<ref name="ГВБ"/>. У 1833—1842 гадах вялася перабудова гэтых умацаванняў<ref name="ЭГБ"/>. Жылая забудова горада перамясцілася за 2 км ад крэпасці, на 3 фарштаты: [[Кобрынскі фарштат|Кобрынскі]], [[Валынскі фарштат|Валынскі]], [[Забугскі фарштат|Забугскі]]<ref name="ГВБ"/>. У 1864 годзе па прапанове генерала [[Э. І. Татлебен]]а пачалася першая рэканструкцыя крэпасці, у 1911—1914 гадах праведзена другая яе рэканструкцыя, у якой прымаў удзел [[Дз. М. Карбышаў]]<ref name="ЭГБ"/>. Развіццё Брэста адбывалася пераважна на ўсход ад крэпасці, на месцы [[Кобрынскі фарштат|Кобрынскага фарштата]]. [[Рэгулярная планіроўка|Рэгулярная планіровачная сетка вуліц]] утварала дробныя прамавугольныя або трапецападобныя [[квартал]]ы<ref name="ГВБ"/>. У 1842 годзе з горадзе адкрыты [[Брэсцкі кадэцкі корпус|кадэцкі корпус]]<ref name="ЭГБ"/>. У 1845 годзе Брэст налічваў каля 18 тыс. жыхароў, быў зацверджаны яго новы герб: на мысе пры зліцці дзвюх рэк круг з сярэбраных шчытоў, над ім узвышаецца штандар крэпасці, у верхняй частцы гербавы знак [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]] — [[зубр]]. У 1846 годзе на Гандлёвай плошчы былі пабудаваны [[гандлёвыя рады (Брэст)|гандлёвыя рады]], у 1856 годзе кафедральны [[Крыжаўзвіжанскі касцёл (Брэст)|Крыжаўзвіжанскі касцёл]], у 1865 годзе [[Сімяонаўская царква (Брэст)|Сімяонаўская царква]]. У 1860 годзе ў горадзе 6 [[плошча]]ў, 225 вуліц і завулкаў, у 1861 годзе — 20,9 тыс. жыхароў, 178 [[лаўка|лавак]], 27 [[заезны дом|заезных дамоў]], [[карчма]]. У 1860-я гады працавалі 8 [[завод]]аў<ref name="ЭГБ"/>, 5 тытунёвых фабрык<ref name="ГВБ"/><ref name="ЭГБ"/>, 6 прадпрыемстваў па вырабе свечак, розныя майстэрні<ref name="ГВБ"/>, 178 [[крама|крам]], 60 карчэм, 5 [[пастаялы двор|пастаялых]] і 2 [[заезны дом|заезныя дамы]]<ref name="ЭГБ"/>, з 1865 года мужчынская 4-класная [[прагімназія]]<ref name="ГВБ"/>. У канцы 1870-х гадоў дзейнічалі гарадское 4-класнае і царкоўна-прыходскае вучылішчы, прыватны пансіён для шляхетных дзяўчат, з 1874 года — прыватная бібліятэка, з 1885 года — музычна-драматычнае таварыства<ref name="ЭГБ"/>. Пасля завяршэння будаўніцтва чыгунак, што звязвалі Брэст з {{нп5|Варшаўска-Цярэспальская чыгунка|Варшавай|ru|Варшавско-Тереспольская железная дорога}} (1869), [[Маскоўска-Брэсцкая чыгунка|Масквой]] (1871), {{нп5|Кіева-Брэсцкая чыгунка|Кіевам|ru|Киево-Брестская железная дорога}} (1873), [[Палескія чыгункі|Гомелем]] (1886), горад стаў буйным [[Чыгуначны вузел|чыгуначным вузлом]]<ref name="ЭГБ"/> (уключаў 5 станцый, 4 вакзалы, 5 лакаматыўных і 2 вагонныя дэпо, іншыя прадпрыемствы)<ref name="ГВБ"/>. У 1883—1886 гадах узведзены будынак [[Чыгуначны вакзал (Брэст)|Цэнтральнага чыгуначнага вакзала]] (архітэктары [[Я. Гарбуноў]], [[В. Лорберг]], [[Л. Нікалаі]]); з 1888 года ў будынку і на перонах мелася [[электрычнае асвятленне]]<ref name="ГВБ"/>. У 1895 годзе існавалі 12 бальнічных устаноў (на 713 ложкаў), 5 [[аптэка|аптэк]]<ref name="ГВБ"/>. У 1897 годзе ў Брэсце 46 568 жыхароў<ref name="ЭГБ"/> (з іх 45,5 % [[Пісьменнасць|пісьменных]])<ref name="ГВБ"/>. Першае рэвалюцыйнае выступленне рабочых адзначана ў 1873 годзе на цагельным заводзе<ref name="ЭГБ"/>. === Пачатак XX стагоддзя === У 1903—1904 гадах дзейнічалі [[брэсцкія гімназіі|2 гімназіі]]. У 1904 годзе працавалі 75 [[фабрыка|фабрычна]]-[[завод]]скіх прадпрыемстваў (858 рабочых), 784 [[майстэрня|рамесныя майстэрні]] (2834 чал.). Працоўныя горада і яго жыхары актыўна ўдзельнічалі ў [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905—1907 гадоў]]<ref name="ГВБ"/>. У 1902—1906 гадах існавала [[Брэсцкая арганізацыя Польскай сацыялістычнай партыі ў Літве|Брэсцкая арганізацыя Польскай сацыялістычнай партыі ў Літве (ППС у Літве)]], у канцы 1905 года ў горадзе аформілася [[Брэсцкая арганізацыя РСДРП]]. Гэтыя арганізацыі кіравалі падрыхтоўкай і правядзеннем [[забастоўка|забастовак]], [[маніфестацыя|маніфестацый]] і інш. выступленняў працоўных горада і салдат крэпасці<ref name="ГВБ"/>. У 1905 годзе працоўныя горада правялі студзеньскую палітычную стачку, у тым жа годзе падтрымалі выступленні салідарнасці рабочых Беларусі з пралетарыятам [[Адэса|Адэсы]] і [[Лодзь|Лодзі]]. Палітычную работу сярод салдат гарнізона вяла [[Брэсцкая ваенна-рэвалюцыйная арганізацыя РСДРП]], якая ўзначаліла [[Брэсцкія выступленні салдат 1905 і 1906 гадоў|выступленні салдат 1905 і 1906 гадоў]]. У 1912 годзе ў горадзе створана [[праўдзісты|праўдзісцкая]] група<ref name="ЭГБ"/>. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] Брэст-Літоўск {{OldStyleDate|8|верасня|1915|28|жніўня}} года акупіраваны [[кайзераўскія войскі|войскамі кайзераўскай Германіі]]<ref name="ЭГБ"/>. Усё насельніцтва Брэста — хто пад уздзеяннем расійскай антынямецкай прапаганды, хто пад прымусам [[казакі|казакаў]] — вымушана было пакінуць горад і падацца ў глыб [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Чыгуначных вагонаў для эвакуацыі хапіла толькі на невялікую колькасць гараджанаў. Большасці ж брэсцкіх сем’яў, якія вымушаныя былі пакінуць свае дамы і нажытую гадамі маёмасць, давялося дабірацца ў цэнтральныя раёны імперыі на ўласных падводах і пешшу, многія на гэтым шляху загінулі ад голаду і хвароб<ref name="vb1915">Рубашевский Ю. [http://www.vb.by/society/history/brest_sdan_avstrijcam.html Сто лет назад Брест был сдан австрийцам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161104164958/http://www.vb.by/society/history/brest_sdan_avstrijcam.html |date=4 лістапада 2016 }} // Вечерний Брест, 21 августа 2015 г.</ref>. Адступаючае расійскае войска мела загад падарваць фарты [[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкай крэпасці]] і масты, а сам горад — спаліць. Вельмі многія будынкі ў горадзе сапраўды былі зруйнаваны і спаленыя спецыяльнымі камандамі расійскай арміі<ref name="vb1915"/>. За перыяд акупацыі (да канца 1918) у горадзе было спалена і разбурана 2500 будынкаў з 3670, узарвана частка ўмацаванняў крэпасці<ref name="ГВБ"/>. З {{OldStyleDate|22|снежня|1917|9}} года менавіта ў будынках на тэрыторыі крэпасці праходзіла мірная канферэнцыя [[Савецкая Расія|Савецкай Расіі]] і краін [[Цэнтральныя дзяржавы|Чацвяртнога саюза]]<ref name="elib">[[В. М. Бароўская]]. [http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/187493/1/%D0%94%D0%B8%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8-2017.pdf «Здольны на хітрасць» — беларускае пытанне ў дзейнасці А. А. Іофе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191126124004/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/187493/1/%D0%94%D0%B8%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%20%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8-2017.pdf|date=26 лістапада 2019}}</ref>, пасля перагавораў 3 сакавіка 1918 года ў будынку [[Белы палац|Белага палаца]] крэпасці быў падпісаны [[Брэсцкі мірны дагавор|мірны дагавор]]<ref name="ГВБ"/>. 4 сакавіка 1918 года ўрад [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспублікі]] абвясціў горада сваёй часткай. Разам з тым, пасля [[Абвяшчэнне незалежнасці БНР|абвяшчэння незалежнасці]] [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]] 25 сакавіка 1918 года, якое стала рэакцыяй беларусаў на Брэсцкі мір, што не ўлічваў інтарэсаў Беларусі, урад БНР абвясціў Брэст і ваколіцы тэрыторыяй беларускай дзяржавы. Тэрыторыя [[Палессе|Палесся]] ад Брэста да [[Гомель|Гомеля]] стала прадметам спрэчкі і перамоў паміж БНР і УНР<ref>Лебедзева В. [http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/15/15art_lebiedzieva.htm Дыпламатычная місія БНР у перамовах з Украінай (1918 г.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081119070727/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/bzh/15/15art_lebiedzieva.htm |date=19 лістапада 2008 }} // Беларускі Гістарычны Зборнік — Białoruskie Zeszyty Historyczne nr 15.</ref>. 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай [[I з’езд КП(б) Беларусі|I з’езда КП(б) Беларусі]] Брэст быў уключаны ў склад [[Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка Беларусі|Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусі]], дзе стаў цэнтрам раёна<ref name="at">{{Крыніцы/150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі}}</ref>. Аднак на справе ўвесь гэты час, да лютага 1919 года, Брэст і ваколіцы знаходзіліся пад акупацыяй і поўным кантролем германскай арміі. У пачатку студзеня 1919 года немцы пачалі эвакуіравацца з Брэст-Літоўска, эвакуацыя ішла на працягу месяца<ref name="brl"/>. 9 лютага 1919 года польскія атрады з аператыўнай групы генерала [[А. Лістоўскі|А. Лістоўскага]] і ўланы ўвайшлі ў Брэст-Літоўск<ref name="brl">[http://kb.brl.by/index.php/heritage/item/741-13-zhniunya-2015-g-100-gadou-z-chasu-akupatsyi-g-bresta-vajskami-kajzerauskaj-germanii-padchas-pershaj-susvetnaj-vajny-1915/741-13-zhniunya-2015-g-100-gadou-z-chasu-akupatsyi-g-bresta-vajskami-kajzerauskaj-germanii-padchas-pershaj-susvetnaj-vajny-1915 13 жніўня 2015 г. — 100 гадоў з часу акупацыі г. Брэста вайскамі кайзераўскай Германіі падчас Першай сусветнай вайны (1915)]</ref>. === У складзе Польскай Рэспублікі === 9 лютага 1919 года ў Брэст-Літоўск увайшлі польскія атрады [[Самаабарона Літвы і Беларусі|Віленскай самаабароны]] пад камандаваннем ротмістра {{нп5|Ежы Даброўскі (падпалкоўнік)|Ежы Дамброўскага|pl|Jerzy Dąbrowski (podpułkownik)}}. Палякі панеслі невялікія страты, здабыўшы значную колькасць нямецкай тэхнікі{{sfn|Rąkowski|2005|p=29}}. 10 лютага 1919 года Віленскі атрад польскіх войск аб’яднаўся з атрадам 9-й пяхотнай дывізіі генерала {{нп5|Антоній Лістоўскі|Антонія Лістоўскага|pl|Antoni Listowski}}{{sfn|Rąkowski|2005|p=29}}<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Самаабарона Літвы і Беларусі}}</ref>. У сакавіку 1919 — жніўні 1920 гадоў пад кіраўніцтвам [[ЦК КП(б)ЛіБ]] у горадзе і наваколлі дзейнічалі [[Брэсцкі падпольны камітэт КП(б)ЛіБ]] (старшыня [[Я. Б. Быкін]]) і [[камуністычнае падполле|Брэсцкае камуністычнае падполле]]<ref name="ГВБ"/><ref name="ЭГБ"/>. [[Файл:Stanisłaŭ Bułak-Bałachovič6.jpg|thumb|left|[[Станіслаў Булак-Балаховіч]] з польскімі афіцэрамі ў Брэсце, 1920 год]] 26 лютага 1920 года было прынятае рашэнне перадыслакаваць у Брэст з [[Эстонія|Эстоніі]] [[Асобны атрад БНР]] пад камандаваннем генерала [[Станіслаў Булак-Балаховіч|Станіслава Булак-Балаховіча]]. З 5 сакавіка цягнікамі з [[Дзвінск]]у ў Брэст ген. С. Булак-Балаховіч змог перавесці толькі частку салдат свайго атрада, якія адмовіліся раззбройвацца<ref>{{Кніга|загаловак = Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні|адказны = пераклад, прадмова, каментары А. Вашкевіча, А. Чарнякевіча, Ю. Юркевіча|выданне = 2|месца = Смаленск|выдавецтва = Інбелкульт|год = 2014|старонкі = 151—152|старонак = 470|isbn = 978-5-9904531-9-7|тыраж = 750|ref=Балахоўцы: Сведчанні, дакументы, даследаванні}}</ref>. Атрад генерала С. Булак-Балаховіча з некалькіх сотняў салдат быў размешчаны ў [[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкай крэпасці]] для падмацавання і перафарміравання і быў падпарадкаваны непасрэдна начальніку Польскай дзяржавы [[Юзаф Пілсудскі|Юзафу Пілсудскаму]]. 1 жніўня 1920 года ў горад увайшлі часці [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]], 19 жніўня 1920 года зноў заняты войскамі Польскай Рэспублікі<ref name="ГВБ"/><ref name="ЭГБ"/>. [[Файл:POL Brześć nad Bugiem COA.svg|thumb|150px|Герб Брэста-над-Бугам узору 1938 года, паводле выявы на пячатцы магістрата XVI ст.]] Паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] Брэст-Літоўск у складзе [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] адышоў да Польшчы, перайменаваны ў '''Брэст-над-Бугам''' і стаў цэнтрам [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]<ref name="ЭГБ"/>. У 1921 годзе горад, цэнтр [[Брэсцкі павет (1921—1940)|Брэсцкага павета]], налічваў 1941 будынак, 29 460 жыхароў<ref name="ГВБ"/>. Тут працавалі чыгуначныя, швейныя, зброевая і механічныя майстэрні, тытуневая фабрыка, гарэлачны завод акцыянернага таварыства «Познань», піваварны завод «Карона», лесапільны завод, млын. Без расійскага рынку страцілі былое значэнне [[Дняпроўска-Бугскі канал]] і [[чыгуначны вузел]]. У 1920—1930 гадах дзейнічаў акруговы камітэт «[[Чырвоная дапамога|Чырвонай дапамогі]]» — {{нп5|МАПР|міжнароднай арганізацыі помачы барацьбітам рэвалюцыі (МАПР)|ru|МОПР}} Заходняй Беларусі. На працягу 1923—1938 гадоў дзейнічалі Брэсцкая акруговыя і гарадскія арганізацыі [[КПЗБ]], [[КСМЗБ]]<ref name="ЭГБ"/>; рэвалюцыйна-дэмакратычныя арганізацыі: [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада]], [[Змаганне|клуб «Змаганне»]]; культурна-асветніцкая арганізацыя [[Таварыства беларускай школы]]<ref name="ГВБ"/>. У 1922—1925 гадах баставалі рабочыя друкарні, тытунёвай фабрыкі, лесапільнага завода, чыгуначнікі, швейнікі і інш<ref name="ЭГБ"/>. 21 лютага 1926 года адбылася дэманстрацыя [[беспрацоўны]]х<ref name="ГВБ"/>. У студзені 1927 года ў Брэсце [[Працэс 31-го|адбыўся суд]], арганізаваны польскімі ўладамі, над групай дзеячаў [[КПЗБ]], у т.л. [[В. З. Харужая|В. З. Харужай]], [[З. Ф. Паплаўскі]]м<ref name="ЭГБ"/>. У 1928—1930 гадах адбыліся выступленні рабочых лесапільных прадпрыемстваў, чыгуначнікаў<ref name="ГВБ"/>. У 1925 годзе пабудавана [[электрастанцыя]]. У 1929 годзе пражывалі 37 684 жыхары, дзейнічалі 2 [[бібліятэка|бібліятэкі]] (гарадская і настаўніцкая), 2 [[кінатэатр]]ы, 19 [[школа|школ]] (з іх 7 пачатковых, 7 прыватных, сярэдняя тэхнічная, гандлёвая, гарадская кваліфікацыйная, 2 рамесныя), 7 [[гімназія|гімназій]] (у т.л. 1 дзяржаўная, 3 прыватныя польскія, 2 прыватныя яўрэйская, 1 прыватная руская), 3 [[бальніца|бальніцы]] (гарадская на 60 ложкаў, чыгуначная на 150 ложкаў, яўрэйская на 90 ложкаў), некалькі прыватных [[лячэбніца|лячэбніц]]. 21 чэрвеня 1929 года і 29 лістапада 1933 года да гарадской гміны Брэста былі далучаны часткі {{нп5|гміна Косічы|гмін Косічы|pl|Gmina Kosicze}} і {{нп5|гміна Камяніца Жыравецкая|Камяніцы Жыравецкай|pl|Gmina Kamienica Żyrowiecka}}<ref>[http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19290430354 Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 31 maja 1929 r. o rozszerzeniu granic miasta Brześcia n/Bugiem w powiecie brzeskim, województwie poleskiem, Dz. U. Nr 43, poz. 354] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120612161012/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19290430354 |date=12 чэрвеня 2012 }}{{ref-pl}}</ref><ref>[http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19330930716 Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 15 listopada 1933 r. o rozszerzeniu granic miasta Brześcia n/Bugiem w powiecie brzeskim, województwie poleskiem, Dz. U. Nr 93, poz. 716] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120612161018/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19330930716 |date=12 чэрвеня 2012 }}{{ref-pl}}</ref>. Сярод іншых у 1929 годзе ў межы горада былі ўключаны [[Граеўская Слабодка]] (іншая назва Граеўка), [[Кіеўская Слабодка]] (іншая назва Кіеўка), в. [[Шпановічы]]<ref name="ГВБ"/>. 1 снежня 1933 года далучана таксама частка {{нп5|гміна Кабыляны|гміны Кабыляны|pl|Gmina Kobylany}}<ref>[http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19330940719 Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1933 r. o zmianie granic województw lubelskiego i poleskiego (Dz. U. Nr 94 poz. 719)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161009120816/http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19330940719 |date=9 кастрычніка 2016 }}{{ref-pl}}</ref>. У 1936 годзе ў горадзе 18 школ, 5 [[гімназія|гімназій]], 3 [[кінатэатр]]ы, [[бібліятэка]]. У 1937 годзе 51,2 тыс. жыхароў<ref name="ЭГБ"/>. === У Другой сусветнай вайне === [[Файл:Bundesarchiv Bild 101I-121-0007-24, Polen, polnische Panzer Renault FT-17.jpg|міні|злева|Танкі {{нп5|Рэно FT|Рэно FT-17|ru|Рено FT}} блакуюць [[Паўночная брама Брэсцкай крэпасці|Паўночную браму крэпасці]], 1939 год]] 1 верасня 1939 года [[нацысцкая Германія]] [[Польская кампанія вермахта (1939)|напала на Польшчу]], 14 верасня захапіла Брэст (акрамя крэпасці)<ref name="ЭГБ"/>. У час [[Абарона Брэсцкай крэпасці (1939)|абароны Брэсцкай крэпасці]] палякі за тры дні адбілі 7 атак нямецкіх атак, пры гэтым людзкія страты з боку абаронцаў склалі каля 40 %. Познім вечарам 17 верасня і ноччу з [[Цытадэль Брэсцкай крэпасці|Цытадэлі]] выйшла большасць абаронцаў у напрамку [[Кодзень|Кодня]], для прыкрыцця асноўных сіл у крэпасці засталіся добраахвотнікі. Толькі 18 верасня немцы з боку [[Цярэспаль|Цярэспаля]] ўвайшлі ў Цытадэль<ref name="brl2">[http://kb.brl.by/index.php/heritage/item/1786-22-verasnya-2019-g-80-gadou-z-dnya-ustuplennya-chyrvonaj-armii-u-g-brest-u-chas-vyzvalenchaga-pakhodu-u-zakhodnyuyu-belarus-1939 22 верасня 2019 г. — 80 гадоў з дня ўступлення Чырвонай арміі ў г. Брэст у час Вызваленчага паходу ў Заходнюю Беларусь (1939)]</ref>. [[Выява:Bundesarchiv Bild 101I-121-0011A-23, Polen, Siegesparade, Guderian, Kriwoschein.jpg|thumb|Урачыстая перадача Брэст-Літоўска і Брэсцкай крэпасці савецкаму боку 22 верасня 1939 года. На трыбуне — нямецкі генерал [[Гайнц Гудэрыян]] і савецкі камандзір брыгады [[Сямён Майсеевіч Крывашэін|Сямён Крывашэін]].]] 17 верасня 1939 года [[Польскі паход РСЧА|Чырвоная Армія перайшла савецка-польскую граніцу]]<ref name="ЭГБ"/>. 20 верасня перадавыя часткі 29-й лёгкатанкавай брыгады 4-й арміі пад камандаваннем [[Сямён Майсеевіч Крывашэін|Сямёна Крывашэіна]] падышлі да Брэста. У горад была накіравана разведка, а ў штаб 29-й брыгады прыбыла нямецкая дэлегацыя<ref name="brl2"/>. Паводле савецка-нямецкага пратакола аб усталяванні дэмаркацыйнай лініі на тэрыторыі былой Польскай дзяржавы, падпісанага 21 верасня 1939 года прадстаўнікамі савецкага і нямецкага камандаванняў, горад адыходзіў да [[СССР]]. 22 верасня адбылася афіцыйная працэдура перадачы Брэст-Літоўска і Брэсцкай крэпасці савецкаму боку, у час якой па [[Вуліца Леніна (Брэст)|цэнтральнай вуліцы]] [[Германа-савецкі ваенны парад у Брэст-Літоўску|ўрачыстым маршам прайшлі нямецкія і савецкія падраздзяленні]]<ref name="Mezhduburie">{{кніга |аўтар = Кривошеин С. М. |загаловак = Междубурье |спасылка = http://forgb.awardspace.com/krivoshein.html |месца = Воронеж |выдавецтва = Центрально-Черноземное книжное издательство |год = 1964 |старонкі = 250−262 |тыраж = 15 000 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20100612131153/http://forgb.awardspace.com/krivoshein.html |archivedate = 12 чэрвеня 2010 }}</ref><ref name="WIF">{{Кніга|загаловак=A World in Flames: A Short History of the Second World War |аўтар=Martin Kitchen |год=1990 | мова = en|выдавецтва=Longman |isbn=0582034086 |старонкі=74 |каментар=The joint invasion of Poland was celebrated with a parade by the Wehrmacht and the Red Army in Brest Litovsk |спасылка=http://books.google.com/books?id=0t-fAAAAMAAJ&q=%22The+joint+invasion+of+Poland+was+celebrated+with+a+parade+by+the+Wehrmacht+and+the+Red+Army+in+Brest+Litovsk%22&dq=%22The+joint+invasion+of+Poland+was+celebrated+with+a+parade+by+the+Wehrmacht+and+the+Red+Army+in+Brest+Litovsk%22&lr=&ei=N0_USde1H5SwMpL1zeQC&pgis=1 }}</ref><ref name="SDtW">{{Кніга|загаловак=Stalin's Drive to the West, 1938-1945 |аўтар=Raack Richard C. |год=1995 |выдавецтва=Stanford University Press|isbn=0804724156 |старонкі=58 |каментар=The generals of the two invading armies went over the details of the prearranged line that would mark the two zones of conquest for Germany and Soviet Russia, subsequently to be rearranged one more time in Moscow. The military parade that followed was recorded by Nazi cameras and celebrated in the German newsreel: German and Soviet generals cheek by jowl n military homage to each other's armies and victories. |спасылка=http://books.google.com/books?id=pAdZMaWn8cIC&pg=PA58&dq}}</ref><ref name="Семиряга">М. И. Семиряга. [http://militera.lib.ru/research/semiryaga1/index.html Тайны сталинской дипломатии. 1939—1941.] — М.: Высшая школа, 1992. — 303 с.</ref>, пасля чаго ў цэнтр горада ўвайшлі падраздзяленні Чырвонай арміі<ref name="ЭГБ"/><ref name="brl2"/>. З 4 снежня 1939 года — цэнтр [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], з 15 студзеня 1940 года — [[Брэсцкі раён|аднайменнага раёна]]<ref name="ГВБ"/>. На 1 верасня 1940 года<ref name="ЭГБ"/> ў горадзе 24 прамысловыя прадпрыемствы<ref name="ГВБ"/>, 17 школ, 2 тэхнікумы, 3 вучылішчы, [[Брэсцкі рускі драматычны тэатр|Рускі драматычны тэатр]], 68,8 тыс. жыхароў<ref name="ЭГБ"/>. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] Брэст у ліку першых [[Абарона Брэста (1941)|прыняў на сябе ўдар]] [[Нямецка-фашысцкія захопнікі|нямецка-фашысцкіх захопнікаў]] і 22 чэрвеня 1941 года быў захоплены. Гераічная [[Абарона Брэсцкай крэпасці (1941)|абарона Брэсцкай крэпасці]] савецкімі воінамі доўжылася да канца ліпеня 1941 года<ref name="ГВБ"/>. Гітлераўцы ўстанавілі ў горадзе жорсткі акупацыйны рэжым<ref name="ЭГБ"/>. Яны стварылі ў горадзе 4 [[канцлагер]]ы з 8 аддзяленнямі і філіяламі<ref name="ГВБ"/>, знішчылі звыш 40 тысяч чалавек (у вобласці больш за 83,9 тыс. чал.), зруйнавалі ўсе прадпрыемствы і культурна-асветныя ўстановы, 48,7 % жыллёвага фонду<ref name="ЭГБ"/>. З пачаткам нямецкай акупацыі Брэст некалькі разоў мяняла сваю адміністрацыйную прыналежнасць. На пачатку акупацыі 1 жніўня 1941 года Брэст і ўся тагачасная Брэсцкая вобласць БССР, як і [[Беластоцкая вобласць]], былі далучаны да [[Усходняя Прусія|Усходняй Прусіі]] і ўваходзілі ў склад [[Беластоцкая акруга|Беластоцкай акругі]]<ref>{{артыкул|аўтар= Золотарев В., Кульков Е. |загаловак= Генеральный план «Ост»|выданне= Международная жизнь|выдавецтва= МИД РФ|год= 2011|нумар= 6}}</ref>. Але ўжо 1 верасня 1941 года тэрыторыю [[Беларускае Палессе|Беларускага Палесся]] (Брэсцкая, Пінская і Палеская вобласці) разам Брэстам далучылі да [[Рэйхскамісарыят Украіна|Рэйхскамісарыята «Украіна»]]. Генеральны камісар Беларусі [[Вільгельм Кубэ]] лічыў памылкай уключэнне поўдня Беларусі ў склад Рэйхскамісарыята «Украіна» і на нарадзе гебітскамісараў у Мінску ў красавіку 1943 года выказваў сваю нязгоду з перадачай апошняму «значнай часткі тэрыторыі Паўднёвай Беларусі», а таму прапаноўваў рэйхскамісару Украіны [[Эрых Кох|Эрыху Коху]] перанесці лінію падзелу да «пінскіх балот». Аднак гэта пытанне вырашала кіраўніцтва іншых устаноў [[Трэці Рэйх|Трэцяга Рэйху]], у першую чаргу Галоўнае камандаванне сухапутных войскаў і кіраўніцтва міністэрства па занятых усходніх тэрыторыях. Менавіта рэйхсміністр [[Альфрэд Розенберг]] вызначыў мяжу паміж Украінай і Беларуссю на поўнач ад [[Прыпяць|Прыпяці]], бо такі падзел, хоць і не адпавядаў інтарэсам ваеннага кіраўніцтва, але забяспечваў Рэйхскамісарыят «Украіна» лесам і дрэваматэрыяламі, а таксама ствараліся ўмовы для выкарыстання сістэмы каналаў Прыпяці і чыгункі Брэст — Гомель<ref name="vsu">[https://lib.vsu.by/xmlui/bitstream/handle/123456789/4884/%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20%D0%86.%D0%AF..pdf]{{Недаступная спасылка}}</ref>. 1 верасня 1941 года а 12-й гадзіне дня была афіцыйна створана [[Генеральная акруга Валынь-Падолле|Генеральная акруга «Брэст-Літоўск»]] ({{lang-de|Generalbezirk Brest-Litowsk}})<ref name="generalbezirk">[http://www.territorial.de/ukra/wolhyn/wolh.htm#fn2 Territoriale Veränderungen in Deutschland und deutsch verwalteten Gebieten 1874—1945. {{ref-de}}]</ref>. Месцазнаходжаннем генеральнага камісарыяту быў Брэст-Літоўск. На працягу восені 1941 года тут утварыліся кіруемыя органы новай грамадзянскай адміністрацыі — гебітскамісарыяту (акругі) ў Брэст-Літоўску. 1 студзеня 1942 года адбылося перайменаванне Генеральнай акругі «Брэст-Літоўск» у [[Генеральная акруга Валынь-Падолле|Генеральную акругу «Валынь-Падолле»]]. Аднак да 19 чэрвеня 1942 года адміністрацыйны цэнтр акругі яшчэ знаходзіўся ў Брэст-Літоўску, пасля чаго яго перанеслі ў [[Луцк]]. 8 верасня 1942 года Брэсцкі гарадскі ({{lang-de|Kreisgebiet Brest-Litowsk-Stadt}}) і Брэсцкі сельскі гебіт ({{lang-de|Kreisgebiet Brest-Litowsk-Land}}) аб’ядналі ў адзін новы [[Брэсцкі гебіт]] ({{lang-de|Kreisgebiet Brest Litowsk}}). У лютым 1944 года тэрыторыю Брэсцкага гебіта (а таксама [[Кобрынскі гебіт|Кобрынскага]] і [[Пінскі гебіт|Пінскага]] гебітаў) з Генеральнай акругі «Валынь-Падолле» перадалі ў склад [[Генеральная акруга Беларусь|Генеральнай акругі «Беларусь»]], якая ўваходзіла ў склад [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята «Остланд»]]<ref name="Generalbezirk ">[http://www.territorial.de/ukra/wolhyn/brestlit.htm Territoriale Veränderungen in Deutschland und deutsch verwalteten Gebieten 1874—1945. {{ref-de}}]</ref>. У Брэсце дзейнічалі [[Брэсцкая абласная антыфашысцкая арганізацыя|абласная]] і [[Брэсцкая гарадская антыфашысцкая арганізацыя|гарадская]] антыфашысцкія арганізацыі, [[Брэсцкае патрыятычнае падполле|патрыятычнае падполле]], [[Брэсцкае камсамольска-маладзёжнае падполле|камсамольска-маладзёжнае падполле]], [[Брэсцкі падпольны абком КП(б)Б|падпольны абком КП(б)Б]], [[Брэсцкае партызанскае злучэнне|партызанскае злучэнне]], [[Брэсцкі падпольны гаркам КП(б)Б|падпольны гаркам КП(б)Б]], [[ЛКСМБ]], у кантакце з якімі працавалі падпольныя камсамольскія органы. З мая 1942 года дзейнічала падпольная друкарня, выдаваліся падпісныя газеты [[За Родину|«За Родину»]] і [[Заря (газета)|«Заря»]]. Горад вызвалены 28 ліпеня 1944 года ў ходзе [[Люблін-Брэсцкая аперацыя|Люблін-Брэсцкай аперацыі]]<ref name="ЭГБ"/> войскамі [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага фронту]]. === Пасляваеннае развіццё === Пасля вызвалення горад паступова адрадзіўся і вырас у буйны прамысловы і культурны цэнтр Беларусі<ref name="ГВБ"/>. 8 мая 1965 года Брэсцкай крэпасці было нададзена ганаровае званне [[Гарады-героі|крэпасць-герой]], з уручэннем [[Ордэн Леніна|ордэна Леніна]] і [[Медаль «Залатая Зорка» (СССР)|медаля «Залатая Зорка»]]. У 1969—1971 гадах на тэрыторыі Брэсцкай крэпасці ўтварыўся [[мемарыяльны комплекс «Брэсцкая крэпасць-герой»]]. У пасляваенны перыяд у межы горада ўвайшлі навакольныя вёскі: [[Адамкова]], [[Бярозаўка 1 (Брэст)|Бярозаўка 1-я]], [[Бярозаўка 2 (Брэст)|Бярозаўка-2-я]] (усе 1958), [[Бярозаўка (Брэст)|Бярозаўка]] (1968), [[Валынка (Брэст)|Валынка]] (у 1921—1939 гадах называлася Траўгутава), [[Вулька Падгародская|Вулька-Падгародска]], [[Гузні (Брэст)|Гузні]] (абедзве 1968), [[Дуброўка (Брэст)|Дуброўка]] (1979), [[Кавалёва (Брэст)|Кавалёва]] (1958), [[Кацельня Падгародская|Кацельня-Падгародская]] (1968), [[Кацінбор]] (1979), [[Крушына (Брэст)|Крушына]] (1968), [[Лысая Гара (Брэст)|Лысая Гара]] (1958), [[Пугачова (Брэст)|Пугачова]] (1979), [[Рэчыца (Брэст)|Рэчыца]], [[Трышын]] (абедзве 1968); [[Паўднёвы пасёлак (Брэст)|Паўднёвы пасёлак]] (1958)<ref name="ГВБ"/>. === Сучаснасць === З 1990 года Брэст — адзін з шасці абласных цэнтраў незалежнай Беларусі. Тут размясціліся Генеральныя консульствы Рэспублікі Польшча, Расійскай Федэрацыі і [[Пасольства Украіны ў Беларусі#Генеральнае консульства Украіны ў Брэсце|Украіны]] (закрыта з сакавіка 2022 года). З 1991 года працуе мытня «Заходні Буг». У 1996 годзе ўтварылася свабодная эканамічная зона «Брэст». Са студзеня 2018 года ў горадзе праходзілі [[пратэсты супраць будаўніцтва акумулятарнага завода]]. Брэст стаў адным з цэнтраў [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020—2021 гадоў]]<ref>[https://www.dw.com/ru/kogo-i-za-chto-sudjat-v-breste-posle-protestov/a-54737595 Кого и за что судят в Бресте после протестов], [[Deutsche Welle]], 28.08.2020 г.</ref>. 10 жніўня 2020 года тут праходзілі сутыкненні супрацоўнікаў [[АМАП (Беларусь)|АМАП]] з пратэстоўцамі, у час якіх карнікі ўжывалі светлашумавыя шашкі. 11 жніўня ў Брэсце быў паранены ўдзельнік пратэстаў [[Генадзь Валер’евіч Шутаў|Генадзь Шутаў]]. Яго ў крытычным стане перавялі ў шпіталь Міністэрства абароны, дзе 19 жніўня ён памёр<ref>{{Cite web|date=2020-08-19|title=Сьледчы камітэт апісаў абставіны забойства берасьцейца падчас акцыі пратэсту|url=https://www.svaboda.org/a/30792603.html|dead-url=no|archive-url=https://web.archive.org/web/20200910151007/https://www.svaboda.org/a/30792603.html|archive-date=2020-09-10|access-date=2020-09-10|publisher=[[Радыё Свабода]]|language=be}}</ref>. 16 жніўня 2020 года ў Брэсце прайшоў {{нп3|Марш за свабоду (Брэст, 2020)|Марш за свабоду|be-x-old|Марш за свабоду (Берасьце, 2020)}}. == Архітэктура == Ужо ў 1945 годзе ў адпаведнасці з рашэннем [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] пачаліся работы па генеральным плане аднаўлення і рэканструкцыі Брэста. Распрацоўка яго вялася супрацоўнікамі інстытута «[[Белдзяржпраект]]» і была завершана ў 1948 годзе (план удакладняўся і карэкціраваўся архітэктарам [[Г. А. Парсаданаў|Г. А. Парсаданавым]] да 1953 года). Генеральны план вызначаў напрамак развіцця горада на 2 пасляваенныя дзесяцігоддзі і прадугледжваў удасканаленне [[планіровачная структура|планіровачнай структуры]] горада, разбіваў усю тэрыторыю Брэста на планіровачныя раёны, якія, у сваю чаргу, дзяліліся на [[прамысловы раён|прамысловыя]] і [[жылы раён|жылыя раёны]], [[мікрараён]]ы. Горад развіваўся ва ўсходнім (раёны [[Кіеўка]] і [[Усход (жылы раён, Брэст)|Усходні]]), паўночным ([[Адамкава]] — [[Рэчыца (Брэст)|Рэчыца]] — [[Граеўка]]) і часткова паўднёвых напрамках. Прадугледжвалася аднаўленне, рэканструкцыя і добраўпарадкаванне [[Гістарычны цэнтр Брэста|цэнтра горада]] і галоўных магістралей — [[Вуліца Леніна (Брэст)|вул. Леніна]] (звязвала [[Прывакзальная плошча (Брэст)|Прывакзальную плошчу]] з набярэжнай р. [[Мухавец]]) і [[Вуліца Маскоўская (Брэст)|вул. Маскоўскай]] (пачыналася каля [[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкай крэпасці]] і пераходзіла ў [[Магістраль М1|шашу Брэст—Масква]]). Забудоўвалася [[Плошча Леніна (Брэст)|плошча Леніна]] як адміністрацыйна-грамадскі цэнтр Брэста. У цэнтры ўзводзіліся 4—5-і павярховыя дамы (архітэктары [[А. Сувораў (архітэктар)|А. Сувораў]], [[З. Леўчанка]]); рэканструяваны [[Чыгуначны вакзал (Брэст)|чыгуначны вакзал]] (1956), пабудаваны [[універмаг (Брэст)|універмаг]] (1955), [[Буг (гасцініца)|гасцініца «Буг»]] (1958)<ref name="ГВБ"/>. Згодна з новым генеральным планам развіцця Брэста, які быў зацверджаны [[Савет Міністраў БССР|Саветам Міністраў БССР]] у 1965 годзе (распрацаваны ў інстытуце «[[Белдзяржпраект]]», архітэктары [[Ю. Глінка]], [[Яраслаў Львовіч Ліневіч|Я. Ліневіч]], [[Анатоль Васілевіч Гарбачоў|А. Гарбачоў]]), далейшае развіццё горада адбывалася ва ўсходнім напрамку: ствараўся [[Усходні прамысловы вузел (Брэст)|ўсходні прамысловы вузел]], вялося будаўніцтва буйнейшага [[Усход (жылы раён, Брэст)|раёна Усход]], які ўключае 7 мікрараёнаў і грамадскі цэнтр. Спрыяльным для прамысловага і жыллёвага будаўніцтва па генеральным плане з’яўляўся і паўднёвы напрамак. У 1976 годзе план быў скарэкціраваны да 2000 года ў [[Мінскі філіял Цэнтральнага навукова-даследчага і праектнага інстытута горадабудаўніцтва|Мінскім філіяле Цэнтральнага навукова-даследчага і праектнага інстытута горадабудаўніцтва]] (архітэктары [[Г. Булдаў]], [[Р. Арцёмчык]]). У 1970-я гады пачалося асваенне зямель пад жылую забудову ў паўднёвым напрамку (левабярэжная частка р. [[Мухавец (рака)|Мухавец]]). Паўднёвы жылы раён разлічаны на 70—80 тыс. жыхароў і складаецца з 6 мікрараёнаў. У пачатку 1970-х гадоў у Брэсце сфарміравалася 6 раёнаў, дзе вялося будаўніцтва жылля: паўднёвы, цэнтральны, усходні, Граеўскі, Адамкова—Рэчыца і раён [[Камянецкая шаша|Камянецкай шашы]]. Паводле праекта планіроўкі цэнтра Брэста 1968 года (архітэктары [[В. Анікір]], [[Г. Трушнікава]]) фарміруецца ансамбль [[грамадскі будынак|грамадскіх будынкаў]] у раёне плошчы Леніна, рэканструюцца [[Вуліца Леніна (Брэст)|вуліцы Леніна]] і [[Савецкая вуліца (Брэст)|Савецкая]], забудоўваецца [[Маскоўская вуліца (Брэст)|Маскоўская вуліца]]<ref name="ГВБ"/>. У 1985 годзе ў [[Беларускі навукова-даследчы і праектны інстытут горадабудаўніцтва|Беларускім навукова-даследчым і праектным інстытуце горадабудаўніцтва]] распрацаваны праект [[рэгенерацыя|рэгенерацыі]] [[Гістарычны цэнтр Брэста|гістарычнай часткі Брэста]], які прадугледжваў захаванне планіроўкі, што склалася гістарычна, як помніка горадабудаўніцтва. Гэты праект стаў першым вопытам у серыі праектаў рэгенерацыі гістарычных гарадоў Беларусі. У сувязі з будаўніцтвам прадпрыемстваў [[паўднёвы прамысловы вузел (Брэст)|паўднёвага прамысловага вузла]] ў 1980-я гады асвойваецца новы раён горада — паўднёва-ўсходні (з 1983 года забудоўваецца мікрараён [[Паўднёвы Усход (Брэст)|Паўднёвы Усход-3]]; архітэктары [[Карват]], [[М. Козік]]). У паўднёвым прамысловым вузле размешчана машына-будаўнічае аб’яднанне<ref name="ГВБ"/>. У 1992 годзе [[БелНДІПгорадабудаўніцтва]] распрацаваў чарговы ген. план развіцця Брэста (галоўны архітэктар [[А. Зайцава]]), які прапануе канцэпцыю комплекснага развіцця горада. Адметнай асаблівасцю праекта з’яўляецца сацыяльная накіраванасць горадабудаўнічых рашэнняў. У ім больш поўна ўлічана інтэграцыя паміж горадам і сумежнымі з ім тэрыторямі. Умовы планіровачнага развіцця дазваляюць пашырэнне горада ў паўночным і паўднёвым напрамках. Асноўнае жыллёвае будаўніцтва весці на тэрыторыях, якія прымыкаюць да [[Паркавая магісталь (Брэст)|вул. Паркавай]] і [[вуліца Махновіча (Брэст)|працягу бульвара Шаўчэнкі]] ў паўднёвай частцы горада, да [[Вуліца Лейтэнанта Рабцава|вул. Лейтэнанта Рабцава]] ў паўночнай частцы, а таксама да [[Вуліца Піянерская (Брэст)|вуліцы Піянерскай]] у раёне [[Бярозаўка 1 (Брэст)|Бярозаўкі]]. Актыўнаму асваенню належыць тэрыторыя, абмежаваная вул. Маскоўскай і р. Мухавец<ref name="ГВБ"/>.<!-- Помнікі: М. В. Гогалю, У. I. Леніну, А. Міцкевічу, А. В. Сувораву, Герою Сав. Саюза А. М. Карасёву, А. Ф. Наганаву, бюст П. I. Клімука, помнікі Вызвалення, пагранічнікам, сав. воінам-артылеры-стам, сав. танкістам, сав. воінам-інтэрна-цыяналістам; 72 брацкія магільг сав. во-інаў, 5 магіл ахвяр фашьгзму; мемары-яльны комплекс «Брэсцкая крэпасць-ге-рой», устаноўлена 12 мемарыяльных до-шак і інш. Захаваліся помнікі архітэкту-ры: Брацкая Мікалаеўская і Сімяонаў-ская цэрквы, кафедральны касцёл<ref name="ЭГБ"/>. --> == Геаграфія == === Клімат === {{main|Клімат Брэста}} Метэаназіранні ў Брэсце вядуцца з 1834 года<ref name="Брэст. Энцыклапедычны даведнік Стар.9"/>. Клімат у раёне горада — [[Кантынентальны клімат|умерана кантынентальны]]<ref name="Брэст. Энцыклапедычны даведнік Стар.9"/>. З-за ўплыву марскіх паветраных мас характэрна мяккая зіма і ўмерана цёплае лета. Цыклоны, якія з’яўляюцца прычынай гэтага, перамяшчаюцца з Атлантычнага акіяна з захаду на ўсход. Сярэдняя тэмпература студзеня −2,6&nbsp;°C, ліпеня +19,3&nbsp;°C. Гадавая колькасць ападкаў 609 мм. Сярэднегадавая [[тэмпература]] паветра ў Брэсце складае +8,2&nbsp;°C, сярэднегадавая [[Шкала Бофарта|хуткасць ветру]] — {{s|2,6 м/с}}, сярэднегадавая [[Адносная вільготнасць|вільготнасць паветра]] — 76 %. [[Вегетацыйны перыяд]] доўжыцца 214 сутак<ref name="brest_rayon"/>. У годзе ў сярэднім 160 дзён ідзе дождж, 68 дзён — снег. Туманы назіраюцца на працягу 33 дзён, навальніцы — 27 дзён<ref name="Надвор'е і климат3"/>. {{Клімат горада |Горад_род=Брэста (норма 1981-2010) |Становішча = left |Крыніца=[http://pogoda.ru.net/climate/33008.htm Надвор'е і клімат] | Сту_сяр=-2.6 | Сту_сяр_апад=34 | Лют_сяр=-1.9 | Лют_сяр_апад=33 | Сак_сяр=2.2 | Сак_сяр_апад=33 | Кра_сяр=8.7 | Кра_сяр_апад=37 | Май_сяр=14.5 | Май_сяр_апад=63 | Чэр_сяр=17.1 | Чэр_сяр_апад=68 | Ліп_сяр=19.3 | Ліп_сяр_апад=74 | Жні_сяр=18.5 | Жні_сяр_апад=72 | Вер_сяр=13.3 | Вер_сяр_апад=56 | Кас_сяр=8.3 | Кас_сяр_апад=37 | Ліс_сяр=2.7 | Ліс_сяр_апад=42 | Сне_сяр=-1.3 | Сне_сяр_апад=41 | Год_сяр=8.2 | Год_сяр_апад=590 | Сту_сяр_мін=-4.9 | Сту_сяр_макс=-0.1 | Лют_сяр_мін=-4.5 | Лют_сяр_макс=1.2 | Сак_сяр_мін=-1.2 | Сак_сяр_макс=6.3 | Кра_сяр_мін=3.8 | Кра_сяр_макс=14.0 | Май_сяр_мін=9.0 | Май_сяр_макс=20.1 | Чэр_сяр_мін=12.0 | Чэр_сяр_макс=22.6 | Ліп_сяр_мін=14.2 | Ліп_сяр_макс=24.9 | Жні_сяр_мін=13.3 | Жні_сяр_макс=24.2 | Вер_сяр_мін=9.1 | Вер_сяр_макс=18.4 | Кас_сяр_мін=4.8 | Кас_сяр_макс=12.5 | Ліс_сяр_мін=0.4 | Ліс_сяр_макс=5.4 | Сне_сяр_мін=-3.5 | Сне_сяр_макс=0.9 | Год_сяр_мін=4.4 | Год_сяр_макс=12.5 | Сту_а_макс=15.9 | Сту_а_мін=-35.5 | Лют_а_макс=17.2 | Лют_а_мін=-28.1 | Сак_а_макс=22.6 | Сак_а_мін=-22.6 | Кра_а_макс=30.7 | Кра_а_мін=-6.2 | Май_а_макс=32.1 | Май_а_мін=-4.2 | Чэр_а_макс=34.3 | Чэр_а_мін=2.1 | Ліп_а_макс=36.6 | Ліп_а_мін=5.8 | Жні_а_макс=36.7 | Жні_а_мін=1.3 | Вер_а_макс=34.4 | Вер_а_мін=-2.8 | Кас_а_макс=26.4 | Кас_а_мін=-9.9 | Ліс_а_макс=19.0 | Ліс_а_мін=-19.2 | Сне_а_макс=14.5 | Сне_а_мін=-25.1 | Год_а_макс=36.6 | Год_а_мін=-35.5 |}}{{Клімат горада |Горад_род=Брэста за перыяд 2012—2022 гадоў |Крыніца=[http://www.weatheronline.co.uk/weather/maps/city?FMM=1&FYY=2001&LMM=12&LYY=2011&WMO=33008&CONT=euro&REGION=0005&LAND=BY&ART=TMX&R=0&NOREGION=1&LEVEL=162&LANG=en&MOD=tab www.weatheronline.co.uk] [http://pogoda.ru.net/monitor.php?id=33008 экстрэмумы і ападкі з Кліматычнага манітора] | Сту_сяр=-1.9 | Сту_сяр_апад=36 | Лют_сяр=-0.3 | Лют_сяр_апад=34 | Сак_сяр=3.5 | Сак_сяр_апад=33 | Кра_сяр=9.1 | Кра_сяр_апад=39 | Май_сяр=14.7 | Май_сяр_апад=67 | Чэр_сяр=19.2 | Чэр_сяр_апад=68 | Ліп_сяр=20.6 | Ліп_сяр_апад=83 | Жні_сяр=20.0 | Жні_сяр_апад=62 | Вер_сяр=14.3 | Вер_сяр_апад=50 | Кас_сяр=9.3 | Кас_сяр_апад=42 | Ліс_сяр=4.6 | Ліс_сяр_апад=39 | Сне_сяр=0.5 | Сне_сяр_апад=40 | Год_сяр=9.5 | Год_сяр_апад=557 | Сту_сяр_мін=-4.6 | Сту_сяр_макс=0.6 | Лют_сяр_мін=-2.7 | Лют_сяр_макс=2.2 | Сак_сяр_мін=-0.5 | Сак_сяр_макс=7.1 | Кра_сяр_мін=4.1 | Кра_сяр_макс=14.2 | Май_сяр_мін=9.4 | Май_сяр_макс=20.0 | Чэр_сяр_мін=13.9 | Чэр_сяр_макс=24.7 | Ліп_сяр_мін=15.2 | Ліп_сяр_макс=26.0 | Жні_сяр_мін=14.4 | Жні_сяр_макс=25.5 | Вер_сяр_мін=9.3 | Вер_сяр_макс=19.5 | Кас_сяр_мін=5.6 | Кас_сяр_макс=13.0 | Ліс_сяр_мін=2.4 | Ліс_сяр_макс=6.8 | Сне_сяр_мін=-1.2 | Сне_сяр_макс=2.3 | Год_сяр_мін=5.5 | Год_сяр_макс=13.5 | Сту_а_макс=15.9 | Сту_а_мін=-21.6 | Лют_а_макс=14.4 | Лют_а_мін=-25.8 | Сак_а_макс=19.8 | Сак_а_мін=-19.0 | Кра_а_макс=30.3 | Кра_а_мін=-3.3 | Май_а_макс=31.3 | Май_а_мін=-1.0 | Чэр_а_макс=34.3 | Чэр_а_мін=6.5 | Ліп_а_макс=35.5 | Ліп_а_мін=8.6 | Жні_а_макс=36.7 | Жні_а_мін=7.4 | Вер_а_макс=34.4 | Вер_а_мін=0.9 | Кас_а_макс=24.4 | Кас_а_мін=-6.3 | Ліс_а_макс=18.3 | Ліс_а_мін=-10.0 | Сне_а_макс=13.2 | Сне_а_мін=-14.4 | Год_а_макс=36.7 | Год_а_мін=-26.1 |}} Паводле [[фізіка-геаграфічнае раянаванне|фізіка-геаграфічнага раянавання]], горад размешчаны на [[Высокаўская раўніна|Высокаўскай раўніне]] ў межах заходняй часткі [[Беларускае Палессе|Беларускага Палесся]] — [[Брэсцкае Палессе|Брэсцкім Палессі]]<ref name="Кравчук"/>. === Экалогія === Ад стацыянарных крыніц, размешчаных у горадзе, у атмасферу паступае 3,2 тыс. тон [[забруджвальнае рэчыва|забруджвальных рэчываў]], высокая доля [[Выкід шкоднага рэчыва|выкідаў]] ад [[транспарт]]у (для Брэсцкай вобласці дасягае 87 % ад усіх выкідаў)<ref name="Кравчук"/>. === Гідраграфія === [[Гідраграфія|Гідраграфічная]] сітуацыя вызначаецца ракой [[Буг]], якая праходзіць на паўднёва-заходняй ускраіне горада і [[Мухавец (рака)|Мухавец]], які ўпадае ў яе і перасякае горад з усходу на захад. У межах горада рака Мухавец утварае шматлікія [[затока|затокі]], [[старыца|старыцы]] і [[выспа|выспы]]. У забудаванай частцы горада размешчана некалькі невялікіх [[сажалка|сажалак]]. У [[Пойма|поймах рэк]] развіта сістэма [[меліярацыйны канал|меліярацыйных каналаў]], прымеркаваных пераважна да паўднёвай ускраіны<ref name="Кравчук"/>. === Рэльеф === [[Рэльеф (геаграфія)|Рэльеф]] мясцовасці, на якой размясціўся горад, вызначаецца размяшчэннем у межах [[Высокаўская раўніна|Высокаўскай раўніны]], а таксама [[Даліна ракі|далінамі рэк]]. Даліны рэк у межах горада шырокія, у раёне Брэсцкай крэпасці яны злучаюцца<ref name="Кравчук"/>. === Глебы === Паводле глебава-геаграфічнага раянавання, тэрыторыя Брэста адносіцца да [[Брэсцка-Драгічынска-Іванаўскі раён|Брэсцка-Драгічынска-Іванаўскага раёна]]. Натуральнае глебавае покрыва ў забудаванай частцы горада моцна змененае, на прысядзібных участках акультураны. Захаваныя на адкрытых прасторах (у лясах, лесапарках, водна-зялёнай сістэме) натуральныя глебы пераважна [[Дзярнова-падзолістыя глебы|дзярнова-падзолістыя]], [[слабаглеяватыя глебы|слабаглеяватыя]] на [[супескі|супесках]], сустракаюцца [[дзярнова-глеяватыя глебы|дзярнова-глеяватыя]] і [[глеевыя глебы|глеевыя]] на [[суглінкі|суглінках]], супесках і [[пясок|пясках]], а таксама [[Тарфяна-балотныя глебы|тарфяна-балотныя]] (у поймах рэк)<ref name="Кравчук"/>. === Клімат === Паводле [[клімат]]у Брэст размешчаны ў [[Паўднёвая агракліматычная вобласць Беларусі|Паўднёвай агракліматычнай вобласці]]. Сума тэмператур паветра вышэй за +10 [[°C]] перавышае 2400&nbsp;°C. Сярэдняя тэмпература [[ліпень|ліпеня]] +18,0—18,5&nbsp;°C, [[студзень|студзеня]] −4,5&nbsp;°C. [[Абсалютны мінімум тэмпературы]] набліжаецца да —36&nbsp;°C. За год выпадае менш за 600 мм [[Атмасферныя ападкі|ападкаў]]. [[Вегетацыйны перыяд|Перыяд вегетацыі]] раслін складае 198—204 дні. Горад адносіцца да [[Паўднёвы раён інтрадукцыі|Паўднёвага раёна інтрадукцыі]]<ref name="Кравчук"/>. У складзе гарадскіх зямель Брэста [[лясны масіў|лясныя масівы]] і [[Дрэвавыя расліны|дрэвава]]-[[хмызняк]]овая расліннасць займаюць 20,2 %, [[ворныя землі]] — 12,2, землі пад воднымі аб’ектамі, [[луг]]амі і [[балота]]мі — 5, 5,2 і 1,7 % адпаведна, пад [[забудова]]й, [[дарога]]мі і [[камунікацыя]]мі — 28,5 %<ref name="Кравчук">Кравчук, Л. А. Структурно-функциональная организация ландшафтно-рекреационного комплекса в городах Беларуси / Л. А. Кравчук. — Минск: Беларус. навука, 2011. — 171 с. — ISBN 978-985-08-1264-3. стар. 90-91</ref> === Флора === Фізіка-геаграфічныя і глебава-кліматычныя ўмовы вызначылі асаблівасці натуральнай расліннасці, што расце на тэрыторыі горада, якая прадстаўлена [[лес|лясамі]], размешчанымі на паўночным усходзе, паўднёвым захадзе і паўднёвым усходзе горада, а таксама [[поймавы луг|поймавымі лугамі]] і дрэвава-хмызняковай расліннасцю<ref name="Кравчук"/>. Лясы Брэста прымеркаваны да падзоны [[Шырокалісцевыя лясы|шырокалісцева]]-[[Іглічны лес|іглічных]] лясоў, размешчаны ў межах [[Бугска-Палеская геабатанічная акруга|Бугска-Палескай геабатанічнай акругі]], [[Бугска-Прыпяцкі лесараслінны раён|Бугска-Прыпяцкага лесарасліннага раёна]]<ref name="Кравчук"/>. [[Луг]]і прадстаўлены [[мурожныя лугі|мурожнымі]] на незабудаваных участках у міжрэччах і надабалонных тэрасах і [[поймавыя лугі|поймавымі]] — у далінах рэк Мухавец і Буг. На гарадской тэрыторыі яны досыць моцна антрапагенна ператвораны ў час [[добраўпарадкаванне|добраўпарадкавання]]<ref name="Кравчук"/>. ==== Ландшафтна-рэкрэацыйны комплекс ==== У горадзе маецца (2010) 5 [[парк]]аў (140,2 [[Гектар|га]]), 13 [[сквер]]аў (23,3 га), 6 [[бульвар]]ы (15,1 га), 1 [[сад]] (0,4 га), 7 азелянёных тэрыторый грамадскіх цэнтраў (12,0 га), водна-зялёная сістэма (499,5 га), 4 гарадскія [[пляж]]ы (9,8 га), 7 [[Асабліва ахоўныя прыродныя тэрыторыі Беларусі|асабліва ахоўных тэрыторый]] (70,1 га), а таксама гарадскія [[лес|лясы]], [[лесапарк]]і і іншыя азелянённыя тэрыторыі (1282,0 га)<ref name="Экбюл2010">{{Cite web |url=http://www.minpriroda.gov.by/uploads/files/000632_410797_10.doc |title=Экалагічны бюлетэнь за 2010 год. Глава 10. Зялёныя насаджэнні і прыродныя экасістэмы ў гарадах |access-date=6 ліпеня 2019 |archive-date=6 ліпеня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190706113503/http://www.minpriroda.gov.by/uploads/files/000632_410797_10.doc |url-status=dead }}</ref>. Ландшафтна-рэкрэацыйны комплекс Брэста складаецца як з добраўпарадкаваных тэрыторый: паркаў (з улікам [[Мемарыяльны комплекс «Брэсцкая крэпасць-герой»|Мемарыяльнага комплексу «Брэсцкая крэпасць»]] — 117,3 га), сквераў (74,7 га), бульвараў (39,1 га), азелянёных тэрыторый водна-зялёнай сістэмы (107 га з улікам тэрыторый, якія прылягаюць да [[Вяслярны канал (Брэст)|вяслярнага канала]]), так і рэкрэацыйных лясоў, якія займаюць амаль 80 % у структуры комплексу<ref name="Кравчук"/>. Станам на 2019 год у горадзе маецца 9 [[Асабліва ахоўныя прыродныя тэрыторыі Беларусі|асабліва ахоўных прыродных тэрыторый]], сярод якіх [[біялагічныя заказнікі]] мясцовага значэння [[Барбастэла (заказнік)|Барбастэла]] (6,61 га) і [[Брэсцкі заказнік|Брэсцкі]] (66,71 га), [[батанічны помнік прыроды]] рэспубліканскага значэння [[Брэсцкія елкі|елкі звычайныя змеепадобнай формы «Брэсцкія»]], помнікі прыроды мясовага значэння [[бук лясны (Брэст)|бук лясны]], [[вішня птушыная (Брэст)|вішня птушыная]], [[дуб чарэшчаты (Брэст)|дуб чарэшчаты]], [[плюшч звычайны (Брэст)|плюшч звычайны]], [[Дуброўка (тарфянік)|тарфянік Дуброўка]], [[Брэсцкая крынічная струга]]<ref name="priroda.brest">[http://www.priroda.brest.by/files/OOPT%202019.xlsx Особо охраняемые природные территории (ООПТ) Брестской области]</ref>. Узровень азелянення горада складае 21,4 %, што значна ніжэй за норму (40 %), забяспечанасць насаджэннямі агульнага карыстання — 76,6 м²/чал. пры норме для буйных гарадоў 10—11 м²/чал.<ref name="Экбюл2009">{{Cite web |url=http://www.minpriroda.gov.by/uploads/files/000585_592692_10.pdf |title=Экалагічны бюлетэнь за 2009 год. Глава 10. Зялёныя насаджэнні і прыродныя экасістэмы ў гарадах |access-date=6 ліпеня 2019 |archive-date=18 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200818171924/https://minpriroda.gov.by/uploads/files/000585_592692_10.pdf |url-status=dead }}</ref>. Размяшчэнне аб’ектаў агульнага карыстання ландшафтна-рэкрэацыйнага комплексу Брэста арганізавана неадпаведна месцам лакалізацыі [[рэкрэацыя|рэкрэацыйнага]] попыту. У цэнтры горада забяспечанасць насельніцтва аптымальная, на некаторых участках вышэй за існую норму. На перыферыі горада, у тым ліку і ў раёнах высакашчыльнай шматкватэрнай забудовы, дзе пражывае значная частка гараджан, адзначаецца іх дэфіцыт. Найбольшы дэфіцыт — на ўчастках, ізаляваных ад аб’ектаў рэкрэацыі [[прамысловая зона|прамысловымі зонамі]], спецтэрыторыямі, [[чыгунка]]й, г. з. у граніцах [[Фартэчная вуліца (Брэст)|вуліц Фартэчнай]], [[Вуліца Кіжаватава (Брэст)|Кіжаватава]], [[Чыгуначная вуліца (Брэст)|Чыгуначнай]], на паўночным захадзе Брэста. Пры ўліку лясоў і рэзервовых азелянёных тэрыторый сітуацыя некалькі змяняецца ў паўночна-ўсходняй частцы горада. Аднак у яго паўночна-заходняй частцы на ўчастках жылой забудовы, якія акружаны прамзонамі, спецтэрыторыямі, чыгункай і характарызуюцца адсутнасцю добраўпарадкаваных рэкрэацыйных аб’ектаў, а таксама рэзерву для іх стварэння, дэфіцыт захаваецца<ref name="Кравчук"/>. === Флора і фаўна === Паводле папярэдніх дадзеных у межах горада насяляюць і растуць больш за 40 ахоўных відаў (у тым ліку 24 віды раслін і каля 20 відаў пазваночных жывёл). Такія лічбы ідуць побач з колькасцю ахоўных відаў на асабліва ахоўных прыродных тэрыторыях<ref name="ptushki"/> === Раёны горада === Падзяляецца на 2 раёны — [[Ленінскі раён (Брэст)|Ленінскі]] і [[Маскоўскі раён (Брэст)|Маскоўскі]]. Мікрараёны: Адамкова, Бярозаўка, Валынка, Вулька, [[Вычулкі]], Гершоны, Граеўка, [[Дуброўка (Брэсцкі раён)|Дуброўка]], [[Новыя Задворцы]], [[Старыя Задворцы]], [[Кіеўка]], [[Кавалёва (Брэст)|Кавалёва]], [[Кацін Бор]], [[Лысая Гара (Брэст)|Лысая Гара]], [[Паўднёвы (Брэст)|Паўднёвы]], [[Плоска (Брэсцкі раён)|Плоска]], [[Пугачова (Брэст)|Пугачова]], [[Рэчыца (Брэст)|Рэчыца]], [[Трышын]], [[Усход (Брэст)|Усход]]. == Насельніцтва == {{Асноўны артыкул|Насельніцтва Брэста}} Насельніцтва Брэста на 1 студзеня 2020 года склала 339 700 чалавек. Брэст — найбуйнейшы горад [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] і шосты па колькасці насельніцтва ў Рэспубліцы Беларусь пасля [[Мінск]]а, [[Гомель|Гомеля]], [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]] і [[Гродна]]. За 1959—2019 гады колькасць насельніцтва горада вырасла амаль у 5 разоў<ref>https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/cff/cff240929a52d907db4b984b367395c7.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210831012414/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/cff/cff240929a52d907db4b984b367395c7.pdf |date=31 жніўня 2021 }}</ref>. {{Wikidata/Population}} == Эканоміка == Брэст — буйны прамысловы цэнтр Беларусі, пры гэтым 70 % усёй прамысловасці горада — перапрацоўчыя прадпрыемствы (2021 г.)<ref>[https://www.belta.by/regions/view/rogachuk-ekonomika-bresta-pokazala-v-2021-godu-rekordnyj-rezultat-477283-2021/ Рагачук: эканоміка Брэста паказала ў 2021 годзе рэкордны вынік]</ref>. У 1996 годзе створана свабодная эканамічная зона «Брэст»<ref name="РБ"/>. === Прамысловасць === Найбуйнейшыя прадпрыемствы [[Машынабудаванне і металаапрацоўка|машынабудавання і металаапрацоўкі]]: [[Брэсцкі электратэхнічны завод]], [[Брэстгазаапарат|«Брэстгазаапарат»]], [[Брэстсельмаш|Брэсцкі завод сельскагаспадарчага машынабудавання]], [[Брэсцкі машынабудаўнічы завод]], [[Брэсцкі электралямпавы завод]] і інш. Вядучыя прадпрыемствы [[Харчовая прамысловасць|харчовай галіны прамысловасці]]: [[Белалка|Брэсцкі лікёра-гарэлкавы завод «Белалка»]], [[Савушкін прадукт|«Савушкін прадукт»]], [[Брэсцкі мясакамбінат|мясакамбінат]], СП «Санта Брэмар» і іншыя. З галін [[Лёгкая прамысловасць|лёгкай прамысловасці]] развіты трыкатажная ([[Брэсцкі панчошны камбінат]]), вытворчасць дываноў і дывановых вырабаў (Брэсцкі філіял [[Віцебскія дываны|ААТ «Віцебскія дываны»]]) і інш. Дзейнічаюць прадпрыемствы і іншых галін прамысловасці. === Турызм === Брэст — перспектыўны цэнтр турызму Беларусі міжнароднага значэння. Гасцініцы [[Беларусь (гасцініца, Брэст)|«Беларусь»]], [[Інтурыст (гасцініца, Брэст)|«Брэст-Інтурыст»]], «[[Буг (гасцініца)|Буг]]» і іншыя<ref name="РБ">{{крыніцы/Рэспубліка Беларусь|2|Брест}}</ref>. У межах горада находзяцца 4 ведамасных санаторыя-прафілакторыя, у т.л. РУП «[[Брэсцкае аддзяленне Беларускай чыгункі]]». == Транспарт == [[Выява:Belarus-Brest-Railway Station-1.jpg|thumb|[[Брэсцкі чыгуначны вакзал]]]] Вузел аўтамабільных дарог і чыгунак у напрамку на [[Баранавічы]], [[Лунінец]], [[Ковель]], [[Беласток]], [[Варшава|Варшаву]]. На тэрыторыі горада 3 памежных пункты пропуску праз дзяржаўную мяжу Рэспублікі Беларусь. За 3,5 км на ўсход ад Брэста знаходзіцца [[Аэрапорт Брэст]] (міжнародны код — BQT), які быў уведзены ў эксплуатацыю ў 1976 годзе. У 1986 годзе Брэсцкаму аэрапорту нададзены статус міжнароднага, магчымая колькасць пасажыраў складае 400 чалавек за гадзіну. У лютым 1947 года з’явіўся [[Брэсцкі аўтобус|гарадскі аўтобус]] і [[Брэсцкае таксі|таксі]], у 1969 годзе — [[Брэсцкае маршрутнае таксі|маршрутнае таксі]], у 1981 годзе — [[Брэсцкі тралейбус|тралейбусы]]<ref name="virtual"/>. У 1940 годзе заснаваны [[Брэсцкі рачны порт]]. == Культура == [[Мемарыяльны комплекс «Брэсцкая крэпасць-герой»|Мемарыяльны комплекс Брэсцкая крэпасць-герой]] з музеем Брэсцкай крэпасці-героя (Пабудова мемарыялу ажыццяўлялася пад кіраўніцтвам народнага архітэктара [[СССР]] У. А. Караля, урачыстае адкрыццё адбылося 25 верасня 1971 года), [[Брэсцкі абласны краязнаўчы музей]] з філіялам — [[Археалагічны музей «Бярэсце»|археалагічным музеем «Бярэсце»]], [[Брэсцкі чыгуначны музей]], [[Музей гісторыі горада Брэста]], [[Брэсцкі музей «Выратаваныя мастацкія каштоўнасці»]], музей прыроды, музей авіацыі і касманаўтыкі (у мікрараёне Усход) У Брэсце дзейнічае [[Брэсцкі акадэмічны тэатр драмы імя Ленінскага камсамола Беларусі|Брэсцкі тэатр драмы]], [[Брэсцкі абласны тэатр лялек]], [[Брэсцкая абласная філармонія]], 2 [[Кінатэатры Брэста|кінатэатры]] і інш. У рэпертуары Брэсцкага лялечнага тэатра сёння каля 30 дзіцячых і сямейных спектакляў. Праводзяцца фестывалі: міжнародны класічнай музыкі «Студзеньскія музычныя вечары», «Беларуская музычная восень», гарадскія «Залатая восень», «Брэсцкі баль», міжнародны тэатральны [[фестываль «Белая вежа»]] і фестываль беларускага нацыянальнага кіно. Працуе [[Брэсцкая абласная бібліятэка імя М.Горкага]]. Штогод у Брэсце праводзіцца амаль 2 тыс. мерапрыемстваў, у тым ліку міжнародныя і рэспубліканскія. У горадзе працуюць два прафесійныя тэатры, філармонія, 12 дамоў культуры, 85 бібліятэк. У 2014 годзе Брэст атрымаў статус «Горад, дружалюбны дзецям». У 2015 годзе Брэст з’яўляўся [[культурная сталіца Беларусі|культурнай сталіцай Беларусі]].<!-- Дзейнічаюць абласныя Тэатр драмы і музыкі і Тэ-атр лялек; Дзярж. архіў Брэсцкай вобл.; музеі: археалагічны «Бярэсце» (з 1983), абласны краязнаўчы, абароны Брэсцкай крэпасці-героя, «Выратаваныя мастацкія каштоўнасці». У Брэсце праводзяцца міжнар. штогадовыя фестывалі: [[Белая вежа (фестываль)|тэатральны «Белая вежа»]], [[Пралескі (фестываль)|дзіцячы музычны «Пралескі»]]<ref name="ГВБ"/>. --> == Адукацыя == 32 агульнаадукацыйныя школы, 6 гімназій, 2 ліцэі. '''Вышэйшыя навучальныя ўстановы''': * [[Брэсцкі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт]] * [[Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна]] '''Сярэднія спецыяльныя ўстановы''': * [[Брэсцкі дзяржаўны гандлёва-тэхналагічны каледж]] * [[Брэсцкі дзяржаўны каледж чыгуначнага транспарту]] * [[Брэсцкі дзяржаўны музычны каледж імя Рыгора Шырмы]] * [[Брэсцкі дзяржаўны медыцынскі каледж]] У адукацыйных установах горада працуе 18 музеяў розных профіляў: гісторыка-краязнаўчыя, этнаграфічныя, ваеннай славы, мемарыяльныя, у тым ліку музей Баявой Славы гімназіі № 1, музей «Хлапчукі несмяротнага Брэста» паста Памяці ля Вечнага агню мемарыяльнага комплексу «Брэсцкая крэпасць-герой», краяназнаўчы музей «Амістад» гімназіі № 5. == Спорт == Буйныя спартыўныя збудаванні — спартыўны комплекс «Брэсцкі», [[Брэсцкі лёгкаатлетычны манеж]], [[Брэсцкі лядовы палац спорту]], картынг-стадыён і інш. У горадзе дзейнічаюць 18 дзіцяча-юнацкіх спартыўных школ. У мікрараёне Кіеўка размешчаны стадыён «Лакаматыў». У абласным спартыўным комплексе «Брэсцкі» адбываюцца трэніроўкі і гульні футбольнага клуба [[ФК Дынама Брэст|Дынама Брэст]]. == СМІ == '''Газеты''' * «Брестский вестник» * «Вечерний Брест» * «Заря» * «Духовный вестник» '''Радыё''' * Беларускае [[Радыё Рацыя]] (99,2 FM) * Брэсцкае радыё (104,8 FM) '''Тэлебачанне''' * Брэсцкая тэлерадыёкампанія (ТРК-Брэст) * «Буг-ТВ» (камерцыйны канал) == Славутасці == <!--Сярод шматлікіх помнікаў гісторыі горада самы значны — мемарыяльны комплекс «Брэсцкая крэпасць-герой» (створаны ў 1969—71). Помнікі архітэктуры: будынкі банка (1926), гарадскіх асабнякоў пач. 19 ст. (перакрыжаванні вул. Міцкевіча з вуліцамі Савецкай і Камсамольскай), пошты (сярэдзіна 19 ст.), чыг. вакзала (1886); Мікалаеўская царква(1906), Сі-мяонаўскі кафедральны сабор (1865), кафедральны Крыжаўзвіжанскі касцёл (1856), жылыя дамы канца 19 — сярэ-дзіны 20 ст. на вуліцах Савецкай, 17 Верасня, Савецкіх пагранічнікаў<ref name="ГВБ"/>. --> [[File:Вуліца Савецкая, студзень-2017.png|thumb|Вуліца Савецкая, студзень-2017. Адна з вуліц у цэнтральнай часцы горада. Пешаходная.]] '''Брэсцкая крэпасць''' * [[Брэсцкая крэпасць-герой (мемарыяльны комплекс)|Мемарыяльны комплекс «Брэсцкая крэпасць-герой»]]: галоўны ўваход, галоўны манумент, пад’езды і плошчы, [[плошча Цырыманіялаў, Брэст|плошча Цырыманіялаў]], тэрасы-трыбуны, трох’ярусныя пахаванні (некропаль), [[скульптурная кампазіцыя «Смага»]], штык-абеліск (1971), заходняя ўскраіна горада — {{ГККРБ 4|111Г000004}}. * [[Брэсцкая крэпасць|Комплекс фартыфікацыйных збудаванняў Брэсцкай крэпасці]] (1836—1842 гады, 1911—1914 гады), заходняя ўскраіна горада — {{ГККРБ 4|110Г000707}}. ** [[Цытадэль Брэсцкай крэпасці|Цытадэль]] — абарончая казарма, руіны Белага палаца, Інжынернага ўпраўлення, Арсенала, казармы пагранічнікаў, фундамент сталовай каманднага складу — {{ГККРБ 4|111Г000724}}. ** [[Валынскае ўмацаванне Брэсцкай крэпасці|Валынскае ўмацаванне]] — 2 бастыённыя франты з 2 равелінамі знешняй агароджы, руіны ўпраўлення Брэсцкага ваеннага шпіталя № 2396 (былы [[Брэсцкі кляштар бернардзінак|кляштар бернардзінак]]), крапасны будынак, каземаціраваны рэдзюіт, 12 казематаў, парахавы склеп, 2 доты 62-га Брэсцкага ўмацаванага раёна — {{ГККРБ 4|111Г000725}}. ** [[Кобрынскае ўмацаванне Брэсцкай крэпасці|Кобрынскае ўмацаванне]] — знешняя агароджа з 4 бастыённымі франтамі і 3 равелінамі, расходнымі парахавымі склепамі, казематамі, паўночнай і паўночна-заходняй брамамі, 3 надроўныя капаніры, 20 казематаў ценальнага фронту, 12 казематаў І бастыённага фронту з патэрнай да капаніра, 12 казематаў II бастыённага фронту, 20 казематаў бастыёна, усходні і заходні рэдуты, 3 парахавыя склепы, асобная каземаціраваная артылерыйская батарэя, скляпеністая артылерыйская лабараторыя, 2 двухпавярховыя казармы 125-га стралковага палка, дот 62-га Брэсцкага ўмацаванага раёна — {{ГККРБ 4|111Г000726}}. *** Форт «А», [[мікрараён Казловічы]]. *** Абарончая казарма «А — Б», мікрараён Казловічы. *** Парахавы склеп «Ж — З», [[мікрараён Гершоны]]. *** Парахавы склеп № 4, [[мікрараён Аркадзія]]. *** Абарончая казарма «Ж — З», мікрараён Гершоны. *** Форт «3», [[мікрараён Дуброўка]]. *** Абарончая казарма «Б — В», мікрараён Гершоны. ** Абарончыя збудаванні (форт № 5) з тэрыторыяй у межах 10 м ад рова — {{ГККРБ 4|112Г000077}}. *** Форт «Граф Берг», вул. Шасэйная. *** Форт «1», мікрараён Казловічы. *** Форт «8», вул. Беларуская. *** Парахавы склеп № 2, вул. Асіпенкі, 11/1. *** Парахавы склеп № 3, вул. Луцкая. '''Сакральная архітэктура''' * [[Царква ў гонар Ціхвінскай іконы Божай Маці (Брэст)|Царква ў гонар Ціхвінскай іконы Божай Маці]]. * [[Царква ў гонар абраза Божай Маці «Усіх Гаротных Радасць» (Брэст)|Царква ў гонар абраза Божай Маці «Усіх Гаротных Радасць»]] (1997). * [[Царква прападобнага Серафіма Сароўскага (Брэст)|Царква прападобнага Серафіма Сароўскага]] (2001). * [[Свята-Мікалаеўская брацкая царква (Брэст)|Свята-Мікалаеўская брацкая царква]] (1906), вул. Савецкая, 10 — {{ГККРБ 4|113Г000021}}. * [[Свята-Мікалаеўскі сабор (Брэст)|Свята-Мікалаеўскі сабор]] (XIX стагоддзе) — {{ГККРБ 4|113Г000005}}. * [[Свята-Сімяонаўскі сабор (Брэст)|Свята-Сімяонаўскі кафедральны сабор (найстарэйшы праваслаўны храм горада)]], (1865), вул. К. Маркса, 84 — {{ГККРБ 4|113Г000016}}. * [[Касцёл Святога Крыжа (Брэст)|Кафедральны касцёл Святога Крыжа]] (1856), вул. Леніна, 34 — {{ГККРБ 4|113Г000015}} * [[Свята-Васкрасенскі сабор (Брэст)|Васкрасенскі сабор]]. * [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Гершоны)|Царква Раства Багародзіцы]] (1866—1869), вул. Свята-Афанасьеўская, 112, [[Гершоны (Брэст)|мікрараён Гершоны]] — {{ГККРБ 4|113Г000079}}. * [[Свята-Афанасьеўская капліца (Брэст)|Свята-Афанасьеўская капліца]] (канец XIX — пачатак XX стагоддзяў), вул. Свята-Афанасьеўская, 39, мікрараён Гершоны — {{ГККРБ 4|113Г000071}}. * Гарнізонны [[Касцёл Святога Антонія Падунскага]] 1938 г. '''Памятныя мясціны''' * [[Трышынскія могілкі|Трышынскія могілкі (у межах агароджы)]], (XIX стагоддзе), вул. Маскоўская — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|113Д000743}}. * Памятныя знакі Вялікай Айчыннай вайны. * Брацкая магіла (1944—1945), [[Парк імя Першага мая (Брэст)|парк культуры і адпачынку імя 1 Мая]] — {{ГККРБ 4|113Д000019}}. * Магіла савецкіх лётчыкаў (1944), за 0,5 км ад вул. Уладаўскай, [[Гершоны (Брэст)|мікрараён Гершоны]] — {{ГККРБ 4|113Д000078}}. '''Помнікі''' * Помнік заснаванню горада. * Мемарыяльны ансамбль на [[Гарнізонныя могілкі (Брэст)|Гарнізонных могілках]] — {{ГККРБ 4|113Д000008}}. * [[Помнік Тысячагоддзя Брэста]] (2009). * [[Бюст П. І. Клімука]] (1979), [[Бульвар Касманаўтаў (Брэст)|бульвар Касманаўтаў]] — {{ГККРБ 4|112Ж000012}}. * [[Помнік Уладзіміру Ільічу Леніну (Брэст)|Помнік У. І. Леніну]] (1958), пл. Леніна — {{ГККРБ 4|112Ж000014}}. * [[Парк імя Першага мая (Брэст)|Парк імя Першага мая]]. * Мемарыяльны комплекс «Вартавым межаў». * Бюст [[Менахем Бегін|М. Бегіну]]. * [[Бюст П. І. Клімука (Брэст)|Бюст П. І. Клімука]] (1979), [[Бульвар Касманаўтаў (Брэст)|бульвар]] [[Бульвар Касманаўтаў (Брэст)|Касманаўтаў]] — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|112Ж000012}}. * Стэла «Алімпійская слава Берасцейшчыны». * Помнікі [[Адам Міцкевіч|А. Міцкевічу]], [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. Леніну]], [[Мікалай Васілевіч Гогаль|М. Гогалю]], [[Уладзімір Мікалаевіч Карват|У. Карвату]], [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А. Пушкіну]], [[Афанасій Філіповіч|А. Філіповічу]], [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Т. Шаўчэнкі]], [[Мікалай Фёдаравіч Іконнікаў|М. Іконнікаву]]. * Мемарыяльны знак падзеям 1794 года. * Абеліск падзеям 1794 года. * Памятны знак маракам Брэстчыны, удзельнікам руска-японскай вайны 1904—1905 гг. Адкрыты 28 мая 2005 года з нагоды 100-годдзя [[Цусімская бітва|Цусімскай бітвы]] ля [[Свята-Мікалаеўская брацкая царква (Брэст)|Свята-Мікалаеўскай брацкай царквы]]. * Мемарыяльны знак «Месца бою 1812 г.». * Памятны знак «Жывая памяць удзячных пакаленняў» (28.07.2024). Усталяваны на тэрыторыі [[Брэсцкая крэпасць|Брэсцкай крэпасці]], каля маладзёжнага патрыятычнага цэнтра. * Скульптурная кампазіцыя «Савецкім памежнікам прысвячаецца», на пляцоўцы каля Паўночных варот [[Брэсцкая крэпасць-герой (мемарыяльны комплекс)|мемарыяльнага комплексу]] [[Брэсцкая крэпасць-герой (мемарыяльны комплекс)|«Брэсцкая крэпасць-герой»]] (2025). '''Помнікі часоў II Рэчы Паспалітай (1918—1939)''' * Польскі Банк (арх. Мар’ян Лалевіч). * Дом грамадскага аб’яднання Харцэраў (1932, арх. Я.Рыбіцкі). * [[Будынак Брэсцкага аблвыканкама|Будынак ваяводскай адміністрацыі]]. * Рамеснае вучылішча (1937, арх. Е.Бейл). * Жылая калонія «Нарутовіча» (1921—1939, арх. Я.Лісецкі). * Афіцэрскі гатэль (1938, арх. Ян Захватовіч). * [[Плошча Леніна (Брэст)|Забудова плошчы Леніна]] (1920—1930-я), [[Вуліца Леніна (Брэст)|вул. Леніна]], 7, 9, 11, 13, 15 — {{ГККРБ 4|113Г000013}}. * [[Будынак банка (Брэст)|Будынак банка]] (1926, арх. С.Філасевіч). * [[Будынак суда Брэсцкага раёна]] (1928), вул. Будзённага, 31 — {{ГККРБ 4|113Г000007}}. '''Архітэктура часоў Расійскай імперыі''' * [[Гістарычны цэнтр Брэста]] (XIX — пачатак XX стагоддзяў), на тэрыторыі Валынскага ўмацавання Брэсцкай крэпасці — {{ГККРБ 4|112Е000002}}. * [[Брэст-Цэнтральны|Чыгуначны вакзал з будынкам прычыгуначнага паштамта і будынкам адміністрацыі Брэсцкага аддзялення Беларускай чыгункі]] (1886, 1956), у паўночна-заходняй частцы горада — {{ГККРБ 4|112Г000010}} * будынак мужчынскай гімназіі (1905). * [[Брэсцкая абласная філармонія|Будынак Брэсцкай абласной філармоніі]] (1901 год, 1930-я гады), вул. Арджанікідзэ, 14 — {{ГККРБ 4|113Г000003}}. * [[Галоўпаштамт (Брэст)|Галоўпаштамт]] (сярэдзіна XIX стагоддзя), пр. Машэрава, 32 — {{ГККРБ 4|113Г000018}} * гарадскія асабнякі (першая палова XIX стагоддзя). * жылыя дамы (XIX — пачатак XX стагоддзяў). * Казармы (канец XIX стагоддзя), Паўночны гарадок, вул. Брэсцкай Дывізіі — {{ГККРБ 4|113Г000009}}. * Будынак (XIX стагоддзе), вул. Камсамольская, 40 — {{ГККРБ 4|113Г000011}}. * Будынак (XIX стагоддзе), вул. Пушкінская, 10 — {{ГККРБ 4|112Г000020}}. '''Археалагічныя славутасці''' * Бескурганны могільнік перыяду ранняга жалезнага веку (II—III стагоддзі), вул. Маскоўская, 215, 217, 219 — {{ГККРБ 4|113В000017}}. * [[Археалагічны музей «Бярэсце»|Гарадзішча старажытнага Бярэсця]] (XI—XIV стагоддзі) — {{ГККРБ 4|112Е000002}}. '''Жанравая скульптура''' * [[Алея каваных ліхтароў (Брэст)|Алея каваных ліхтароў]]. * Памятны знак «Стары ліхтар». * Скульптурная кампазіцыя «Стары горад». * Помнік «Брэсцкая біблія». * Знак «Да сонца». * Знак «Нулявы кіламетр». * Межавай знак. * Паненка з парасонам. * Ліхтар-паказальнік адлегласцей. * Арт-аб'ект «Гузік ліхтарніка» (26.07.2025), [[Савецкая вуліца (Брэст)|вул. Савецкая]]<ref>{{Cite web|url=https://belta.by/regions/view/trehmetrovaja-pugovitsa-stala-esche-odnoj-dostoprimechatelnostjju-peshehodnoj-ulitsy-v-breste-728586-2025|title=Трехметровая пуговица стала еще одной достопримечательностью пешеходной улицы в Бресте|website=[[БелТА]]}}</ref>. '''Страчаная спадчына''' * [[Касцёл Святога Крыжа і Святой Ганны (Брэст)|Фара Вітаўта]]. * Свята-Сімяонаўскі манастыр. == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Брэста|Ганаровы грамадзянін горада Брэста}} * [[Леў Барысавіч Алімаў]] (нар. 1945) — беларускі мастак. * [[Аляксандр Аляксандравіч Алонцаў]] (1941—2013) — беларускі мастак. * [[Якаў Балглей]] — французскі мастак. * [[Менахем Бегін]] (1913—1992) — сёмы [[прэм’ер-міністр Ізраіля]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]] (1978)<ref name="ГВБ"/>. * [[Вольга Іванаўна Бельская]] — беларуская мастачка. * [[Аляксей Сяргеевіч Благавешчанскі]] (1909—1994) — [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Ларыса Дзмітрыеўна Глазырына]] — беларуская выкладніца. * [[Якаў Пінхусавіч Громер]] (1879—1933) — беларускі матэматык. * [[Андрэй Васілевіч Дынько]] (нар. 1974) — журналіст, рэдактар. * [[Пётр Іванавіч Івашуцін]] (1909—2002) — кіраўнік органаў дзяржаўнай бяспекі і ваеннай разведкі СССР, [[Герой Савецкага Саюза]] * [[Васіль Васілевіч Кандрасюк]] — беларускі кампазітар. * [[Уладзімір Мікалаевіч Карват]] (1958—1996) — беларускі ваенны лётчык, [[Герой Беларусі]]. * [[Ігар Карнялюк]] — савецкі і расійскі музыкант. * [[Алена Кіевіч]] — беларуская лёгкаатлетка. * [[Андрэй Кудзіненка]] — беларускі кінарэжысёр. * [[Абрам Купчык]] — амерыканскі шахматыст. * [[Уладзімір Мікалаевіч Лапата-Загорскі]] — беларускі дыпламат. * [[Алег Васілевіч Ляшук]] — беларускі архітэктар. * [[Ілля Паўлавіч Мазурук]] (1906—1989) — савецкі палярны лётчык, Герой Савецкага Саюза. * {{нп5|Вікенцій Васілевіч Макушаў||ru|Макушев, Викентий Васильевич}} (1837—1883) — вучоны-славіст. * [[Віктар Мікалаевіч Навумчык]] — беларускі педагог. * [[Мікалай Мікалаевіч Пракаповіч]] (нар. 1948) — беларускі паэт і журналіст. * [[Аляксандр Уладзіміравіч Прохараў]] — беларускі і савецкі футбаліст. * [[Людміла Васілеўна Разянкова]] (нар. 1952) — беларуская баскетбалістка, шматразовы чэмпіён БССР, трэнер, доктар спартыўнай медыцыны. * {{нп5|Віктар Мікалаевіч Сарока-Расінскі||ru|Сорока-Росинский, Виктор Николаевич}} (1882—1960) — расійскі і савецкі педагог. * [[Валерый Уладзіміравіч Страмук]] (нар. 1957) — беларускі палітык. * {{нп5|Віктар Мікалаевіч Трамбіцкі||ru|Трамбицкий, Виктор Николаевич}} (1895—1970) — савецкі кампазітар і дырыжор. * [[Віктар Мікалаевіч Хвалюк]] — беларускі хімік. * [[Аляксандр Іванавіч Цвікевіч]] (1888—1937) — рэпрэсаваны беларускі грамадска-[[палітычны дзеяч]], [[гісторык]], [[юрыст]], [[філосаф]], [[публіцыст]]. * [[Алесь Мікалаевіч Чаркашын]] (1982—2015) — [[Беларусь|беларускі]] грамадскі і ваенны дзеяч, удзельнік [[Вайна на ўсходзе Украіны|вайны на ўсходзе Украіны]]. * [[Любоў Віктараўна Чаркашына]] — беларуская гімнастка. * [[Надзея Шнаркевіч]] — беларуская культурная і грамадская дзяячка. * [[Генадзь Валер’евіч Шутаў]] (1975—2020) — ахвяра падчас пратэстаў супраць фальсіфікацый на [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбарах 2020 года]]. == Гарады-пабрацімы == <div style="-moz-column-count: 3; column-count: 3;"> * {{сцяг|Расія}} [[Арол (горад)|Арол]], [[Расія]] * {{сцяг|Расія}} [[Астрахань]], [[Расія]] * {{сцяг|Ізраіль}} [[Ашдод]], [[Ізраіль]]<ref name="ashrus"/> * {{сцяг|Грузія}} [[Батумі]], [[Грузія]] (з 2015)<ref name="tut"/> * {{сцяг|Польшча}} [[Бяла-Падляска]], [[Польшча]] * {{сцяг|Расія}} [[Калінінград]], [[Расія]] * {{сцяг|Расія}} [[Каўроў]], [[Расія]] * {{сцяг|Украіна}} [[Луцк]], [[Украіна]] * {{сцяг|Расія}} [[Масква]], [[Расія]] * {{сцяг|Расія}} [[Навадзвінск]], [[Расія]] * {{сцяг|Расія}} [[Ніжні Тагіл]], [[Расія]] * {{сцяг|Расія}} [[Новарасійск]], [[Расія]] (з 2014) * {{сцяг|Расія}} [[Петразаводск]], [[Расія]] * {{сцяг|Балгарыя}} [[Плевен]], [[Балгарыя]] * {{сцяг|Германія}} [[Равенсбург]], [[Германія]] * {{сцяг|Германія}} [[Вайнгартэн (Вюртэмберг)|Вайнгартэн]], [[Германія]] * {{сцяг|Расія}} [[Разань]], [[Расія]] (з 2012) * {{сцяг|Германія}} [[:de:Gemeindeverwaltungsverband Mittleres Schussental|Саюз абшчын Сярэдняй Шусэнталі]], [[Германія]]<ref name="vb"/> * {{сцяг|Бельгія}} [[Сінт-Ніклас]], [[Бельгія]] * {{сцяг|Кітай}} [[Сяогань]], [[Кітай]] </div> == Гл. таксама == * [[Спіс вуліц Брэста]] * [[Аб’ект 802]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы|refs= <ref name="gki">[http://www.gki.gov.by/upload/new%20structure/press%20service/GZK_2011.doc Государственный земельный кадастр Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150924022402/http://www.gki.gov.by/upload/new%20structure/press%20service/GZK_2011.doc |date=24 верасня 2015 }} (по состоянию на 1 января 2012 г.)</ref> <ref name="pravo">[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=D912b0053094&p1=1 РЕШЕНИЕ БРЕСТСКОГО ОБЛАСТНОГО СОВЕТА ДЕПУТАТОВ 11 сентября 2012 г. № 219 Об изменении границ некоторых административно-территориальных единиц Брестской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131211112252/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=3871&p0=D912b0053094&p1=1 |date=11 снежня 2013 }}</ref> <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="belstat2009">[https://web.archive.org/web/20110812005902/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/publications/national_structure_brest.rar Перепись населения Республики Беларусь 2009 года. Национальный состав населения Брестской области.] {{ref-ru}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> <ref name="Žuraŭski">''Жураўскі А. І.'' [http://zagorodde.na.by/govor8_1.html Старадаўнія назвы гарадоў Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110926215854/http://zagorodde.na.by/govor8_1.html |date=26 верасня 2011 }} // Навіны Беларускай акадэміі — Мінск. — 1992. — № 31 (660). — С. 3—5.</ref> <ref name="Wartberge">[[Хроніка Вартберга]].</ref> <ref name="Lysienka-1">Лысенко, П. Ф. Берестье. — Мн., 1985. — С. 11.</ref> <ref name="Lysienka-2">Лысенка, П. Ф. Берестье… — С. 12.</ref> <ref name="Karamzin">Карамзин, Н. Н. История государства Российского. Т. II—III. — М., 1991. — С. 196.</ref> <ref name="Lysienka-3">Лысенко, П. Ф. Берестье… — С. 14—20.</ref> <ref name="Ławrowska">[[Ірына Лаўроўская|Irena Ławrowska]]. Analysis of the Territorial Layout of Brest Litovski (XIV—XVI century). Structural Analysis of Historical Constructions- Jerzy Jasieńko(ed) © 2012 DWE, Wrocław, Poland, ISSN 0860-2395, ISBN 978-83-7125-216-7. — S. 1220—1230.</ref> <ref name="Брэст. Энцыклапедычны даведнік Стар.9">{{кніга |загаловак = Брест. Энциклопедический справочник |месца = Мн. |выдавецтва = Белорусская энциклопедия им. П.&nbsp;Бровки |год = 1987 |старонкі = 9 }}</ref> <ref name="brest_rayon">[http://gerb.brestobl.com/breraj0.html «Пасля раздзела Рэчы Паспалітай»], gerb.brestobl.com {{праверана|27|4|2009}}</ref> <ref name="Надвор'е і климат3">{{Cite web |url=http://pogoda.ru.net/climate/33008.htm |title=Надвор'е і Клімат. Клімат Брэста |access-date=17 красавіка 2013 |archive-date=23 мая 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120523165618/http://pogoda.ru.net/climate/33008.htm |url-status=dead }}</ref> <ref name="ptushki">[http://www.ptushki.org/info/press/item/12915.html#sthash.pcK0pMBB.dpuf Брест перегоняет многие заказники по количеству редких видов животных и растений!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160926075233/http://www.ptushki.org/info/press/item/12915.html#sthash.pcK0pMBB.dpuf |date=26 верасня 2016 }} {{ref-ru}}</ref> <ref name="virtual">{{Cite web |url=http://virtual.brest.by/news5239.php |title=Расклад руху брэсцкіх тралейбусаў на вясну 2013 года |access-date=30 кастрычніка 2013 |archive-date=20 жніўня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130820213054/http://virtual.brest.by/news5239.php |url-status=dead }}</ref> <ref name="ashrus">{{Cite web |url=http://www.ashrus.co.il/index.php/world/world-news/europe/710-ashbrrest-pobratim |title=Ашдод и Брест — побратимы |access-date=25 красавіка 2015 |archive-url=https://archive.today/20120720224739/http://www.ashrus.co.il/index.php/world/world-news/europe/710-ashbrrest-pobratim |archive-date=20 ліпеня 2012 }}</ref> <ref name="tut">[http://news.tut.by/society/445302.html Брест и грузинский Батуми стали городами-побратимами] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150425092948/http://news.tut.by/society/445302.html |date=25 красавіка 2015 }}</ref> <ref name="vb">{{cite web |url = http://vb.by/article.php?topic=48&article=6075 |title = Пол-Европы на двух колесах |work = Вечерний Брест |date = 2009-07-02 |access-date = 2012-03-21 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130423162929/http://vb.by/article.php?topic=48&article=6075 |archive-date = 23 красавіка 2013 }}</ref> }} == Літаратура == * {{крыніцы/ЗП|Брэсцкая}} * {{крыніцы/ЗП|Брестская}} * {{крыніцы/ЭДГБ|Брэст}} * [[Т. І. 3абела|3абела Т. І.]] Места Берасцейскае ў XVI сталецці: (Сац.-экан. нарыс). Мн., 1930; * [[X. Зоненберг|Зоненберг X.]] История города Брест-Литовска, 1016—1907: По достоверным источникам и правдоподобным умозаключенням. Варшава, 1908; * [[Г. В. Штыхаў|Штыхов Г. В.]] Города Белоруссии по летописям и раскопкам (IX—XIII вв.). Мн., 1975; * Науменко В. Я. Брест: Ист.-экон. очерк. 2 изд. Мн., 1977; * Лысенко П. Ф. Открытие Берестья. Мн., 1989. * {{Cite book|last = Rąkowski| first = Grzegorz| title = Czar Polesia|chapter=Brześć — brama Polesia| publisher = Rewasz| location = Pruszków| date = 2005| series = Smak Kresów| isbn = 83-85557-92-X}} '''Тапаграфічныя карты''' * {{Карта|N-34-XXXVI}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Brest, Belarus|Брэст}} {{OSM relation|72615|Брэст}} * [http://belarusdigest.com/story/brest-region-place-where-soviet-union-collapsed-14291 Brest Region: The Place Where The Soviet Union Collapsed] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160309163652/http://belarusdigest.com/story/brest-region-place-where-soviet-union-collapsed-14291 |date=9 сакавіка 2016 }} * [http://gdv.name/by/11/60/299/ ГАЗЕТА ДЛЯ ВАС // Берасце, Брэст-Літоўск, Брэст-над-Бугам, Брэст…]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.radzima.org/be/gorad/brest.html Здымкі на Radzima.org] * [http://szlachta.io.ua/album46624 Jurkau kutoczak — Юркаў куточак — Yury’s Corner. Фартэцыя ў Берасьці 1836—1842 гг.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180114021319/http://szlachta.io.ua/album46624 |date=14 студзеня 2018 }} * [http://www.b-g.by/ru/13_2011/society/8170/ Каму належаў Брэст у 1918 годзе? Дзмітрый Кісель, Станіслаў Коршунаў «Брэсцкая Газета»] * [http://grl.brest.by/chron-locallore.html Хроніка падзей горада Брэста] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927215948/http://grl.brest.by/chron-locallore.html |date=27 верасня 2007 }} * [http://txt.knihi.com/hierb/biera.html А. Цітоў «Геральдыка беларускіх гарадоў» на «Беларускай Палічцы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060512012446/http://txt.knihi.com/hierb/biera.html |date=12 мая 2006 }} * [http://brestonline.com/be/ BrestOnline.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060821042212/http://brestonline.com/be/ |date=21 жніўня 2006 }} * [http://brestobl.com/gorod/centr/2.html Інфармацыя на старонцы BrestObl.com] * [http://www.ournet.md/~byelorussian/03.htm Клімат Брэста] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060820112302/http://www.ournet.md/~byelorussian/03.htm |date=20 жніўня 2006 }} * [http://brest.museum.by/ Брэсцкі абласны краязнаўчы музей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111016182950/http://brest.museum.by/ |date=16 кастрычніка 2011 }} * [https://locator.by/brest Карта Брэста] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170904013610/https://locator.by/brest |date=4 верасня 2017 }} {{Культурная сталіца Беларусі}} {{Брэсцкі раён}} {{Брэсцкая вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Брэст| ]] [[Катэгорыя:Гарады абласнога падпарадкавання Беларусі]] mk2d8wgopkikjhfciwyqadpsjfns9m4 0 1557 5148204 5049435 2026-05-29T05:47:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148204 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Буда-Кашалёўскі раён | Арыгінальная назва = | Герб = | Сцяг = | Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | Статут = | Гімн = | Уваходзіць у = [[Гомельская вобласць]] | Уключае = | Сталіца = [[Буда-Кашалёва]] | Буйныгорад = | Буйныягарады = | Датаўтварэння = [[17 ліпеня]] [[1924]] | Скасаванне = | Раздзел = | Назва раздзела = | Глава2 = | Назва главы2 = | ВУП = | Год ВУП = | Месца па ВУП = | ВУП на душу насельніцтва = | Месца па ВУП на душу насельніцтва = | Мова = | Мовы = <small>'''Родная мова:'''</small> [[Беларуская мова|беларуская]] 80,3 %, [[руская мова|руская]] 16,29 %<br /><small>'''Размаўляюць дома:'''</small> беларуская 56,06 %, руская 33,33 % | Насельніцтва = | Год перапісу = | Месца па насельніцтве = 10 | Шчыльнасць = 22,4 | Месца па шчыльнасці = 9 | Нацыянальны склад = [[беларусы]] — 94,5 %, <br /> [[рускія]] — 3,83 %, <br /> іншыя — 1,67 % | Канфесійны склад = | Плошча = 1&nbsp;594,50<ref>[http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc «Дзяржаўны зямельны кадастр Рэспублікі Беларусь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203801/http://www.gki.gov.by/docs/gzk_2010-15404.doc |date=4 сакавіка 2016 }} (па стане на 1 студзеня 2011 г.)</ref> | Месца па плошчы = 13 | Максімальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Карта = Belarus, Homieĺskaja voblasć, Buda-Kašalioŭski rajon.png | Часавыпояс = [[EEST]]+2[[EEDT]] | Абрэвіятура = | ISO = | FIPS = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = | Заўвагі = | Інтэрнэт-дамен = [[.by]] і [[.бел]] }} '''Бу́да-Кашалё́ўскі раё́н''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на паўночным усходзе [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр — горад [[Буда-Кашалёва]]. == Геаграфія == Плошча раёна складае 1600 [[Квадратны кіламетр|км²]] (12-е месца). На паўночным захадзе раён мяжуе з [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскім раёнам]], на паўночным усходзе — з [[Чачэрскі раён|Чачэрскім]], на захадзе — з [[Жлобінскі раён|Жлобінскім]] (часткова мяжа праходзіць па [[Дняпро|Дняпры]]), на поўдні — з [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкім]] і [[Гомельскі раён|Гомельскім]], на ўсходзе — з [[Веткаўскі раён|Веткаўскім раёнам]]. Асноўныя рэкі — [[Дняпро]] і [[Уза (рака)|Уза]]. На тэрыторыі раёна знаходзіцца [[Буда-Кашалёўскі біялагічны заказнік]]. [[Борхаўская лясная дача]]. == Гісторыя == Да 1861 года вёска Буда ўваходзіла ў склад Кашалёўскай воласці [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскага павета]]. Буда-Кашалёўскі раён утвораны 17 ліпеня 1924 года ў складзе [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Буда-Кашалёва]]. 20 жніўня 1924 года падзелены на 12 сельсаветаў: [[Буда-Кашалёўскі сельсавет|Буда-Кашалёўскі]], [[Буда-Люшаўскі сельсавет|Буда-Люшаўскі]], [[Гаўлеўскі сельсавет|Гаўлеўскі]], [[Губіцкі сельсавет|Губіцкі]], [[Дуравіцкі сельсавет|Дуравіцкі]], [[Забалоцкі сельсавет (Буда-Кашалёўскі раён)|Забалоцкі]], [[Кашалёўскі сельсавет|Кашалёўскі]], [[Ліпініцкі сельсавет|Ліпініцкі]], [[Любавінскі сельсавет|Любавінскі]], [[Недайскі сельсавет|Недайскі]], [[Патапаўскі сельсавет|Патапаўскі]], [[Рагінскі сельсавет|Рагінскі]]. 21 жніўня 1925 года Гаўлеўскі сельсавет перайменаваны ў [[Забабскі сельсавет|Забабскі]]. З 27 кастрычніка 1927 года раён у складзе [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. Пасля скасавання акруговага падзелу 26 ліпеня 1930 года раён у прамым падпарадкаванні БССР. 5 красавіка 1936 года да раёна далучаны [[Прыбарскі сельсавет (Буда-Кашалёўскі раён)|Прыбарскі сельсавет]] [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёна]]. З 20 лютага 1938 года раён у складзе [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. 27 верасня 1938 года Буда-Кашалёва атрымала статус гарадскога пасёлка, Буда-Кашалёўскі сельсавет скасаваны. 16 ліпеня 1954 года скасаваны Забалоцкі, Любавінскі сельсаветы, утвораны [[Марозавіцкі сельсавет]]. 29 лістапада 1961 года скасаваны Забабскі сельсавет. 17 красавіка 1962 года да раёна далучаны гарадскі пасёлак [[Уваравічы]], [[Акцябрскі сельсавет (Буда-Кашалёўскі раён)|Акцябрскі]], [[Блюдніцкі сельсавет|Блюдніцкі]], [[Бярвёнаўскі сельсавет|Бярвёнаўскі]], [[Глазаўскі сельсавет|Глазаўскі]], [[Гусявіцкі сельсавет|Гусявіцкі]], [[Івольскі сельсавет|Івольскі]], [[Калінінскі сельсавет (Буда-Кашалёўскі раён)|Калінінскі]], [[Крыўскі сельсавет|Крыўскі]], [[Ліпскі сельсавет (Буда-Кашалёўскі раён)|Ліпскі]], [[Смычкоўскі сельсавет|Смычкоўскі]], [[Чабатовіцкі сельсавет]]ы скасаванага [[Уваравіцкі раён|Уваравіцкага раёна]], 25 снежня 1962 года — гарадскі пасёлак [[Чачэрск]], [[Бяляеўскі сельсавет|Бяляеўскі]], [[Залескі сельсавет (Буда-Кашалёўскі раён)|Залескі]], [[Захарпольскі сельсавет|Захарпольскі]], [[Ленінскі сельсавет (Буда-Кашалёўскі раён)|Ленінскі]], [[Меркулавіцкі сельсавет|Меркулавіцкі]], [[Наўхавіцкі сельсавет|Наўхавіцкі]], [[Нісімкавіцкі сельсавет|Нісімкавіцкі]], [[Палескі сельсавет (Буда-Кашалёўскі раён)|Палескі]], [[Роўкавіцкі сельсавет|Роўкавіцкі]], [[Рудня-Барталамееўскі сельсавет|Рудня-Барталамееўскі]], [[Халоцкі сельсавет]]ы скасаванага [[Чачэрскі раён|Чачэрскага раёна]]. 6 студзеня 1965 года гарадскі пасёлак Чачэрск, Бяляеўскі, Залескі, Захарпольскі, Меркулавіцкі, Наўхавіцкі, Нісімкавіцкі, Палескі, Роўкавіцкі, Рудня-Барталамееўскі, Халоцкі сельсаветы перададзены ў склад адноўленага Чачэрскага раёна. 18 студзеня 1965 года Ленінскі сельсавет перададзены Чачэрскаму раёну, утвораны [[Забалоцкі сельсавет (Буда-Кашалёўскі раён)|Забалоцкі сельсавет]], скасаваны Смычкоўскі сельсавет. 8 снежня 1966 года Ліпскі сельсавет перайменаваны ў [[Шырокаўскі сельсавет|Шырокаўскі]]. 31 снежня 1971 года Буда-Кашалёва атрымала статус горада раённага падпарадкавання. 28 чэрвеня 1973 года Блюдніцкі сельсавет перайменаваны ў [[Камунараўскі сельсавет (Буда-Кашалёўскі раён)|Камунараўскі]], Прыбарскі — у [[Мікалаеўскі сельсавет (Буда-Кашалёўскі раён)|Мікалаеўскі]]. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Буда-Кашалёўскага раёна 1 горад (Буда-Кашалёва), 1 гарадскі пасёлак ([[Уваравічы]]), 21 сельсавет, 291 населены пункт<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|75}}</ref>. 17 снежня 1990 года Калінінскі сельсавет перайменаваны ва [[Узоўскі сельсавет|Узоўскі]]. 20 кастрычніка 1995 года адміністрацыйныя адзінкі Буда-Кашалёўскі раён і горад [[Буда-Кашалёва]], якія маюць агульны адміністрацыйны цэнтр, аб’яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку — Буда-Кашалёўскі раён<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&q_id=10536748|title=Указ Президента Республики Беларусь от 20 октября 1995 года № 434 "Об объединении административных единиц Республики Беларусь, имеющих общий административный центр"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408143508/https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&q_id=10536748|archive-date=8 красавіка 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref>. 5 жніўня 1996 года Недайскі сельсавет перайменаваны ў [[Старабудскі сельсавет|Старабудскі]]. 20 верасня 2002 года скасаваны Бярвёнаўскі і Забалоцкі сельсаветы<ref>[http://www.kaznachey.com/doc/3OnXse3Bs6D/ Решение Гомельского облсовета депутатов от 20 сентября 2002 г. № 179 Об упразднении Бервеновского и Заболотского сельсоветов Буда-Кошелевского района и изменении границ Чеботовичского и Широковского сельсоветов Буда-Кошелевского района]</ref>. 1 снежня 2009 года скасаваны Буда-Люшаўскі, Глазаўскі, Дуравіцкі, Івольскі і Старабудскі сельсаветы<ref>[http://pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 277 Об изменении административно-территориального устройства Буда-Кошелевского района Гомельской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf|date=29 кастрычніка 2013}}</ref>. 12 лістапада 2013 года Уваравіцкі пассавет рэарганізаваны ва [[Уваравіцкі сельсавет]]<ref>[http://www.pravo.by/upload/docs/op/D913g0061459_1386709200.pdf Решение Гомельского областного Совета депутатов от 12 ноября 2013 г. № 277 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Буда-Кошелевского района Гомельской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200920041024/https://www.pravo.by/upload/docs/op/D913g0061459_1386709200.pdf|date=20 верасня 2020}}</ref>. == Дэмаграфія == Насельніцтва раёна — 43,1 тыс. чалавек (10-е месца), у тым ліку ў гарадскіх умовах пражываюць 12,3 тыс. чалавек. Усяго ў раёне 244 населеныя пункты, у тым ліку горад [[Буда-Кашалёва]], гарадскі пасёлак [[Уваравічы]], 19 сельсаветаў і 1 пасялковы Савет. == Славутасці == {{main|Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Буда-Кашалёўскага раёна}} === Заказнікі і помнікі прыроды === * Заказнік мясцовага значэння «Бялуга» * Заказнік мясцовага значэння «Салаўёўскае» == Памятныя мясціны == * Мемарыяльны комплекс — каля 200 салдат і афіцэраў, загінулых у баях за вызваленне Буда-Кашалёўскага раёна, пахаваны ў брацкай магіле ў цэнтры Буда-Кашалёва. У апошні час{{калі?}} брацкая магіла і асобныя магілы побач сталі мемарыяльным комплексам, тут адбываюцца ўсе раённыя патрыятычныя мерапрыемствы. == Старшыні == * Урублеўская (член [[ЦВК БССР]]; сярэдзіна 1930-х гадоў)<ref>Работніца і калгасніца. — 1934. — № 24. — Снежань.</ref> == Вядомыя асобы == * [[Вера Бартуль]] (1930—2006) — дзеячка беларускай эміграцыі. * [[Уладзімір Іванавіч Кужанаў]] (нар. 1952) — беларускі палітык. * [[Аркадзь Тарасавіч Кобрусеў]] (нар. 1937) — беларускі палітык. * [[Віталь Канстанцінавіч Цвірка|Віталь Цвірка]] (1913, [[Радзеева (вёска)|Радзеева]] — 1993) — беларускі жывапісец. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Буда-Кашалёўскі раён||307}} * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == * [http://buda-koshelevo.gomel-region.by/ Сайт райвыканкама] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170408154220/http://buda-koshelevo.gomel-region.by/ |date=8 красавіка 2017 }} * [http://www.emaps-online.com/rus_win/maps/oblast/obl_gomel/regions/reg_buda-koshelev/map.shtml Агульныя звесткі і карта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170718204756/http://www.emaps-online.com/rus_win/maps/oblast/obl_gomel/regions/reg_buda-koshelev/map.shtml |date=18 ліпеня 2017 }} * [http://globustut.by/_regs/budak.htm Славутасці раёна] * [http://radio.tut.by/area.php?id=92&folder=audio Матэрыялы праекта «100 дарог»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190818110628/http://radio.tut.by/area.php?id=92&folder=audio |date=18 жніўня 2019 }} {{Буда-Кашалёўскі раён}} {{Адміністрацыйны падзел Гомельскай вобласці}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Буда-Кашалёўскі раён у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Бабруйская акруга|child|загаловак=Буда-Кашалёўскі раён у [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акрузе]] (1924—1927)}} |спіс2 = {{Гомельская акруга|child|загаловак=Буда-Кашалёўскі раён у [[Гомельская акруга|Гомельскай акрузе]] (1927—1930)}} |спіс3 = {{Гомельская вобласць БССР|child|загаловак=Буда-Кашалёўскі раён у [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] (з 1938)}} }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Буда-Кашалёўскі раён| ]] [[Катэгорыя:Раёны, утвораныя ў 1924 годзе]] q1auu3segqw4ws7vb03ldv5d5e1v1l1 0 3142 5147961 5124745 2026-05-28T13:32:24Z EUPBR 142515 ілюстрацыя 5147961 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|Вільня (значэнні)}} {{НП-Літва |статус = Горад |беларуская назва = Вільня |арыгінальная назва = Vilnius |павет = Віленскі |гарадское самакіраванне = Вільнюскае |унутраны падзел = 21 сянюнія |выява = {{Photomontage| |color=#ffffff |photo1a = Gedimino pilis by Augustas Didzgalvis (cropped).jpg |photo1b = Onos baznycia by Augustas Didzgalvis.jpg |photo2a = Vilnius Dawn Gate.jpg |photo2b = Three Crosses Hill 01(js).jpg |photo3a = Vilnius, Lithuania (15573331015) (cropped).jpg |photo3b = Vilnius Gedimino Pilies Bokštas Blick auf Vilnius 07.jpg |photo5a = LR Prezidentura by Augustas Didzgalvis.jpg | position = center | spacing = 2 | border = 0 | size = 275 }} }} '''Ві́льня''' ({{lang-be-latin|Vilnia|1}}), таксама '''Ві́льнюс''' ({{lang-lt|Vilnius}}) — [[сталіца]] і найбольшы горад [[Літва|Літвы]], на рацэ [[Вілія|Віліі]] пры ўтоку ў яе ракі [[Вільня (рака)|Вільні]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Вільнюскі павет|Віленскага павета]]. Вузел чыгунак (5 кірункаў) і аўтамабільных дарог. Вільня адметна архітэктурай [[Стары горад (Вільнюс)|Старога горада]], адным з найстарэйшых і найбуйнешых гарадскіх комплексаў [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], які ў 1994 годзе быў абвешчаны аб’ектам [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Архітэктурны стыль з назвай [[Віленскае барока]], сфармаваны тут, пашыраны на ўсёй [[Віленшчына|Віленшчыне]] і [[Беларусь|Беларусі]]. Упершыню згаданая ў 1323 годзе, Вільня стала сталіцай [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], у далейшым выступала культурным і духоўным цэнтрам народаў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Назва == Назва горада паходзіць ад ракі [[Вільня (рака)|Вільня]], на ўтоку якой у [[Вілія|Вілію]] (Нярыс) узнікла паселішча. Корань ''Viln-'' таксама ў назвах літоўскіх рэк тыпу ''Vilnoja, Vilnutis'', балацін ''Vilnaujė, Vilnia-raistis''<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 384.</ref>. Значэнне «хваля» ў літоўскіх слоў ''vilnià'' [= вільня́], ''vilnius'' (засведчана ўжо ў XVII стагоддзі), ''vilnė, vilnis''. Адсюль ''vilnyti'' «хвалявацца, ісці хвалямі; наплываць (хвалямі)». Далей да аднаго са значэнняў шматзначнага індаеўрапейскага *''ṷel-'' «круціць, віць, каціць»<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1140—1143.</ref>. Рачная назва Вільня матывавана хуткаплыннасцю ракі, якая хутка «накатвае» хвалямі. Такой самай семантыкі і назва [[Вілія|Віліі]], якая ад таго ж кораня *''ṷel-''. Упершыню горад пад назвай Вільня (у форме ''Vilna'') згаданы ў лісце вялікага князя Гедзіміна ад 25 студзеня 1323 года<ref>В. Н. Топоров. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф // Балто-славянские этноязыковые контакты. Москва, 1980. С. 11—15.</ref> да [[ганза|ганзейскіх гарадоў]] [[Любек]]а, [[Магдэбург]]а і [[Кёльн]]а, дзе гаворыцца, што горад існаваў здаўна. У літоўскіх помніках пісьменнасці 1600, 1653 і пазнейшых гадоў сустракаецца варыянт ''Vilnius''. Афіцыйная назва ''Vilnius'' з 1940 года. == Геаграфія == Вільня размешчана ў паўднёва-ўсходняй Літве, пры зліцці рэк [[Вільня (рака)|Вільня]] і [[Нярыс]] ([[Вілія]]). Горад займае тэрасы старажытнай даліны Віліі, абмежаваны двума марэннымі ўзвышшамі. Горад знаходзіцца за 312 кіламетраў ад [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] і горада [[Клайпеда|Клайпеды]], галоўнага літоўскага марскога порта. Таксама звязаны дарогамі з іншымі галоўнымі гарадамі: [[Каўнас]] (102 км), [[Шаўляй]] (214 км) і [[Панявежыс]] (135 км). Плошча горада — 402 км². Будынкі займаюць 29,1 % горада, зялёныя насаджэнні займаюць 68,8 %, воды 2,1 %. == Міфалогія == З Вільняй звязаныя два міфалагічныя цыклы. Адзін — пра перадгісторыю Вільні (цыкл [[Швінтарог]]а), другі — пра заснаванне Вільні (цыкл [[Гедымін]]а). Згодна з летапіснымі сведчаннямі, яшчэ да таго, як Вільня стала горадам, на яе месцы па паганскім звычаі спальвалі князёў і баяраў. Гэты звычай быў заснаваны міфічным князем Швінтарогам, які папрасіў свайго сына [[Скірмант]]а спаліць цела пасля сваёй смерці. Пасля гэтага целы тагачаснай пляменнай арыстакратыі спальвалі толькі тут, што лічаць сведчаннем працэсаў цэнтралізацыі. На думку Ул. Тапарова, «Швінтарогам» першапачаткова называлі месца, дзе спальвалі, а потым у працэсе міфалагізацыі назва месца ўвасобілася ў імя князя. Назву «Швінтарог» даследчык тлумачыць ад літоўскага ''šventas'' «святы» і ''ragas'' «рог, вугал, мыс» і параўноўвае з літоўскімі тапонімамі ''Šventragis'', ''Šventragiai''<ref>Топоров B. H. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф. С. 16-18, 28-30.</ref>. Менавіта «на луцэ на Швінтарозе» заснаваў Вільню князь Гедымін. Згодна з летапіснымі сведчаннямі, у часе палявання Гедымін забіў у тамтэйшых лясах тура, там жа заначаваў і ўбачыў сон: на Крывой (Лысай) гары стаіць жалезны воўк, а ў ім раве быццам сто ваўкоў раўло. Гедымін спытаў у свайго варажбіта [[Ліздзейка з дачкой на руінах храма Перуна|Ліздзейкі]] і той растлумачыў, што сэнс сна — у тым, што тут узнікне магутны сталічны горад<ref>Топоров B. H. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф. С. 40-44.</ref>. == Гісторыя == === X тысячагоддзе да н.э. — XIII стагоддзе === Паводле археалагічных даследаванняў, тэрыторыя сучаснага горада была заселена яшчэ ў [[Палеаліт|палеаліце]] (X тыс. да н.э.) і [[Неаліт|неаліце]] (IV—III тыс. да н.э.). На думку літоўскага лінгвіста [[К. Буга|Казіміра Бугі]], [[славяне]]-[[крывічы]] з’явіліся тут у VI—VII стагоддзях. Яны жылі цераспалосна з [[Балты|балцкім]] насельніцтвам. Каля падэшвы сучаснай [[Замкавая гара (Вільнюс)|Замкавай гары]] выяўлены сляды старажытнага паселішча V—IX стагоддзяў, выцягнутага ўздоўж гразкай даліны [[Вільня (рака)|Вільні]]. === XIII—XV стагоддзі === [[Файл:Vilnius Gediminas tower.jpg|thumb|[[Вежа Гедзіміна]].]] У XIII—XIV стагоддзях блізу вусця [[Вільня (рака)|Вільні]] за­кладзены ком­плекс умацаванняў, які складаўся з трох зам­каў: Верх­няга (Гедзімінаў), Ніжняга і Крывога. Першапачаткова горад размяшчаўся на так званай [[Крывая гара|Крывой (Лысай) гары]], што дало паселішчу назву, зафіксаваную ў пісьмовых крыніцах XIV стагоддзя. Значную колькасць тагачасных жыхароў горада складалі [[Усходнія славяне|ўсходнія славяне]] насельніцтва, жылі тут таксама тубыльцы-[[літоўцы]]. Пад аховай Крывога замка на левым беразе Вільні і вакол Крывой гары, на якой пазней узнік [[Віленскі Верхні замак|Верхні замак]], пачало разрастацца паселішча. Тут выяўлены культурныя пласты таўшчынёй каля 8 м, ніжні з іх датуецца XIII стагоддзем. Паводле пісьмовых крыніц Вільня стала сталіцай [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў часы праўлення [[Вялікі князь літоўскі|вялікага князя]] [[Гедзімін]]а (1316—1341). У гэты час дасылаліся запрашэнні [[рамеснік]]ам і купцам з [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]], каб яны прыязджалі ў Вільню на сталае жыццё. Падчас кіравання вялікага князя [[Альгерд]]а горад набыў новую планіровачную структуру. На эканамічнае развіццё станоўча паўплывала наданне гораду [[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]] (1387). Гэта ўзмацніла і пашырыла гандлёвыя сувязі з іншымі гарадамі Вялікага Княства Літоўскага, а таксама [[Польшча|Польшчы]] і [[Ганза|Ганзы]]. Моцна цярпела Вільня ад спусташальных набегаў крыжакоў у 1321, 1365, 1375 гадоў і інш. У 1377 годзе яны спалілі частку горада. У 1377 годзе пасля 6-дзённай аблогі крыжакі ўзялі штурмам і спалілі Крывы замак, аднак, нягледзечы на працяглую асаду, [[Ніжні замак (Вільнюс)|Ніжнім замкам]] каля падножжа гары Гедзіміна не авалодалі. У 1391 годзе напад паўтарыўся і прывёў да сутычкі з літоўскім войскам. Апошні раз крыжакі былі пад сценамі горада ў 1402 годзе. У 1399 і 1419 гадах горад моцна пацярпеў ад пажараў. Паводле апісання французскага падарожніка [[Жыльбер дэ Лануа|Жыльбера дэ Лануа]] за 1413 года, горад быў неўмацаваны, выцягнуты вузкай паласой уздоўж р. Вільня, забудаваны драўлянымі дамамі, сярод якіх зрэдку трапляліся мураваныя храмы. На Высокай гары размяшчаўся замак, умацаваны «каменнем, зямлёй і мурам». З 1413 года Вільня — цэнтр [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. З 1416 года ў горадзе знаходзілася рэзідэнцыя [[Літоўская мітраполія|літоўскага праваслаўнага мітрапаліта]]. Паступова горад набыў статус важнага палітычнага цэнтра [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], куды прыязджалі пасольствы з розных краін. У 1492 годзе тут заснаваны [[Віленскі манетны двор]] і першая аптэка. З канца XV стагоддзя ў глыб Вялікага Княства Літоўскага пачалі рабіць рэйды крымскія татары і войскі маскоўскіх вялікіх князёў, што стварала небяспеку для сталіцы. У сувязі з гэтым магістрат і гарадская абшчына прынялі рашэнне пабудаваць вакол горада абарончую сцяну, будаўніцтва якой скончылася ў 1522 годзе, даўжыня склала 2,4 км. === XVI—XVII стагоддзі === [[Файл:Vilnius Ostrobramska.jpg|thumb|left|Вуліца Вастрабрамская]] У XVI стагоддзі адбываўся далейшы росквіт горада, расшырэнне яго тэрыторыі. На месцы драўляных дамоў і храмаў, мясцовыя і замежныя дойліды і будаўнікі пачалі ствараць раскошныя [[рэнесанс]]ныя мураваныя палацы. Сярод якіх вылучаліся палацавыя комплексы [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Кішкі|Кішкаў]], [[Хадкевічы|Хадкевічаў]], [[Сапегі|Сапегаў]], [[Астрожскія|Астрожскіх]] і інш. магнатаў вялікага княства. На актывізацыю мураванага будаўніцтва паўплывалі пажары ў 1419, 1513, 1520, 1530 і 1557 гадоў, у выніку якіх выгарала значная частка горада. Навокал пышных палацаў ляжалі прадмесці пераважна драўлянага горада з хаатычнай забудовай курнымі хатамі. У 1536 годзе праз [[Вілія|Вілію]] перакінуты першы мураваны мост, які пазней атрымаў назву [[Зялёны мост, Вільнюс|Зялёны]]. У 1511 годзе ў Вільні было 7 касцёлаў і 14 цэркваў. З 1524 года пачала дзейнічаць паперня, каля 1540 года арсенал і гарматная ліцейня, з сярэдзіны XVI стагоддзя — вадаправод у драўляных трубах. У 1547 годзе Марцін Палецкі заснаваў шкляную [[Гута (прадпрыемства)|гуту]]. У 1596 годзе ў Вільні было 15 праваслаўных цэркваў, 14 каталіцкіх касцёлаў, адзін лютэранскі і два кальвінісцкія зборы, а таксама некалькі сінагог<ref>Котлярчук, А. Православная церковь в Великом княжестве Литовском // Вестник Белорусского православного экзархата. — 1998. — № 1. — С. 7 — 25.</ref>. У гэты перыяд Вільня стала галоўным інтэлектуальным, адукацыйным і выдавецкім цэнтрам Вялікага Княства Літоўскага. Унікальнай асаблівасцю дакументальнай і кніжнай культуры горада быў шрыфтавы плюралізм: адначасова выкарыстоўваліся пяць алфавітаў. [[Кірыліца]] ўжывалася для [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]] і [[старабеларуская мова|старабеларускай]] моў; [[лацінскі алфавіт|лацініца]] — для [[лацінская мова|лаціны]], польскай, літоўскай і нямецкай; [[яўрэйскае пісьмо]] — для [[іўрыт]]а і [[ідыш]]а; [[арабскае пісьмо]] выкарыстоўвалася [[літоўскія татары|мясцовымі татарамі]] для напісання [[кітабы|кітабаў]] і хамаілаў; [[грэчаскі алфавіт]] ужываўся ў праваслаўных школах і палеміцы{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=46—47}}. Дзяржаўным і судовым справаводствам кіравала старабеларуская мова, дакументы якой, у тым ліку [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыка ВКЛ]], захоўваліся на [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замку]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=82}}. Аднак у вусных зносінах і на гарадскіх вуліцах гучалі таксама польская, літоўская, нямецкая мовы і ідыш. Згодна з віленскім вількюрам ([[гарадское права|гарадскім статутам]]) 1551 года, выклікі ў суд і выракі павінны былі абвяшчацца на трох мовах: польскай, літоўскай і «рускай» (старабеларускай){{sfn|Dubiński|1788|с=96}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=124}}. З пачатку XVI стагоддзя Вільня робіцца найбуйнейшым цэнтрам [[Беларускае кнігадрукаванне|кнігадрукавання]]. У 1522 годзе тут пачала працаваць першая ва Усходняй Еўропе [[Віленская друкарня Скарыны|друкарня]] [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=194—195}}. У перыяд з 1574 па 1655 год у горадзе дзейнічала каля 13 друкарань розных канфесій (праваслаўныя, каталіцкія, уніяцкія, пратэстанцкія). Сярод найбольш значных — [[друкарня Мамонічаў]], дзе ў 1588 годзе быў надрукаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 года|Трэці Статут ВКЛ]], езуіцкая Друкарня Акадэміі, пратэстанцкая друкарня [[Ян Карцан|Яна Карцана]] і [[Віленская брацкая друкарня]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=196—198}}. Хутка развівалася адукацыя. У 1579 годзе кароль і вялікі князь [[Стэфан Баторый]] заснаваў [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскую езуіцкую акадэмію]] (універсітэт), колькасць студэнтаў у якой да пачатку XVII стагоддзя перавысіла 1000 чалавек{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=176}}. Акрамя акадэміі, у горадзе дзейнічалі высокаўзроўневыя пратэстанцкія і праваслаўныя школы (у прыватнасці, [[Віленская брацкая школа]], дзе выкладалі [[Лаўрэнцій Іванавіч Зізаній|Л. Зізаній]] і [[Мялецій Сматрыцкі|М. Сматрыцкі]]){{sfn|Niedźwiedź|2012|с=163—170}}. Развівалася і літаратура на [[Літоўская мова|літоўскай мове]]: у 1599 годзе ў Вільні выйшла першая літоўскамоўная кніга ў ВКЛ — пераклад «Пасцілы» [[Якуб Вуек|Я. Вуека]], выкананы [[Мікалоюс Даўкша|М. Даўкшам]], а каля 1620 года езуіт [[Канстанцінас Шырвідас|К. Шырвідас]] выдаў першы польска-лацінска-літоўскі слоўнік «Dictionarium trium linguarum»{{sfn|Дзярновіч|2011|с=121—122}}. Моцны пажар у 1610 года знішчыў у Вільні 4700 дамоў, замкі і 10 храмаў. Аднак пры падтрымцы [[Вялікія князі літоўскія|вялікага князя]] і [[Каралі польскія|польскага караля]] [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава Вазы]] і [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлера]] [[Леў Сапега|Льва Сапегі]] горад быў адбудаваны. Цэнтр горада забудоўваўся ў асноўным мураванымі будынкамі, узніклі новыя вуліцы і плошчы. К сярэдзіне XVII стагоддзя ў горадзе налічвалася каля 840 крам, 37 храмаў розных канфесій, дзейнічалі калегіі езуітаў і ўніятаў, школы евангельскіх рэфарматараў і праваслаўныя, 10 друкарняў. У перыяд [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] у ліпені 1655 года пасля жорсткага бою на подступах да горада і зацятай абароны з вулічнымі баямі, сталіца Вялікага Княства Літоўскага была занята расійскімі войскамі. Горад гарэў 17 дзён. У сувязі з заключэннем у кастрычніку 1656 года Віленскага перамір’я, вайна скончылася, але не надоўга, летам 1658 года царскія войскі зноў занялі горад, акупацыя працягнулася да 1661 года. З ліхалецця Вільня выйшла разбуранай і спаленай, са стратай паловы насельніцтва. Толькі ў канцы XVII стагоддзя горад пачаў ажываць. Падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў]] многія жыхары загінулі ад голаду і эпідэміі чумы. === XVIII — пачатак XX стагоддзяў === [[Файл:Album Wilenskie. 1845-1875 (5552584) (cropped).jpg|thumb|left|Панарама Вільні XIX ст.]] [[Файл:Vilnius.Sv.Onos baznycia.Saint Ann's church2.jpg|thumb|Касцёл Св. Ганны]] З цягам часу горад паступова адрадзіўся. У 1773 годзе пасля ліквідацыі езуіцкага ордэна заснавана [[Адукацыйная камісія]], якая рэарганізавала сістэму адукацыі на ўсёй тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага. Вільня з’яўлялася адным з цэнтраў [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]]. 22—23 красавіка 1794 года паўстанцы адваявалі горад у рускіх і ўтрымлівалі яго да 11 жніўня ([[Віленскае паўстанне (1794)|Віленскае паўстанне]]). Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|3-га падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) горад увайшоў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і стаў цэнтрам спачатку [[Літоўская губерня|Літоўскай]], пазней [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], [[Віленскае генерал-губернатарства|Віленскага генерал-губернатарства]]. У пачатку XIX стагоддзя Вільня — трэці па велічыні (пасля [[Санкт-Пецярбург]]а і [[Масква|Масквы]]) горад царскай Расіі. Пазбаўлены статуса сталіцы горад, аднак, да пачатку XX стагоддзя заставаўся культурным і ў значнай ступені палітычна-адміністрацыйным цэнтрам, горад захоўваў некаторыя прывілеі магдэбургскага права. Напярэдадні вайны 1812 года ў Вільні было каля 36 тыс. жыхароў, больш за 700 мураваных і столькі ж драўляных дамоў, 25 цэркваў і 23 манастыры. У выніку Віленскай аперацыі горад 16 чэрвеня акупіраваны французскімі войскамі. Яшчэ да пачатку вайны ў Пскоў былі перавезены, геаграфічныя карты, архівы, казённыя грошы, планы і інш. дакументы. У дзень прыбыцця Напалеона, кіраўнікі магістрата ўручылі ключы ад гарадской брамы. Няглядзечы на прыязныя адносіны польскай і вялікалітоўскай шляхты да французаў, горад рабаваўся. 1(13) ліпеня 1812 года Напалеон у Вільні падпісаў дэкрэт аб стварэнні Часовага Урада Вялікага Княства Літоўскага ў складз 7 членаў і сакратара. Галоўным камендантам горада быў прызначаны французскі генерал Жаміні. Па загаду Напалеона ў жніўні 1812 года з прадстаўнікоў мясцовай моладзі ўтворана Віленская нацыянальная гвардыя, якая выконвала паліцэйскія функцыі. Гандлёвае жыццё ў горадзе вельмі моцна аслабла. Вынікам рабаванняў з’явіўся голад. Пачаліся захворванні дызентырыяй, сыпным тыфам, цынгой. Восенню 1812 года толькі ў ваенных шпіталях горада налічвалася каля 1 тыс. хворых. 28 лістапада 1812 года горад заняты рускімі войскамі. Пасля вайны горад паступова пачаў абуджацца, ствараліся патрыятычныя таварыствы шубраўцаў, філаматаў, філарэтаў і інш. Падчас [[паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] у горадзе дзейнічаў Віленскі паўстанскі камітэт, арганізоўваліся атрады для барацьбы з царскімі войскамі. Пасля задушэння паўстання быў закрыты Віленскі ўніверсітэт, пакінуты толькі медыцынскі і тэалагічны факультэты. У 1835 годзе з склад Вільні ўваходзіла 10 прадмесцяў: Антокаль, Папоўшчына, Зарэчча, Паплавы, Роса, Востры Канец, Руднішкі, Пагулянка, Лукішкі, Сніпішкі. У горадзе пражывала каля 50 тыс. чал., з іх 6658 шляхцічаў, 272 купцы, 4930 мяшчан, 20 642 яўрэі, былі 1552 дамы, 6 рынкаў. Дзейнічалі 25 касцёлаў, 20 кляштараў і 7 капліц, 2 уніяцкія царквы і 2 кляштары, евангельскія касцёл і капліца, мячэць, 4 сінагогі і 2 царквы. З сярэдзіны XIX стагоддзя пачала развівацца прамысловасць. У 1860—1862 гадах праз горад пракладзена чыгунка Пецярбург-Варшава, у 1874 годзе — Лібава-Роменская. У 1864 годзе адкрыта першая фабрыка (газавая), пачаў дзейнічаць чыгуналіцейны завод Цымермана. Найбуйнейшае прадпрыемства таго часу — тытунёвае таварыства Дурунчы і Шмемана — створана ў 1865 годзе. У пачатку 1880-х гадоў адкрыўся шэраг прадпрыемстваў метала- і дрэваапрацоўкі, гарбарнай, харчовай прамысловасці. У 1894—1895 гадах у горадзе дзейнічалі 286 прадпрыемстваў, у 1906 годзе — 225, у 1914 годзе — 266. У 1897 годзе створана акцыянернае таварыства піваварнага завода Шопэна, у 1900 годзе пачаў працаваць металаапрацоўчы завод. З пачаткам дзейнасці газавай фабрыкі, цэнтральная частка горада асвятлялася газай; спіртава-шкіпінарныя і алейныя ліхтары былі заменены на іншых вуліцах на газавыя ў 1876 годзе. У 1879—1882 гадах замест драўляных вадаправодных труб былі пракладзены жалезныя. З 1893 года пачала працаваць конка, з 1896 года — тэлеграфная станцыі і тэлефонная сетка. У 1905 годзе з’явіліся першыя аўтамабілі, у 1908 годзе — трамвай. У пачатку XX стагоддзя ў горадзе было ўжо некалькі навучальных устаноў, у тым ліку настаўніцкі інстытут, 2 мужчынскія і 1 жаночая гімназія, рэальнае, гарадское, чыгуначнае, класічнае, пяхотна-юнкерскае, камерцыйнае і хіміка-тэхналагічнае вучылішчы, паштова-тэлеграфная школа, Літоўская духоўная і Рымска-каталіцкая епархіяльныя семінарыі, Марыінскія вышэйшыя жаночыя курсы, і інш. === XX стагоддзе === [[Файл:Vilnius University.Observatory.jpg|thumb|left|[[Віленскі ўніверсітэт]], абсерваторыя]] У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе горад заняты германскімі войскамі. Цэнтр адміністрацыйнай акругі ў складзе [[Обер-Ост]]. Нямецкія акупацыйныя ўлады дазволілі правесці [[Віленская канферэнцыя|канферэнцыю ў Вільні]] 18—23 верасня 1917 года, падчас яе была абраная Рада Літвы ([[Літоўская Тарыба]]), якая пачала сваю дзейнасць у мэтах стварэння Літоўскай дзяржавы. 16 лютага 1918 года Вільня абвешчана сталіцай не­за­лежнай Літ­вы, але не ўдалося сфарміраваць урад і іншыя дзяржаўныя ўстановы з-за прысутнасці нямецкіх войскаў. 11 ліпеня 1918 года абвешчана [[Каралеўства Літва (1918)|Каралеўства Літва]], у якім прапанавана пасада манарха нямецкаму прынцу і ваеннаму [[Вільгельм Карл фон Урах|Вільгельму Карлу фон Ураху]] (прыняў імя Міндоўг II). Пасля капітуляцыі Германіі ў вайне, у студзені 1918 — лютым 1919 сталіца Літоўскай савецкай рэспублікі, у лютым — красавіку 1919 года — [[Літоўска-Беларуская ССР|Літоўска-Бе­ларускай ССР]]. 19 красавіка 1919 года Вільня была занята польскімі войскамі. 14 ліпеня 1920 года горад заняты Чырвонай Арміяй. 9 кастрычніка 1920 года польскія войскі пад камандаваннеем генерала [[Люцыян Жалігоўскі|Л. Жалігоўскага]], зноў захапілі Вільню, стварыўшы тым самым [[Віленскі канфлікт (1920—1939)]]. З кастрычніка 1920 года горад у складзе [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], з 1922 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. У 1926—1937 гадах каля горада размяшчаўся штаб [[Брыгада КАП «Вільна»|брыгады Корпуса аховы памежжа «Вільна»]]. У выніку [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь|паходу Чырвонай арміі ў Заходнюю Беларусь]] (1939), горад быў заняты савецкімі войскамі. Было створана Часовае кіраванне Вільні і Віленскай вобласці. Пад націскам сталінскага кіраўніцтва [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] ўрад [[Літва|Літвы]] быў вымушаны падпісаць 10.10.1939 [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскі дагавор аб узаемадапамозе]]. Паводле яго Вільня і Віленская вобласць перадаваліся Літве, а ўзамен на літоўскай тэрыторыі былі размешчаны савецкія ваенныя базы. У лістападзе 1939 г. літоўская адміністрацыя ўзяла Вільню пад кантроль. На першай сесіі Народнага сейма Літвы былі прыняты дэкларацыі ад устанаўленні Савецкай улады і абвяшчэнні [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]]. Літва ўвайшла ў склад СССР. Вярхоўны савет Літвы прыняў рашэнне аб пераводзе ў Вільню літоўскага ўрада і дзяржаўных устаноў. Адбываўся вялікі прыток літоўскага насельніцтва. 24 чэрвеня 1941 года горад акупіраваны нямецкімі вайскамі. Аднавілася дзейнеасці літоўскай дасавецкай адміністрацыі. 13 ліпеня 1944 года Вільня вызвалена Чырвонай арміяй і польскай [[Армія Краёва|Арміяй Краёвай]]. Пры адступлені гітлераўцы знішчылі каля 40 % жылога фонду горада, 30 % буйных прамысловых прадпрыемстваў. За час нямецкай акупацыі загінула прыблізна 70 тыс. жыхароў. Пасля вайны горад паціху пачаў аднаўляцца. === Канец XX — пачатак XXI стагоддзяў === [[Файл:The Presidential Palace in Lithuania.jpg|thumb|Прэзідэнцкі палац]] [[11 сакавіка]] [[1990]] г. Вышэйшая Рада Літоўскай ССР абвясціла аддзяленне ад Савецкага Саюза і намер аднавіць незалежную Рэспубліку Літву. [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР]] прыняў 29 сакавіка 1990 года заяву «Аб вяртанні БССР беларускіх зямель пры выхадзе Літоўскай ССР з Саюза ССР», паводле яе, у выпадку выхаду Літвы са складу [[СССР]] [[Беларуская ССР]] будзе патрабаваць вярнуць ёй беларускія землі — горад Вільню і [[Віленская вобласць|Віленскую вобласць]], [[Свянцянскі раён|Свянцянскі]] і часткі тэрыторыі яшчэ пяці [[раёны Літвы|раёнаў Літвы]]<ref>Заява Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР аб вяртанні БССР беларускіх зямель пры выхадзе Літоўскай ССР з Саюза ССР // Звязда. 1990. 1 крас. С. 1.</ref>, якія ў 1939—1940 гадах Літве перадаў [[І. Сталін|Сталін]] як дар за ўваходжанне ў склад СССР. Гэта заява, зробленая па загадзе з Крамля, не мела пазітыўных водгукаў з боку беларускіх грамадска-палітычных колаў. Тэрытарыяльныя патрабаванні да Літвы не падтрымаў новы склад Вярхоўнага Савета БССР, які пачаў працаваць у маі 1990 года. Аднак заяву ад 29 сакавіка 1990 года ўскосна ўхваліў [[прэзідэнт СССР]] [[М. Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]], які на прэс-канферэнцыі ў [[Вашынгтон]]е 3 чэрвеня 1990 года заявіў, што тэрыторыя Літвы ўключае пяць раёнаў, якія раней належалі Беларусі<ref>Снапковский В. Е. История внешней политики Беларуси. Минск: БГУ, 2013. С. 393</ref><ref>{{Cite web |url=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/108655/1/snapkovski_Trudy_2014.pdf |title=В. Е. Снапковский. Историческая политика в Беларуси в период перестройки и парламентской республики (1985—1994 гг.) |access-date=30 снежня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200728204630/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/108655/1/snapkovski_Trudy_2014.pdf |archivedate=28 ліпеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. Пасля дэкларацый Вярхоўнага Савета Літоўскай ССР ад 9 студзеня 1991 года Савецкі Саюз увёў войска ў Вільню. Напружанне дасягнула найвышэйшага пункта 13 студзеня пры нападзе на дзяржаўную радыёстанцыю і Віленскую тэлевізійную вежу, калі былі забіты прынамсі чатырнаццаць грамадзянскіх асоб і сур’ёзна пацярпелі яшчэ 700. Савецкі Саюз нарэшце прызнаў літоўскую незалежнасць у жніўні 1991 года. Вільня была перабудавана і набыла выгляд сучаснага еўрапейскага горада. Шматлікія з яе старэйшых будынкаў былі адрамантаваны, а дзелавая і камерцыйная актыўнасць пачалі развівацца ў Новым Цэнтры горада. Вільня быў адабрана ў 2009 годзе як еўрапейская сталіца культуры, нараўне з Лінцам, сталіцай Верхняй Аўстрыі. == Клімат == Клімат Вільні — вільготны еўрапейскі. Тэмпературны ўлік вядзецца з 1777. Сярэдняя штогадовая тэмпература +6,1 °C (43 °F); у студзені сярэдняя тэмпература −4,9 °C (23 °F), у ліпені +17,0 °C (62,6 °F). Сярэдняя колькасць ападкаў, прыблізна 661 мм. Лета можа быць гарачым, з тэмпературай вышэй +30 °C, на працягу дня. Зімы звычайна халодныя, з тэмпературамі, якія часам дасягаюць рыскі −25 °C. У гэты час усе рэкі і азёры горада пакрываюцца тоўшчай лёду. {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;" ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" |Месяц ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сту ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Лют ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сак ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Кра ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Май ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Чэр ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Ліп ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Жні ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Вер ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Кас ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Ліс ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сне ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Год |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" |Сярэдні максімум °C | style="background: #DDDDDD; color:#000000;" | −3.5 | style="background: #DDDDDD; color:#000000;" | −1.7 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 3.3 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 10.7 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 18.2 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 21.1 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 22.1 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 21.6 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 16.4 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 10.2 | style="background: #FFFFCC; color:#000000;" | 3.5 | style="background: #FFFFCC; color:#000000;" | −0.5 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 10.1 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Сярэдні мінімум °C | style="background: #FFFFFF; color: black;" | −8.7 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | −7.6 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | −3.8 | style="background: #DDDDCC; color: black;" | 1.6 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 7.5 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 10.8 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 12.3 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 11.5 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 7.7 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | 3.4 | style="background: #DDDDDD; color: black;" | −0.9 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | −5.2 | style="background: #DDDDDD; color: black;" | 3.4 |- | colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;"|''Крыніца: The World Meteorological Organization'' |} == Насельніцтва == Горад здаўна вылучаўся шматнацыянальным насельніцтвам, яшчэ з часоў праўлення вялікага князя [[Альгерд]]а тут пачалі асядаць немцы і яўрэі. Вялікі князь [[Вітаўт]] пасяліў тут частку [[Крымскія татары|крымскіх татар]], пры вялікім князі [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонце Кейстутавічы]] ў горадзе з’явіліся перасяленцы рамеснікі з Польшчы, Італіі і Венгрыі. Паводле перапісу ад 14 снежня 1916 года, у Вільні жыло агулам 138.794 жыхароў. Гэты лік складалі наступныя нацыі: палякі 53,67 % (74.466 чал.), яўрэі 41,45 % (57.516 чал.), літоўцы 2,09 % (2.909 чал.), рускія 1,59 % (2.219 чал.), немцы 0,63 % (880 чал.), беларусы 0,44 % (644 чал.) і іншыя ў 0,13 % (193 чал.). Перапіс ад 9 снежня 1931 паказвае, што палякі складалі 65,9 % поўнага гарадскога насельніцтва (128.600 чал.), яўрэі 28 % (54.600 чал.), рускія 3,8 % (7.400 чал.), беларусы 0,9 % (1.700 чал.), літоўцы 0,8 % (1.579 чал.), немцы 0,3 % (600 чал.), украінцы 0,1 % (200 чал.), іншыя 0,2 % (прыблізна 400 чал.). Па дадзеных усеагульнага перапісу насельніцтва [[2001]], з 542.287 жыхароў 57,8 % складалі [[літоўцы]], 18,7 % — [[палякі]], 14 % — [[рускія]], 4 % — [[беларусы]], 0,5 % — [[яўрэі]], астатнія 5 % — прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей. У 2024 годзе [[насельніцтва]] склала 602.400 чалавек. === Нацыянальны склад === Паводле даных [[Перапіс насельніцтва і жыллёвага фонду Літвы 2021 года|перапісу 2021 года]], нацыянальны склад горада быў наступным<ref>{{Cite web|url=https://osp.stat.gov.lt/en/statistiniu-rodikliu-analize?hash=bf10be3f-0e79-4c5b-9477-c3c5f62bd4d1|title=Urban areas population by largest ethnic group|website=osp.stat.gov.lt|access-date=2026-03-29}}</ref>: {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ Нацыянальны склад Вільні (2021) ! Нацыянальнасць !! Колькасць (чал.) !! Доля (%) |- | style="text-align:left;" | '''Усяго''' || '''546&nbsp;155''' || '''100,00''' |- | style="text-align:left;" | [[Літоўцы]] || 368&nbsp;325 || 67,44 |- | style="text-align:left;" | [[Палякі]] || 83&nbsp;002 || 15,20 |- | style="text-align:left;" | [[Рускія]] || 52&nbsp;489 || 9,61 |- | style="text-align:left;" | [[Беларусы]] || 14&nbsp;441 || 2,64 |- | style="text-align:left;" | [[Украінцы]] || 4&nbsp;586 || 0,84 |- | style="text-align:left;" | Іншыя || 5&nbsp;552 || 1,02 |- | style="text-align:left;" | Не ўказалі || 17&nbsp;761 || 3,25 |} == Эканоміка == [[Файл:Vilnius Modern Skyline At Dusk, Lithuania - Diliff.jpg|thumb|Сучасны Новы цэнтр Вільні]] Вільня — галоўны эканамічны цэнтр Літвы і адзін з найбольшых фінансавых цэнтраў Балтыйскіх дзяржаў. Нават пры тым, што ў горадзе жыве толькі 15 % насельніцтва Літвы, на Вільню прыпадае прыблізна траціна [[Валавы ўнутраны прадукт|валавога ўнутранага прадукта]] ўсёй краіны<ref>https://web.archive.org/web/20080703204949/http://www.vilnius.lt/new/en/investicijos.php</ref>. Меркаваны валавы ўнутраны прадукт Вільні, на душу насельніцтва, заснаваны на [[Парытэт пакупной здольнасці|парытэце пакупной здольнасці]] валют, у 2005 г. з’яўляўся прыблізна 33 100 $, што вышэй сярэдняга ліку Еўрапейскага саюза. Вільня унясла больш за 10 015 мільярдаў літаў у нацыянальны бюджэт 2008 года. Гэта прыкладна 37 % ад усяго бюджэту. Каўнас, другі па велічыні горад, занёс толькі 1.5 мільярда. Праходзіць штогадовы кірмаш [[Казюкі]]. == Культура == === Музеі === У Вільні дзенічаюць [[Нацыянальны музей Літвы]] (заснаваны ў 1855 годзе як [[Віленскі музей старажытнасцей|Музей старажытнасцей]]; з 1992 сучасная назва), [[Дзяржаўны яўрэйскі музей Віленскага гаона]] (1913, некалькі разоў зачыняўся; узноўлены ў 1989), [[Літоўскі мастацкі музей]] (1941), які ўключае таксама [[Карцінная галерэя (Вільня)|Карцінную галерэю]] са зборам жывапісу 15-19 стст. і [[Палац Радзівілаў (Вільня)|палац Радзівілаў]] (канец 17 ст.), [[Літоўскі музей тэатра, музыкі і кіно|музей тэатра, музыкі і кіно]] (1926, 1964), [[музей царкоўнай спадчыны]] (заснаваны ў 1968 у [[Касцёл Святога Міхаіла (Вільня)|касцёле Св. Міхаіла]]), [[Музей прыкладнога мастацтва (Вільнюс)|прыкладнога мастацтва]] (1987; у будынку [[Стары арсенал (Вільня)|Старога арсенала]]), [[Мастацкі цэнтр балтыйскага бурштыну|бурштыну]] (1995)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://old.bigenc.ru/geography/text/3800308|title=ВИЛЬНЮС • Большая российская энциклопедия - электронная версия|website=old.bigenc.ru|access-date=2024-12-05}}</ref>. === Тэатры і музычныя калектывы === Дзейнічаюць [[Літоўскі тэатр оперы і балета]], [[Літоўскі нацыянальны тэатр драмы|Нацыянальны тэатр драмы]] (1940), [[Вільнюскі стары тэатр|Рускі драматычны]] (1946), «[[Meno Fortas]]» (1998), два лялечныя тэатры і інш.; [[Нацыянальная філармонія Літвы|Нацыянальная філармонія]] (1940), пры ёй — [[Нацыянальны сімфанічны аркестр Літвы|Нацыянальны сімфанічны аркестр]] (1940-41, з 1958), [[Літоўскі камерны аркестр]]. Працуе [[Цэнтр духоўнай музыкі ордэна езуітаў]] (1995)<ref name=":0" />. === Фестывалі і конкурсы === Праводзяцца [[Міжнародны конкурс піяністаў і арганістаў імя М. Чурлёніса]] (з 1965), [[Міжнародны арганны фестываль]] (1968), рэспубліканскія спеўныя святы (1946, 1950, далей 1 раз на 5 гадоў, з 1990 1 раз на 4 гады)<ref name=":0" />. == Спорт == * [[БК Летувас Рытас]] — баскетбольны клуб. * [[ФК Жальгірыс Вільнюс]] — футбольны клуб. * [[Стадыён ЛФФ]] па футболу. == Адукацыя == Горад мае шмат універсітэтаў. Найбольшы і самы стары — [[Віленскі ўніверсітэт]] з 23.000 студэнтаў. Наступныя: * [[Універсітэт імя М. Ромера]] (19.000 студэнтаў) * [[Віленскі тэхнічны ўніверсітэт Гедзіміна]] (13.500 студэнтаў) * [[Віленскі педагагічны ўніверсітэт]] (12.500 студэнтаў). Існуюць таксама спецыялізаваныя ўстановы з універсітэцкім статутам: * [[Ваеннае вучылішча Літвы]] * [[Віленская акадэмія мастацтваў]] * [[Нацыянальная школа мастацтваў]] * [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] * [[Вышэйшая школа міжнароднага права і бізнесу]] == Транспарт == Вільня ляжыць блізка да мяжы [[ЕС]] з [[Беларусь|Беларуссю]] ў пэўным «мёртвым куце» з боку ад транспартных шляхоў. Праз Вільню ідуць транзітныя цягнікі з [[Расія|Расіі]] праз [[Беларусь]] у [[Калінінград]]. Іншыя важныя транспартныя шляхі ідуць праз гістарычную сталіцу Літвы — [[Каўнас]]. Да яе з Вільні ідзе хуткасная магістраль. Вільня мае міжнародны [[Вільнюскі аэрапорт|аэрапорт]]. З Вільні аўтастрады вядуць праз [[Каўнас]] да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] да паромаў [[Клайпеда|Клайпеды]] і ў [[Панявежыс]] з выхадам на [[Via Baltica]]. Таксама важная аўтастрада ідзе на [[Мінск]]. === Грамадскі транспарт === [[Файл:Snipiskes.jpg|thumb|220px|Сучасная Вільня]] Вільня не мае ані [[метрапалітэн]]а, ані [[трамвай]]най сістэмы. У грамадскім транспарце дамінуюць [[аўтобус]]ы і [[Вільнюскі тралейбус|тралейбусы]]. Плануецца будаўніцтва трамвайных ліній, якія злучаць Вільню з прыгарадамі. == Славутасці == * [[Віленская ратуша]] * [[Касцёл Святой Ганны (Вільнюс)|Касцёл Святой Ганны]] * [[Касцёл Святога Варфаламея (Вільнюс)|Касцёл Святога Варфаламея]] * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў (Вільнюс)|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] * [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда (Вільнюс)|Касцёл Святых Францыска і Бернарда, Вільнюс]] * [[Прачысценскі сабор (Вільнюс)|Кафедральны сабор у імя Унебаўзяцця Прачыстай Маці Божай (Прачысценскі сабор)]] * [[Помнік Міндоўгу (Вільнюс)|Помнік Міндоўгу]] === Страчаная спадчына === * [[Касцёл Святога Юзафа Абручніка (Вільнюс)|Касцёл Святога Юзафа Абручніка]] == Палацы Вільні == * [[Палац Бжастоўскіх]] * [[Палац Слушкаў]] == Вільня і беларусы == {{асноўны артыкул|Беларусы ў Вільні}} [[Файл:Puszkin w Wilnie.jpg|thumb|Дэманстрацыя ў гадавіну смерці К. Каліноўскага, 21 сакавіка 2010 г.]] 3 часоў ВКЛ да I сусветнай вайны сацыяльна-эканамічнае, нацыянальнае і культурнае развіцце беларусаў і літоўцаў праходзіла ў адзінай дзяржаўнай прасторы. Галоўным беларускім асяродкам тут здаўна была Вільня, дзе існавалі агульныя дзяржаўныя і культурныя ўстановы, у т. л. [[Віленскі ўніверсітэт]], [[Віленская брацкая друкарня]], тут выдаваў кнігі [[Францыск Скарына]]. Пасля далучэння ў канцы XVIII стагоддзя беларускіх і літоўскіх зямель да Расійскай імперыі беларусы і літоўцы разам удзельнічалі ў нацыянальна-вызваленчым руху. Тут быў арыштаваны і пакараны смерцю [[Кастусь Каліноўскі]]. У пачатку XX стагоддзя дзейнічалі [[Віленскае мастацка-прамысловае таварыства]], [[Віленскае мастацкае таварыства]], [[выдавецтва «Нашай нівы»]], [[Беларускае выдавецкае таварыства]] (працягвала дзейнасць у 1919—1930 гадах), [[Беларускі музычна-драматычны гурток у Вільні]], [[Беларускі настаўніцкі саюз]], выдаваліся газеты «[[Наша доля (1906)|Наша доля]]» і «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]». 12 лютага 1910 года ў клубе чыгуначнікаў адбылася [[Першая беларуская вечарынка ў Вільні]]. У Першую сусветную вайну, пасля акупацыі германскімі войскамі, у Вільні ў 1915 быў арганізаваны [[Беларускі клуб]]. 3 абвяшчэннем незалежнасці Літвы (люты 1918) дзейнасць беларуcкіх арганізацый каардынавала [[Віленская беларуская рада]], прадстаўнікі якой увайшлі ў [[Літоўская Тарыба|Літоўскую Тарыбу]]. У снежні 1918 года ў Вільні знаходзіўся ўрад [[БНР]]. У кастрычніку 1920 года войскі польскага генерала Л. Жалігоўскага захапілі Вільню, абвешчана [[Сярэдняя Літва]]. 9 кастрычніка 1920 года ў Вільні на нарадзе беларускіх дзеячаў, у якой прынялі ўдзел [[Браніслаў Тарашкевіч]], [[Вацлаў Іваноўскі]], [[Антон Луцкевіч]] і інш., было вырашана выкарыстаць спрыяльныя палітычныя абставіны для развіцця беларускай адукацыі і асветы. У 1921 годзе А. Луцкевіч стварае Беларускі музей імя Івана Луцкевіча. Па прапанове ўрада Б. Тарашкевіч заняў пасаду старшага рэферэнта ў Дэпартаменце асветы. У 1921 годзе па ініцыятыве Тарашкевіча створана Таварыства беларускай школы. У пачатку 1922 года сейм зацвердзіў уключэнне Віленшчыны ў склад Польшчы. 3 гэтага часу і да канца 1939 года Вільня была грамадскім, асветным і культурным цэнтрам беларусаў. У горадзе ствараліся палітычныя, гаспадарча-эканамічныя, асветныя арганізацыі, установы і таварыствы. У горадзе ствараліся і дзейнічалі беларускія палітычныя партыі, гаспадарча-эканамічныя, асветныя арганізацыі, установы і таварыствы. Актыўнасцю вызначаліся [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]], [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|Беларуская хрысціянская дэмакратыя]], [[Беларуская рэвалюцыйная арганізацыя]], [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі]], Беларускі пасольскі клуб, Блок нацыянальных меншасцей і інш. У 1920—1930-я гады ў Вільні дзейнічалі Беларускі музей, управа [[Таварыства беларускай школы]], [[Беларускі студэнцкі саюз]], [[Беларускі сялянскі саюз]], [[Цэнтральны саюз культурных і грамадскіх арганізацый|Цэнтральны саюз культурных і гаспадарчых арганізацый]]. У сярэдзіне 1920-х гадоў тут знаходзіліся Галоўны сакратарыят і ЦК [[БСРГ|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]]; выдавалася больш за 100 беларускамоўных газет і часопісаў. У Вільні жылі і працавалі [[А. Луцкевіч]], [[М. Гарэцкі]], [[Б. Тарашкевіч]], [[У. Самойла]], [[А. Станкевіч]], [[С. Рак-Міхайлоўскі]], [[І. Дварчанін]], [[Р. Шырма]], [[Г. Цітовіч]], [[М. Танк]], [[П. Сергіевіч]], [[Я. Драздовіч]], [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі|І. Канчэўскі (Абдзіраловіч)]] і інш. У пачатку Другой сусветнай вайны, калі Вільня і Віленскі край былі перададзены ў склад Літвы (кастрычнік 1939), спынілі дзейнасць віленскія Беларускае навуковае таварыства, Беларускі студэнцкі саюз. Падчас нацысцкай акупацыі (1941—1944) яшчэ дзейнічалі Віленская беларуская гімназія, беларуская настаўніпкая семінарыя, Беларускі музей (закрыты ў 1945 годзе), выдавалася газета «[[Беларускі голас (1942)|Беларускі голас]]» (рэд. [[Ф. Аляхновіч]]). Пасля вызвалення Літвы савецкімі войскамі частка беларусаў Віленшчыны на падставе літоўска-польскага пагаднення аб узаемнай эвакуацыі насельніцтва ад 22 верасня 1944 года перасялілася ў Польшчу. У пасляваенны перыяд беларускае палітычнае жыццё амаль поўнасцю было спынена. Практычна ўсе беларускія дзеячы і іх сем’і папалі пажд арышты і дэпартацыю. Аднаўленне дзейнасці нават у галіне беларускай культуры было немагчыма з-за рэпрэсій КДБ і амаль поўнай змены этнічнай структуры насельніцтва горада. 3 1945 года ў Літву па вярбоўцы, на новабудоўлі і інш. прыбывалі беларусы з БССР. Іх колькасць павялічылася, аднак арганізаванага нацыянальнага жыцця яны практычна не мелі. У Вільні працягвалі сваю дзейнасць [[П. Сергіевіч]], [[З. Верас]], [[Л. Луцкевіч]], [[Я. Шутовіч]] і інш. [[Файл:F.Skaryna school Vilnius.JPG|thumb|Беларуская сярэдняя школа імя Ф. Скарыны]] Актывізацыя грамадскага жыцця беларусаў пачалася ў часы лібералізацыі ў СССР (другая палова 1980-х гадоў), калі ўзнік шэраг беларускіх культурна-асветных арганізацый. У 1988 годзе [[Зоська Верас]] разам з [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявонам Луцкевічам]], сынам [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]], утварылі спачатку клуб «[[Сябрына (Вільня)|Сябрына]]», а 4 лютага 1989 года было заснавана Таварыства беларускай культуры ў Літве<ref>[http://www.gazetaby.com/index.php?sn_nid=26947&sn_cat=35 Мы стаім ніжэй за цыганоў]</ref>. З 1989 года трансліруюцца беларускія перадачы на радыё і тэлебачанні. З 1993 года дзейнічае беларуская сярэдняя школа імя Ф. Скарыны. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == {{асноўны артыкул|Вядомыя асобы Вільні}} * [[Францыск Скарына]] — беларускі першадрукар, ён выдаў тут «малую падарожную кніжку» і «Апостал». * [[Пётр Мсціславец]] — паслядоўнік Скарыны, адкрыў тут друкарню з кірылічным шрыфтам. * [[Іеранім Пражскі]] — быў прыяты пры двары вял. кн. Вітаўта, амаль год жыў у ВКЛ і распаўсюджваў гуманістычныя ідэі гусітаў. * [[Войцех з Брудзева]] — астраном, жыў пры двары вял. кн. Аляксандра. * [[Адам Кіркор]] — у горадзе жыў у перыяд з 1836—1868, аўтар прац пра гісторыю і прыроду Беларусі, матэрыяльную і духоўную культуру беларускага народа. * [[Ян Чачот]] — беларуска-польскі [[паэт]]. * [[Эразм Вітэлій]] — [[публіцыст]], жыў пры двары вял. кн. Аляксандра. * [[Людас Гіра]] (1884—1946) — літоўскі паэт, драматург, літаратурны крытык, перакладчык, публіцыст, грамадскі дзеяч. * [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі]] (''Ігнат Абдзіраловіч''; 1896—1923) — беларускі [[філосаф]], [[паэт]], публіцыст; аўтар праграмнага [[эсэ]] «[[Адвечным шляхам]]». * [[Францішак Аляхновіч]] (1883—1944) — беларускі драматург, тэатральны дзеяч, публіцыст. * [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская]] (1886—1970) — беларуская [[мастацтвазнаўца]], [[педагог]], мемуарыстка. * [[Канстанцыя Антонаўна Буйло|Канстанцыя Буйло]] (1893—1986) — беларуская паэтка. * [[Барыс Сафронавіч Каверда|Барыс Каверда]] (1907—1987) — антыкамуністычны дзеяч беларускага паходжання, які ў 1927 годзе здзейсніў забойства прадстаўніка [[СССР]] у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] [[Пётр Лазаравіч Войкаў|Войкава]]. * [[Марыя Мацвееўна Ямант|Марыя Ямант]] (1842—1908) — удзельніца [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], * [[Людвік Міхайлавіч Звяждоўскі|Людвік Звяждоўскі]] (1829—1864) — капітан расійскай арміі, член тайнага таварыства [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]], удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. * [[Рамуальд Андрэевіч Падбярэскі|Рамуальд Падбярэскі]] (1812/1813 — 1856) — беларускі выдавец, літаратуразнавец, публіцыст, фалькларыст. * [[Эмілія Плятэр]] ([[1806]]—[[1831]]) — беларуская фалькларыстка, прадстаўніца [[Шляхта|шляхецкага]] роду і ўдзельніца [[Паўстанне 1830-1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]]. * [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон Луцкевіч]] ([[1922]]—[[1997]]) — беларускі грамадскі і культурны дзеяч, [[педагог]], [[мемуарыст]] * [[Аляксандр Лаўрэнавіч Бурбіс|Аляксандр Бурбіс]] ([[1885]]—[[1922]]) — беларускі грамадска-[[Палітык|палітычны дзеяч]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], акцёр, [[рэжысёр]] == Гл. таксама == * [[Віленскае княства]] * [[Віленская канферэнцыя]] * [[Вуліца Савічаус]] * [[Бітва за Вільню (1918—1919)|Змаганне польскай Самаабароны за Вільню]] * [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў]] * [[Віленская друкарня Зарэцкіх]] * [[Віленскае пытанне]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Вайткявичюс Г.'' Вильнюс: от поселения до королевского города // Археология и история Литвы и северо-запада России в Средневековье. Доклады российско-литовского семинара. Вильнюс, 28-30 марта 2011 г. Вильнюс, 2013. — С. 81-107 * ''[[Лявон Луцкевіч|Луцкевіч Л.]]'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia/%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%9B._%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D1%96_%D0%BF%D0%B0_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96.html Вандроўкі па Вільні]. — Вільня: Выдавецтва таварыства беларускай культуры, 1998. ISBN 9986-9228-2-8 * [http://pbc.biaman.pl/Content/5425/zip/ Stosunki litewsko-polskie w Djecezji Wileńskiej i nadużycia Partji Wszechpolskiej. Memorjał duchowieństwa litewskiego]. — Wilno : Druk. J. Zawadzkiego, 1913. — 66 s. * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia2/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B.html Крачковский Ю. Предисловие к т. 20. АВАК (история Вильны) // АВАК. Вильна, 1893. Т. XX. С. XXI — CCXXVI.] // на [[pawet.net]] * {{Кніга|ref=Niedźwiedź|аўтар=Niedźwiedź J.|загаловак=Kultura literacka Wilna (1323–1655). Retoryczna organizacja miasta|год=2012|месца=Kraków|выдавецтва=Universitas|старонак=502|isbn=97883-242-1855-4}} * {{Артыкул|ref=Дзярновіч|аўтар=Дзярновіч А.|загаловак=Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам|год=2011|выданне=Палітычная сфера|нумар=16-17 (1-2)|старонкі=116—143}} * {{Кніга|ref=Dubiński|аўтар=Dubiński P.|загаловак=Zbiór praw y przywilejów miastu stolecznemu W(ielkiego) X(ięstwa) L(itewskiego) Wilnowi nadanych|год=1788|месца=Wilno|выдавецтва=W Drukarni J. K. Mci przy Akademij}} * {{Кніга|ref=Hansisches Urkundenbuch|загаловак=Hansisches Urkundenbuch|адказны=Ed. v. W. Stein|год=1916|месца=München; Leipzig|выдавецтва=Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses|том=Bd. 11}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Афіцыйны сайт}} * [http://www.radzima.org/be/pub/2999_m/ Вільня ў фотаздымках на Radzima.org] * [http://www.jivebelarus.net/history/gistografia/vilna-vilno-vilnus.html І. Воранаў — Вільня-Вільно-Вільнюс (Гісторыя аднаго горада)] * [http://news.tut.by/society/144187.html Страчаная сталіца. Дапаможнік-гід па беларускай Вільні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090808075916/http://news.tut.by/society/144187.html |date=8 жніўня 2009 }} * [http://www.westki.info/vilnia Вільня — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090303051228/http://westki.info/vilnia |date=3 сакавіка 2009 }} * [http://www.russianresources.lt/archive/Rtk/Rtk_14.html Василий фон Роткирх. XIII. Алцис. Легендарный богатырь в гербе города Вильны // Литовско-языческие очерки. Историческия изследования Теобальда. Вильна: Типография п. ф. О. Завадскаго, Замк. п. № 149. 1890. С. 146—156.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101018053636/http://www.russianresources.lt/archive/Rtk/Rtk_14.html |date=18 кастрычніка 2010 }} * [http://www.svaboda.org/content/transcript/1794647.html «Рабі пільна — і тут будзе Вільня» // Радыё Свабода. 2009.08.07. (Фота.)] * [http://www.viv.lt/ Virtual Historical Vilnius] {{ref-lt}} {{ref-en}} * [http://klashkevich.com/vilniaby Вільня Беларуская: усе спасылкі пра беларускую спадчыну ў адным месцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150216211202/http://klashkevich.com/vilniaby/ |date=16 лютага 2015 }} * [https://www.facebook.com/VilniaGuide Старонка ў Facebook «Вільня Беларуская»] * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia1/%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8F._%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81.html В. Я. Вільня. Кароткі гістарычны нарыс. Б.м., (ЗША?), 1984.] // на [[pawet.net]] {{ВС}} {{Вільнюскі павет}} {{Культурная сталіца Еўропы}} {{Сталіцы Еўропы}} {{Гарады Літвы}} [[Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў]] [[Катэгорыя:Гарады Літвы]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага павета]] [[Катэгорыя:Дзукія]] [[Катэгорыя:Вільня| ]] 684g27kc1qyis9jitnpz26793a8ou84 5147996 5147961 2026-05-28T16:30:18Z M.L.Bot 261 5147996 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|Вільня (значэнні)}} {{НП-Літва |статус = Горад |беларуская назва = Вільня |арыгінальная назва = Vilnius |павет = Віленскі |гарадское самакіраванне = Вільнюскае |унутраны падзел = 21 сянюнія |выява = {{Photomontage| |color=#ffffff |photo1a = Gedimino pilis by Augustas Didzgalvis (cropped).jpg |photo1b = Onos baznycia by Augustas Didzgalvis.jpg |photo2a = Vilnius Dawn Gate.jpg |photo2b = Three Crosses Hill 01(js).jpg |photo3a = Vilnius, Lithuania (15573331015) (cropped).jpg |photo3b = Vilnius Gedimino Pilies Bokštas Blick auf Vilnius 07.jpg |photo5a = LR Prezidentura by Augustas Didzgalvis.jpg | position = center | spacing = 2 | border = 0 | size = 280 }} }} '''Ві́льня''' ({{lang-be-latin|Vilnia|1}}), таксама '''Ві́льнюс''' ({{lang-lt|Vilnius}}) — [[сталіца]] і найбольшы горад [[Літва|Літвы]], на рацэ [[Вілія|Віліі]] пры ўтоку ў яе ракі [[Вільня (рака)|Вільні]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Вільнюскі павет|Віленскага павета]]. Вузел чыгунак (5 кірункаў) і аўтамабільных дарог. Вільня адметна архітэктурай [[Стары горад (Вільнюс)|Старога горада]], адным з найстарэйшых і найбуйнешых гарадскіх комплексаў [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], які ў 1994 годзе быў абвешчаны аб’ектам [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Архітэктурны стыль з назвай [[Віленскае барока]], сфармаваны тут, пашыраны на ўсёй [[Віленшчына|Віленшчыне]] і [[Беларусь|Беларусі]]. Упершыню згаданая ў 1323 годзе, Вільня стала сталіцай [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], у далейшым выступала культурным і духоўным цэнтрам народаў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. == Назва == Назва горада паходзіць ад ракі [[Вільня (рака)|Вільня]], на ўтоку якой у [[Вілія|Вілію]] (Нярыс) узнікла паселішча. Корань ''Viln-'' таксама ў назвах літоўскіх рэк тыпу ''Vilnoja, Vilnutis'', балацін ''Vilnaujė, Vilnia-raistis''<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 384.</ref>. Значэнне «хваля» ў літоўскіх слоў ''vilnià'' [= вільня́], ''vilnius'' (засведчана ўжо ў XVII стагоддзі), ''vilnė, vilnis''. Адсюль ''vilnyti'' «хвалявацца, ісці хвалямі; наплываць (хвалямі)». Далей да аднаго са значэнняў шматзначнага індаеўрапейскага *''ṷel-'' «круціць, віць, каціць»<ref>J. Pokorny. Indogermanisches etymologisches Wörterbuch. Bern / München 1959 / 1969. C. 1140—1143.</ref>. Рачная назва Вільня матывавана хуткаплыннасцю ракі, якая хутка «накатвае» хвалямі. Такой самай семантыкі і назва [[Вілія|Віліі]], якая ад таго ж кораня *''ṷel-''. Упершыню горад пад назвай Вільня (у форме ''Vilna'') згаданы ў лісце вялікага князя Гедзіміна ад 25 студзеня 1323 года<ref>В. Н. Топоров. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф // Балто-славянские этноязыковые контакты. Москва, 1980. С. 11—15.</ref> да [[ганза|ганзейскіх гарадоў]] [[Любек]]а, [[Магдэбург]]а і [[Кёльн]]а, дзе гаворыцца, што горад існаваў здаўна. У літоўскіх помніках пісьменнасці 1600, 1653 і пазнейшых гадоў сустракаецца варыянт ''Vilnius''. Афіцыйная назва ''Vilnius'' з 1940 года. == Геаграфія == Вільня размешчана ў паўднёва-ўсходняй Літве, пры зліцці рэк [[Вільня (рака)|Вільня]] і [[Нярыс]] ([[Вілія]]). Горад займае тэрасы старажытнай даліны Віліі, абмежаваны двума марэннымі ўзвышшамі. Горад знаходзіцца за 312 кіламетраў ад [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] і горада [[Клайпеда|Клайпеды]], галоўнага літоўскага марскога порта. Таксама звязаны дарогамі з іншымі галоўнымі гарадамі: [[Каўнас]] (102 км), [[Шаўляй]] (214 км) і [[Панявежыс]] (135 км). Плошча горада — 402 км². Будынкі займаюць 29,1 % горада, зялёныя насаджэнні займаюць 68,8 %, воды 2,1 %. == Міфалогія == З Вільняй звязаныя два міфалагічныя цыклы. Адзін — пра перадгісторыю Вільні (цыкл [[Швінтарог]]а), другі — пра заснаванне Вільні (цыкл [[Гедымін]]а). Згодна з летапіснымі сведчаннямі, яшчэ да таго, як Вільня стала горадам, на яе месцы па паганскім звычаі спальвалі князёў і баяраў. Гэты звычай быў заснаваны міфічным князем Швінтарогам, які папрасіў свайго сына [[Скірмант]]а спаліць цела пасля сваёй смерці. Пасля гэтага целы тагачаснай пляменнай арыстакратыі спальвалі толькі тут, што лічаць сведчаннем працэсаў цэнтралізацыі. На думку Ул. Тапарова, «Швінтарогам» першапачаткова называлі месца, дзе спальвалі, а потым у працэсе міфалагізацыі назва месца ўвасобілася ў імя князя. Назву «Швінтарог» даследчык тлумачыць ад літоўскага ''šventas'' «святы» і ''ragas'' «рог, вугал, мыс» і параўноўвае з літоўскімі тапонімамі ''Šventragis'', ''Šventragiai''<ref>Топоров B. H. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф. С. 16-18, 28-30.</ref>. Менавіта «на луцэ на Швінтарозе» заснаваў Вільню князь Гедымін. Згодна з летапіснымі сведчаннямі, у часе палявання Гедымін забіў у тамтэйшых лясах тура, там жа заначаваў і ўбачыў сон: на Крывой (Лысай) гары стаіць жалезны воўк, а ў ім раве быццам сто ваўкоў раўло. Гедымін спытаў у свайго варажбіта [[Ліздзейка з дачкой на руінах храма Перуна|Ліздзейкі]] і той растлумачыў, што сэнс сна — у тым, што тут узнікне магутны сталічны горад<ref>Топоров B. H. Vilnius, Wilno, Вильна: город и миф. С. 40-44.</ref>. == Гісторыя == === X тысячагоддзе да н.э. — XIII стагоддзе === Паводле археалагічных даследаванняў, тэрыторыя сучаснага горада была заселена яшчэ ў [[Палеаліт|палеаліце]] (X тыс. да н.э.) і [[Неаліт|неаліце]] (IV—III тыс. да н.э.). На думку літоўскага лінгвіста [[К. Буга|Казіміра Бугі]], [[славяне]]-[[крывічы]] з’явіліся тут у VI—VII стагоддзях. Яны жылі цераспалосна з [[Балты|балцкім]] насельніцтвам. Каля падэшвы сучаснай [[Замкавая гара (Вільнюс)|Замкавай гары]] выяўлены сляды старажытнага паселішча V—IX стагоддзяў, выцягнутага ўздоўж гразкай даліны [[Вільня (рака)|Вільні]]. === XIII—XV стагоддзі === [[Файл:Vilnius Gediminas tower.jpg|thumb|[[Вежа Гедзіміна]].]] У XIII—XIV стагоддзях блізу вусця [[Вільня (рака)|Вільні]] за­кладзены ком­плекс умацаванняў, які складаўся з трох зам­каў: Верх­няга (Гедзімінаў), Ніжняга і Крывога. Першапачаткова горад размяшчаўся на так званай [[Крывая гара|Крывой (Лысай) гары]], што дало паселішчу назву, зафіксаваную ў пісьмовых крыніцах XIV стагоддзя. Значную колькасць тагачасных жыхароў горада складалі [[Усходнія славяне|ўсходнія славяне]] насельніцтва, жылі тут таксама тубыльцы-[[літоўцы]]. Пад аховай Крывога замка на левым беразе Вільні і вакол Крывой гары, на якой пазней узнік [[Віленскі Верхні замак|Верхні замак]], пачало разрастацца паселішча. Тут выяўлены культурныя пласты таўшчынёй каля 8 м, ніжні з іх датуецца XIII стагоддзем. Паводле пісьмовых крыніц Вільня стала сталіцай [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] ў часы праўлення [[Вялікі князь літоўскі|вялікага князя]] [[Гедзімін]]а (1316—1341). У гэты час дасылаліся запрашэнні [[рамеснік]]ам і купцам з [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]], каб яны прыязджалі ў Вільню на сталае жыццё. Падчас кіравання вялікага князя [[Альгерд]]а горад набыў новую планіровачную структуру. На эканамічнае развіццё станоўча паўплывала наданне гораду [[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]] (1387). Гэта ўзмацніла і пашырыла гандлёвыя сувязі з іншымі гарадамі Вялікага Княства Літоўскага, а таксама [[Польшча|Польшчы]] і [[Ганза|Ганзы]]. Моцна цярпела Вільня ад спусташальных набегаў крыжакоў у 1321, 1365, 1375 гадоў і інш. У 1377 годзе яны спалілі частку горада. У 1377 годзе пасля 6-дзённай аблогі крыжакі ўзялі штурмам і спалілі Крывы замак, аднак, нягледзечы на працяглую асаду, [[Ніжні замак (Вільнюс)|Ніжнім замкам]] каля падножжа гары Гедзіміна не авалодалі. У 1391 годзе напад паўтарыўся і прывёў да сутычкі з літоўскім войскам. Апошні раз крыжакі былі пад сценамі горада ў 1402 годзе. У 1399 і 1419 гадах горад моцна пацярпеў ад пажараў. Паводле апісання французскага падарожніка [[Жыльбер дэ Лануа|Жыльбера дэ Лануа]] за 1413 года, горад быў неўмацаваны, выцягнуты вузкай паласой уздоўж р. Вільня, забудаваны драўлянымі дамамі, сярод якіх зрэдку трапляліся мураваныя храмы. На Высокай гары размяшчаўся замак, умацаваны «каменнем, зямлёй і мурам». З 1413 года Вільня — цэнтр [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. З 1416 года ў горадзе знаходзілася рэзідэнцыя [[Літоўская мітраполія|літоўскага праваслаўнага мітрапаліта]]. Паступова горад набыў статус важнага палітычнага цэнтра [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]], куды прыязджалі пасольствы з розных краін. У 1492 годзе тут заснаваны [[Віленскі манетны двор]] і першая аптэка. З канца XV стагоддзя ў глыб Вялікага Княства Літоўскага пачалі рабіць рэйды крымскія татары і войскі маскоўскіх вялікіх князёў, што стварала небяспеку для сталіцы. У сувязі з гэтым магістрат і гарадская абшчына прынялі рашэнне пабудаваць вакол горада абарончую сцяну, будаўніцтва якой скончылася ў 1522 годзе, даўжыня склала 2,4 км. === XVI—XVII стагоддзі === [[Файл:Vilnius Ostrobramska.jpg|thumb|left|Вуліца Вастрабрамская]] У XVI стагоддзі адбываўся далейшы росквіт горада, расшырэнне яго тэрыторыі. На месцы драўляных дамоў і храмаў, мясцовыя і замежныя дойліды і будаўнікі пачалі ствараць раскошныя [[рэнесанс]]ныя мураваныя палацы. Сярод якіх вылучаліся палацавыя комплексы [[Радзівілы|Радзівілаў]], [[Кішкі|Кішкаў]], [[Хадкевічы|Хадкевічаў]], [[Сапегі|Сапегаў]], [[Астрожскія|Астрожскіх]] і інш. магнатаў вялікага княства. На актывізацыю мураванага будаўніцтва паўплывалі пажары ў 1419, 1513, 1520, 1530 і 1557 гадоў, у выніку якіх выгарала значная частка горада. Навокал пышных палацаў ляжалі прадмесці пераважна драўлянага горада з хаатычнай забудовай курнымі хатамі. У 1536 годзе праз [[Вілія|Вілію]] перакінуты першы мураваны мост, які пазней атрымаў назву [[Зялёны мост, Вільнюс|Зялёны]]. У 1511 годзе ў Вільні было 7 касцёлаў і 14 цэркваў. З 1524 года пачала дзейнічаць паперня, каля 1540 года арсенал і гарматная ліцейня, з сярэдзіны XVI стагоддзя — вадаправод у драўляных трубах. У 1547 годзе Марцін Палецкі заснаваў шкляную [[Гута (прадпрыемства)|гуту]]. У 1596 годзе ў Вільні было 15 праваслаўных цэркваў, 14 каталіцкіх касцёлаў, адзін лютэранскі і два кальвінісцкія зборы, а таксама некалькі сінагог<ref>Котлярчук, А. Православная церковь в Великом княжестве Литовском // Вестник Белорусского православного экзархата. — 1998. — № 1. — С. 7 — 25.</ref>. У гэты перыяд Вільня стала галоўным інтэлектуальным, адукацыйным і выдавецкім цэнтрам Вялікага Княства Літоўскага. Унікальнай асаблівасцю дакументальнай і кніжнай культуры горада быў шрыфтавы плюралізм: адначасова выкарыстоўваліся пяць алфавітаў. [[Кірыліца]] ўжывалася для [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]] і [[старабеларуская мова|старабеларускай]] моў; [[лацінскі алфавіт|лацініца]] — для [[лацінская мова|лаціны]], польскай, літоўскай і нямецкай; [[яўрэйскае пісьмо]] — для [[іўрыт]]а і [[ідыш]]а; [[арабскае пісьмо]] выкарыстоўвалася [[літоўскія татары|мясцовымі татарамі]] для напісання [[кітабы|кітабаў]] і хамаілаў; [[грэчаскі алфавіт]] ужываўся ў праваслаўных школах і палеміцы{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=46—47}}. Дзяржаўным і судовым справаводствам кіравала старабеларуская мова, дакументы якой, у тым ліку [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|Метрыка ВКЛ]], захоўваліся на [[Ніжні замак (Вільня)|Ніжнім замку]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=82}}. Аднак у вусных зносінах і на гарадскіх вуліцах гучалі таксама польская, літоўская, нямецкая мовы і ідыш. Згодна з віленскім вількюрам ([[гарадское права|гарадскім статутам]]) 1551 года, выклікі ў суд і выракі павінны былі абвяшчацца на трох мовах: польскай, літоўскай і «рускай» (старабеларускай){{sfn|Dubiński|1788|с=96}}{{sfn|Дзярновіч|2011|с=124}}. З пачатку XVI стагоддзя Вільня робіцца найбуйнейшым цэнтрам [[Беларускае кнігадрукаванне|кнігадрукавання]]. У 1522 годзе тут пачала працаваць першая ва Усходняй Еўропе [[Віленская друкарня Скарыны|друкарня]] [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=194—195}}. У перыяд з 1574 па 1655 год у горадзе дзейнічала каля 13 друкарань розных канфесій (праваслаўныя, каталіцкія, уніяцкія, пратэстанцкія). Сярод найбольш значных — [[друкарня Мамонічаў]], дзе ў 1588 годзе быў надрукаваны [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 года|Трэці Статут ВКЛ]], езуіцкая Друкарня Акадэміі, пратэстанцкая друкарня [[Ян Карцан|Яна Карцана]] і [[Віленская брацкая друкарня]]{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=196—198}}. Хутка развівалася адукацыя. У 1579 годзе кароль і вялікі князь [[Стэфан Баторый]] заснаваў [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскую езуіцкую акадэмію]] (універсітэт), колькасць студэнтаў у якой да пачатку XVII стагоддзя перавысіла 1000 чалавек{{sfn|Niedźwiedź|2012|с=176}}. Акрамя акадэміі, у горадзе дзейнічалі высокаўзроўневыя пратэстанцкія і праваслаўныя школы (у прыватнасці, [[Віленская брацкая школа]], дзе выкладалі [[Лаўрэнцій Іванавіч Зізаній|Л. Зізаній]] і [[Мялецій Сматрыцкі|М. Сматрыцкі]]){{sfn|Niedźwiedź|2012|с=163—170}}. Развівалася і літаратура на [[Літоўская мова|літоўскай мове]]: у 1599 годзе ў Вільні выйшла першая літоўскамоўная кніга ў ВКЛ — пераклад «Пасцілы» [[Якуб Вуек|Я. Вуека]], выкананы [[Мікалоюс Даўкша|М. Даўкшам]], а каля 1620 года езуіт [[Канстанцінас Шырвідас|К. Шырвідас]] выдаў першы польска-лацінска-літоўскі слоўнік «Dictionarium trium linguarum»{{sfn|Дзярновіч|2011|с=121—122}}. Моцны пажар у 1610 года знішчыў у Вільні 4700 дамоў, замкі і 10 храмаў. Аднак пры падтрымцы [[Вялікія князі літоўскія|вялікага князя]] і [[Каралі польскія|польскага караля]] [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава Вазы]] і [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлера]] [[Леў Сапега|Льва Сапегі]] горад быў адбудаваны. Цэнтр горада забудоўваўся ў асноўным мураванымі будынкамі, узніклі новыя вуліцы і плошчы. К сярэдзіне XVII стагоддзя ў горадзе налічвалася каля 840 крам, 37 храмаў розных канфесій, дзейнічалі калегіі езуітаў і ўніятаў, школы евангельскіх рэфарматараў і праваслаўныя, 10 друкарняў. У перыяд [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў]] у ліпені 1655 года пасля жорсткага бою на подступах да горада і зацятай абароны з вулічнымі баямі, сталіца Вялікага Княства Літоўскага была занята расійскімі войскамі. Горад гарэў 17 дзён. У сувязі з заключэннем у кастрычніку 1656 года Віленскага перамір’я, вайна скончылася, але не надоўга, летам 1658 года царскія войскі зноў занялі горад, акупацыя працягнулася да 1661 года. З ліхалецця Вільня выйшла разбуранай і спаленай, са стратай паловы насельніцтва. Толькі ў канцы XVII стагоддзя горад пачаў ажываць. Падчас [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны 1700—1721 гадоў]] многія жыхары загінулі ад голаду і эпідэміі чумы. === XVIII — пачатак XX стагоддзяў === [[Файл:Album Wilenskie. 1845-1875 (5552584) (cropped).jpg|thumb|left|Панарама Вільні XIX ст.]] [[Файл:Vilnius.Sv.Onos baznycia.Saint Ann's church2.jpg|thumb|Касцёл Св. Ганны]] З цягам часу горад паступова адрадзіўся. У 1773 годзе пасля ліквідацыі езуіцкага ордэна заснавана [[Адукацыйная камісія]], якая рэарганізавала сістэму адукацыі на ўсёй тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага. Вільня з’яўлялася адным з цэнтраў [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]]. 22—23 красавіка 1794 года паўстанцы адваявалі горад у рускіх і ўтрымлівалі яго да 11 жніўня ([[Віленскае паўстанне (1794)|Віленскае паўстанне]]). Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|3-га падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) горад увайшоў у склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і стаў цэнтрам спачатку [[Літоўская губерня|Літоўскай]], пазней [[Віленская губерня|Віленскай губерні]], [[Віленскае генерал-губернатарства|Віленскага генерал-губернатарства]]. У пачатку XIX стагоддзя Вільня — трэці па велічыні (пасля [[Санкт-Пецярбург]]а і [[Масква|Масквы]]) горад царскай Расіі. Пазбаўлены статуса сталіцы горад, аднак, да пачатку XX стагоддзя заставаўся культурным і ў значнай ступені палітычна-адміністрацыйным цэнтрам, горад захоўваў некаторыя прывілеі магдэбургскага права. Напярэдадні вайны 1812 года ў Вільні было каля 36 тыс. жыхароў, больш за 700 мураваных і столькі ж драўляных дамоў, 25 цэркваў і 23 манастыры. У выніку Віленскай аперацыі горад 16 чэрвеня акупіраваны французскімі войскамі. Яшчэ да пачатку вайны ў Пскоў былі перавезены, геаграфічныя карты, архівы, казённыя грошы, планы і інш. дакументы. У дзень прыбыцця Напалеона, кіраўнікі магістрата ўручылі ключы ад гарадской брамы. Няглядзечы на прыязныя адносіны польскай і вялікалітоўскай шляхты да французаў, горад рабаваўся. 1(13) ліпеня 1812 года Напалеон у Вільні падпісаў дэкрэт аб стварэнні Часовага Урада Вялікага Княства Літоўскага ў складз 7 членаў і сакратара. Галоўным камендантам горада быў прызначаны французскі генерал Жаміні. Па загаду Напалеона ў жніўні 1812 года з прадстаўнікоў мясцовай моладзі ўтворана Віленская нацыянальная гвардыя, якая выконвала паліцэйскія функцыі. Гандлёвае жыццё ў горадзе вельмі моцна аслабла. Вынікам рабаванняў з’явіўся голад. Пачаліся захворванні дызентырыяй, сыпным тыфам, цынгой. Восенню 1812 года толькі ў ваенных шпіталях горада налічвалася каля 1 тыс. хворых. 28 лістапада 1812 года горад заняты рускімі войскамі. Пасля вайны горад паступова пачаў абуджацца, ствараліся патрыятычныя таварыствы шубраўцаў, філаматаў, філарэтаў і інш. Падчас [[паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]] у горадзе дзейнічаў Віленскі паўстанскі камітэт, арганізоўваліся атрады для барацьбы з царскімі войскамі. Пасля задушэння паўстання быў закрыты Віленскі ўніверсітэт, пакінуты толькі медыцынскі і тэалагічны факультэты. У 1835 годзе з склад Вільні ўваходзіла 10 прадмесцяў: Антокаль, Папоўшчына, Зарэчча, Паплавы, Роса, Востры Канец, Руднішкі, Пагулянка, Лукішкі, Сніпішкі. У горадзе пражывала каля 50 тыс. чал., з іх 6658 шляхцічаў, 272 купцы, 4930 мяшчан, 20 642 яўрэі, былі 1552 дамы, 6 рынкаў. Дзейнічалі 25 касцёлаў, 20 кляштараў і 7 капліц, 2 уніяцкія царквы і 2 кляштары, евангельскія касцёл і капліца, мячэць, 4 сінагогі і 2 царквы. З сярэдзіны XIX стагоддзя пачала развівацца прамысловасць. У 1860—1862 гадах праз горад пракладзена чыгунка Пецярбург-Варшава, у 1874 годзе — Лібава-Роменская. У 1864 годзе адкрыта першая фабрыка (газавая), пачаў дзейнічаць чыгуналіцейны завод Цымермана. Найбуйнейшае прадпрыемства таго часу — тытунёвае таварыства Дурунчы і Шмемана — створана ў 1865 годзе. У пачатку 1880-х гадоў адкрыўся шэраг прадпрыемстваў метала- і дрэваапрацоўкі, гарбарнай, харчовай прамысловасці. У 1894—1895 гадах у горадзе дзейнічалі 286 прадпрыемстваў, у 1906 годзе — 225, у 1914 годзе — 266. У 1897 годзе створана акцыянернае таварыства піваварнага завода Шопэна, у 1900 годзе пачаў працаваць металаапрацоўчы завод. З пачаткам дзейнасці газавай фабрыкі, цэнтральная частка горада асвятлялася газай; спіртава-шкіпінарныя і алейныя ліхтары былі заменены на іншых вуліцах на газавыя ў 1876 годзе. У 1879—1882 гадах замест драўляных вадаправодных труб былі пракладзены жалезныя. З 1893 года пачала працаваць конка, з 1896 года — тэлеграфная станцыі і тэлефонная сетка. У 1905 годзе з’явіліся першыя аўтамабілі, у 1908 годзе — трамвай. У пачатку XX стагоддзя ў горадзе было ўжо некалькі навучальных устаноў, у тым ліку настаўніцкі інстытут, 2 мужчынскія і 1 жаночая гімназія, рэальнае, гарадское, чыгуначнае, класічнае, пяхотна-юнкерскае, камерцыйнае і хіміка-тэхналагічнае вучылішчы, паштова-тэлеграфная школа, Літоўская духоўная і Рымска-каталіцкая епархіяльныя семінарыі, Марыінскія вышэйшыя жаночыя курсы, і інш. === XX стагоддзе === [[Файл:Vilnius University.Observatory.jpg|thumb|left|[[Віленскі ўніверсітэт]], абсерваторыя]] У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў 1915 годзе горад заняты германскімі войскамі. Цэнтр адміністрацыйнай акругі ў складзе [[Обер-Ост]]. Нямецкія акупацыйныя ўлады дазволілі правесці [[Віленская канферэнцыя|канферэнцыю ў Вільні]] 18—23 верасня 1917 года, падчас яе была абраная Рада Літвы ([[Літоўская Тарыба]]), якая пачала сваю дзейнасць у мэтах стварэння Літоўскай дзяржавы. 16 лютага 1918 года Вільня абвешчана сталіцай не­за­лежнай Літ­вы, але не ўдалося сфарміраваць урад і іншыя дзяржаўныя ўстановы з-за прысутнасці нямецкіх войскаў. 11 ліпеня 1918 года абвешчана [[Каралеўства Літва (1918)|Каралеўства Літва]], у якім прапанавана пасада манарха нямецкаму прынцу і ваеннаму [[Вільгельм Карл фон Урах|Вільгельму Карлу фон Ураху]] (прыняў імя Міндоўг II). Пасля капітуляцыі Германіі ў вайне, у студзені 1918 — лютым 1919 сталіца Літоўскай савецкай рэспублікі, у лютым — красавіку 1919 года — [[Літоўска-Беларуская ССР|Літоўска-Бе­ларускай ССР]]. 19 красавіка 1919 года Вільня была занята польскімі войскамі. 14 ліпеня 1920 года горад заняты Чырвонай Арміяй. 9 кастрычніка 1920 года польскія войскі пад камандаваннеем генерала [[Люцыян Жалігоўскі|Л. Жалігоўскага]], зноў захапілі Вільню, стварыўшы тым самым [[Віленскі канфлікт (1920—1939)]]. З кастрычніка 1920 года горад у складзе [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], з 1922 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]]. У 1926—1937 гадах каля горада размяшчаўся штаб [[Брыгада КАП «Вільна»|брыгады Корпуса аховы памежжа «Вільна»]]. У выніку [[Паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь|паходу Чырвонай арміі ў Заходнюю Беларусь]] (1939), горад быў заняты савецкімі войскамі. Было створана Часовае кіраванне Вільні і Віленскай вобласці. Пад націскам сталінскага кіраўніцтва [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]] ўрад [[Літва|Літвы]] быў вымушаны падпісаць 10.10.1939 [[Дагавор аб перадачы Літоўскай Рэспубліцы горада Вільні і Віленскай вобласці і аб узаемадапамозе паміж Савецкім Саюзам і Літвой|савецка-літоўскі дагавор аб узаемадапамозе]]. Паводле яго Вільня і Віленская вобласць перадаваліся Літве, а ўзамен на літоўскай тэрыторыі былі размешчаны савецкія ваенныя базы. У лістападзе 1939 г. літоўская адміністрацыя ўзяла Вільню пад кантроль. На першай сесіі Народнага сейма Літвы былі прыняты дэкларацыі ад устанаўленні Савецкай улады і абвяшчэнні [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]]. Літва ўвайшла ў склад СССР. Вярхоўны савет Літвы прыняў рашэнне аб пераводзе ў Вільню літоўскага ўрада і дзяржаўных устаноў. Адбываўся вялікі прыток літоўскага насельніцтва. 24 чэрвеня 1941 года горад акупіраваны нямецкімі вайскамі. Аднавілася дзейнеасці літоўскай дасавецкай адміністрацыі. 13 ліпеня 1944 года Вільня вызвалена Чырвонай арміяй і польскай [[Армія Краёва|Арміяй Краёвай]]. Пры адступлені гітлераўцы знішчылі каля 40 % жылога фонду горада, 30 % буйных прамысловых прадпрыемстваў. За час нямецкай акупацыі загінула прыблізна 70 тыс. жыхароў. Пасля вайны горад паціху пачаў аднаўляцца. === Канец XX — пачатак XXI стагоддзяў === [[Файл:The Presidential Palace in Lithuania.jpg|thumb|Прэзідэнцкі палац]] [[11 сакавіка]] [[1990]] г. Вышэйшая Рада Літоўскай ССР абвясціла аддзяленне ад Савецкага Саюза і намер аднавіць незалежную Рэспубліку Літву. [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР]] прыняў 29 сакавіка 1990 года заяву «Аб вяртанні БССР беларускіх зямель пры выхадзе Літоўскай ССР з Саюза ССР», паводле яе, у выпадку выхаду Літвы са складу [[СССР]] [[Беларуская ССР]] будзе патрабаваць вярнуць ёй беларускія землі — горад Вільню і [[Віленская вобласць|Віленскую вобласць]], [[Свянцянскі раён|Свянцянскі]] і часткі тэрыторыі яшчэ пяці [[раёны Літвы|раёнаў Літвы]]<ref>Заява Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР аб вяртанні БССР беларускіх зямель пры выхадзе Літоўскай ССР з Саюза ССР // Звязда. 1990. 1 крас. С. 1.</ref>, якія ў 1939—1940 гадах Літве перадаў [[І. Сталін|Сталін]] як дар за ўваходжанне ў склад СССР. Гэта заява, зробленая па загадзе з Крамля, не мела пазітыўных водгукаў з боку беларускіх грамадска-палітычных колаў. Тэрытарыяльныя патрабаванні да Літвы не падтрымаў новы склад Вярхоўнага Савета БССР, які пачаў працаваць у маі 1990 года. Аднак заяву ад 29 сакавіка 1990 года ўскосна ўхваліў [[прэзідэнт СССР]] [[М. Гарбачоў|Міхаіл Гарбачоў]], які на прэс-канферэнцыі ў [[Вашынгтон]]е 3 чэрвеня 1990 года заявіў, што тэрыторыя Літвы ўключае пяць раёнаў, якія раней належалі Беларусі<ref>Снапковский В. Е. История внешней политики Беларуси. Минск: БГУ, 2013. С. 393</ref><ref>{{Cite web |url=http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/108655/1/snapkovski_Trudy_2014.pdf |title=В. Е. Снапковский. Историческая политика в Беларуси в период перестройки и парламентской республики (1985—1994 гг.) |access-date=30 снежня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200728204630/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/108655/1/snapkovski_Trudy_2014.pdf |archivedate=28 ліпеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. Пасля дэкларацый Вярхоўнага Савета Літоўскай ССР ад 9 студзеня 1991 года Савецкі Саюз увёў войска ў Вільню. Напружанне дасягнула найвышэйшага пункта 13 студзеня пры нападзе на дзяржаўную радыёстанцыю і Віленскую тэлевізійную вежу, калі былі забіты прынамсі чатырнаццаць грамадзянскіх асоб і сур’ёзна пацярпелі яшчэ 700. Савецкі Саюз нарэшце прызнаў літоўскую незалежнасць у жніўні 1991 года. Вільня была перабудавана і набыла выгляд сучаснага еўрапейскага горада. Шматлікія з яе старэйшых будынкаў былі адрамантаваны, а дзелавая і камерцыйная актыўнасць пачалі развівацца ў Новым Цэнтры горада. Вільня быў адабрана ў 2009 годзе як еўрапейская сталіца культуры, нараўне з Лінцам, сталіцай Верхняй Аўстрыі. == Клімат == Клімат Вільні — вільготны еўрапейскі. Тэмпературны ўлік вядзецца з 1777. Сярэдняя штогадовая тэмпература +6,1 °C (43 °F); у студзені сярэдняя тэмпература −4,9 °C (23 °F), у ліпені +17,0 °C (62,6 °F). Сярэдняя колькасць ападкаў, прыблізна 661 мм. Лета можа быць гарачым, з тэмпературай вышэй +30 °C, на працягу дня. Зімы звычайна халодныя, з тэмпературамі, якія часам дасягаюць рыскі −25 °C. У гэты час усе рэкі і азёры горада пакрываюцца тоўшчай лёду. {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;" ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" |Месяц ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сту ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Лют ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сак ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Кра ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Май ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Чэр ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Ліп ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Жні ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Вер ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Кас ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Ліс ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Сне ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Год |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" |Сярэдні максімум °C | style="background: #DDDDDD; color:#000000;" | −3.5 | style="background: #DDDDDD; color:#000000;" | −1.7 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 3.3 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 10.7 | style="background: #FFCC66; color:#000000;" | 18.2 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 21.1 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 22.1 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 21.6 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 16.4 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 10.2 | style="background: #FFFFCC; color:#000000;" | 3.5 | style="background: #FFFFCC; color:#000000;" | −0.5 | style="background: #FFFF99; color:#000000;" | 10.1 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" |Сярэдні мінімум °C | style="background: #FFFFFF; color: black;" | −8.7 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | −7.6 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | −3.8 | style="background: #DDDDCC; color: black;" | 1.6 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 7.5 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 10.8 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 12.3 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 11.5 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 7.7 | style="background: #FFFFCC; color: black;" | 3.4 | style="background: #DDDDDD; color: black;" | −0.9 | style="background: #FFFFFF; color: black;" | −5.2 | style="background: #DDDDDD; color: black;" | 3.4 |- | colspan="14" style="text-align:center;font-size:90%;"|''Крыніца: The World Meteorological Organization'' |} == Насельніцтва == Горад здаўна вылучаўся шматнацыянальным насельніцтвам, яшчэ з часоў праўлення вялікага князя [[Альгерд]]а тут пачалі асядаць немцы і яўрэі. Вялікі князь [[Вітаўт]] пасяліў тут частку [[Крымскія татары|крымскіх татар]], пры вялікім князі [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жыгімонце Кейстутавічы]] ў горадзе з’явіліся перасяленцы рамеснікі з Польшчы, Італіі і Венгрыі. Паводле перапісу ад 14 снежня 1916 года, у Вільні жыло агулам 138.794 жыхароў. Гэты лік складалі наступныя нацыі: палякі 53,67 % (74.466 чал.), яўрэі 41,45 % (57.516 чал.), літоўцы 2,09 % (2.909 чал.), рускія 1,59 % (2.219 чал.), немцы 0,63 % (880 чал.), беларусы 0,44 % (644 чал.) і іншыя ў 0,13 % (193 чал.). Перапіс ад 9 снежня 1931 паказвае, што палякі складалі 65,9 % поўнага гарадскога насельніцтва (128.600 чал.), яўрэі 28 % (54.600 чал.), рускія 3,8 % (7.400 чал.), беларусы 0,9 % (1.700 чал.), літоўцы 0,8 % (1.579 чал.), немцы 0,3 % (600 чал.), украінцы 0,1 % (200 чал.), іншыя 0,2 % (прыблізна 400 чал.). Па дадзеных усеагульнага перапісу насельніцтва [[2001]], з 542.287 жыхароў 57,8 % складалі [[літоўцы]], 18,7 % — [[палякі]], 14 % — [[рускія]], 4 % — [[беларусы]], 0,5 % — [[яўрэі]], астатнія 5 % — прадстаўнікі іншых нацыянальнасцей. У 2024 годзе [[насельніцтва]] склала 602.400 чалавек. === Нацыянальны склад === Паводле даных [[Перапіс насельніцтва і жыллёвага фонду Літвы 2021 года|перапісу 2021 года]], нацыянальны склад горада быў наступным<ref>{{Cite web|url=https://osp.stat.gov.lt/en/statistiniu-rodikliu-analize?hash=bf10be3f-0e79-4c5b-9477-c3c5f62bd4d1|title=Urban areas population by largest ethnic group|website=osp.stat.gov.lt|access-date=2026-03-29}}</ref>: {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |+ Нацыянальны склад Вільні (2021) ! Нацыянальнасць !! Колькасць (чал.) !! Доля (%) |- | style="text-align:left;" | '''Усяго''' || '''546&nbsp;155''' || '''100,00''' |- | style="text-align:left;" | [[Літоўцы]] || 368&nbsp;325 || 67,44 |- | style="text-align:left;" | [[Палякі]] || 83&nbsp;002 || 15,20 |- | style="text-align:left;" | [[Рускія]] || 52&nbsp;489 || 9,61 |- | style="text-align:left;" | [[Беларусы]] || 14&nbsp;441 || 2,64 |- | style="text-align:left;" | [[Украінцы]] || 4&nbsp;586 || 0,84 |- | style="text-align:left;" | Іншыя || 5&nbsp;552 || 1,02 |- | style="text-align:left;" | Не ўказалі || 17&nbsp;761 || 3,25 |} == Эканоміка == [[Файл:Vilnius Modern Skyline At Dusk, Lithuania - Diliff.jpg|thumb|Сучасны Новы цэнтр Вільні]] Вільня — галоўны эканамічны цэнтр Літвы і адзін з найбольшых фінансавых цэнтраў Балтыйскіх дзяржаў. Нават пры тым, што ў горадзе жыве толькі 15 % насельніцтва Літвы, на Вільню прыпадае прыблізна траціна [[Валавы ўнутраны прадукт|валавога ўнутранага прадукта]] ўсёй краіны<ref>https://web.archive.org/web/20080703204949/http://www.vilnius.lt/new/en/investicijos.php</ref>. Меркаваны валавы ўнутраны прадукт Вільні, на душу насельніцтва, заснаваны на [[Парытэт пакупной здольнасці|парытэце пакупной здольнасці]] валют, у 2005 г. з’яўляўся прыблізна 33 100 $, што вышэй сярэдняга ліку Еўрапейскага саюза. Вільня унясла больш за 10 015 мільярдаў літаў у нацыянальны бюджэт 2008 года. Гэта прыкладна 37 % ад усяго бюджэту. Каўнас, другі па велічыні горад, занёс толькі 1.5 мільярда. Праходзіць штогадовы кірмаш [[Казюкі]]. == Культура == === Музеі === У Вільні дзенічаюць [[Нацыянальны музей Літвы]] (заснаваны ў 1855 годзе як [[Віленскі музей старажытнасцей|Музей старажытнасцей]]; з 1992 сучасная назва), [[Дзяржаўны яўрэйскі музей Віленскага гаона]] (1913, некалькі разоў зачыняўся; узноўлены ў 1989), [[Літоўскі мастацкі музей]] (1941), які ўключае таксама [[Карцінная галерэя (Вільня)|Карцінную галерэю]] са зборам жывапісу 15-19 стст. і [[Палац Радзівілаў (Вільня)|палац Радзівілаў]] (канец 17 ст.), [[Літоўскі музей тэатра, музыкі і кіно|музей тэатра, музыкі і кіно]] (1926, 1964), [[музей царкоўнай спадчыны]] (заснаваны ў 1968 у [[Касцёл Святога Міхаіла (Вільня)|касцёле Св. Міхаіла]]), [[Музей прыкладнога мастацтва (Вільнюс)|прыкладнога мастацтва]] (1987; у будынку [[Стары арсенал (Вільня)|Старога арсенала]]), [[Мастацкі цэнтр балтыйскага бурштыну|бурштыну]] (1995)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://old.bigenc.ru/geography/text/3800308|title=ВИЛЬНЮС • Большая российская энциклопедия - электронная версия|website=old.bigenc.ru|access-date=2024-12-05}}</ref>. === Тэатры і музычныя калектывы === Дзейнічаюць [[Літоўскі тэатр оперы і балета]], [[Літоўскі нацыянальны тэатр драмы|Нацыянальны тэатр драмы]] (1940), [[Вільнюскі стары тэатр|Рускі драматычны]] (1946), «[[Meno Fortas]]» (1998), два лялечныя тэатры і інш.; [[Нацыянальная філармонія Літвы|Нацыянальная філармонія]] (1940), пры ёй — [[Нацыянальны сімфанічны аркестр Літвы|Нацыянальны сімфанічны аркестр]] (1940-41, з 1958), [[Літоўскі камерны аркестр]]. Працуе [[Цэнтр духоўнай музыкі ордэна езуітаў]] (1995)<ref name=":0" />. === Фестывалі і конкурсы === Праводзяцца [[Міжнародны конкурс піяністаў і арганістаў імя М. Чурлёніса]] (з 1965), [[Міжнародны арганны фестываль]] (1968), рэспубліканскія спеўныя святы (1946, 1950, далей 1 раз на 5 гадоў, з 1990 1 раз на 4 гады)<ref name=":0" />. == Спорт == * [[БК Летувас Рытас]] — баскетбольны клуб. * [[ФК Жальгірыс Вільнюс]] — футбольны клуб. * [[Стадыён ЛФФ]] па футболу. == Адукацыя == Горад мае шмат універсітэтаў. Найбольшы і самы стары — [[Віленскі ўніверсітэт]] з 23.000 студэнтаў. Наступныя: * [[Універсітэт імя М. Ромера]] (19.000 студэнтаў) * [[Віленскі тэхнічны ўніверсітэт Гедзіміна]] (13.500 студэнтаў) * [[Віленскі педагагічны ўніверсітэт]] (12.500 студэнтаў). Існуюць таксама спецыялізаваныя ўстановы з універсітэцкім статутам: * [[Ваеннае вучылішча Літвы]] * [[Віленская акадэмія мастацтваў]] * [[Нацыянальная школа мастацтваў]] * [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт]] * [[Вышэйшая школа міжнароднага права і бізнесу]] == Транспарт == Вільня ляжыць блізка да мяжы [[ЕС]] з [[Беларусь|Беларуссю]] ў пэўным «мёртвым куце» з боку ад транспартных шляхоў. Праз Вільню ідуць транзітныя цягнікі з [[Расія|Расіі]] праз [[Беларусь]] у [[Калінінград]]. Іншыя важныя транспартныя шляхі ідуць праз гістарычную сталіцу Літвы — [[Каўнас]]. Да яе з Вільні ідзе хуткасная магістраль. Вільня мае міжнародны [[Вільнюскі аэрапорт|аэрапорт]]. З Вільні аўтастрады вядуць праз [[Каўнас]] да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] да паромаў [[Клайпеда|Клайпеды]] і ў [[Панявежыс]] з выхадам на [[Via Baltica]]. Таксама важная аўтастрада ідзе на [[Мінск]]. === Грамадскі транспарт === [[Файл:Snipiskes.jpg|thumb|220px|Сучасная Вільня]] Вільня не мае ані [[метрапалітэн]]а, ані [[трамвай]]най сістэмы. У грамадскім транспарце дамінуюць [[аўтобус]]ы і [[Вільнюскі тралейбус|тралейбусы]]. Плануецца будаўніцтва трамвайных ліній, якія злучаць Вільню з прыгарадамі. == Славутасці == * [[Віленская ратуша]] * [[Касцёл Святой Ганны (Вільнюс)|Касцёл Святой Ганны]] * [[Касцёл Святога Варфаламея (Вільнюс)|Касцёл Святога Варфаламея]] * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар францысканцаў (Вільнюс)|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] * [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда (Вільнюс)|Касцёл Святых Францыска і Бернарда, Вільнюс]] * [[Прачысценскі сабор (Вільнюс)|Кафедральны сабор у імя Унебаўзяцця Прачыстай Маці Божай (Прачысценскі сабор)]] * [[Помнік Міндоўгу (Вільнюс)|Помнік Міндоўгу]] === Страчаная спадчына === * [[Касцёл Святога Юзафа Абручніка (Вільнюс)|Касцёл Святога Юзафа Абручніка]] == Палацы Вільні == * [[Палац Бжастоўскіх]] * [[Палац Слушкаў]] == Вільня і беларусы == {{асноўны артыкул|Беларусы ў Вільні}} [[Файл:Puszkin w Wilnie.jpg|thumb|Дэманстрацыя ў гадавіну смерці К. Каліноўскага, 21 сакавіка 2010 г.]] 3 часоў ВКЛ да I сусветнай вайны сацыяльна-эканамічнае, нацыянальнае і культурнае развіцце беларусаў і літоўцаў праходзіла ў адзінай дзяржаўнай прасторы. Галоўным беларускім асяродкам тут здаўна была Вільня, дзе існавалі агульныя дзяржаўныя і культурныя ўстановы, у т. л. [[Віленскі ўніверсітэт]], [[Віленская брацкая друкарня]], тут выдаваў кнігі [[Францыск Скарына]]. Пасля далучэння ў канцы XVIII стагоддзя беларускіх і літоўскіх зямель да Расійскай імперыі беларусы і літоўцы разам удзельнічалі ў нацыянальна-вызваленчым руху. Тут быў арыштаваны і пакараны смерцю [[Кастусь Каліноўскі]]. У пачатку XX стагоддзя дзейнічалі [[Віленскае мастацка-прамысловае таварыства]], [[Віленскае мастацкае таварыства]], [[выдавецтва «Нашай нівы»]], [[Беларускае выдавецкае таварыства]] (працягвала дзейнасць у 1919—1930 гадах), [[Беларускі музычна-драматычны гурток у Вільні]], [[Беларускі настаўніцкі саюз]], выдаваліся газеты «[[Наша доля (1906)|Наша доля]]» і «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]». 12 лютага 1910 года ў клубе чыгуначнікаў адбылася [[Першая беларуская вечарынка ў Вільні]]. У Першую сусветную вайну, пасля акупацыі германскімі войскамі, у Вільні ў 1915 быў арганізаваны [[Беларускі клуб]]. 3 абвяшчэннем незалежнасці Літвы (люты 1918) дзейнасць беларуcкіх арганізацый каардынавала [[Віленская беларуская рада]], прадстаўнікі якой увайшлі ў [[Літоўская Тарыба|Літоўскую Тарыбу]]. У снежні 1918 года ў Вільні знаходзіўся ўрад [[БНР]]. У кастрычніку 1920 года войскі польскага генерала Л. Жалігоўскага захапілі Вільню, абвешчана [[Сярэдняя Літва]]. 9 кастрычніка 1920 года ў Вільні на нарадзе беларускіх дзеячаў, у якой прынялі ўдзел [[Браніслаў Тарашкевіч]], [[Вацлаў Іваноўскі]], [[Антон Луцкевіч]] і інш., было вырашана выкарыстаць спрыяльныя палітычныя абставіны для развіцця беларускай адукацыі і асветы. У 1921 годзе А. Луцкевіч стварае Беларускі музей імя Івана Луцкевіча. Па прапанове ўрада Б. Тарашкевіч заняў пасаду старшага рэферэнта ў Дэпартаменце асветы. У 1921 годзе па ініцыятыве Тарашкевіча створана Таварыства беларускай школы. У пачатку 1922 года сейм зацвердзіў уключэнне Віленшчыны ў склад Польшчы. 3 гэтага часу і да канца 1939 года Вільня была грамадскім, асветным і культурным цэнтрам беларусаў. У горадзе ствараліся палітычныя, гаспадарча-эканамічныя, асветныя арганізацыі, установы і таварыствы. У горадзе ствараліся і дзейнічалі беларускія палітычныя партыі, гаспадарча-эканамічныя, асветныя арганізацыі, установы і таварыствы. Актыўнасцю вызначаліся [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]], [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|Беларуская хрысціянская дэмакратыя]], [[Беларуская рэвалюцыйная арганізацыя]], [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі]], Беларускі пасольскі клуб, Блок нацыянальных меншасцей і інш. У 1920—1930-я гады ў Вільні дзейнічалі Беларускі музей, управа [[Таварыства беларускай школы]], [[Беларускі студэнцкі саюз]], [[Беларускі сялянскі саюз]], [[Цэнтральны саюз культурных і грамадскіх арганізацый|Цэнтральны саюз культурных і гаспадарчых арганізацый]]. У сярэдзіне 1920-х гадоў тут знаходзіліся Галоўны сакратарыят і ЦК [[БСРГ|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]]; выдавалася больш за 100 беларускамоўных газет і часопісаў. У Вільні жылі і працавалі [[А. Луцкевіч]], [[М. Гарэцкі]], [[Б. Тарашкевіч]], [[У. Самойла]], [[А. Станкевіч]], [[С. Рак-Міхайлоўскі]], [[І. Дварчанін]], [[Р. Шырма]], [[Г. Цітовіч]], [[М. Танк]], [[П. Сергіевіч]], [[Я. Драздовіч]], [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі|І. Канчэўскі (Абдзіраловіч)]] і інш. У пачатку Другой сусветнай вайны, калі Вільня і Віленскі край былі перададзены ў склад Літвы (кастрычнік 1939), спынілі дзейнасць віленскія Беларускае навуковае таварыства, Беларускі студэнцкі саюз. Падчас нацысцкай акупацыі (1941—1944) яшчэ дзейнічалі Віленская беларуская гімназія, беларуская настаўніпкая семінарыя, Беларускі музей (закрыты ў 1945 годзе), выдавалася газета «[[Беларускі голас (1942)|Беларускі голас]]» (рэд. [[Ф. Аляхновіч]]). Пасля вызвалення Літвы савецкімі войскамі частка беларусаў Віленшчыны на падставе літоўска-польскага пагаднення аб узаемнай эвакуацыі насельніцтва ад 22 верасня 1944 года перасялілася ў Польшчу. У пасляваенны перыяд беларускае палітычнае жыццё амаль поўнасцю было спынена. Практычна ўсе беларускія дзеячы і іх сем’і папалі пажд арышты і дэпартацыю. Аднаўленне дзейнасці нават у галіне беларускай культуры было немагчыма з-за рэпрэсій КДБ і амаль поўнай змены этнічнай структуры насельніцтва горада. 3 1945 года ў Літву па вярбоўцы, на новабудоўлі і інш. прыбывалі беларусы з БССР. Іх колькасць павялічылася, аднак арганізаванага нацыянальнага жыцця яны практычна не мелі. У Вільні працягвалі сваю дзейнасць [[П. Сергіевіч]], [[З. Верас]], [[Л. Луцкевіч]], [[Я. Шутовіч]] і інш. [[Файл:F.Skaryna school Vilnius.JPG|thumb|Беларуская сярэдняя школа імя Ф. Скарыны]] Актывізацыя грамадскага жыцця беларусаў пачалася ў часы лібералізацыі ў СССР (другая палова 1980-х гадоў), калі ўзнік шэраг беларускіх культурна-асветных арганізацый. У 1988 годзе [[Зоська Верас]] разам з [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявонам Луцкевічам]], сынам [[Антон Іванавіч Луцкевіч|Антона Луцкевіча]], утварылі спачатку клуб «[[Сябрына (Вільня)|Сябрына]]», а 4 лютага 1989 года было заснавана Таварыства беларускай культуры ў Літве<ref>[http://www.gazetaby.com/index.php?sn_nid=26947&sn_cat=35 Мы стаім ніжэй за цыганоў]</ref>. З 1989 года трансліруюцца беларускія перадачы на радыё і тэлебачанні. З 1993 года дзейнічае беларуская сярэдняя школа імя Ф. Скарыны. == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == {{асноўны артыкул|Вядомыя асобы Вільні}} * [[Францыск Скарына]] — беларускі першадрукар, ён выдаў тут «малую падарожную кніжку» і «Апостал». * [[Пётр Мсціславец]] — паслядоўнік Скарыны, адкрыў тут друкарню з кірылічным шрыфтам. * [[Іеранім Пражскі]] — быў прыяты пры двары вял. кн. Вітаўта, амаль год жыў у ВКЛ і распаўсюджваў гуманістычныя ідэі гусітаў. * [[Войцех з Брудзева]] — астраном, жыў пры двары вял. кн. Аляксандра. * [[Адам Кіркор]] — у горадзе жыў у перыяд з 1836—1868, аўтар прац пра гісторыю і прыроду Беларусі, матэрыяльную і духоўную культуру беларускага народа. * [[Ян Чачот]] — беларуска-польскі [[паэт]]. * [[Эразм Вітэлій]] — [[публіцыст]], жыў пры двары вял. кн. Аляксандра. * [[Людас Гіра]] (1884—1946) — літоўскі паэт, драматург, літаратурны крытык, перакладчык, публіцыст, грамадскі дзеяч. * [[Ігнат Уладзіміравіч Канчэўскі]] (''Ігнат Абдзіраловіч''; 1896—1923) — беларускі [[філосаф]], [[паэт]], публіцыст; аўтар праграмнага [[эсэ]] «[[Адвечным шляхам]]». * [[Францішак Аляхновіч]] (1883—1944) — беларускі драматург, тэатральны дзеяч, публіцыст. * [[Юліяна Вітан-Дубейкаўская]] (1886—1970) — беларуская [[мастацтвазнаўца]], [[педагог]], мемуарыстка. * [[Канстанцыя Антонаўна Буйло|Канстанцыя Буйло]] (1893—1986) — беларуская паэтка. * [[Барыс Сафронавіч Каверда|Барыс Каверда]] (1907—1987) — антыкамуністычны дзеяч беларускага паходжання, які ў 1927 годзе здзейсніў забойства прадстаўніка [[СССР]] у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] [[Пётр Лазаравіч Войкаў|Войкава]]. * [[Марыя Мацвееўна Ямант|Марыя Ямант]] (1842—1908) — удзельніца [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]], * [[Людвік Міхайлавіч Звяждоўскі|Людвік Звяждоўскі]] (1829—1864) — капітан расійскай арміі, член тайнага таварыства [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунта Серакоўскага]], удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]]. * [[Рамуальд Андрэевіч Падбярэскі|Рамуальд Падбярэскі]] (1812/1813 — 1856) — беларускі выдавец, літаратуразнавец, публіцыст, фалькларыст. * [[Эмілія Плятэр]] ([[1806]]—[[1831]]) — беларуская фалькларыстка, прадстаўніца [[Шляхта|шляхецкага]] роду і ўдзельніца [[Паўстанне 1830-1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]]. * [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон Луцкевіч]] ([[1922]]—[[1997]]) — беларускі грамадскі і культурны дзеяч, [[педагог]], [[мемуарыст]] * [[Аляксандр Лаўрэнавіч Бурбіс|Аляксандр Бурбіс]] ([[1885]]—[[1922]]) — беларускі грамадска-[[Палітык|палітычны дзеяч]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], акцёр, [[рэжысёр]] == Гл. таксама == * [[Віленскае княства]] * [[Віленская канферэнцыя]] * [[Вуліца Савічаус]] * [[Бітва за Вільню (1918—1919)|Змаганне польскай Самаабароны за Вільню]] * [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў]] * [[Віленская друкарня Зарэцкіх]] * [[Віленскае пытанне]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Вайткявичюс Г.'' Вильнюс: от поселения до королевского города // Археология и история Литвы и северо-запада России в Средневековье. Доклады российско-литовского семинара. Вильнюс, 28-30 марта 2011 г. Вильнюс, 2013. — С. 81-107 * ''[[Лявон Луцкевіч|Луцкевіч Л.]]'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia/%D0%9B%D1%83%D1%86%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%9B._%D0%92%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%9E%D0%BA%D1%96_%D0%BF%D0%B0_%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%96.html Вандроўкі па Вільні]. — Вільня: Выдавецтва таварыства беларускай культуры, 1998. ISBN 9986-9228-2-8 * [http://pbc.biaman.pl/Content/5425/zip/ Stosunki litewsko-polskie w Djecezji Wileńskiej i nadużycia Partji Wszechpolskiej. Memorjał duchowieństwa litewskiego]. — Wilno : Druk. J. Zawadzkiego, 1913. — 66 s. * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia2/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B.html Крачковский Ю. Предисловие к т. 20. АВАК (история Вильны) // АВАК. Вильна, 1893. Т. XX. С. XXI — CCXXVI.] // на [[pawet.net]] * {{Кніга|ref=Niedźwiedź|аўтар=Niedźwiedź J.|загаловак=Kultura literacka Wilna (1323–1655). Retoryczna organizacja miasta|год=2012|месца=Kraków|выдавецтва=Universitas|старонак=502|isbn=97883-242-1855-4}} * {{Артыкул|ref=Дзярновіч|аўтар=Дзярновіч А.|загаловак=Літоўская мова ў Вялікім Княстве Літоўскім: паміж функцыяй і статусам|год=2011|выданне=Палітычная сфера|нумар=16-17 (1-2)|старонкі=116—143}} * {{Кніга|ref=Dubiński|аўтар=Dubiński P.|загаловак=Zbiór praw y przywilejów miastu stolecznemu W(ielkiego) X(ięstwa) L(itewskiego) Wilnowi nadanych|год=1788|месца=Wilno|выдавецтва=W Drukarni J. K. Mci przy Akademij}} * {{Кніга|ref=Hansisches Urkundenbuch|загаловак=Hansisches Urkundenbuch|адказны=Ed. v. W. Stein|год=1916|месца=München; Leipzig|выдавецтва=Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses|том=Bd. 11}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * {{Афіцыйны сайт}} * [http://www.radzima.org/be/pub/2999_m/ Вільня ў фотаздымках на Radzima.org] * [http://www.jivebelarus.net/history/gistografia/vilna-vilno-vilnus.html І. Воранаў — Вільня-Вільно-Вільнюс (Гісторыя аднаго горада)] * [http://news.tut.by/society/144187.html Страчаная сталіца. Дапаможнік-гід па беларускай Вільні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090808075916/http://news.tut.by/society/144187.html |date=8 жніўня 2009 }} * [http://www.westki.info/vilnia Вільня — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090303051228/http://westki.info/vilnia |date=3 сакавіка 2009 }} * [http://www.russianresources.lt/archive/Rtk/Rtk_14.html Василий фон Роткирх. XIII. Алцис. Легендарный богатырь в гербе города Вильны // Литовско-языческие очерки. Историческия изследования Теобальда. Вильна: Типография п. ф. О. Завадскаго, Замк. п. № 149. 1890. С. 146—156.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101018053636/http://www.russianresources.lt/archive/Rtk/Rtk_14.html |date=18 кастрычніка 2010 }} * [http://www.svaboda.org/content/transcript/1794647.html «Рабі пільна — і тут будзе Вільня» // Радыё Свабода. 2009.08.07. (Фота.)] * [http://www.viv.lt/ Virtual Historical Vilnius] {{ref-lt}} {{ref-en}} * [http://klashkevich.com/vilniaby Вільня Беларуская: усе спасылкі пра беларускую спадчыну ў адным месцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150216211202/http://klashkevich.com/vilniaby/ |date=16 лютага 2015 }} * [https://www.facebook.com/VilniaGuide Старонка ў Facebook «Вільня Беларуская»] * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/vilnia1/%D0%92%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8F._%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%BA%D1%96_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81.html В. Я. Вільня. Кароткі гістарычны нарыс. Б.м., (ЗША?), 1984.] // на [[pawet.net]] {{ВС}} {{Вільнюскі павет}} {{Культурная сталіца Еўропы}} {{Сталіцы Еўропы}} {{Гарады Літвы}} [[Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў]] [[Катэгорыя:Гарады Літвы]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Віленскага павета]] [[Катэгорыя:Дзукія]] [[Катэгорыя:Вільня| ]] r25h4paz51vpl2yzc0bahv6a84r7cue 0 3308 5147962 5068349 2026-05-28T13:35:56Z EUPBR 142515 ілюстрацыя 5147962 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Рыга (значэнні)}} {{НП |статус =Горад |беларуская назва =Рыга |арыгінальная назва={{lang-lv|Riga}} |падначаленне = |краіна =Латвія |герб =Riga coa.gif |сцяг =Flag of Riga.png{{!}}border |апісанне сцяга = Сцяг Рыгі |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = {{Photomontage|position=center |color=#ffffff |photo1a = Riga House of the Blackheads (47763013861).jpg |photo1b = Riga Elizabetes ielā 10b,.JPG |photo2a = Old Riga Vecrīga Town Hall.jpg |photo2b = Opera house with pond.jpg |photo3a = Freedom Monument Latvia 03.jpg |photo3b = Riga the Cat house (cropped).JPG |photo5a = Riga_downtown.jpg | spacing = 2 | border = 0 | size = 276 | text =}} |памер = |подпіс = |lat=56.95 |long=24.1 |lat_dir = N |lat_deg=56 |lat_min=56 |lat_sec=51 |lon_dir = E |lon_deg=24 |lon_min=6 |lon_sec=25 |CoordAddon = type:city(703581)_region:LV |CoordScale = |Яндэкскарта= |карта = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна= |памер карты раёна = |рэгіён = |рэгіён у табліцы ={{!}} |від рэгіёна =вобласць |раён = |раён у табліцы = |від раёна =раён |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне =6 раёнаў |від главы =Мэр |глава = |заснаваны = |першае згадванне =1198 |згадванне ref = |ранейшыя імёны = |статус з = |статус дата = |плошча = 304,05<ref>[http://www.riga.lv/RU/Channels/About_Riga/Riga_in_numbers/default.htm Рыга ў цыфрах] — афіцыйны сайт Рыгі{{ref-ru}}</ref> |від вышыні =вышыня НУМ |вышыня цэнтра НП =7 |клімат = |афіцыйная мова =латышская |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва =605 273 |год перапісу =2024 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад =[[латышы]] (42,3%),<br /> [[рускія]] (41.0%),<br /> [[беларусы]] (4.2%),<br />[[украінцы]] (3.9%),<br /> [[палякі]] (2.0%) |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс =+2 |DST =+1 |тэлефонны код =+371 67 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы =LV-10(01-84) |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар= |катэгорыя ў Commons = |сайт =[http://www.riga.lv/RU/Channels/default.htm www.riga.lv] |мова сайта= |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n= |add1= |add2n= |add2= }} '''Рыга''' ({{lang-lv|Rīga}}) — [[сталіца]] [[Латвія|Латвіі]] і самы буйны горад [[Краіны Балтыі|краін Балтыі]]. Насельніцтва 605 тыс. жыхароў (2024). Размешчана на беразе [[Заходняя Дзвіна|Дзвіны]] ({{lang-lv|Daugava}}) паблізу яе вусця ў [[Рыжскі заліў|Рыжскім заліве]]. == Назва == Назва Рыгі ад назвы рэчкі Рыга (правы прыток Дзвіны-Даўгавы), па-латышску ''{{нп5|Рыга (рака)|Rīga|lv|Rīdzene (bijusī upe)}}'', або ''Rīdziņa'' (з памяншальным суфіксам), або ''Rīdzene'' (з гідранімічным пашыральнікам ''-en-''). Ад балцкага кораня ''Ring-'' (> латышскае ''Rīg''-), ад якога шматлікія літоўскія рачныя назвы тыпу ''Ringė, Ringa, Ringis, Ringožis, Ringuva, Ring-upis''. Рачулка ''Ringė'', напрыклад, уцякае ў раку [[Дзісна|Дзісну]] справа адразу за цяперашняй літоўскай мяжой за [[Відзы|Відзамі]]. Звязана з літоўскім ''ringiuoti'' «кружляць»<ref>''A. Vanagas.'' Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas. — Vilnius, 1981. — С. 278.</ref>. Назва значыць «Звілістая». Згодна з археалагічнымі раскопкамі, у канцы XII стагоддзя вусце ракі Рыга было 30—40 метраў шырынёй, па ёй на нейкім адрэзку (з паўкіламетра) маглі плаваць караблі, рэшткі якіх знойдзеныя падчас раскопак у Старой Рызе. У хроніках [[Генрых Латвійскі|Генрыха Латвійскага]] згадана ''locus Riga'', якое ўяўляла сабой натуральную гавань. У XII стагоддзі паўсталі два селішчы і рэчка дала ім імя. З 1861 года рака Рыга працякае па падземных [[Каналізацыя|каналізацыйных праводах]]. == Геаграфія == Рыга знаходзіцца на паўднёвым беразе [[Рыжскі заліў|Рыжскага заліва]] [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]], на Рыжскай раўніне Прыморскай нізіны. Гістарычны цэнтр Рыгі размясціўся на правым беразе Дзвіны, прыкладна ў 10 кіламетрах ад месца ўпадзення ракі ў Рыжскі заліў. Прыродны рэльеф гэтага месца — пясчаная раўніна, размешчаная на вышыні 1-10 м над узроўнем мора. Ёсць азёры, самыя вялікія — [[Кішэзерс]] у [[Межапарк]]у і [[Юглскае возера|возера Юглас]] на паўночным усходзе. === Клімат === Клімат у Рызе вызначаецца блізкасцю мора — умерана цёплы і вільготны. Лета звычайна адносна прахладнае і хмарнае (сярэдняя тэмпература паветра ў ліпені 16,9&nbsp;°C; сярэдняя колькасць ападкаў — 85 мм). Зімы параўнальна цёплыя, з частымі адлігамі (сярэдняя тэмпература ў студзені мінус 4,7&nbsp;°C, [[адліга]] надыходзіць прыкладна 10 раз у месяц). Снежны полаг утвараецца ў сярэдзіне снежня і захоўваецца да сярэдзіны сакавіка. Прыкладна 40 % дзён у годзе бываюць хмарнымі, колькасць ападкаў складае 700—720 мм у год. * Сярэднегадавая [[тэмпература]] — +6,2 C° * Сярэднегадавая [[Шкала Бофарта|хуткасць ветра]] — 4,0 м/с * Сярэднегадавая [[вільготнасць паветра]] — 79 % {{Клімат горада |Горад_род=Рыгі |Крыніца=[http://pogoda.ru.net/climate2/26422.htm Надвор'е і клімат], [http://svali.ru/catalog~49~26422~index.htm Турыстычны партал] | Сту_сяр=-2.7 | Сту_сяр_апад=39 | Лют_сяр=-3.0 | Лют_сяр_апад=32 | Сак_сяр=0.5 | Сак_сяр_апад=35 | Кра_сяр=6.3 | Кра_сяр_апад=34 | Май_сяр=12.0 | Май_сяр_апад=48 | Чэр_сяр=15.4 | Чэр_сяр_апад=70 | Ліп_сяр=18.2 | Ліп_сяр_апад=82 | Жні_сяр=17.3 | Жні_сяр_апад=76 | Вер_сяр=12.4 | Вер_сяр_апад=71 | Кас_сяр=7.3 | Кас_сяр_апад=74 | Ліс_сяр=2.1 | Ліс_сяр_апад=58 | Сне_сяр=-1.5 | Сне_сяр_апад=50 | Год_сяр=7.0 | Год_сяр_апад=669 | Сту_сяр_мін=-5.0 | Сту_сяр_макс=-0.5 | Лют_сяр_мін=-5.7 | Лют_сяр_макс=-0.4 | Сак_сяр_мін=-2.6 | Сак_сяр_макс=4 | Кра_сяр_мін=2 | Кра_сяр_макс=11.1 | Май_сяр_мін=7.1 | Май_сяр_макс=17.3 | Чэр_сяр_мін=10.9 | Чэр_сяр_макс=20.3 | Ліп_сяр_мін=13.7 | Ліп_сяр_макс=22.9 | Жні_сяр_мін=13.0 | Жні_сяр_макс=22 | Вер_сяр_мін=8.7 | Вер_сяр_макс=16.5 | Кас_сяр_мін=4.6 | Кас_сяр_макс=10.5 | Ліс_сяр_мін=0.1 | Ліс_сяр_макс=4.1 | Сне_сяр_мін=-3.6 | Сне_сяр_макс=0.6 | Год_сяр_мін=3.6 | Год_сяр_макс=10.7 | Сту_а_макс=10.2 | Сту_а_мін=-33.7 | Лют_а_макс=13.5 | Лют_а_мін=-34.9 | Сак_а_макс=20.5 | Сак_а_мін=-23.3 | Кра_а_макс=27.9 | Кра_а_мін=-11.1 | Май_а_макс=30.4 | Май_а_мін=-5.3 | Чэр_а_макс=33.0 | Чэр_а_мін=-1.2 | Ліп_а_макс=34.1 | Ліп_а_мін=4 | Жні_а_макс=33.6 | Жні_а_мін=-0.5 | Вер_а_макс=29.4 | Вер_а_мін=-4.1 | Кас_а_макс=23.4 | Кас_а_мін=-8.7 | Ліс_а_макс=17.2 | Ліс_а_мін=-18.9 | Сне_а_макс=11.8 | Сне_а_мін=-31.9 | Год_а_макс=34.1 | Год_а_мін=-34.9 | Сту_вада=0 | Лют_вада=0 | Сак_вада=1 | Кра_вада=5 | Май_вада=10 | Чэр_вада=17 | Ліп_вада=21 | Жні_вада=23 | Вер_вада=21 | Кас_вада=15 | Ліс_вада=10 | Сне_вада=5 | Год_вада=11 |}} == Гісторыя == [[Файл:Riga 1650.jpg|thumb|250px|Рыга ў 1650 годзе]] === Легенда заснавання горада === Паводле легенды, жыў на берагах Дзвіны Крыштаф Вялікі, які пераносіў на сваёй спіне цераз раку падарожнікаў. Аднойчы ён пераносіў цераз Дзвіну дзіця: нес ён яго, нес, а ноша станавілася ўсё цягчэй, і Крыштаф данес яго з апошніх сіл. А наступным ранкам дзіця ператварылася ў гаршчок з золатам. Але Крыштаф золата траціць не стаў, і па яго смерці золата выкарысталі для фінансавання будаўніцтва горада. === Сярэднявечча === У раннім сярэднявеччы па Дзвіне пралягаў [[шлях з варагаў у грэкі]]. Пасля 1150 года [[готланд]]скія купцы (пераважна этнічныя [[немцы]]) вялі гандаль у вусці Дзвіны і яе прытоку [[Рыдзенэ]] ({{lang-de|Riege}}). У 1158 годзе яны там заснавалі гандлёвае паселішча. [[Файл:St. Peter's Church.JPG|thumb|[[Царква Святога Пятра, Рыга|Царква Святога Пятра]]]] Місіянерская дзейнасць па распаўсюджванню каталіцызму ў Еўропе праводзілася агнём і мячом. ''Добрую Вестку'' язычнікам [[куршы|куршам]], [[латгалы|латгалам]], [[лівы|лівам]] і [[эсты|эстам]] неслі манахі [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]]. Некалькі ўдалых паходаў [[1197]]—[[1199]] гг. завяршыліся заснаваннем нямецкай калоніі. Вялікае войска прыкладна 1200 рыцараў, на 23 караблях увайшла ў вусце [[Дзвіна|Дзвіны]] (Даўгавы), прыкладна 30 км уверх па плыні, дзе размяшчалася першае ўмацаванае паселішча нямецкіх купцоў. [[нямецкая мова|Нямецкая]] назва ''Uexkull'' сапраўды адлюстроўвала этымалогію назвы — на [[Ліўская мова|ліўскай]] і [[Эстонская мова|эстонскай]] мовах гэта даслоўна азначала ''ux'', ''ix'' — адзін, першы і ''kull'', ''kile'' — вёска. Цяпер гэты пасёлак захаваў назву ''{{нп5|Ікшкіле||de|Ikskile}}'' ({{lang-lv|Ikskile}}). Афіцыйнай датай заснавання горада з’яўляецца [[1201]] год, заснавальнікам Рыгі з’яўляецца нямецкі біскуп [[Альберт фон Буксгеўдэн]] (''Albert von Buxhowden'' [[1165]]—[[1229]]) з рыцарскага роду Апельдэрн. Служыў канонікам у [[Брэмен]]е, і быў прызначаны ў [[1199]] годзе [[біскуп]]ам [[Лівонія|Лівоніі]]. Да [[1211]] г. яго стараннямі пачалося будаўніцтва [[Рыжскі Домскі сабор|Домскага сабора]]. Імкнучыся прыцягнуць мноства пілігрымаў з Германіі ён дамогся асобай папскай булы, давальнай [[Індульгенцыя|індульгенцыі]] ўсім новаперасяленцам. У [[1204]] Папам [[Інакенцій III|Інакенціем III]] быў падпісаны ўказ аб установе [[Ордэн Мечнікаў|Ордэна Мечнікаў]] з падначаленнем [[біскуп]]у Рыжскаму (пазней — [[архібіскуп]]у). У 1225 годзе горад ужо меў Раду. У [[1243]] годзе папскі легат {{нп5|Вільгельм Модэнскі|Вільгельм фон Мадэна|ru|Вильгельм Моденский}} падзяліў [[Прусія|Прусію]] на чатыры біскупствы, якія потым падначаліліся [[Рыжскае архібіскупства|Рыжскаму архібіскупству]]. Да [[1257]] г. рэзідэнцыя архібіскупаў заставалася ў замку ''Uexkull'', пасля чаго замак і валодання былі падараваны магістру ордэна, што з’явілася пачаткам аднайменнага дваранскага роду, а рэзідэнцыю перанеслі ў Рыгу. У 1282 годзе Рыга далучылася да [[Ганза|Ганзейскага саюза]] і Да 1561 года горада было пад началам архібіскупа Вільгельма Брандэнбургскага (гл. [[Спіс архібіскупаў Рыгі]]). Потым, з 1561 па 1581 гг., Рыга была вольным горадам. У [[1282]] Рыга, [[Любек]] і [[Вісбю]] ўступілі ў [[Ганзейскі саюз|Ганзейскі гандлёвы саюз]]. У 1330—1366 гадах належала да [[Ордэн мечаносцаў|Ордэна мечаносцаў]]. Да [[1561]] г. горадам кіравалі архібіскупы Рыжскія, усяго 20 чалавек. У перыяд з 1561 па [[1581]] г. Рыга была вольным горадам. 1581—1621 — часы Рэчы Паспалітай. === Барацьба за Рыгу === Пасля, з-за небяспекі [[Масковія|маскоўскага]] ўварвання, паўночная Балтыя трапіла пад [[Польшча|польска]]-[[Вялікае Княства Літоўскае|літоўскі]] пратэктарат. У 1621—1710 гадах Рыга была часткай [[Швецыя|Шведскага каралеўства]]. У 1656 годзе маскоўцы спрабавалі ўзяць горад, але беспаспяхова. XVIII стагоддзе пачалося [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайной]] (1700—1721). У 1700 годзе Рыга падверглася нападу саксонцаў, але шведская армія іх адбіла. У лістападзе 1709 года горад быў узяты ў аблогу рускімі, і ў ліпені 1710 шведы здалі яго. Рыга, пашкоджаная ў цяжкіх баях, трапіла пад уладу Расіі, якая неўзабаве ператварылася ў [[Расійская Імперыя|імперыю]]. З 1796 года Рыга стала цэнтрам [[Ліфляндская губерня|Ліфляндскай губерні]] ў складзе Расіі. Да канца XIX стагоддзя Рыга паступова ператварылася ў адзін з найважнейшых расійскіх портаў, насельніцтва горада вырасла з 1850 года да 1900 года ўдвая. Нягледзячы на прыналежнасць да Расіі, у культуры і эканоміцы рэгіёна да самага канца XIX стагоддзя панавалі [[остзэйскія немцы]]. Да 1891 года [[нямецкая мова]] была афіцыйнай у краі, потым афіцыйнай стала [[руская мова|руская]]. === XX стагоддзе === [[Файл:Riga daugava.jpg|thumb|справа|372px|Від на Рыгу з боку Дзвіны]] Росквіт Рыгі скончыўся з пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Горад ляжаў на самой лініі фронту, 200 000 жыхароў Рыгі былі эвакуіраваны ўглыб Расіі. Пасля заняцця горада немцамі, латышам атрымалася абвясціць 18 лістапада 1918 года ўласную незалежную дзяржаву. [[Чырвоная армія]] не здолела захапіць Латвію і была вымушана на больш як дваццаць год сысці з Балтыі. Рыга стала сталіцай [[Латвійская Рэспубліка|новай дзяржавы]]. 18 сакавіка 1921 года тут падпісваецца польска-савецкі мірны дагавор ([[Рыжскі дагавор 1921 года]]). Наступае новы светлы перыяд у гісторыі горада. Дзякуючы талерантнаму заканадаўству ў новай латвійскай дзяржаве мірна суіснавалі латышы, рускія, немцы і яўрэі. Напачатку 1930-х гадоў гэты «светлы час» заканчваецца ўсталяваннем нацыяналістычнай дыктатуры [[Карліс Улманіс|Карліса Ульманіса]]. Цяпер Латвія апынулася пад пагрозай падымаўшыхся імперскіх памкненняў [[Савецкі Саюз|Савецкага Саюза]], таксама [[нацысцкая Германія]] патрабавала і дамаглася перасялення 50 000 остзэйскіх немцаў. 17 чэрвеня 1940 года савецкае войска заняло Рыгу згодна з савецка-нацысцкім [[Пакт Молатава-Рыбентропа|пактам Молатава-Рыбентропа]]. У Латвіі была ўсталявана савецкая ўлада, Рыга стала сталіцай [[Латвійская ССР|Латвійскай ССР]]. Пасля [[Вялікая Айчынная вайна|нападу на СССР у 1941 годзе]] нямецкія войскі займаюць Рыгу. Падчас нямецкай акупацыі 1941—1944 гадах Рыга была цэнтрам [[Рэйхскамісарыят Остланд|Рэйхскамісарыята Остланд]]. [[Генеральная акруга Латвія|Генеральны камісар акругі Латвія]] таксама жыў у Рызе. Яўрэйскае насельніцтва Рыгі знявольвалася ў [[Рыжскае гета|Рыжскім гета]] ці дэпартуецца ў іншыя канцэнтрацыйыныя лагеры (недалёк знаходзіўся канцлагер [[Рыга-Кайзервальд]]). Пры [[Рыжская аперацыя (1944)|вызваленні горада]] Чырвонай арміяй у 1944 годзе гістарычны цэнтр Рыгі моцна пацярпеў. Пасля сканчэння нямецкай акупацыі Рыга зноў стала сталіцай [[Латвійская ССР|Латвійскай ССР]]. Саветы адбудавалі горад, пабудавалі шэраг прамысловых прадпрыемстваў. За часы савецкай улады роля латвійскай мовы зніжалася праз укараненне рускай мовы, моцна змяніўся этнічны склад насельніцтва Рыгі — на момант абвяшчэння незалежнасці пераважную большасць рыжанаў складалі рускія ці рускамоўныя выхадцы з іншых рэспублік СССР. === Сталіца незалежнай Латвіі === У 1991 годзе Рыга стала сталіцай адноўленай незалежнай Латвіі. У 2001 годзе горад адсвяткаваў сваё 800-годдзе. У гэтым жа, а таксама ў 2014 годзе, Рыга была [[Культурная сталіца Еўропы|Культурнай сталіцай Еўропы]]. == Насельніцтва == {| class="wikitable" style="display: inline-table" ! Год ! Насельніцтва |- | [[1767]] || align="right" | 19 500 |- | [[1800]] || align="right" | 29 500 |- | [[1840]] || align="right" | 60 000 |- | [[1867]] || align="right" | 102 600 |- | [[1881]] || align="right" | 169 300 |- | [[1897]] || align="right" | 282 200 |- | [[1913]] || align="right" | 517 500 |- | [[1920]] || align="right" |185 100 |- | [[1930]] || align="right" | 377 900 |- | [[1940]] || align="right" | 353 800 |- |} {| class="wikitable" style="display: inline-table" ! Год ! Насельніцтва |- | [[1941]] || align="right" | 335 200 |- | [[1945]] || align="right" |228 200 |- | [[1950]] || align="right" | 482 300 |- | [[1955]] || align="right" | 566 900 |- | [[1959]] || align="right" | 580 400 |- | [[1965]] || align="right" | 665 200 |- | [[1970]] || align="right" | 731 800 |- | [[1975]] || align="right" | 795 600 |- | [[1979]] || align="right" | 835 500 |- | [[1987]] || align="right" | 900 300 |- |} {| class="wikitable" style="display: inline-table" ! Год ! Насельніцтва |- | [[1990]] || align="right" | 909 135 |- | [[1991]] || align="right" | 900 455 |- | [[1992]] || align="right" | 889 741 |- | [[1993]] || align="right" | 863 657 |- | [[1994]] || align="right" | 843 552 |- | [[1995]] || align="right" | 824 988 |- | [[1996]] || align="right" | 810 172 |- | [[1997]] || align="right" | 797 947 |- | [[1998]] || align="right" | 786 612 |- | [[1999]] || align="right" | 776 008 |- |} {| class="wikitable" style="display: inline-table" ! Год ! Насельніцтва |- | [[2000]] || align="right" | 764 329 |- | [[2001]] || align="right" | 756 627 |- | [[2002]] || align="right" | 747 157 |- | [[2003]] || align="right" | 739 232 |- | [[2004]] || align="right" | 735 241 |- | [[2005]] || align="right" | 731 762 |- | [[2006]] || align="right" | 727 578 |- | [[2007]] || align="right" | 722 485 |- | [[2008]] || align="right" | 719 613 |- | [[2010]] || align="right" | 709 145 |} Адлюстраваннем багатай гісторыі горада з’яўляецца і яго мінулы і сучасны этнічны склад. Са дня заснавання і да 1582 года жыхарамі горада (бюргерамі), былі толькі немцы. Латышам забаранялася нават сяліцца ў межах сцен горада, а пазней, у межах землянога вала. Адмысловым указам дазволена было будаваць хаты звонку гарадской сцяны. Да 1889 года уклад горада, закон і правапарадак вызначала нямецкая частка насельніцтва — прыкладна 40 %, якая займала ўсе ключавыя пазіцыі ў [[Рыжская ратуша|гарадской ратушы]]. У канцы XVIII стагоддзя ў Рызе з’яўляюцца першыя славянскія жыхары (пераважна прамысловыя рабочыя), іх колькасць узрастала на працягу 19-20 стагоддзяў. Прыкладна ў гэты жа час адбываецца прыток у Рыгу латышскіх сялян з сельскай мясцовасці. У 1935 годзе 63 % жыхароў — [[латышы]], пазней, да канца XX ст., у сувязі з масавым прытокам грамадзян славянскага паходжання з іншых рэспублік СССР і правядзення савецкім рэжымам русіфікацыі пасля вайны, [[латышы]] склалі толькі 36 % насельніцтва Рыгі (1989). Станам на 2010 год у Рызе пражывала: латышоў — 42,3 %, рускіх — 41,0 %, беларусаў — 4,2 %, украінцаў — 3,9 %, палякаў — 2,0 %. {{center|'''Рыга'''}} <div style="width: 100%; overflow: auto; padding: 3px;text-align: left; border:solid 1px;" title="braglist - zum scrollen"; > <center> [[Файл:Rigapanorama.JPG|1800px|Panorama fran Stadshustornet]] </div> {{clear}} </center> == Адміністрацыйны падзел == Горад падзелены на 6 адміністрацыйных раёнаў: [[Цэнтральны раён (Рыга)|Цэнтральны раён]], [[Зіемельскі раён]], [[Латгальскае прадмесце]], [[Відзэмскае прадмесце]] размешчаныя на правым беразе р. Дзвіна, [[Курзэмскі раён]] і [[Земгальскае прадмесце]] — на левым беразе. Па плошчы Курзэмскі раён з’яўляецца самым вялікім, а Цэнтральны раён — самым маленькім. Латгальскае прадмесце — самы вялікі па колькасці насельніцтва, а Відзэмскае прадмесце і Цэнтральны раён — адзіныя па нацыянальным складзе, у якіх латышоў больш, чым рускіх. === Мікрараёны === У 1934 годзе горад Рыга быў падзелены на 40 адміністрацыйных раёнаў, але пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў Рызе не было афіцыйна зацверджанага тэрытарыяльнага падзелу горада, які быў бы больш дэталёвым, чым падзел на шэсць адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак (раёны і прадмесці). Умоўна Рыга была падзелена на 47 раёнаў або «мікрараёнаў», межы якіх толькі часткова супадалі з межамі прадмесцяў, а ўзаемныя межы былі даволі ўмоўнымі. Гістарычна склалася і больш дэталёвы падзел мікрараёнаў. У якасці мікрараёна можна згадаць [[Спілвэ (мікрараён)|Спілвэ]], які складаўся з частак: Бекермуйжас, Крэмерыем, Волэрыем, Рацупес і Ліелас Мойжас. У 2008 годзе Дэпартамент горадабудаўніцтва [[Рыжская дума|Рыжскай думы]] пачаў працу па вызначэнні новых мікрараёнаў Рыгі. Гэты план яшчэ афіцыйна не зацверджаны, але калі ён будзе зроблены, Рыга будзе складацца з 58 мікрараёнаў, кожны са сваім цэнтрам, сваім унікальным ландшафтам і архітэктурнай формай. Асноўная прычына гэтай рэформы — магчымасць вывучыць спецыфіку кожнага мікрараёна, кожнага маленькага рэгіёна — якія там жыхары, якая інфраструктура, якія патрэбы ў далейшым паляпшэнні асяроддзя пражывання. [[Файл:Rigas apkaimes Nr.png|міні|справа|300px]] {| valign=top |- |valign=top| * 1. [[Болдэрая]] * 2. [[Даўгаўгрыва]] * 3. [[Дзірцыемс (Рыга)|Дзірцыемс]] * 4. [[Ільгюцыемс]] * 5. [[Іманта (Рыга)|Іманта]] * 6. [[Клеісты (Рыга)|Клеісты]] * 7. [[Кіпсала]] * 8. [[Рытабулі]] * 9. [[Спілвэ (мікрараён)|Спілвэ]] * 10. [[Волеры]] * 11. [[Засулаўкс]] * 12. [[Агенскалнс]] * 13. [[Атгазэнэ]] * 14. [[Бебербекі]] * 15. [[Біерыні]] |valign=top| * 16. [[Бішумуіжа]] * 17. [[Катлакалнс (Рыга)|Катлакалнс]] * 18. [[Мукупурвс]] * 19. [[Плескадале]] * 20. [[Салас (Рыга)|Салас]] * 21. [[Шампетэрыс]] * 22. [[Торнякалнс]] * 23. [[Зіепніекалнс]] * 24. [[Золітудэ]] * 25. [[Чыекуркалнс]] * 26. [[Яўнцыемс (Рыга)|Яўнцыемс]] * 27. [[Кундзіньсала]] * 28. [[Мангальсала]] * 29. [[Мэжапаркс]] * 30. [[Мілгравіс]] |valign=top| * 31. [[Петэрсала-Андрэйсала]] * 32. [[Саркандаўгава]] * 33. [[Трысціемс]] * 34. [[Вецакі]] * 35. [[Вецдаўгава]] * 36. [[Вецмільгравіс]] * 37. [[Старая Рыга]] * 38. [[Цэнтр (Рыга)|Цэнтр]] * 39. [[Бэргі (Рыга)|Бэргі]] * 40. [[Браса]] * 41. [[Брэкшы]] * 42. [[Букулці (Рыга)|Букулці]] * 43. [[Дрэіліні (Рыга)|Дрэіліні]] * 44. [[Югла (Рыга)|Югла]] * 45. [[Межціемс (Рыга)|Межціемс]] |valign=top| * 46. [[Пурвціемс (Рыга)|Пурвціемс]] * 47. [[Сканстэ (мікрараён)|Сканстэ]] * 48. [[Сужы (Рыга)|Сужы]] * 49. [[Тэіка (Рыга)|Тэіка]] * 50. [[Авоту іела (Рыга)|Авоту іела]] * 51. [[Дарзціемс]] * 52. [[Дарзіні]] * 53. [[Грызінькалнс]] * 54. [[Кенгарагс]] * 55. [[Маскоўскі фарштат]] * 56. [[Пляўніекі]] * 57. [[Румбула]] * 58. [[Шкіротава (Рыга)|Шкіротава]] |} == Транспарт == {{Асноўны артыкул|Грамадскі транспарт Рыгі}} [[Файл:16-08-30-Solaris Trollino 18 Riga-RR2 4476.jpg|thumb|справа|250px|Рыжскі тралейбус]] Рыга з’яўляецца важным міжнародным транспартным вузлом на Балтыйскім моры. Праз яе ідуць паветраныя і марскія шляхі паміж [[Скандынавія]]й і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропай]], між [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропай]] і [[Фінляндыя]]й ([[Via Baltica]]), а таксама ўнутры Балтыі. У Рызе існуюць тры галоўныя віды гарадскога транспарту: [[Рыжскі аўтобус|аўтобусы]], [[Рыжскі тралейбус|тралейбусы]], [[Рыжскі трамвай|трамваі]], а таксама таксоўкі. [[Рыжскае маршрутнае таксі|Маршрутныя таксі]] ў Рызе існавалі да 2022 года. На 2007 год агульная лічба пасажыраў усіх відаў гарадскога транспарту склала 267,2 млн, з чаго прыпадала на: трамваі (75,8 млн), тралейбусы (90,4 млн), аўтобусы і маршрутныя таксі (101 млн). Грамадскі транспарт у Рызе станам на 2023 год складаецца з 51 маршрута аўтобусаў, 21 маршрута тралейбусаў, 5 маршрутаў трамваяў і 9 начных аўтобусных ліній, якія злучаюць усе прыгарады Рыгі. У асноўным горад выкарыстоўвае машыны еўрапейскіх вытварцаў Solaris для аўтобусаў і тралейбусаў, Škoda для трамваяў, але ў невялікай колькасці працягваюць працаваць больш старэйшыя маркі трамваяў Tatra, якія прайшлі мадэрнізацыю. Раней на вуліцах Рыгі працавалі тралейбусы «Белкамунмаш», але ад іх цалкам адмовіліся. Часткова абавязкі гарадскога транспарту выконваюць электрычкі — што выходзяць з цэнтральнага рыжскага [[вакзал]]а ў трох асноўных кірунках: [[Слока]] (Тукум), [[Саўлкрасты]], [[Огрэ]]. На тэрыторыі горада (у прыватнасці маршруты ў кірунку Слокі і Саўлькрасці), маюць некалькі прыпынкаў, што дазваляюць дабрацца пасажырам да некаторых мікрараёнаў сталіцы. Па іх маршруце па-за межамі Рыгі знаходзяцца мясцовасці-спадарожнікі латвійскай сталіцы — у прыватнасці [[Юрмала]]. == Славутасці == [[Файл:House_of_Blackheads_at_Dusk_3,_Riga,_Latvia_-_Diliff.jpg|thumb|справа|250px|Дом Чорнагаловых]] Асноўныя славутасці Рыгі канцэнтруюцца ў Старым горадзе, які ўключаны ў [[Сусветная спадчына ЮНЕСКА|спіс Сусветнай культурнай спадчыны]] паводле [[ЮНЕСКА]]. ''Стары горад'' — гэта гістарычны і геаграфічны цэнтр Рыгі на правым беразе Дзвіны, які, нават нягледзячы на разбурэнне ў 1857—1863 гадах абарончых пабудоў і валоў, захаваў характар фартыфікацыі. Свабодныя плошчы, якія з’явіліся пасля разбурэння гарадскога мура, былі ператвораны на парк з каналам, які сёння аддзяляе ''Стары горад'' ад ''Новага горада''. === Славутасці [[Старая Рыга|Старога горада]] === * [[Царква Святога Петэра (Рыга)|Царква Святога Петэра]] * [[Рыжскі Домскі сабор]] * [[Дом Чорнагаловых (Рыга)|Дом Чорнагаловых]] * «[[Тры браты (Рыга)|Тры Браты]]» * Вялікая і Малая Гільдыі * [[Рыжская ратуша|Ратуша]] * [[Помнік Свабоды (Рыга)|Помнік Свабоды]] * [[Рыжскі замак]] * [[Шведская брама (Рыга)|Шведская брама]] === Славутасці Новага горада і ўскрайнаў === * [[Рыжская тэлевежа]] * Вуліца Альберта === Музеі === * [[Музей акупацыі Латвіі]] * [[Музей гісторыі Рыгі і мараплаўства]] * [[Музей гісторыі Латвіі]] * [[Музей яўрэяў Латвіі]] * [[Латвійскі нацыянальны мастацкі музей]] * [[Латвійскі этнаграфічны музей]] * [[Рыжскі музей кіно]] * [[Дом Райніса і Аспазіі]] === Тэатры === * [[Дайлес]] * [[Рыжскі рускі тэатр імя Міхаіла Чэхава]] == Вядомыя ўраджэнцы і жыхары == {{main|Вядомыя асобы Рыгі}} * [[Ігар Аляксандравіч Бортнік]] (нар. 1978) — беларускі гісторык і філосаф, педагог. * [[Вільгельм Оствальд]] — латышскі хімік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі]] па хіміі 1909 года. * [[Марыс Гайліс]] * [[Рыхардс Глазупс]] (1920—1993) — дырыжор, Народны артыст Латвійскай ССР, [[Народны артыст СССР]]. * [[Сяргей Эйзенштэйн]] * [[Рыгор Іванавіч Бутакоў]] * [[Мсціслаў Усеваладавіч Келдыш]] — савецкі вучоны ў галіне матэматыкі і механікі. * [[Вера Ігнацьеўна Мухіна]] — савецкі скульптар. * [[Аляксандр Чакс]] * [[Андрыс Бэрзіньш (прэм’ер-міністр)|Андрыс Бэрзіньш]] — прэм’ер-міністр Латвіі. * [[Марыс-Рудольф Эдуардавіч Ліепа|Марыс Ліепа]] (1936—1989) — латвійскі артыст балета, акцёр. * [[Стас Шурынс]] (нар. 1990) — украінскі спявак, аўтар песень. * [[Крыш’яніс Баран]] * [[Пётр Сцяпанавіч Труханаў]] (1910—1992) — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, [[Герой Савецкага Саюза]] (1945). * [[Эльвіра Аляксееўна Сарока]] (нар. 1968) — беларускі настаўнік, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання. * [[Уладзімір Курнеў]] (нар. 1950) — беларускі [[футбаліст]] і [[трэнер]]. * [[Уладзімір Шыманец]] (1911—1977) — беларускі грамадскі дзеяч у Францыі, інжынер, мастак, міністр фінансаў БНР. У Рызе пахаваны беларускі фалькларыст і этнограф [[Сяргей Пятровіч Сахараў|Сяргей Сахараў]] (1880—1954). == Гл. таксама == * [[Статуя Свабоды (Рыга)|Статуя Свабоды]] * [[Абвал гандлёвага цэнтра ў Рызе]] * [[Рыжскае Нахімаўскае ваенна-марское вучылішча]] * [[Маскоўскі фарштат]] * [[Рыжскі езуіцкі калегіум]] * [[ВЭФ (баскетбольны клуб)|Баскетбольны клуб «ВЭФ»]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Сусветная спадчына}} * [http://www.riga.lv/ru/Channels/ Партал Рыжскага самакіравання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150303013324/https://www.riga.lv/RU/Channels/ |date=3 сакавіка 2015 }} * www.citariga.lv — [http://www.citariga.lv Cita Riga — хатняя старонка аб раёнах Рыгі] * [http://www.meeting.lv/ Рыга па-руску, турызм і адпачынак, афіша Рыгі] * [http://www.riga.lt/riga Праект Riga Wiki] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050706073527/http://www.riga.lt/riga |date=6 ліпеня 2005 }}{{ref-en}} {{Сталіцы Еўропы}} {{Гарады Латвіі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гарады Латвіі]] [[Катэгорыя:Рыга| ]] [[Катэгорыя:Гарады на Дзвіне]] 8cf5bt8up2estje1c45firpw3lbuahl 0 8024 5148115 5062674 2026-05-28T22:41:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148115 wikitext text/x-wiki {{Машынны пераклад}} {{Таксон | name = Блакітная сойка | regnum = Жывёлы | image file = Cyanocitta cristata blue jay.jpg | image title = | image descr = | parent = Cyanocitta | rang = Від | latin = Cyanocitta cristata | author = ([[Linnaeus]], [[1758]]) | syn = | typus = | children name = | children = | range map = Blue Jay-rangemap.png | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = LC | wikispecies = Category:Cyanocitta cristata }} '''Блакітная сойка, паўночнаамерыканская блакітная сойка''' ''(Cyanocitta cristata)'' — [[Птушкі|птушка]] з [[Атрад (біялогія)|атрада]] {{bt-bellat|Вераб’інападобныя{{!}}вераб’інападобных|Passeriformes}} [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] {{bt-bellat|Крумкачовыя{{!}}крумкачовых|Corvidae}}, арэал якой ахоплівае ўсходнюю частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. Яна насяляе большую частку ўсходніх і цэнтральных [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатаў Амерыкі]]; некаторыя ўсходнія папуляцыі могуць быць [[Міграцыя птушак|пералётнымі]]. Аселыя папуляцыі таксама сустракаюцца на [[Ньюфаўндленд]]зе (Канада), а гнездавыя папуляцыі — па ўсёй паўднёвай частцы [[Канада|Канады]]. Гняздуецца як у [[Лісцевыя лясы|лісцевых]], так і ў [[Хвойны лес|хвойных лясах]], і часта сустракаецца ў жылых раёнах.{{Пераход|Арэал і асяроддзе пражывання}} Птушкі вылучаюцца яркай афарбоўкай, пераважна блакітнай, з белымі грудзьмі і нізам цела, і блакітным [[Чуб (пер’е)|чубам]]; вакол шыі — чорны «ашыйнік» і чорная аблямоўка за чубам. Самцы і самкі падобныя па памерах і апярэнні, якое не мяняецца на працягу года.{{Пераход|Апісанне}} Вылучаюць чатыры падвіды.{{Пераход|Падвіды}} Харчуецца блакітная сойка пераважна насеннем і арэхамі, напрыклад, жалудамі, якімі можа запасацца на пазней; мяккай садавіной, [[Членістаногія|членістаногімі]] і, зрэдку, дробнымі хрыбетнымі. Звычайна птушка збірае ежу з дрэў, кустоў і зямлі, а часам ловіць насякомых у паветры.{{Пераход|Рацыён}} Блакітныя сойкі могуць быць вельмі агрэсіўнымі да іншых птушак; часам яны руйнуюць чужыя гнёзды.{{Пераход|Паводзіны}} == Таксаномія == Упершыню блакітная сойка была апісана англійскім натуралістам [[Марк Кейтсбі|Маркам Кейтсбі]] ў ягонай публікацыі 1731 года «Прыродазнаўчая гісторыя Караліны, Фларыды і Багамскіх астравоў» ({{lang-en|Natural History of Carolina, Florida, and the Bahamas}}) пад назвай ''{{lang|la|Pica glandaria cærulea cristata}}''<ref>{{cite book|last=Catesby|first=Mark|author-link=Марк Кейтсбі|title=Natural History of Carolina, Florida, and the Bahamas|edition=1st|date=1731|publisher=Royal Society House|location=[[London]]|page=87|url=http://dc.lib.unc.edu/cdm/compoundobject/collection/dmisc/id/1658/show/1487}}</ref>. Пазней [[Карл Ліней]] у выданні сваёй працы «[[Сістэма прыроды]]» 1758 года апісаў яе як ''{{lang|la|Corvus cristatus}}'', прылічыўшы да [[Род (біялогія)|роду]] ''Варона''<ref>{{cite book|last=Linnaeus|first=C.|author-link=Карл Ліней|title=Systema Naturae per Regna Tria Naturae, Secundum Classes, Ordines, Genera, Species, cum Characteribus, Differentiis, Synonymis, Locis. Tomus I. Editio Decima, Reformata| publisher=Laurentius Salvius|location=[[Stockholm|Holmiae]]|language=la| year=1758|volume=1|page=106|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/727076#page/124/mode/1up}}</ref>. У XIX стагоддзі французскі арнітолаг [[Шарль Люсьен Банапарт]] у 1838 годзе апісаў птушку як ''{{lang|la|Cyanocorax cristatus}}'' у працы «Геаграфічны і параўнальны спіс птушак Еўропы і Паўночнай Амерыкі» ({{lang-en|A geographical and comparative list of the birds of Europe and North America}})<ref>{{cite book|last=Bonaparte|first=Charles L.|author-link=Шарль Люсьен Банапарт|title=A geographical and comparative list of the birds of Europe and North America|publisher=J. Van Voorst|location=London|year=1838|page=27|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/71558#page/39/mode/1up}}</ref>. Сваю ж сучасную навуковую назву, ''{{lang|la|Cyanocitta cristata}}'', яна атрымала ад [[Х’ю Эдвін Стрыкленд|Х’ю Эдвіна Стрыкленда]] ў 1845 годзе<ref>{{cite book|title=Bulletin of the National History Survey, Issues 4-6|date=1900|publisher=Chicago Academy of Sciences|location=Chicago|page=120|url=https://books.google.com/books?id=x4YbAQAAMAAJ&q=Cyanocitta%20cristata%20Linnaeus%201758&pg=RA1-PA120}}</ref>. Назва роду ''{{lang|la|Cyanocitta}}'' паходзіць ад [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскіх]] слоў ''{{lang|el|κυάνεος}}'' (''kyáneos''; «цёмна сіні») і ''{{lang|el|κίττα}}'' (''kitta''; «балбатлівая птушка», [[Сойка звычайная|сойка]] [еўрапейская]). Такім чынам, тэрмін «сіняя балбатуха» ўказвае на ярка-блакітнае апярэнне галавы, патыліцы, спіны і хваста птушкі. Відавы эпітэт ''{{lang|la|cristata}}'' («чубатая») паходзіць з [[Лацінская мова|лацінскай мовы]] і адносіцца да прыкметнага блакітнага чуба сойкі<ref name="Sandrock">{{cite book|last=Sandrock|first=James|title=The Scientific Nomenclature of Birds in the Upper Midwest|publisher=University of Iowa Press|year=2014|page=48|url=https://books.google.com/books?id=GsTpAgAAQBAJ&pg=PA48|isbn=978-1-60938-225-4}}</ref>. == Апісанне == [[Файл:102 Blue Jay.jpg|thumb|left|upright|Малюнак [[Джон Джэймс Адзюбон|Джона Джэймса Адзюбона]], 1830-я гады]] Даўжыня блакітнай сойкі ад [[Дзюба|дзюбы]] да хваста складае 22-30 см, вага — 70-100 г, а [[размах крылаў]] — 34-43 см<ref name="CLO"/><ref name="Frysinger"/>. У адпаведнасці з [[Правіла Бергмана|правілам Бергмана]], сойкі з [[Канектыкут]]а ў сярэднім важаць 92,4 г, у той час як сойкі з цяплейшай паўднёвай [[Фларыда (паўвостраў)|Фларыды]] — 73,7 г<ref>{{cite journal |last=Jewell |first=S. D. |title=Weights and wing lengths in Connecticut Blue Jays |date=1986 |journal=Connecticut Warbler |volume=6 |number=4 |pages=47–49}}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Fisk | first1 = E.J. | year = 1979 | title = Fall and winter birds near Homestead, Florida | journal = Bird-Banding | volume = 50 | issue = 3| pages = 224–303 | doi=10.2307/4512458| jstor = 4512458 }}</ref>. На галаве птушкі ёсць выразны [[Чуб (пер’е)|чуб]] (карона з пер’я), які яна можа падымаць або апускаць у залежнасці ад настрою. Калі птушка ўзбуджаная або агрэсіўная, чуб цалкам падняты. Пры спалоху чуб тапырыцца вонкі, як шчотка. Калі птушка харчуецца з іншымі сойкамі або адпачывае, чуб прыціснуты да галавы<ref name="nero1991"/>. [[Апярэнне]] на чубе, спіне, крылах і хвасце мае адценні ад лавандава-блакітнага да сярэдне-блакітнага, а «твар» белы. Ніжняя частка цела брудна-белая, а на шыі — чорны [[U (літара)|U]]-падобны «ашыйнік», які даходзіць да бакоў галавы, і чорная аблямоўка за чубам. [[Махавое пер’е]] і хвост маюць выразныя палоскі чорнага, нябесна-блакітнага і белага колераў. Дзюба, ногі і вочы — чорныя. [[Палавы дымарфізм]] мінімальны, то-бок самцы і самкі амаль ідэнтычныя, але самец крыху буйнейшы<ref name="Frysinger"/><ref name="Madge"/>. Чорнае апярэнне на патыліцы, «твары» і горле ў розных асобін моцна адрозніваецца; мяркуецца, што гэта дапамагае ім распазнаваць адна адну<ref name="Frysinger" />. Як і ў большасці іншых птушак з блакітным адценнем, афарбоўка блакітнай сойкі выклікана не [[пігмент]]амі, а з’яўляецца вынікам [[Інтэрферэнцыя святла|інтэрферэнцыі святла]] праз унутраную будову пер’я<ref>{{cite web |last=Carpenter |first=Anita |title=What Color is a Bluejay? |date=February 2003 |work=Wisconsin Natural Resources Magazine |url=http://dnr.wi.gov/wnrmag/html/stories/2003/feb03/jays.htm |access-date=October 21, 2012 |archive-date=July 31, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180731134126/https://dnr.wi.gov/wnrmag/html/stories/2003/feb03/jays.htm }}</ref>; калі раздушыць блакітнае пяро, сіні колер знікне, бо будова будзе разбурана. Фактычным пігментам у яе пер’і з’яўляецца [[меланін]]<ref name="CLO"/>. Гэта з’ява называецца [[Структурная афарбоўка|структурнай афарбоўкай]]. == Арэал і асяроддзе пражывання == [[Файл:Bluejay on branch.jpg|thumb|Блакітная сойка ў [[Эдмантан]]е ([[правінцыя Альберта]], [[Канада]]) увосень.]] Блакітная сойка сустракаецца ад поўдня Канады, па ўсёй усходняй і цэнтральнай частцы [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатаў Амерыкі]] на поўдзень да [[Фларыда (паўвостраў)|Фларыды]] і паўночна-ўсходняга [[Тэхас]]а. Заходняя мяжа арэала праходзіць там, дзе пачынаюцца засушлівыя [[хваёвыя лясы]] і [[хмызнякі]] — асяроддзе пражывання блізкароднаснай {{bt-bellat|Стэлерава чорнагаловая блакітная сойка{{!}}чорнагаловай сойкі Стэлера|C. stelleri}}, звычайна ва ўсходніх перадгор’ях [[Скалістыя горы|Скалістых гор]]. У апошні час арэал блакітнай сойкі пашырыўся на паўночны захад, і цяпер яна з’яўляецца рэдкім, але стала назіраным зімовым госцем уздоўж паўночнага [[Ціхаакіянскае ўзбярэжжа ЗША|ціхаакіянскага ўзбярэжжа ЗША]] і паўднёва-заходняга ўзбярэжжа Канады<ref name="CLO" />. Паколькі арэалы гэтых двух відаў цяпер перакрываюцца, ''{{lang|la|C. cristata}}'' часам можа [[Гібрыд|скрыжоўвацца]] з чорнагаловай сойкай Стэлера<ref name="Rhymer" />. Павелічэнне колькасці дрэў на [[Вялікія раўніны|Вялікіх раўнінах]] за апошняе стагоддзе дзякуючы барацьбе з пажарамі і пасадкай дрэў спрыяла пашырэнню арэала блакітнай сойкі на захад<ref>{{cite journal|author=Smith GH|title=Range Extension of the Blue Jay into Western North America|journal=Bird-Banding|year=1978|volume=49|issue=3|pages=208–214|doi=10.2307/4512360|jstor=4512360|url=https://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/jfo/v049n03/p0208-p0214.pdf}}</ref><ref>Tarvin KA, Woolfenden GE. (1999). «Blue Jay (''Cyanocitta cristata'')», no. 469. In: A. Poole (ed.). ''The Birds of North America Online''. Cornell Lab of Ornithology, Ithaca, New York.</ref> , а таксама пашырэнню арэалаў многіх іншых відаў птушак<ref>{{cite journal | last1 = Livezey | first1 = KB | s2cid = 86276981 | year = 2009 | title = Range expansion of Barred Owls, part I: chronology and distribution | url = https://archive.org/details/sim_american-midland-naturalist_2009-01_161_1/page/48 | journal = American Midland Naturalist | volume = 161 | pages = 49–56 | doi=10.1674/0003-0031-161.1.49}}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Livezey | first1 = KB | s2cid = 84426970 | year = 2009b | title = Range expansion of Barred Owls, part 2: facilitating ecological changes | journal = American Midland Naturalist | volume = 161 | issue = 2| pages = 323–349 | doi=10.1674/0003-0031-161.2.323}}</ref><ref>{{cite journal|author=Livezey KB|s2cid=85425945|title=Killing Barred Owls to Help Spotted Owls II: Implications for Many Other Range-Expanding Species|journal=Northwestern Naturalist|year=2010|volume=91|issue=3|pages=251–270|doi=10.1898/NWN09-38.1|jstor=40983223}}</ref>. У перыяд з 1966 па 2015 год папуляцыя блакітнай сойкі скарачалася ўздоўж атлантычнага ўзбярэжжа, але ў паўночнай частцы арэала штогод павялічвалася больш чым на 1,5 %, у тым ліку на [[Лабрадор (паўвостраў)|Лабрадоры]], у [[Новая Шатландыя (паўвостраў)|Новай Шатландыі]], паўднёвым [[Квебек (правінцыя)|Квебеку]] і паўднёвай [[Манітоба|Манітобе]]<ref>{{cite web |title=Blue Jay Cyanocitta cristata BBS Trend Map, 1966 - 2015 |url=https://www.mbr-pwrc.usgs.gov/bbs/tr2015/trend2015_v3.html |website=USGS |publisher=U.S. Department of the Interior |access-date=9 снежня 2020 |archive-date=30 жніўня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190830134956/https://www.mbr-pwrc.usgs.gov/bbs/tr2015/trend2015_v3.html |url-status=dead }}</ref>. Самы паўночны падвід, ''{{lang|la|C. c. bromia}}'', з’яўляецца [[Міграцыя птушак|пералётным]] пры неабходнасці. У самых паўночных частках свайго арэала ён можа адлятаць на некалькі соцень кіламетраў на поўдзень. Назіраліся тысячы блакітных соек, якія мігравалі зграямі ўздоўж [[Вялікія азёры|Вялікіх азёр]] і [[Атлантычнае ўзбярэжжа ЗША|атлантычнага ўзбярэжжа]]. Пералёт адбываецца ўдзень, у свабодных зграях ад 5 да 250 птушак. Многае ў іхніх міграцыйных паводзінах застаецца загадкай. Некаторыя асобіны застаюцца на зіму ва ўсіх частках свайго арэала. Маладыя сойкі, верагодна, мігруюць часцей, чым дарослыя, але многія дарослыя таксама мігруюць. Некаторыя асобіны мігруюць на поўдзень у адзін год, застаюцца на поўначы наступнай зімой, а потым зноў ляцяць на поўдзень праз год. Дагэтуль ніхто дакладна не высветліў, чаму яны мігруюць. Верагодна, гэта звязана з умовамі надвор’я і даступнасцю зімовых крыніц ежы, што можа вызначаць, ці будуць іншыя паўночныя птушкі перамяшчацца на поўдзень<ref name=eggeater/>. Блакітная сойка насяляе розныя асяроддзі пражывання ў межах свайго шырокага арэала: ад хваёвых лясоў Фларыды да [[Яловыя лясы|ялова]]-[[піхта]]вых лясоў паўночнага [[Антарыа (правінцыя)|Антарыа]]. Яна менш распаўсюджана ў густых лясах, аддаючы перавагу [[Мяшаныя лясы|мяшаным лясам]] з [[дуб]]амі і [[бук]]амі<ref name=nero1991/>. Птушка вельмі добра прыстасавалася да дзейнасці чалавека, сустракаецца ў парках і жылых раёнах і можа адносна лёгка прыстасавацца да [[Абязлесенне|масавай высечкі лясоў]], калі дзейнасць чалавека стварае для соек іншыя спосабы выжывання<ref name=henninger1906/>. == Падвіды == Звычайна вылучаюць чатыры падвіды, хоць зменлівасць у межах гэтага віду даволі нязначная і ў асноўным клінальная. Паміж мацерыковымі падвідамі немагчыма правесці выразных меж. Арэалы прыбярэжных падвідаў размежаваны больш выразна<ref name=Madge/>. {| class="wikitable" |- ! Выява !! Падвід !! Агульная назва !! Апісанне !! Арэал |- |[[Файл:Blue jay in Central Park (16465).jpg|120px]] ||''Cyanocitta cristata bromia'' {{au|Oberholser, HC 1921}} || Паўночная блакітная сойка ({{lang-en|Northern blue jay}}) || Самы буйны падвід з даволі цьмяным апярэннем. Блакітны колер даволі бледны. || Канада і поўнач ЗША. Тыпавая мясцовасць: [[Вустэр (Агая)|Вустэр]], [[Уэйн (акруга, Агая)|акруга Уэйн]], [[Агая]]<ref name="Oberholser">{{cite journal |last1=Oberholser |first1=Harry C. |author1-link=Гары Чэрч Аберхольсер |title=The geographic races of Cyanocitta cristata |journal=The Auk |date=1921 |volume=38 |pages=83–89 |doi=10.2307/4074029 |jstor=4074029 |url=https://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/auk/v038n01/p0083-p0089.pdf |access-date=25 кастрычніка 2024}}</ref>. |- |[[Файл:Blue Jay Ash RWD5.jpg|120px]] || ''Cyanocitta cristata cristata''|| Прыбярэжная блакітная сойка ({{lang-en|Coastal blue jay}}) || Намінатыўны падвід, сярэдняга памеру, з ярка-блакітным апярэннем. || [[Атлантычнае ўзбярэжжа ЗША]] ад [[Паўночная Караліна|Паўночнай Караліны]] да [[Тэхас]]а, за выключэннем паўднёвай [[Фларыда (паўвостраў)|Фларыды]]. Тыпавая мясцовасць: паўднёвы ўсход [[Паўднёвая Караліна|Паўднёвай Караліны]]<ref name="Oberholser"/>. |- |[[Файл:Cyanocitta cristata cyanotephra, Lubbock, Texas 2.jpg|120px]] || ''Cyanocitta cristata cyanotephra'' {{au|Sutton, GM 1935 }} || Мацерыковая блакітная сойка ({{lang-en|Interior blue jay}}) || Сярэдняга памеру, з даволі цёмна-сіняй мантыяй, якая выразна кантрастуе з вельмі белай ніжняй часткай цела; мае шырэйшую белую паласу на крыле і белы кончык хваста<ref name="Sutton"/>. || Унутрымацерыковыя раёны ЗША ад паўднёвага ўсходу [[Ваёмінг]]а і [[Небраска|Небраскі]] да захаду [[Канзас]]а, [[Аклахома|Аклахомы]] і поўначы [[Тэхас]]а; на поўначы змешваецца з падвідам ''C. c. bromia''. Тыпавая мясцовасць: [[Кентан (Аклахома)|Кентан]], [[Сімаран (акруга, Аклахома)|акруга Сімаран]], [[Аклахома]]<ref name="Sutton">{{cite journal |last1=Sutton |first1=George Miksch |author1-link=Джордж Мікш Сатан |title=A new Blue Jay from the western border of the Great Basin |journal=The Auk |date=1935 |volume=52 |pages=176–177 |doi=10.2307/4077201 |jstor=4077201 |url=https://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/auk/v052n02/p0176-p0177.pdf |access-date=25 кастрычніка 2024}}</ref>. |- |[[Файл:Cyanocitta cristata semplei, Broward, Florida 01.jpg|120px]] || ''Cyanocitta cristata semplei'' {{au|Todd, 1928}}|| Фларыдская блакітная сойка ({{lang-en|Florida blue jay}}) || Самы дробны падвід, па афарбоўцы вельмі падобны да ''C. c. bromia''. || Паўднёвая Фларыда. Тыпавая мясцовасць: [[Коканат-Гроўв]], [[Маямі-Дэйд (акруга, Фларыда)|акруга Маямі-Дэйд]], [[Фларыда (штат)|Фларыда]]<ref name="Todd">{{cite journal |last1=Todd |first1=W. E. Clyde |author1-link=Уолтэр Эдманд Клайд Тод |title=A new Blue Jay from Southern Florida |journal=The Auk |date=1928 |volume=45 |pages=364–365 |doi=10.2307/4076032 |jstor=4076032 |url=https://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/auk/v045n03/p0364-p0365.pdf |access-date=25 кастрычніка 2024}}</ref>. |- |} == Паводзіны == [[Файл:MerlinchasingBlueJay08.jpg|thumb|right|[[Дзербнік]] пераследуе блакітную сойку]] Блакітная сойка — шумная, смелая і агрэсіўная [[Вераб’інападобныя|вераб’інападобная]] птушка. Калі яе не правакаваць, яна лятае даволі павольна (прыкладна 32-40 км/г)<ref>[http://www.tpwd.state.tx.us/publications/nonpwdpubs/young_naturalist/animals/animal_speeds/index.phtml Animal Speeds]. Texas Parks & Wildlife. Праверана 1 ліпеня 2008.</ref>. Яна ляціць, трымаючы тулава і хвост на адным узроўні, і павольна ўзмахвае крыламі. Праз павольную хуткасць палёту гэты від становіцца лёгкай здабычай для [[Ястрабы|ястрабаў]] і [[Совападобныя|соў]], калі ляціць на адкрытай мясцовасці. Практычна ўсе [[драпежныя птушкі]], якія жывуць на той жа тэрыторыі, што і блакітная сойка, могуць паляваць на яе, асабліва хуткія спецыялісты па паляванні на птушак, такія як ястрабы роду ''[[Accipiter]]''. Розныя драпежнікі могуць паляваць на яйкі і птушанят сойкі аж да іхняга вылету з гнязда, сярод іх — [[вавёркі]], [[змеі]], [[Каты (род)|каты]], [[крумкач]]ы, [[яноты]], [[апосумы]], іншыя сойкі і, магчыма, многія з тых жа драпежных птушак, што нападаюць на дарослых асобін<ref name= ADW>{{cite web|url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Cyanocitta%20cristata.html|title=ADW: Cyanocitta cristata: INFORMATION|work=Animal Diversity Web}}</ref>. Блакітная сойка можа быць карыснай для іншых відаў птушак, бо яна можа праганяць драпежных птушак, такіх як ястрабы і совы, і падымае крык, калі бачыць драпежніка на сваёй тэрыторыі. Таксама вядома, што яна падае трывожны сігнал, калі паблізу з’яўляюцца ястрабы або іншая небяспека, і меншыя птушкі часта распазнаюць гэты крык і адразу ж хаваюцца. Часам яна можа імітаваць крыкі драпежнікаў, асабліва {{bt-bellat|Канюк чырванахвосты{{!}}чырванахвостага|Buteo jamaicensis}} і {{bt-bellat|Канюк чырванаплечы{{!}}чырванаплечага канюкоў|Buteo lineatus}}, магчыма, каб праверыць, ці ёсць паблізу ястраб, але таксама, магчыма, каб адпудзіць іншых птушак-канкурэнтаў за ежу<ref name=eggeater/>. Яна таксама можа быць агрэсіўнай да людзей, якія падыходзяць блізка да яе гнязда, і калі сава ўладкоўваецца на дзённы адпачынак каля гнязда, блакітная сойка будзе нападаць на яе зграяй, пакуль тая не знойдзе іншае месца<ref name=oiseauxnet2008/>. Аднак вядомыя выпадкі, калі блакітныя сойкі нападалі на меншых птушак або забівалі іх, нават былі засведчаныя выпадкі [[Абезгалоўліванне|абезгалоўлівання]] іншых птушак<ref>[https://www.pedaldrivenprogramming.com/2008/04/bluejays-are-carnivores/ Little Known Fact: Blue Jays are Vicious Carnivores]. pedaldrivenprogramming.com (Apr 15, 2008)</ref>. Таксама блакітная сойка можа нападаць на [[Кажаны|кажаноў]], якія адпачываюць у лістоце, напрыклад, на нетапыроў віду ''[[Lasiurus borealis]]''<ref name=auk>{{cite journal|doi=10.2307/4082327|jstor=4082327|url=https://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/auk/v076n04/p0532-p0532.pdf|title=Blue Jays Attack a Red Bat|year=1959|last1=Clay|first1=William M.|journal=The Auk|volume=76|issue=4|page=532}}</ref>. Сойкі вельмі тэрытарыяльныя птушкі, і яны праганяюць іншых ад [[Кармленне птушак|кармушак]], каб прасцей здабыць ежу. Акрамя таго, блакітная сойка можа руйнаваць гнёзды іншых птушак, крадучы яйкі і птушанят. Аднак гэта, магчыма, адбываецца не так часта, як прынята лічыць, бо ў адным з даследаванняў толькі 1 % рацыёну складалі іншыя птушкі<ref name=eggeater/>. Нягледзячы на гэта, іншыя [[вераб’інападобныя]] ўсё роўна могуць нападаць зграяй на соек, якія з’яўляюцца на іхніх гнездавых тэрыторыях. [[Файл:C. c. bromia, in New York, NY.jpg|thumb|Блакітная сойка ў палёце]] Калі блакітная сойка ўсхваляваная або раззлаваная, блакітны чуб на яе галаве падымаецца. Калі ж птушка расслабленая або спакойная, ён апускаецца<ref>{{Cite web|url=https://www.freeweekly.com/2016/03/30/the-truth-about-blue-jays/|title=The Truth About Blue Jays – The Free Weekly|date=30 March 2016|language=en-US|access-date=8 верасня 2019|archive-date=16 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116181800/https://freeweekly.com/2016/03/30/the-truth-about-blue-jays/|url-status=dead}}</ref>. Блакітныя сойкі, як і іншыя [[крумкачовыя]], вельмі цікаўныя і лічацца [[Інтэлект птушак|разумнымі птушкамі]]. Маладыя асобіны дзеля гульні хапаюць яркія або бліскучыя прадметы, такія як [[Пляшачны корак|накрыўкі ад пляшак]] або кавалкі [[Алюмініевая фольга|алюмініевай фольгі]], і носяць іх з сабой, пакуль не страцяць цікавасць<ref name=oiseauxnet2008/>. Пацверджана, што блакітныя сойкі выкарыстоўваюць [[прылады працы]] як у няволі, так і ў дзікай прыродзе. Назіралася, як сойкі ў няволі выкарыстоўвалі палоскі газеты як прылад для здабывання ежы<ref name=eggeater/><ref name=Jones/>, а маладыя птушаняты ў клетках спрабавалі адчыніць дзверцы сваіх клетак<ref>{{cite web |url=http://db89.tumblr.com/post/6161461898/a-clever-blue-jay-fledgling-attempts-to-open-the |title=American Rivers |archive-url=https://web.archive.org/web/20131218082948/http://db89.tumblr.com/post/6161461898/a-clever-blue-jay-fledgling-attempts-to-open-the |archive-date=December 18, 2013}}</ref>. Нядаўна было заўважана, як дзікая блакітная сойка выкарыстоўвала кавалак кары, каб дапамагчы сабе злавіць павука<ref>{{cite journal | doi=10.1080/15594491.2025.2464378 | title=Tool use by a wild Blue Jay ( ''Cyanocitta cristata'' ) | date=2025 | last1=Cash | first1=Lee C. | last2=Tarvin | first2=Keith A. | journal=The Wilson Journal of Ornithology | volume=137 | issue=2 | pages=276–283 | doi-access=free }}</ref>. == Рацыён == {{Некалькі выяў | image1 = Blue jay - nut cracking.ogv | image2 = Blue Jay 0461 (4487561501).jpg | image3 = Blue Jay (45470334405).jpg | caption1 = Расколванне насення | caption2 = Паяданне арахісу | caption4 = Паяданне [[Аноліс каралінскі|каралінскага аноліса]] | image4 = Blue Jay, White Rock Lake, Dallas, TX imported from iNaturalist photo 17226391.jpg | caption3 = Паяданне лічынкі насякомага | total_width = 800 | align = center }} Блакітныя сойкі [[Усёедныя|ўсёедныя]], прытым, паводле ацэнак [[Нацыянальнае Адзюбонаўскае таварыства|Адзюбонаўскага таварыства]], 75 % іхняга рацыёну складае раслінная ежа<ref>{{cite web |title=Blue Jay Cyanocitta cristata |url=https://www.audubon.org/field-guide/bird/blue-jay#:~:text=Omnivorous.,small%20fruits%2C%20sometimes%20cultivated%20fruits. |website=Audubon.org|date = 13 лістапада 2014}}</ref>. Яны маюць моцныя дзюбы, якімі расколваюць [[арэхі]], звычайна прытрымліваючы іх лапамі, а таксама ядуць [[Кукуруза (род раслін)|кукурузу]], [[Збожжавыя культуры|збожжа]] і [[насенне]]. Блакітныя сойкі асабліва любяць есці [[арахіс]] у шкарлупіне<ref>{{Cite web|url=https://www.g6consulting.ca/Blue-jays-love-peanuts-in-the-shell/|title = Blue jays love peanuts in the shell}}</ref>. Ежу яны шукаюць як на зямлі, так і на дрэвах, і іхні рацыён уключае практычна ўсе вядомыя віды раслінных і жывёльных крыніц: жалуды і букавыя арэшкі, насенне [[Пустазелле|пустазелля]], збожжа, [[Садавіна|садавіну]] і розныя [[Ягада|ягады]], арахіс, [[хлеб]], мяса, дробных [[Бесхрыбетныя|бесхрыбетных]], рэшткі ежы ў гарадскіх парках, корм з [[Кармленне птушак|птушыных кармушак]], а таксама зрэдку яйкі і птушанят<ref name="eggeater" >[https://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Blue_Jay.html Blue Jay]. birds.cornell.edu</ref>. Часам блакітныя сойкі робяць запасы ежы<ref>{{cite web|url=https://www.discovermagazine.com/health/the-blue-jays-are-coming-hide-yo-kids-hide-yo-nuts|title=The blue jays are coming! Hide yo kids, hide yo nuts!|work=Seriously, Science?}}</ref>, але наколькі часта — моцна залежыць ад канкрэтнай асобіны<ref>[http://www.allaboutbirds.org/guide/Blue_Jay/id AllAboutBirds.org — Blue Jay] The Cornell Lab of Ornithology</ref>. Хоць у сваіх паводзінах блакітныя сойкі падаюцца задзірлівымі, каля кармушак яны часта саступаюць іншым птушкам сярэдняга памеру. У Фларыдзе каля кармушак над блакітнымі сойкамі дамінавалі {{bt-bellat|Шэрая вавёрка каралінская{{!}}шэрыя вавёркі|Sciurus carolinensis}}, {{bt-bellat|Хмызняковая сойка фларыдская{{!}}фларыдскія хмызняковыя сойкі|Aphelocoma coerulescens}}, {{bt-bellat|Гракл звычайны{{!}}звычайныя граклы|Quiscalus quiscula}} і {{bt-bellat|Меланерпес чырвонагаловы{{!}}чырвонагаловыя дзятлы|Melanerpes erythrocephalus}}; назіралася, як усе яны час ад часу агрэсіўна не дапускалі соек да корму<ref name=eggeater/>. == Размнажэнне == {{external media | align = right | width = 258px | video1 = [https://www.youtube.com/watch?v=HyCTruT_f5k Відэа гнязда блакітнай сойкі з пяццю птушанятамі, адзін з якіх актыўна вывучае наваколлі гнязда. З сярэдзіны відэа прылятае адзін з бацькоў для кармлення птушанят.] }} [[Шлюбны перыяд|Перыяд размнажэння]] пачынаецца ў сярэдзіне сакавіка, дасягае піку з сярэдзіны красавіка па травень і працягваецца да ліпеня. Для гнездавання можа выкарыстоўвацца любое прыдатнае [[дрэва]] або вялікі [[куст]], але перавага аддаецца [[Вечназялёныя расліны|вечназялёным раслінам]]. [[Гняздо]] звычайна будуецца на дрэвах на вышыні ад 3 да 10 м. Яно мае падабенства чашы і складаецца з галінак, карэньчыкаў, палосак кары, [[Мохападобныя|моху]], іншай расліннай сыравіны, тканіны, паперы і пер’я; часам у саму чашу дадаецца гразь. Блакітныя сойкі не вельмі пераборлівыя ў выбары месца для гнязда. Калі лепшага месца няма — напрыклад, у мясцовасці з моцна высечанымі лясамі — яны могуць выкарыстоўваць нават такія месцы, як вялікія паштовыя скрыні, пашыраныя у [[Сельская мясцовасць|сельскай мясцовасці]] ЗША<ref name=henninger1906/>. Яны таксама займаюць гнёзды іншых пеўчых птушак сярэдняга памеру, калі тыя размешчаны ў зручных месцах; напрыклад, блакітныя сойкі часта выкарыстоўваюць гнёзды {{bt-bellat|Дрозд вандроўны{{!}}вандроўных драздоў|Turdus migratorius}}. Блакітныя сойкі звычайна ўтвараюць [[Манагамія|манагамныя]] пары на ўсё жыццё. Абодва бацькі будуюць гняздо і выхоўваюць птушанят, хоць выседжвае іх толькі самка. Самец корміць самку, пакуль яна выседжвае яйкі. [[Кладка яец|Кладка]] можа складацца з 2-7 [[Яйцо|яец]] (у сярэднім 4-5), блакітнаватых або светла-карычневых, з больш цёмнымі карычневымі плямамі. Яйцы выседжваюцца на працягу 16-18 дзён. [[Птушанё|Птушаняты]] з’яўляюцца на свет бездапаможнымі ([[Гнездавыя птушкі|гнездавыя]]), і самка сагравае іх на працягу 8-12 дзён пасля вылуплення. [[Подлетак]] пачынае вылятаць з гнязда звычайна праз 17-21 дзень пасля вылуплення<ref name=oiseauxnet2008/>. Пасля таго, як маладняк пакідае гняздо, сям’я падарожнічае і харчуецца разам да пачатку восені, калі маладыя птушкі разлятаюцца, каб пазбегнуць саперніцтва за ежу ўзімку. Палавая сталасць надыходзіць ва ўзросце аднаго года. {{Некалькі выяў | direction = horizontal | width = 200 | image1 = Blue Jays nest.jpg | caption1 = Гняздо на верхавіне маладой хвоі | image2 = Cyanocitta cristata MWNH 1384.JPG | caption2 = Яйкі, калекцыя [[Музей Вісбадэна|музея Вісбадэна]] | image3 = Blue Jay Cyanocitta cristata Fledgling.jpg | caption3 = Подлетак, у сярэдзіне чэрвеня | image4 = Blue jay fledgling (53513).jpg | caption4 = Маладняк, у ліпені | total_width = 800 | align = center }} == Вакалізацыя == {{Listen | filename=Cyanocitta cristata - Blue Jay - XC86756.ogg | title=Поклічы блакітнай сойкі, падобныя да «ржавай помпы» (сярод крыкаў кацінага перасмешніка) }} Блакітныя сойкі могуць выдаваць шырокі спектр гукаў, і розныя асобіны могуць прыкметна адрознівацца па стылі падачы сігналаў. Як і іншыя крумкачовыя, яны могуць навучыцца імітаваць чалавечую мову. Блакітныя сойкі таксама могуць настолькі добра капіяваць крыкі мясцовых ястрабаў, што часам бывае цяжка вызначыць, хто з іх крычыць<ref name=George2003/>. Іхні голас, як і ў большасці соек, разнастайны, але найбольш вядомы гук — гэта сігнал трывогі, які ўяўляе сабой гучны крык, падобны да крыку [[Чайкавыя|чайкі]]. Існуе таксама высокі покліч «джэер-джэер», хуткасць якога павялічваецца па меры таго, як птушка становіцца больш усхваляванай. Гэты канкрэтны покліч можна лёгка зблытаць са спевам сініцы праз павольны пачатак «чык-а-дзі-і». Блакітныя сойкі выкарыстоўваюць гэтыя сігналы, каб збірацца ў зграі і нападаць на патэнцыйных драпежнікаў, такіх як ястрабы, і адганяць іх ад сваіх гнёздаў. У блакітных соек таксама ёсць ціхія, менш прыкметныя сігналы, якія яны выкарыстоўваюць для зносін паміж сабой на блізкай адлегласці. Адзін з самых характэрных поклічаў гэтага тыпу часта называюць «ржавай помпай» праз ягоную рыпучую падобнасць да гуку старой ручной вадзяной [[Помпа|помпы]]. Блакітная сойка (і іншыя крумкачовыя) адрозніваецца ад большасці іншых пеўчых птушак тым, што выкарыстоўвае свае поклічы як песню. == Працягласць жыцця == Самай старой з вядомых дзікіх акальцаваных блакітных соек было прынамсі 26 гадоў і 11 месяцаў, калі яе знайшлі мёртвай пасля таго, як яна трапіла ў рыбалоўныя снасці. Яе акальцавалі ў раёне [[Ньюфаўндленд і Лабрадор|Ньюфаўндленда/Лабрадора]]/[[Сен-П’ер і Мікелон]]а ў 1989 годзе, а знайшлі там у 2016-м<ref>{{Cite web|url=https://www.allaboutbirds.org/guide/Blue_Jay/|title=Blue Jay Overview, All About Birds, Cornell Lab of Ornithology}}</ref> Узрост іншай дзікай сойкі, паводле знаходак, складаў каля 17 з паловай гадоў<ref>{{cite web |title=Longevity Records Of North American Birds |publisher=U. S. Geological Survey: Bird Banding Laboratory |url=http://www.pwrc.usgs.gov/BBL/longevity/Longevity_main.cfm |access-date=24 снежня 2012}}</ref>. Больш тыповая працягласць жыцця для дзікіх птушак, якія дажываюць да дарослага ўзросту, складае каля 7 гадоў<ref>{{cite web | url = https://www.canadiangeographic.ca/article/animal-facts-blue-jay | title = Animal facts: Blue Jay | date = July 26, 2006 | website = Canadian Geographic | publisher = The Royal Canadian Geographical Society | access-date = 3 лютага 2019 | archive-date = 4 лютага 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190204014621/https://www.canadiangeographic.ca/article/animal-facts-blue-jay }}</ref>. Акрамя драпежнікаў і выпадковых сутыкненняў з антрапагеннымі аб’ектамі, распаўсюджанай прычынай смяротнасці ў апошнія дзесяцігоддзі стаў [[вірус Заходняга Ніла]], да якога крумкачовыя ў цэлым, здаецца, асабліва ўспрымальныя. Аднак, нягледзячы на некалькі значных лакальных скарачэнняў папуляцыі, у цэлым вірус, здаецца, не прывёў да знясілення папуляцыі блакітных соек<ref name=ADW/>. == Міжнародная ахова == Апошні раз стан папуляцыі блакітнай сойкі (''Cyanocitta cristata'') ацэньваўся для [[Чырвоны спіс Міжнароднага саюза аховы прыроды|Чырвонага спісу пагражаемых відаў]] [[Міжнародны саюз аховы прыроды|МСАП (IUCN)]] у 2016 годзе. Згодна з гэтай ацэнкай, від аднесены да катэгорыі «[[Віды пад найменшай пагрозай|Выклікае найменшыя асцярогі]]» (''Least Concern'')<ref>[https://www.iucnredlist.org/species/22705611/94027257 ''Cyanocitta cristata''] на сайце Чырвонага спісу пагражаемых відаў МСАП (The IUCN Red List of Threatened Species) {{ref-en}}</ref>. == У культуры чалавека == [[Файл:Ace (7952158058).jpg|200px|thumb|right|Блакітная сойка Эйс — талісман бейсбольнай каманды «[[Таронта Блю-Джэйс]]».]] === Фальклор === У старых [[Афраамерыканцы|афраамерыканскіх]] паданнях [[Поўдзень ЗША|поўдня Злучаных Штатаў]] блакітная сойка была значнай [[Метафізіка|метафізічнай]] істотай. У некаторых паданнях блакітнай сойцы прыпісвалася стварэнне зямлі, «калі ўвесь свет быў вадою», праз тое, што яна прынесла першую зярнінку або кавалак бруду. У іншых паданнях блакітная сойка часова лічылася паслугачом [[Д’ябал|Д’ябла]], і яе не было відаць па пятніцах, бо яна збірала галлё для распальвання [[пекла]] і несла агонь [[Грэх|грэшнікам]] на Зямлі. Вызваленая ад сваіх абавязкаў у суботу, яна спявала ў гэты дзень шмат і радасна<ref name=ingersoll23>{{cite book |last=Ingersoll |first=Ernest |author-link=Эрнэст Інгерсол |title=Birds in legend, fable and folklore |publisher=Longmans, Green and Co. |location=New York |date=1923 |pages=[https://archive.org/details/birdsinlegendfab00inge/page/166 166]–167 |url=https://archive.org/details/birdsinlegendfab00inge |access-date=8 жніўня 2009}}</ref><ref>{{Cite book |last=Randolph |first=Vance |url=https://books.google.com/books?id=txnhppn0SrwC&pg=PA248 |title=Ozark Magic and Folklore |date=July 31, 2012 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-12296-0 |language=en}}</ref>. === Кінематограф === [[Антрапамарфізм|Антрапаморфная]] блакітная сойка па імені Мардэкай (''Mordecai'') — адзін з галоўных персанажаў анімацыйнага серыяла «[[Звычайнае шоу]]» ({{lang-en|Regular Show}}) тэлеканала «[[Cartoon Network]]». === Талісманы і сімвалы === Блакітная сойка з’яўляецца [[Спіс сімвалаў канадскіх правінцый і тэрыторый|правінцыйным сімвалам]] канадскай правінцыі [[Востраў Прынца Эдуарда]]<ref>{{cite web |title=Provincial Bird |url=https://www.princeedwardisland.ca/en/information/executive-council-office/provincial-bird |website=Prince Edward Island |access-date=1 лютага 2024 |date=May 26, 2015}}</ref>. Блакітная сойка таксама з’яўляецца афіцыйным талісманам [[Універсітэт Джонса Хопкінса|Універсітэта Джонса Хопкінса]], [[Універсітэт Элмхёрст|Універсітэта Элмхёрст]] і [[Крэйтанскі універсітэт|Крэйтанскага ўніверсітэта]]. Блакітная сойка была абраная як сімвал [[бейсбол]]ьнай каманды [[Галоўная ліга бейсбола|Галоўнай лігі]] «[[Таронта Блю-Джэйс]]», а таксама некаторых яе [[Малая ліга бейсбола|фарм-клубаў]]. Уласна назва самой каманды перакладаецца як «Блакітныя сойкі Таронта». Іхні [[талісман]], Эйс, — гэта антрапаморфная блакітная сойка. == Крыніцы == {{крыніцы|2|30em|refs= <ref name=CLO>[https://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Blue_Jay_dtl.html Blue Jay, Life History, All About Birds]. Cornell Lab of Ornithology</ref> <ref name=Frysinger>{{cite web|url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Cyanocitta_cristata.html|title=ADW: Cyanocitta cristata: INFORMATION|work=Animal Diversity Web}}</ref><!-- there is some more information here e.g. on predators and status --> <ref name=George2003>George, Philip Brandt. (2003). ''In:'' Baughman, Mel M. (ed.) ''Reference Atlas to the Birds of North America''. [[National Geographic Society]], Washington, D.C., p. 279, {{ISBN|978-0-7922-3373-2}}</ref> * Goodwin, Derek & Gillmor, Robert (1976). ''Crows of the World'' (1st ed.) University of Washington Press, Seattle. <ref name=henninger1906>{{cite journal |last=Henninger |first=W. F. |date=1906 |title=A preliminary list of the birds of Seneca County, Ohio |journal=[[Wilson Bulletin]] |volume=18 |issue=2 |pages=47–60 |url=http://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/wilson/v018n02/p0047-p0060.pdf }}</ref> <ref name=Jones>{{cite journal |last1=Jones |first1=Thony B. |last2=Kamil |first2=Alan C. |date=1973 |title=Tool-Making and Tool-Using in the Northern Blue Jay |journal=[[Science (часопіс)|Science]] |volume=180 |issue=4090 |pages=1076–1078 |doi=10.1126/science.180.4090.1076 |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1066&context=bioscibehavior |pmid=17806587|bibcode=1973Sci...180.1076J |s2cid=22011846 |url-access=subscription }}</ref> <ref name=Madge>{{cite book |last1=Madge |first1=Steve |last2=Burn |first2=Hilary |title=Crows and jays: a guide to the crows, jays and magpies of the world |date=1994 |publisher=A&C Black |location=London |isbn=978-0-7136-3999-5}}</ref> <ref name=nero1991>{{cite web |url=http://www.ffdp.ca/hww2.asp?id=30&cid=7 |title=Blue Jay|publisher=Canadian Wildlife Service |access-date=August 9, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090204094824/http://www.ffdp.ca/hww2.asp?id=30&cid=7 |archive-date=February 4, 2009 }}</ref> <ref name=oiseauxnet2008>{{cite web|url=http://www.oiseaux.net/oiseaux/passeriformes/blue.jay.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070502082729/http://www.oiseaux.net/oiseaux/passeriformes/blue.jay.html|archive-date=May 2, 2007|title=Blue Jay}}</ref> <ref name=Rhymer>{{cite journal |last1=Rhymer |first1=Judith M. |last2=Simberloff |first2=Daniel |date=1996 |title=Extinction by hybridization and introgression |journal=[[Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics]] |doi=10.1146/annurev.ecolsys.27.1.83 |volume=27 |issue=1 |pages=83–109|bibcode=1996AnRES..27...83R }}</ref> }} == Спасылкі == {{Commons|Category:Cyanocitta_cristata|выгляд=міні}} * [http://www.youtube.com/watch?v=qhR8zcGjDNI '''<font size=2><font color=black>You</font><font color=red>Tube</font></font>''': Блакітная сойка ласуецца арэшкамі] [[Файл:Video icon 1.png|12px|]] <font size=1>(Даўжыня 03:52)</font> * [http://www.youtube.com/watch?v=lw1zITngpb0 '''<font size=2><font color=black>You</font><font color=red>Tube</font></font>''': Блакітная сойка шукае галінкі для гнязда] [[Файл:Video icon 1.png|12px|]] <font size=1>(Даўжыня 01:56)</font> {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Крумкачовыя]] 901xj51pgi7vhksnl4frltdhy2rxavu 0 8026 5148162 5062710 2026-05-29T01:46:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148162 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Тарашкевіч}} {{навуковец}} '''Бранісла́ў Ада́мавіч Тарашке́віч''' ({{lang-be-latin|Branisłaŭ Taraškievič|1}}; 20 студзеня ([[1 лютага]]) [[1892]], [[Мацюлішкі (Віленскі раён)|Мацюлішкі]], [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскі павет]], [[Віленская губерня]] — {{ДС|29|11|1938||}}, [[Мінск|Менск]], [[НКУС БССР|НКУС]]) — беларускі грамадска-[[Палітык|палітычны дзеяч]], [[Мовазнаўства|мовазнавец]], [[пісьменнік]]-[[перакладчык]]. Кандыдат філалогіі (1916). Акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН Беларусі]] (1928). Аўтар першай агульнапрынятай{{Sfn|Беларуская мова: энцыклапедыя|1994|с=82}}{{sfn|ЭГБ|1993|с=371}} граматыкі [[Беларуская мова|беларускай мовы]] ([[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|Беларуская граматыка для школ, 1918]]). == Біяграфія == === Дзяцінства, Віленская гімназія === [[Файл:Branislaŭ Taraškievič. Браніслаў Тарашкевіч (1911).jpg|міні|злева|Браніслаў Тарашкевіч па заканчэнні Віленскай гімназіі, 1911 г.]] Нарадзіўся 20 студзеня (1 лютага)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.facebook.com/photo?fbid=10224846395969431&set=pcb.10224846436130435|title=Метрычны запіс аб нараджэнні Браніслава Тарашкевіча|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-14}}</ref> у засценку [[Мацюлішкі (Віленскі раён)|Мацюлішкі]] (паблізу [[Лаварышкі|Лава́рышак]], каля сучаснай беларуска-літоўскай граніцы), у сям’і каталіцкага селяніна-серадняка Адама Тарашкевіча і яго жонкі Алены Чарняўскай. З сямі гадоў Браніслаў дапамагае бацьку з гаспадаркай, працуе пастухом. У народным вучылішчы Браніслаў паказвае выдатныя вынікі. Вестка пра гэта дайшла да маладой памешчыцы Гелены Стамброўскай. У 1906 годзе яна забрала Браніслава да сябе, апекавала яго і дапамагла паступіць у трэці клас 2-й Віленскай гімназіі. У асяроддзі гімназістаў карыстаўся павагай. У 16-гадовым узросце Браніслаў пачынае зарабляць сабе на жыццё рэпетытарствам. У гімназіі паказвае сябе добрым вучнем, мае сярэдні бал 4,3<ref>Дзяржаўны архіў літаратуры і мастацтва РБ, Фонд 3, Вопіс 1, справа 225, старонка 3 // Сведчанне аб паспяховасці 1910/1911 год.</ref>, у праграму ўваходзіла вывучэнне чатырох сучасных моў ([[Руская мова|рускай]], [[Польская мова|польскай]], [[Французская мова|французскай]], [[Нямецкая мова|нямецкай]]) і дзвюх класічных ([[Старажытнагрэчаская мова|грэчаскай]], [[Лацінская мова|лацінскай]]). У гімназіі Тарашкевіч трапляе ў студэнцкія згуртаванні, адным з такіх згуртаванняў была патрыятычна-незалежніцкая арганізацыя з [[клерыкалізм|клерыкальным]] адценнем Вызваленне ({{lang-pl|Wyzwalenie}}). Дзейнічала яна пад лозунгам: «''Навука, Цнота, Айчына''», мела мэтай працяг традыцый [[Таварыства філаматаў|філаматаў]] і [[Таварыства філарэтаў|філарэтаў]]. Да гэтай арганізацыі належалі самыя перадавыя вучні гімназіі, але з рознымі жыццёвымі крэда, з рознымі, але талерантнымі поглядамі на нацыянальнае пытанне. Тарашкевіч трапляе ў левае адгалінаванне гуртка, там цікавяцца палітычнай філасофіяй і эканомікай. Тым часам Тарашкевіч канчаткова самавызначаецца як [[Беларусы|беларус]], перастае хадзіць у касцёл, становіцца [[Атэізм|атэістам]]. У часе навучання ў Вільні знаёміцца з беларускай інтэлігенцыяй, наведвае выдавецтва [[Наша Ніва (1906)|Нашай Нівы]], органа [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]]. У 1911 годзе скончыў 2-ю Віленскую гімназію з срэбным медалём. === Пецярбургскі перыяд === У жніўні 1911 года Браніслаў Тарашкевіч прыехаў у [[Санкт-Пецярбург]], прыняты на гісторыка-філалагічны факультэт [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]]. Тут на працягу чатырох гадоў вучыўся пад кіраўніцтвам вядомых мовазнаўцаў: [[Іван Аляксандравіч Бадуэн дэ Куртэнэ|Яна Бадуэна дэ Куртэнэ]], [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]]. Навуковым кіраўніком Тарашкевіча быў акадэмік [[Аляксей Аляксандравіч Шахматаў|Аляксей Шахматаў]]. У Пецярбургу Браніслаў Тарашкевіч жыў па адрасе Англійскі праспект 30, кв. 21<ref>Асабістая справа: ЦГИА СПб. Ф. 14, оп. 3, д. 58823, л. 15</ref>. У Пецярбургу пачынае стварэнне [[Беларускі навукова-літаратурны гурток|навукова-літаратурнага гуртка студэнтаў Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта]]. Піша статут да яго. Пазней становіцца старастам гуртка<ref>Справаздача пра дзейнасць гуртка з 1912 °C. 92-115// Бібліятэка літоўскай акадэміі навук у Вільні.</ref>. У Пецярбургу Тарашкевіч даволі блізка сышоўся з [[Янка Купала|Янкам Купалам]], які ў той час пашыраў сваю адукацыю. Купала хоць і быў старэйшы на 10 гадоў, вельмі цаніў Тарашкевіча. Вось такі ліст атрымлівае пазней Тарашкевіч ад Янкі Купалы: <blockquote>''«Дзядзька Тарас, што чуваць у Вас з беларускай граматыкай? Ці зрабілі што-небудзь у гэтым напрамку? Калі маеце ўжо яе накід, то будзьце ласкавы прыслаць яго нам, калі не — то ўпэўніце ў сваёй добрай волі і спрыце і зрабіце гэта як найхутчэй. Просіць аб гэтым Вас [[Вацлаў Іваноўскі|п. Іваноўскі]], старшыня [[Беларускае выдавецкае таварыства|Беларускага Выдавецкага Таварыства]] ў Вільні. Граматыку Вашу хоча Таварыства выдаць і пусціць у свет у „назіданіе“ маладому беларускаму пакаленню. Дык варушыцеся, дзядзька, і ў шапку не спіце. Чакаем хутка ад вас адказу. Шчыра вам адданы.»''<ref>В. Рагойша Народныя песняры Мн. 1972. — C. 254.</ref></blockquote> У Санкт-Пецярбургу Тарашкевіч трапляе ў розныя колы нацыянальных рухаў, прыхільна ставіцца да польскага нацыянальнага руху. Працуючы хатнім настаўнікам, Тарашкевіч пазнаёміўся з сям’ёй Зябіцкіх. Вось што піша [[Юзаф Зябіцкі]] ў сваім дзённіку: <blockquote>''«Гэты сын селяніна з-пад Вільні садзейнічае далейшаму ўмацаванню польскасці ў нашым доме… Неўзабаве пачаў дастаўляць жонцы польскую літаратуру, падабраную так, каб даць ёй магчымасць пазнаць жыццё і імкненні польскага народа, у духу якога павінна выхоўваць сыноў.»''</blockquote> У траўні 1916 года скончыў гісторыка-філалагічны факультэт [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Петраградскага ўніверсітэта]] і быў пакінуты там пры кафедры [[Руская мова|рускай мовы]] і літаратуры. Працаваў і як прыват-дацэнт [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскай]] і [[Лацінская мова|лацінскай]] моў. === Вяртанне ў Беларусь. Пачатак палітычнай дзейнасці. === [[Файл:Janka Kupala, Jubiliejny dom. Янка Купала, Юбілейны дом (1920).jpg|міні|злева|Удзельнікі святкавання 15-годдзя творчай працы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] на ганку [[Юбілейны дом|Беларускага (Юбілейнага) дома]] ў Менску, сярод якіх Браніслаў Тарашкевіч. 24 чэрвеня 1920 г.]] У 1917 годзе становіцца актыўным удзельнікам і адным з лідараў [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]] (БСГ). На ІІІ з’ездзе БСГ, які адбыўся 14 кастрычніка 1917 года ў Мінску ў «[[Беларуская хатка (Мінск)|Беларускай хатцы]]», прысутнічаў як адзін з прадстаўнікоў Грамады ад Петраграда, дзе быў абраны членам Цэнтральнага камітэта і членам рэдакцыйнай камісіі па выпрацоўцы аграрнай праблемы БСГ. Пасля рэарганізацыі [[Цэнтральная рада беларускіх арганізацый і партый|Цэнтральнай рады беларускіх арганізацый і партый]] у [[Вялікая беларуская рада|Вялікую беларускую раду]] (28 кастрычніка — 6 лістапада 1917 года) заняў там пазіцыю камісара асветы. У лютым 1918 года браў удзел у заснаванні Петраградскага аддзялення [[Беларускі нацыянальны камісарыят|Беларускага нацыянальнага камісарыята]] (Белнацкам), дзе ўзначальваў культурна-асветніцкі аддзел і быў сакратаром статыстычнага аддзела. Паводле справаздачы Тарашкевіча, культурна-асветніцкі аддзел Белнацкама займаўся падрыхтоўкай школьных падручнікаў, таксама быў распрацаваны праект беларускіх педагагічных курсаў<ref name=":1">{{Кніга|загаловак=Жыццёвы лёс Браніслава Тарашкевіча|год=2023|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская навука}}</ref>. Улетку 1918 года пакінуў Петраград і накіраваўся праз Фінляндыю на Віленшчыну. Некалькі месяцаў прабыў у бацькоў і ў Вільні, у час гэтага побыту выдаў у Вільні «[[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|Беларускую граматыку для школ]]». Па запрашэнні аддзела асветы [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народнага сакратарыята Беларусі]] (выканаўчы орган [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]) выехаў у Менск для працы ў [[Мінскі педагагічны інстытут|Менскім педагагічным інстытуце]], дзе выкладаў беларускую мову і літаратуру, агульнае мовазнаўства і гісторыю літаратуры. На пасяджэнні Рады Менскага педагагічнага інстытута ад 3 лютага 1919 года быў назначаны бібліятэкарам Інстытута. У красавіку 1919 года перабіраецца ў [[Варшава|Варшаву]], дзе разам з [[Павел Паўлавіч Аляксюк|Паўлам Алексюком]] выступаў як адзін з галоўных прыхільнікаў супрацоўніцтва з Польшчай<ref name=":0">{{Кніга|аўтар=Міхалюк Дарота|загаловак=Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918-1920 гг. Ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці|год=2015|месца=Смаленск}}</ref>. Арганізатар [[Беларускі з’езд Віленшчыны і Гродзеншчыны|Беларускага з’езда Віленшчыны і Гродзеншчыны]]<ref>{{Cite web|url=https://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/2020/%D0%B0%D1%9E%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F_%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0.html|title=Pawet: Аўтабіяграфія Браніслава Тарашкевіча|website=pawet.net|access-date=2023-09-13}}</ref>, у чэрвені быў выбраны ў прэзідыум [[Цэнтральная беларуская рада Віленшчыны і Гродзеншчыны|Цэнтральнай беларускай рады Віленшчыны і Гродзеншчыны]], а пасля таго як 16 ліпеня [[Клаўдзій Сцяпанавіч Дуж-Душэўскі|Клаўдзій Дуж-Душэўскі]] быў вымушаны адмовіцца ад пасады старшыні, заняў яго месца. Рада пры пасярэдніцтве польскай прэсы звярнулася да польскага народа, у апублікаванай адозве гаварылася пра права беларускага народа на самастойнасць і дзяржаўную незалежнасць, а таксама пра супольныя з польскім народам інтарэсы, якімі была барацьба з «маскоўскімі захопнікамі». Гэтая супольная справа станавілася платформай для выгаднага абодвум народам пагаднення, якое павінна было быць заключана ў імя супольнай абароны на падставе «прызнання польскім народам незалежнасці і непадзельнасці Беларусі, звязанай з Польскай Рэспублікай»<ref name=":0" />. === Дзейнасць у Заходняй Беларусі === [[Файл:Bielaruski pasoĺski klub. Беларускі пасольскі клуб (1923).jpg|міні|[[Беларускі пасольскі клуб]]. Сядзяць (злева направа): у 1-м радзе — [[Антон Аўсянік|А. Аўсянік]], [[Фабіян Мацвеевіч Ярэміч|Ф. Ярэміч]], [[Павел Пятровіч Валошын|П. Валошын]]; у 2-м радзе — [[Вячаслаў Васілевіч Багдановіч|В. Багдановіч]], [[Міхаіл Сілуянавіч Кахановіч|М. Кахановіч]], Б. Тарашкевіч, [[Аляксей Васільевіч Назарэўскі|А. Назарэўскі]], [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|А. Уласаў]]; стаяць: [[Васіль Цімафеевіч Рагуля|В. Рагуля]], [[Сымон Якавюк|С. Якавюк]], [[Адам Станкевіч|А. Станкевіч]], [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|С. Рак-Міхайлоўскі]], [[Пятро Васільевіч Мятла|П. Мятла]]. Варшава. 1923 г.]] З восені 1920 года — загадчык беларускага сектара дэпартамента асветы [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]]. У выніку актыўнасці сектара пад кіраўніцтвам Тарашкевіча на тэрыторыі Сярэдняй Літвы дзейнічала 186 пачатковых беларускіх школ, беларуская гімназія ў Вільні і настаўніцкая семінарыя ў [[Баруны (Ашмянскі раён)|Барунах]]. Але з 1 студзеня 1922 года дэпартамент па справах беларускага школьніцтва быў ліквідаваны, што павінна была спрыяць узмацненню польскасці ў Сярэдняй Літве. Непрацяглы перыяд уваходзіць у віленскую [[Масонства|масонскую ложу]] «Праўда». У 1922 годзе становіцца дырэктарам [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]] (да гэтага ён быў выкладчыкам лацінскай мовы і гісторыі беларускай мовы і членам школьнага савета гімназіі). Быў ініцыятарам утварэння [[Таварыства беларускай школы]]. У 1922—1927 гадах — пасол [[сойм]]а [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у 1922—1924 гадах быў старшынёй [[Беларускі пасольскі клуб|Беларускага пасольскага клуба]]. У першы перыяд сваёй парламенцкай працы трымаўся ў цэлым паланафільскай арыентацыі, хоць востра крытыкаваў з соймавай трыбуны нацыянальную і сацыяльную палітыку польскіх урадаў. Спрабаваў знайсці вектар аб’яднання для польскага і беларускага народаў. <blockquote>''«…Добра разумеем, што польскія войскі прыбылі на нашую бацькаўшчыну з мэтай ператварэння земляў былога Вялікага Княства Літоўскага ў крэпасць для абароны Рэчы Паспалітай Польскай… З гэтага вынікае, што… інтарэсы Польшчы ёсць і нашымі інтарэсамі. Таму гэтая супольнасць інтарэсаў дае нам магчымасць будучую работу па адбудове незалежнай Беларусі весці на грунце згоды з польскім народам. Узаемаразуменне на аснове прызнання польскім народам незалежнасці і цэльнасці Беларусі, звязанай з Рэччу Паспалітай сумеснай абаронай свайго незалежнага існавання, лічым за пажаданае і карыснае для абодвух народаў. Польская акупацыя пакінула пасля сябе справядлівы горыч і расчараванне ў шчырасці палітыкі Польшчы, якая аднеслася да Беларусі толькі як да сваіх [[Крэсы ўсходнія|крэсаў усходніх]]. Аднак свядомая беларуская народная думка не перастала шукаць падтрымкі Польшчы, верачы, што прынцыпы сапраўднай дэмакратыі павінны ўрэшце перамагчы»<ref>B. Taraszkewicz, Białoruskie postułaty polityczne, «Przymierze», 1920. — C. 6.</ref>''. </blockquote> [[Файл:BGAMLI LA 3 1 59 036.jpg|thumb|Выява з часопіса [[Маланка (часопіс)|Маланка]], адлюстроўвае папулярнасць [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|БСРГ]] 1926 г.]] У 1923 годзе [[Беларускі пасольскі клуб]], а менавіта, Тарашкевіч распрацоўвае праект аўтаноміі Беларусі. Юрыдычны бок кансультуе і ўхваляе вядомы адвакат [[Тадэвуш Урублеўскі]]. Але праект так і не быў заслуханы ў сейме<ref>Рагуля В. // Успаміны; Нью Ёрк, 1957 °C. 41.</ref>. У лютым 1924 года разам з [[Радаслаў Астроўскі|Радаславам Астроўскім]] і [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|Аляксандрам Уласавым]] прыняў удзел у стварэнні [[Беларуска-польскае таварыства ў Вільні|Беларуска-польскага таварыства]] ў [[Вільнюс|Вільні]], за што быў адхілены ад старшынства ў [[Беларускі пасольскі клуб|Беларускім пасольскім клубе]] і заменены на [[Васіль Цімафеевіч Рагуля|Васіля Рагулю]]. Паступова мяняе свае погляды і на магчымасць дэмакратычных змен у Польшчы. У прамове ў сейме 25 сакавіка 1925 года Тарашкевіч гаварыў: <blockquote>''«Абвінавачваеце нас у камунізме, у распальванні дыверсійнага руху, бандыцкага, як вы кажыце, а паводле сутнасці руху паўстанцкага, абвінавачваеце нас у тым, што не хочам быць лаяльнымі ў адносінах да польскай дзяржавы, але прыгадайце, што прыйшлі мы ў гэты сойм менавіта дзеля таго, каб знайсці тут прававую аснову; былі мы, праўда, на кароткі час, наіўнымі, мы паддаліся канстытуцыйным ілюзіям, мы спадзяваліся, што законы і канстытуцыя надзейна гарантуюць палітычныя і нацыянальныя правы. Мы прыйшлі ў гэты сойм, каб змагацца за аўтаномію. Мы выбралі прэзідэнта, мы галасавалі за ўрад [[Уладзіслаў Сікорскі|Сікорскага]], каб падкрэсліць сваю лаяльнасць. А што сталася? За тое, што мы набраліся смеласці выбраць прэзідэнта, вы яго забілі»<ref>Sprawozdania stenograficzne, okres I, posiedzenie 129; 13.06.1924</ref>.''</blockquote> Пасля гэтага зблізіўся з левым крылом [[Беларускі пасольскі клуб|Беларускага пасольскага клуба]]. 24 чэрвеня 1925 года разам з [[Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі|Сымонам Ракам-Міхайлоўскім]], [[Павел Пятровіч Валошын|Паўлам Валошыным]] і [[Пятро Васільевіч Мятла|Пятром Мятлой]] выйшаў са складу [[Беларускі пасольскі клуб|Беларускага пасольскага клуба]] і заснаваў пасольскі клуб [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]] (БСРГ). Стаў старшынёй клубу, а пасля старшынёй ЦК створанай на яго аснове масавай палітычнай партыі. Напісаў праграму БСРГ, якая была прынята 12 мая 1926 года. Зблізіўся з лідарамі [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]] (КПЗБ), і ў снежні 1925 года прыняты ў партыю. Таемна ўдзельнічаў у III канферэнцыі Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі (студзень 1926 года). У студзені 1927 года арыштаваны польскімі ўладамі падчас рэпрэсіўнай акцыі супраць кіраўніцтва і актывістаў БСРГ. У сваім апошнім слове ў судзе Тарашкевіч тлумачыў прычыны стварэння БСРГ:<blockquote>''«Толькі жыццё, лёгіка давяла да з’арганізаваньня Грамады… Народ сам сабе, народ уласнай працай і ахвярнасцяй здабудзе сабе рэалізацыю загартваных канстытуцыяй правоў. Вось тактыка здабыць правоў гэткай дарогай прадбачыў яшчэ ў 1906 годзе гэній Янкі Купалы, калі спяваў: „А хто там ідзе, у вагромністай такой грамадзе. Беларусы“. Ён прадбачыў, што толькі высілкам усяго народу „грамадой“ народ здабудзе правы. Крыўды, аб якіх спяваў Купала, стварылі Грамаду»''<ref name=":1" />.</blockquote>У траўні 1928 года асуджаны на 12 гадоў зняволення. Быў высланы ў [[Грудзёндз|Грудзёнз]]. Тым самым часам у [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Беларускай акадэміі навук]] у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] павінны былі адбыцца выбары правадзейных членаў акадэміі, 26 снежня 1928 года быў зацверджаны склад правадзейных членаў Беларускай акадэміі навук, сярод іх быў і Браніслаў Тарашкевіч. У 1929 годзе тэрмін зняволення зменшаны да 8 гадоў. Пераведзены ў [[Лукішская турма|Лукішкскую турму]] у 1929 годзе Тарашкевіч чытае «[[Капітал]]» [[Карл Маркс|Карла Маркса]], «Развіццё капіталізму ў Расіі» [[Уладзімір Ільіч Ленін|Леніна]], «Фінансавы капітал» [[Гільфрэндынг]]а. 24 студзеня 1930 года акруговы суд у Вільні разглядаў справу Тарашкевіча, якая тычылася яго выступлення на мітынгу, арганізаваным Грамадой у кінатэатры «Геліос» у Вільні ў 1926 годзе, які завяршыўся дэманстрацыяй. Суд справу спыніў, зыходзячы з таго, што за гэта выступленне абвінавачаны панёс адказнасць за ўдзел у змове пад назвай Грамада. 26 ліпеня 1930 года Тарашкевіч быў датэрмінова выпушчаны з турмы. Пасля вызвалення быў адкліканы ў распараджэнне [[Цэнтральны камітэт Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі|ЦК КПЗБ]]. Актыўна далучыўся да камуністычнай выбарчай кампаніі ў польскі парламент, з восені 1930 года ўзначаліў пракамуністычны Цэнтральны сялянска-работніцкі выбарчы камітэт «[[Змаганне]]», даў згоду балатавацца ў дэпутаты. Пад ціскам польскіх улад перабраўся ў вольны горад [[Гданьск|Данцыг]], адкуль пры дапамозе сувязных кіраваў выбарчай кампаніяй і жыў ва ўмовах канспірацыі. 5 лютага 1931 года арыштаваны на польскай тэрыторыі пры спробе праехаць з Данцыга ў [[Берлін]] з пашпартам на чужое імя і з дакументамі аб выбарчай кампаніі ў Заходняй Беларусі. Пачынаючы з красавіка 1931 года і да суда, які адбыўся ў Вільні 28—29 лістапада 1932 года, быў ў [[Гродна|Гарадзенскай]] турме. 28—29 лістапада 1932 года акруговым судом у Вільні асуджаны на 8 гадоў турмы і 10 гадоў пазбаўлення палітычных правоў. Быў высланы ў турму горада [[Плоцк]]а. === Абмен у СССР і смерць === 6 верасня 1933 года абмяняны паміж польскім і савецкім урадамі каля прыгранічнай станцыі [[Коласава (станцыя)|Коласава]] на вязня {{нп3|Салавецкі лягер асаблівага прызначэньня|Салавецкага лагера|be-x-old|}} беларускага драматурга і публіцыста [[Францішак Аляхновіч|Францішка Аляхновіча]]. З пашанай быў сустрэты ў Менску, у клубе імя К. Маркса выступіў з дакладам аб вызваленчым руху ў Заходняй Беларусі і Польшчы, аб становішчы палітычных зняволеных, аб толькі што зацверджаным урадам БССР новым беларускім правапісе. У Менску прабыў усяго некалькі дзён, быў выкліканы ў Маскву ў распараджэнне [[Камуністычны інтэрнацыянал|Камінтэрна]]. У [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] вымушаны быў працаваць загадчыкам аддзела [[Польшча|Польшчы]] і [[Прыбалтыка|Прыбалтыкі]] ў [[Міжнародны аграрны інстытут|Міжнародным аграрным інстытуце]] ([[Масква]]), хоць быў правадзейным членам [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Акадэміі навук Беларусі]]. Выпусціў брашуру «Як сяляне жывуць за мяжой» (1930). У друкаваным органе інстытута «Аграрные проблемы» публікаваў артыкулы пра становішча аграрнага сектара сумежных з СССР краін. 5 мая 1937 года арыштаваны па сфабрыкаванай справе «[[Беларускі нацыянальны цэнтр (справа)|Беларускага нацыянальнага цэнтра]]». Яму інкрымінавалася змова дзеля звяржэння савецкай улады і ўтварэнне пад апекай Польшчы буржуазнай Беларускай Народнай Рэспублікі на чале з [[Антон Луцкевіч|Антонам Луцкевічам]]. У спісе членаў выдуманага ўрада, нібыта сфармаванага членамі БНЦ, быў і Тарашкевіч. 5 студзеня 1938 года «двойкай» НКУС і Пракуратуры СССР прыгавораны да расстрэлу. Паводле афіцыйнай версіі, расстраляны 29 кастрычніка 1938 года ў Менску<ref>{{кніга|загаловак =Возвращенные имена: Сотрудники АН Беларуси, пострадавшие в период сталин. репрессий|адказны = сост. и авт. предисл. Н. В. Токарев; под ред. А. С. Махнача.|месца =Мн. |выдавецтва =Навука i тэхнiка|год = 1992|старонкі =104-106}}</ref>. Даследчык [[Леанід Уладзіміравіч Маракоў|Леанід Маракоў]] выказаў меркаванне, што Браніслаў Тарашкевіч загінуў праз катаванні, якія цягнуліся дзевяць месяцаў<ref>http://news.tut.by/culture/261187.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305014710/http://news.tut.by/culture/261187.html |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. Пасмяротна рэабілітаваны Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР 31 студзеня 1957 года. == Сям’я == [[Файл:Branislaŭ Taraškievič. Браніслаў Тарашкевіч (1925-33).jpg|міні|Браніслаў Тарашкевіч з Верай Сніткай і сынам Радаславам, другая палова 1920-х гадоў.]] У 1923 годзе ажаніўся з Верай Сніткай (1901—1998)<ref>''Вера Андрэеўна Снітка, дачка беларускага археолага і краяведа [[Андрэй Канстанцінавіч Снітка|Андрэя Сніткі]] і пляменіца па матчынай лініі [[Аляксандр Мікітавіч Уласаў|Аляксандра Уласава]].''</ref>, праваслаўнай беларускай з-пад [[Радашковічы|Радашковічаў]], у 1925 годзе у іх нарадзіўся сын<ref>Пецюкевіч М. // Успаміны; Бергман. А // Слова аб Браніславе Тарашкевічы. — Мн. 1992. С. 56.</ref>. Сына назвалі Радаслаў, у сям’і яго звалі Славікам. Радаслаў Тарашкевіч загінуў 15 чэрвеня 1944 года ў баі каля вёскі [[Гарэлы Луг]] ([[Бягомльскі раён]]), быў савецкім партызанам, пазней перапахаваны ў брацкай магіле ў Бягомлі<ref>{{cite web|url = https://westki.info/artykuly/18802/syn-branislava-tarashkevicha-pahavany-u-brackay-magile-u-byagomli|title = Сын Браніслава Тарашкевіча пахаваны ў брацкай магіле ў Бягомлі|date = 7-9-2015|publisher = westki.info|archive-url = https://web.archive.org/web/20190422223315/https://westki.info/artykuly/18802/syn-branislava-tarashkevicha-pahavany-u-brackay-magile-u-byagomli|archive-date = 22 красавіка 2019|access-date = 23-4-2019|url-status = dead}}</ref>. У 1933 годзе Браніслаў Тарашкевіч назаўсёды развітваецца з першай сям’ёй праз палітычны абмен у СССР, жонка і сын мелі права паехаць за ім і намерваліся гэта зрабіць, але з невядомых прычын засталіся ў Польшчы<ref>Бергман А. // Слова аб Браніславе Тарашкевічы. — Мн. 1992. — С. 93.</ref>. У 1934 годзе ў [[Масква|Маскве]] ўзяў другі шлюб, з выпускніцай вышэйшых літаратурных курсаў Нінай Палянскай. Пазней Ніна Палянская рупліва змагалася за рэабілітацыю мужа. == Навуковая і літаратурная дзейнасць == [[Файл:Podpis Tara.jpg|thumb|злева|Подпіс Браніслава Тарашкевіча.]] [[Файл:Беларуская граматыка для школ, вокладка (1918).jpg|thumb|[[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|Беларуская граматыка Тарашкевіча]], 1918 год.]] У 1913 годзе пачынае працаваць над граматамі XII ст. Загадам Шахматава едзе ў Рыжскі архіў старажытных грамат. Працуе над гістарычнай граматыкай беларускай мовы. Пэўна не вядома навуковыя ступень Браніслава Тарашкевіча. Не знойдзены дакументы пра атрыманне ім звання прафесара, але пра гэта ёсць ускосныя сведчанні<ref>Бергман А. // Слова аб Браніславе Тарашкевічы, Мн. 1992. С. 25.</ref>. Выступаў у беларускім друку з 1914 года. У 1918 годзе, як загадчык культурна-асветнага аддзела [[Беларускі нацыянальны камісарыят|Белнацкама]], падрыхтаваў і выдаў у [[Вільнюс|Вільні]] першую «[[Беларуская граматыка Тарашкевіча (1918)|Беларускую граматыку для школ]]». У Тарашкевіч абагульніў і замацаваў пісьмовыя традыцыі, што складаліся тым часам у выданні мастацкай, навукова-папулярнай і публіцыстычнай літаратуры, агулам у друку; улічыў здабыткі тагачаснай [[Мовазнаўства|лінгвістычнай навукі]] (даследаванні [[Аляксей Аляксандравіч Шахматаў|Аляксея Шахматава]], [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]]) і досвед папярэднікаў. Граматыку пасля 6 разоў перавыдавалі, працяглы час яна была галоўным падручнікам па беларускай мове, асабліва падчас [[Беларусізацыя|беларусізацыі]] 1920-х гадоў у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. Пераклаў на беларускую мову «[[Іліяда|Іліяду]]» [[Гамер]]а і «[[Пан Тадэвуш|Пана Тадэвуша]]» [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. Псеўданімы: ''Адам Навука'', ''«Тарас на Парнасе»'', ''Я. Тарас'', ''Тарас Язычнік'', ''Тарас Навіна''. == Творы == * Заходняя Беларусь — плацдарм імперыялістычнай інтэрвенцыі. — [[Мінск|Менск]]: [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Беларуская акадэмія навук]], [[Камісія па вывучэнні Заходняй Беларусі пры Беларускай акадэміі навук|Камісія па вывучэньні Заходняй Беларусі]], 1931. — 20 с. * Сьцежкай двурушніцтва і здрады // Супроць контррэволюцыйнага беларускага нацыянал-дэмократызму. — Мн.:Белдзяржвыдавецтва, 1931. * Как живут крестьяне за границей. — Москва-Ленинград: Леноблиздат, 1935. — 82 с. * Дифференциация крестьянства в [[Польшча|Польше]] во время кризиса // Польская деревня во время кризиса. — Москва, 1935. С. 3—80. * Выбранае: крытыка, публіцыстыка, пераклады / Б. Тарашкевіч // Укладанне, уступ, каментарыі [[Арсень Ліс|А. Ліса]]. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1991. — 319 с. == Ушанаванне памяці == [[Файл:II Liceum Ogólnokształcące w Bielsku Podlaskim 3.JPG|міні|Шыльда на Беларускім ліцэі імя Браніслава Тарашкевіча ў Бельску Падляскім.]] Імем Браніслава Тарашкевіча названы вуліцы ў горадзе [[Маладзечна|Маладзечне]] і ў гарадскім пасёлку [[Радашковічы]]. У 1969 годзе імя Тарашкевіча нададзена [[Беларускі ліцэй імя Браніслава Тарашкевіча|ліцэю з беларускай мовай навучання]] ў польскім [[Бельск Падляскі|Бельску Падляскім]]. У 2003 годзе імем Тарашкевіча названа [[Вуліца Браніслава Тарашкевіча (Мінск)|вуліца]] жылога раёна [[Сцяпянка]] ў [[Мінск]]у. У [[Вільнюс|Вільні]] на будынку колішняй штаб-кватэры заходнебеларускіх арганізацый усталяваная памятная дошка Браніславу Тарашкевічу працы беларускага скульптара [[Аляксандр Мірончык|Аляксандра Мірончыка]]<ref>{{Крыніцы/Беларускі саюз мастакоў (1938—1998)|артыкул=Мірончык Аляксандр Іванавіч}}</ref>. == Крыніцы == {{reflist|2}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Тарашке́віч Браніслаў Адамавіч|Ліс А. С.|439}} * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Тарашке́віч Браніслаў Адамавіч|Ліс А.|504}} * Беларуская мова: энцыклапедыя / пад рэдакцыяй А. Я. Міхневіча. — Мінск : Беларуская Энцыклапедыя, 1994. — 653 с. — ISBN 5-85700-126-9. — С. 558. * {{крыніцы/БП (1992-95)|6|Тарашкевіч Браніслаў||69}} * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|2|}} * ''[[Арсень Ліс|Ліс А. С.]]'' Браніслаў Тарашкевіч. — Мінск: [[Беларуская навука (выдавецтва)|Навука і тэхніка]], 1966. 167 с. * ''[[Аляксандра Рыгораўна Бергман|Бергман А.]]'' Слова пра Браніслава Тарашкевіча. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1996. — 192 с. * ''[[Анатоль Іосіфавіч Валахановіч|Валахановіч А. І.]], [[Уладзімір Мікалаевіч Міхнюк|Міхнюк У. М.]]'' Споведзь у надзеі застацца жывым. — Мінск: [[Беларускі навукова-даследчы інстытут дакументазнаўства і архіўнай справы|БелНДІДАС]], 1999. — 197 с. * ''[[Рыгор Міхайлавіч Семашкевіч|Семашкевіч Р. М.]]'' Беларускі літаратурна-грамадскі рух у Пецярбурзе. — Мн, 1971. * ''[[Барыс Клейн|Клейн Б.]]'' Старонкі палымянага жыцця // [[Полымя]]. 1963. № 10. С. 141—153. * ''[[Алесь Марціновіч|Марціновіч А.]]'' Быў. Ёсць. Будзе (100 гадоў з дня нараджэння Браніслава Тарашкевіча) // [[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]. 1992. 7 лютага. № 6. С. 12. * ''[[Арсень Ліс|Ліс А.]]'' Браніслаў Тарашкевіч: трагічны пошук свабоды // Назаўсёды разам: да 60-годдзя ўз’яднання Заходняй Беларусі з БССР. Мінск, 2001. С. 47—53. * Гарматны В. П. Браніслаў Тарашкевіч і аграрнае пытанне ў Сейме ІІ Рэчы Паспалітай (1922—1927 гг.) / Веснік Брэсцкага універсітэта. Серыя 2. Гісторыя. — 2010. — № 2. — С. 56—62. * {{Кніга|загаловак=[[Беларуская мова (энцыклапедыя)|Беларуская мова: энцыклапедыя]]|адказны=пад. рэд. [[Арнольд Яфімавіч Міхневіч |А. Міхневіча]]|год=1994|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская энцыклапедыя імя П. Броўкі|старонак=653|isbn=978-5-85700-126-4|ref=Беларуская мова: энцыклапедыя}} * {{Крыніцы/ЭГБ|1|Беларуская граматыка для школ|І. У. Саламевіч|370—317}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://slounik.org/81378.html Біяграфія на Slounik.org] * [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii/index_19829.html ТАРАШКЕВІЧ Браніслаў Адамавіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190824070707/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii/index_19829.html |date=24 жніўня 2019 }} // {{Крыніцы/Даведнік Маракова|РЛ|2|0|РЛ1-3|РЛ1-3}} * [http://old.ihst.ru/projects/sohist/repress/belan.pdf ТАРАШКЕВИЧ Бронислав Адамавич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210831030105/http://old.ihst.ru/projects/sohist/repress/belan.pdf |date=31 жніўня 2021 }} // {{кніга|загаловак =Возвращенные имена: Сотрудники АН Беларуси, пострадавшие в период сталин. репрессий|адказны = сост. и авт. предисл. Н. В. Токарев; под ред. А. С. Махнача|месца =Мн. |выдавецтва =Навука i тэхнiка|год = 1992|старонак =120|isbn = 5-343-01246-9|тыраж =1000}} * [http://www.belmova.com/index.php?name=News&file=article&sid=11&theme=Printer Імя ў гісторыі — Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081210101006/http://www.belmova.com/index.php?name=News&file=article&sid=11&theme=Printer |date=10 снежня 2008 }} * [http://txt.knihi.com/taraskievic/hramatyka/ Браніслаў Тарашкевіч. Беларуская граматыка для школаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060512032236/http://txt.knihi.com/taraskievic/hramatyka/ |date=12 мая 2006 }} * [https://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/1935cl15/%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D1%96_%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87.html Луцкевіч Антон. Тарашкевіч і Аляхновіч // НАША СЛОВА. № 37 (1448), 11 верасня 2019.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200226135150/http://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/2030/%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D1%96_%D0%90%D0%BB%D1%8F%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87.html |date=26 лютага 2020 }} // на [[pawet.net]] * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/1935ca2/Беларускі_Гандзі.html Талочка Ул. Беларускі Гандзі // Наша Слова. № 34 (1497), 26 жніўня 2020] // на [[pawet.net]] * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/1935ca1/Успаміны_сеймавага_аглядальніка_пра_беларускі_клуб.html Успаміны сеймавага аглядальніка пра беларускі клуб // Наша Слова. № 34 (1497), 26 жніўня 2020] // на [[pawet.net]] * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/2020/%D0%90%D1%9E%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%96%D1%8F%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%96%D1%8F_%D0%91%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0.html Валахановіч А. І., Міхнюк У. М. Споведзь у надзеi застацца жывым: Аўтабiягр. Б. Тарашкевiча. / Рэд. А. С. Ліс. — Мн.: БелНДІДАС, 1999.] // на [[pawet.net]] * [https://csl.bas-net.by/personalii/23107/tarashkevich-bronislav-adamovich/ Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} * [http://library.basnet.by/handle/csl/287 Біябібліаграфічны паказальнік] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211125094227/http://library.basnet.by/handle/csl/287 |date=25 лістапада 2021 }} у рэпазіторыі [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Я. Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Тарашкевіч Браніслаў}} [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Сярэдняй Літвы]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі паэзіі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з польскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі са старажытнагрэчаскай мовы]] [[Катэгорыя:Браніслаў Тарашкевіч]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Польскай Рэспубліцы (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Зняволеныя Лукішскай турмы]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага пасольскага клуба]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Віленскім раёне]] 1akt9udbcjpvkwof0us0p8npnwpjqtr 0 11508 5148168 4891295 2026-05-29T03:03:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148168 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Брашэвіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Драгічынскі раён]] |Уключае = 8 населеных пунктаў |Сталіца = [[Брашэвічы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1172 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Брашэ́віцкі сельсавет''' ({{lang-ru|Брашевичский сельсовет}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Драгічынскі раён|Драгічынскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — [[аграгарадок]] (да 2008 года вёска) [[Брашэвічы]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Драгічынскага раёна [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]] [[БССР]]. З 8 студзеня 1954 года ў Брэсцкай вобласці. 16 ліпеня 1954 года ў склад сельсавета з [[Імянінскі сельсавет|Імянінскага сельсавета]] [[Антопальскі раён|Антопальскага раёна]] перададзена вёска [[Пацы (Драгічынскі раён)|Пацы]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Брашэвіцкага сельсавета было 10 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|19}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1458 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 92,7 % — [[беларусы]], 2,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 2,4 % — [[цыганы на Беларусі|цыганы]], 1,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1172 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=18 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == * [http://drogichin.brest-region.by/content/art-160.html Сельскія выканаўчыя камітэты Драгічынскага раёна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080924023725/http://drogichin.brest-region.by/content/art-160.html|date=24 верасня 2008}} {{Брашэвіцкі сельсавет}} {{Драгічынскі раён}} [[Катэгорыя:Брашэвіцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] n1kj7c8i7c7ppn552ua64woogqe5xey 0 14909 5147969 5145456 2026-05-28T15:35:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5147969 wikitext text/x-wiki {{Этнас |назва = '''Беларусы''' |выява = Map of the Belarusian Diaspora in the World.svg |шырыня = |подпіс = |саманазва = беларусы |колькасць = каля 9 млн (2021): |рассяленне = {{BLR}}: {{num|7990519}} ([[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|перапіс 2019 года]]):<ref name="belstat.gov.by">[https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/48a/twytvykdto5c4e7tzsjdc60ak8p7vyn6.pdf Вынікі перапісу насельніцтва Рэспублікі Беларусь 2019 г. Том 2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220222122040/https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/48a/twytvykdto5c4e7tzsjdc60ak8p7vyn6.pdf |date=22 лютага 2022 }}{{ru icon}}</ref> <br /> * [[Файл:Flag of Minsk, Belarus.svg|22px]] [[Мінск]]: {{num|1753122}} * [[Файл:Flag of Minsk Voblast.svg|22px]] [[Мінская вобласць]]: {{num|1302780}} * [[Файл:Flag of Homyel Voblast.svg|22px]] [[Гомельская вобласць]]: {{num|1211234}} * [[Файл:Flag of Brest Voblast, Belarus.svg|22px]] [[Брэсцкая вобласць]]: {{num|1171835}} * [[Файл:Flag of Vitsebsk Voblasts.svg|22px]] [[Віцебская вобласць]]: {{num|934925}} * [[Файл:Flag of Mahilyow Voblast.svg|22px]] [[Магілёўская вобласць]]: {{num|915633}} * [[Файл:Flag of Hrodna Voblasts.svg|22px]] [[Гродзенская вобласць]]: {{num|701190}} {{RUS}}: {{num|208046}} (перапіс [[2021]] года)<ref>{{cite web |url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx |title=Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года |url-status=live |access-date=2023-02-04 |archive-date=2022-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221230204643/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx }}</ref> {{UKR}}: {{num|275763}} (перапіс [[2001]] года)<ref name="perepisU">{{cite web|url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/|title=Усеўкраінскі перапіс насельніцта 2001. Руская версія. Вынікі. Нацыянальнасць і родная мова|lang=ru|archive-url=https://www.webcitation.org/6171e8TFd?url=http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/nationality_population/|archive-date=21 жніўня 2011|access-date=5 чэрвеня 2014|url-status=live}}</ref> {{LAT}}: {{num|68174}} (перапіс 2011 года)<ref name="Национальности Латвии 2011">[http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-census-2011-key-indicators-33613.html Population Census 2011 — Key Indicators] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120610225219/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/population-census-2011-key-indicators-33613.html |date=10 чэрвеня 2012 }}{{ref-lv}}</ref> {{KAZ}}: {{num|62694}} (2012 года)<ref name="Каз2012">[https://web.archive.org/web/20121115130347/http://www.stat.kz/publishing/2012/%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F/%D0%90%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%8C/12_2011_%D0%91-15-10-%D0%93.rar Агенцтва Рэспублікі Казахстван па статыстыцы. Колькасць насельніцтва Рэспублікі Казахстан па асобных этнасах на 1 студзеня 2012 года.]{{ru icon}}</ref> {{POL}}: 47&nbsp;000 (перапіс 2011&nbsp;г.)<ref name="Перепись 2011">Згодна з папярэднімі вынікамі перапісу насельніцтва 2011 года (гэтым перапісам упершыню прадугледжвалася магчымасць указання дзвюх нацыянальнасцей адным і тым жа рэспандэнтам) у Польшчы налічваліся 31 тысячы людзей, якія ўказалі толькі беларускую нацыянальнасць і ніякую іншую, 6 тысяч людзей указалі беларускую нацыянальнасць у якасці першай з дзвюх, яшчэ 10 тысяч указалі беларускую нацыянальнасць другой з дзвюх магчымых. Сярод 16 тысяч людзей, якія ўказалі беларускую нацыянальнасць адной з дзвюх магчымых (першай ці другой), 15 тысяч другой нацыянальнасцю ўказалі польскую (гл. [https://web.archive.org/web/20120616192742/http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/PUBL_lu_nps2011_wyniki_nsp2011_22032012.pdf Папярэднія вынікі Нацыянальнага перапісу насельніцтва і жылля Польшчы 2011 года]).{{ref-pl}}</ref> {{LIT}}: 35&nbsp;900 (ацэнка 2010&nbsp;г.)<ref>[http://db1.stat.gov.lt/statbank/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=M3010215&PLanguage=1&PXSId=0&ShowNews=OFF Дэпартамент статыстыкі Літвы. База статыстычных дадзеных аб насельніцтве Літвы.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161220143532/http://db1.stat.gov.lt/statbank/SelectVarVal/Define.asp?MainTable=M3010215&PLanguage=1&PXSId=0&ShowNews=OFF |date=20 снежня 2016 }}{{ref-lt}}</ref> {{USA}}: 25&nbsp;600 (2000&nbsp;г.)<ref>[https://old.bigenc.ru/ethnology/text/5621578 БРЭ]</ref> {{GER}}: 21&nbsp;151 (перапіс 2015&nbsp;г.)<ref>{{cite web |url=https://de-1statista-1com-1statista.emedia1.bsb-muenchen.de/statistik/daten/studie/1221/umfrage/anzahl-der-auslaender-in-deutschland-nach-herkunftsland/Statistisches |title= Bundesamt. Anzahl der Ausländer in Deutschland nach Herkunftsland in den Jahren 2014 und 2015 |access-date=9 October 2016}}</ref> {{UZB}}: 18&nbsp;500 (ацэнка 2021 г.)<ref>[https://www.gazeta.uz/ru/2021/08/20/ethnic-groups/ gazeta.uz]</ref> |мова = [[беларуская мова|беларуская]] |мовы зносін = [[руская мова|руская]] |рэлігія = [[хрысціянства]] ([[праваслаўе]], [[каталіцтва]] ([[Рымска-Каталіцкая Царква|лацінскага]] і [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква|візантыйскага]] абрадаў), [[пратэстанцтва]]) |раса = [[еўрапеоідная раса]] |уваходзіць = [[усходнія славяне]] |паходжанне = [[славяне]] |роднасныя = [[украінцы]], [[рускія]], [[палякі]], іншыя [[славяне]] і некаторыя [[балты]] (генетычна) |уключае = }} {{Значэнні|Беларусы (значэнні)}} {{Значэнні|Беларус (значэнні)}} '''Белару́сы''' — [[усходнія славяне|усходнеславянскі]] [[народ]]. Агульная колькасць у свеце — каля 9 млн чалавек (2021). Асноўнае насельніцтва [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], дзе налічваюць {{num|7990,7|тыс чалавек}} і складаюць 84,9 % жыхароў дзяржавы (паводле перапісу ад 2019 года). Жывуць таксама ў значнай колькасці ў [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіне]], [[Латвія|Латвіі]], [[Літва|Літве]], [[Польшча|Польшчы]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Казахстан]]е і інш. Карыстаюцца [[Беларуская мова|беларускай мовай]], якая адносіцца да ўсходняй падгрупы [[Славянскія мовы|славянскай групы]] [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскай моўнай сям’і]]. Сучасная беларуская літаратурная мова пачала стварацца з 1850-х гадоў на аснове гаворак у шырокім наваколлі [[Мінск|горада Мінска]] (па сучаснай класіфікацыі — мінская гаворка<ref name="ReferenceA">Нарысы па гісторыі беларускай мовы / Рэдкал.: П. Ф. Глебка і [і інш.]. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — С. 17.</ref> [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускай групы гаворак]] беларускай мовы). Алфавіт літаратурнай мовы на аснове [[кірыліца|кірыліцы]]. У цяперашні час шырока распаўсюджаны беларуска-рускі [[білінгвізм]] з дамінаваннем [[руская мова|рускай мовы]]. Веруючыя беларусы пераважна [[праваслаўе|праваслаўныя]]; ёсць значная колькасць [[Каталіцтва|каталікоў]]<ref>''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. [[Валерый Аляксандравіч Цішкоў|В. А. Тишков]] ; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 110; ''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 260.</ref> і невялікая колькасць [[пратэстанцтва|пратэстантаў]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 424.</ref>. == Этнагенез == {{main|Этнагенез беларусаў|Этнічная тэрыторыя беларусаў}} Сучасная беларуская акадэмічная навука ([[Васіль Кірылавіч Бандарчык|Васіль Бандарчык]], [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|Міхаіл Піліпенка]], [[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Ігар Чаквін]] і інш.) лічыць, што працэс [[этнагенез беларусаў|этнаўтварэння беларусаў]] пачынаецца ў XIII—XIV стст. у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 36.</ref>, а стаў выразна ажыццяўляцца ў XIV—XV стст.<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 49.</ref> У фарміраванні беларускага этнасу (у Папрыпяцці, Верхнім Панямонні, Верхнім Падзвінні і Верхнім Падняпроўі) яшчэ ў XIII—XIV стст. прынялі ўдзел значная частка ўсходніх славян («русь», «рускія»), часткова групы заходніх славян (галоўным чынам, [[палякі]] — пераважна сяліліся на [[Палессе|Палессі]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 43—44.</ref>) і неславянскія этнічныя групы, асабліва [[балты|балцкія]] ([[Літва (плямёны)|літва]], [[яцвягі]], [[прусы]], [[жамойты]]), многія з якіх былі вымушанымі перасяленцамі ў адзначаныя раёны<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 44.</ref>. Усходнеславянскае насельніцтва ў сваёй масе склала аснову беларусаў, а неўсходнеславянскія групы сталі дадатковым кампанентам гэтай новай этнічнай супольнасці<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 45.</ref>. == Антрапалогія == {{main|Антрапалогія беларусаў}} Беларусы паўночных, цэнтральных і заходніх рэгіёнаў [[Беларусь|Беларусі]] адносяцца пераважна да ўсходнееўрапейскага тыпу сярэднееўрапейскай расы (у межах вялікай [[Еўрапеоідная раса|еўрапеоіднай расы]]). Некаторыя даследчыкі вылучаюць сярод беларусаў палескі і верхнепрыдняпроўскі антрапалагічныя тыпы. Беларускі антраполаг [[Аляксей Ігнатавіч Мікуліч|Аляксей Мікуліч]] прышоў да высновы, што сучасная карціна генафонду беларусаў сфармавалася як шляхам доўгатэрміновага прыстасавання ў выніку натуральнага адбору, так і ў выніку этнічнай кансалідацыі<ref>''Мікуліч, А. І.'' Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу. — Мінск, 2005. — С. 112.</ref>. Паводле вынікаў даследавання Аляксея Мікуліча, агульная характарыстыка генафонду сучасных беларусаў найбліжэй да характарыстыкі генафонду сучасных [[украінцы|украінцаў]]<ref>''Мікуліч, А. І.'' Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу. — Мінск, 2005. — С. 97—98, 104.</ref> і мае даволі трывалую генетычную непарыўнасць пакаленняў у часе, бо геаграфічная структура сучаснага беларускага генафонду шмат у чым супадае з арэаламі старажытных [[археалагічная культура|археалагічных культур]] Беларусі яшчэ даславянскай эпохі<ref>''Мікуліч, А. І.'' Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу. — Мінск, 2005. — С. 111.</ref>. Паводле даследаванняў Рэспубліканскага цэнтра гематалогіі і перасадкі касцявога мозгу ([[Беларусь]]) сучасным беларусам па [[фенатып]]у (сукупнасць характарыстак, набытых індывідам на вызначанай стадыі свайго развіцця — пад уплывам умоў знешняга асяроддзя і выпадковых змен) найбольш блізкімі з’яўляюцца сучасныя [[немцы]] і [[палякі]]<ref>{{cite web|url= http://www.sb.by/zdorove/news/belorusam-po-fenotipu-naibolee-blizki-nemtsy-i-polyaki.html|title= Белорусам по фенотипу наиболее близки немцы и поляки|author= Анатолий Усс|date= 24 лютага 2016|publisher= [[Советская Белоруссия|СБ. Беларусь Сегодня]]|access-date= 28 мая 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160506225054/http://www.sb.by/zdorove/news/belorusam-po-fenotipu-naibolee-blizki-nemtsy-i-polyaki.html|archive-date= 6 мая 2016}}</ref>. == Этнонім == {{main|Белая Русь}} Этнонім «беларусы» паходзіць ад тапоніма «[[Белая Русь]]», які пачаткова меў рэгіянальнае значэнне і ў праваслаўна-ўніяцкай традыцыі адносіўся да паўночнай і ўсходняй часткі сучаснай [[Беларусь|Беларусі]]<ref>''Белы, А.'' Хроніка «Белай Русі»: нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2000. — С. 158—159.</ref>. Першы зафіксаваны выпадак ужывання слова «беларус» у грэчаскім перакладзе (Leucorussus) як саманазвы выхадцаў з сучаснай этнічнай тэрыторыі Беларусі вядомы з запісу [[Саламон Рысінскі|Саламона Рысінскага]] ў Альтдорфскі ўніверсітэт у 1586 годзе<ref>''Латышонак А.'' [http://www.belreform.org/latyszonak_rysin.php Навуковыя крыніцы самаакрэслення Саламона Рысінскага як беларуса] // Рэфармацыя і грамадства : XVI стагоддзе : Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі. — Мінск : Беларускі кнігазбор, 2005. — С. 126—131.</ref>, але азначэнне шырока не распаўсюдзілася тым часам як этнонім. Да канца XVIII ст. як саманазвы ўжываліся азначэнні «русь», «рускія», «[[Русіны (гістарычны этнонім)|русіны]]» або «[[літвіны]]»<ref name="ReferenceB">''Этнаграфія беларусаў : гістарыяграфія, этнагенэз, этнічная гісторыя / В. К. Бандарчык, І. У. Чаквін, І. Г. Углік [і інш.]. — Мн.: Навука і тэхніка, 1985. — С. 150.</ref>. [[Файл:Shljahtich Zavalnja.png|thumb|Тытульны ліст кнігі [[Ян Баршчэўскі|Яна Баршчэўскага]] «[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях]]», 1844—1846 гг.]] У першай палове XIX ст. азначэнне «беларусы» было распаўсюджана пераважна ў [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губернях]], а таксама ва ўсходняй частцы [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], і мела не столькі этнічны, колькі тапанімічны характар<ref name="ReferenceB"/>. 20 студзеня (1 лютага) 1863 года назва «Беларусь» упершыню ўключана ў найменне ўраду — [[Часовы правінцыяльны ўрад Літвы і Беларусі|Часовага правінцыяльнага ўраду Літвы і Беларусі]] на чале з [[Кастусь Каліноўскі|Кастусём Каліноўскім]]. Саманазва «беларусы» як этнонім замацавалася за [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|беларускім этнасам (амаль па ўсёй яго этнічнай тэрыторыі)]] толькі з сярэдзіны 1860-х гадоў (пасля прац расійскага этнографа [[Родэрых фон Эркерт|Родэрыха Эркерта]]<ref>''Эркерт, Р. Ф.'' Этнографический атлас западнорусских губерний и соседних областей. ― Берлин, 1863; ''Эркерт, Р. Ф.'' Взгляд на историю и этнографию западных губерний России : (с атласом) / [соч.] Полк. Р. Ф. Эркерта. — Санкт-Петербург : тип. Дома призрения малолет. бедных, 1864. — 72 с.</ref>). І на працягу 1870—1880-х гадоў этнонім «беларусы» трывала і канчаткова выцясняе іншыя «канкурэнтныя» назвы («[[крывічы]]», «крывічане», «[[Чорная Русь|чарнарусы]]», «[[заходнерусізм|заходнерусы]]» і іншыя<ref name="imef.basnet.by">''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_28.pdf «Адных бацькоў сыны»: праблема этнічнага адзінства беларусаў у канцы XVIII — пачатку ХХ ст.]… С. 318.</ref>), якія прапаноўваліся ў тыя часы рознымі гісторыкамі, ідэолагамі і публіцыстамі<ref name="imef.basnet.by"/>, і лакальна-рэгіянальныя назвы ([[Загароддзе|загародцы]], пінчукі, [[палешукі]] і г.д.) для азначэння беларускага этнаса, што было звязана з папулярызацыяй гэтай назвы праз расійскую этнаграфічную і гістарычную навуку і з развіццём пачатковай адукацыі ў вёсцы, дзякуючы чаму стала мажлівым пашырэнне гістарычных ведаў і назвы «беларусы» сярод шырокіх колаў насельніцтва<ref>''Этнаграфія беларусаў : гістарыяграфія, этнагенэз, этнічная гісторыя / В. К. Бандарчык, І. У. Чаквін, І. Г. Углік [і інш.]. — Мн.: Навука і тэхніка, 1985. — С. 164—166.''</ref><ref>''Терешкович, П. В.'' [http://pawet.net/files/ceraskowich.pdf Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.].. С. 145.</ref>. У 1903 г. этнограф [[Яўхім Карскі]] канстатаваў, што найбольш кансерватыўнаму сялянскаму слою насельніцтва назва «беларусы» была не вядома: ''«У цяперашні час просты народ у Беларусі не ведае гэтай назвы. На пытанне: хто ты? прасталюдзін адказвае — рускі, а калі ён каталік, то называе сябе або каталіком, або палякам; часам сваю радзіму назаве Літвой, а то і проста скажа, што ён „тутэйшый“ (tutejszy) — тутэйшы, вядома, супрацьпастаўляючы сябе асобе, якая гаворыць па-вялікаруску, як чужынцу ў [[Паўночна-Заходні край|Заходнім краі]]»''<ref>''Карскій, Е. Ф.'' — Белоруссы. Т. I, гл. V., С. 116.</ref>. А [https://be.wikipedia.org/wiki/Этнічная_тэрыторыя_беларусаў#Вынікі_Першага_ўсеагульнага_перапісу_насельніцтва_Расійскай_імперыі_(1897) вынікі Першага ўсеагульнага перапісу насельніцтва Расійскай імперыі (1897)] прыводзяць іншыя дадзеныя па беларускім губерням. == Рэлігія == {{main|Рэлігія ў Беларусі|Праваслаўе ў Беларусі|Каталіцтва ў Беларусі|Пратэстанцтва ў Вялікім Княстве Літоўскім}} [[Файл:Murovanka church.jpg|thumb|[[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Мураванка)|Праваслаўная Свята-Раства-Багародзіцкая царква XVI стагоддзя ў Мураванцы]]. Фота 2012 года.]] Пачаткова ў XIII—XIV стст. у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім (ВКЛ)]] у асноўным арэале фарміравання беларускага этнасу мелася пераважаючае славянамоўнае насельніцтва, якое ў асноўнай масе было хрысціянскім і прытрымлівалася [[праваслаўе|праваслаўя]]. У той жа час адбываліся кантакты з [[Балты|балтамоўным язычніцкім насельніцтвам]], якое межавала ці пранікала на славянамоўныя тэрыторыі, паступова славянізуючыся. Маюцца і факты прысутнасці яшчэ ў сярэдзіне XIII ст. хрысціянскага насельніцтва ў глыбока [[Балты|балцкіх тэрыторыях]] — прычым і ў месцах, якія сталі важнымі цэнтрамі ў працэсе генезіса [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]], — у [[Вільнюс|Вільні]] і [[Кярнаве]]<ref>''Вайткявичус, В.'' Нестереотипный взгляд на культуру восточнолитовских курганов… С. 186.</ref>. Гэта прыводзіла да суіснавання ў ВКЛ побач з хрысціянамі [[язычніцтва|язычніцкага насельніцтва]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 193, 197.</ref>. Вынікі гэтых кантактаў яшчэ дагэтуль з’яўляюцца прадметам навуковых дыскусій. [[Файл:Магілёўскія відарысы 06.jpg|thumb|[[Свята-Мікольскі жаночы манастыр (Магілёў)|Праваслаўная царква Святога Мікалая XVII стагоддзя ў Магілёве]]. Фота 2014 года.]] Яшчэ ў 1240—1260-ыя гг. (ці нават раней) у полацкіх уладаннях ужо існавалі дзве каталіцкія [[дыяцэзія|дыяцэзіі]], падначаленыя архібіскупскай кафедры ў [[Рыга|Рызе]]: Рускае біскупства ў [[Полацкае княства|Полацкім княстве]] і Селонскае — у залежнай ад Полацку [[Сэлія|Селонскай зямлі]]. У часы [[Міндоўг]]а часова ў 1251—1260 гг. існавала каталіцкае біскупства, якое ахполівала і землі Панямоння, што было першай хваляй прыходу каталіцтва ў землі ВКЛ<ref>''Ганчарук, І. Г.'' Рымска-каталіцкая царква на Беларусі // Рэлігія і царква на Беларусі : Энцыкл. давед. — Мінск : БелЭн, 2001. — С. 280; Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 224.</ref>. Аднак пасля (да [[1387]] г.) у ВКЛ не мелася тэрытарыяльнай арганізацыі рымска-каталіцкага касцёла, хоць вядома, што ў 1320-я гг. нямецкія [[дамініканцы]] і [[францысканцы]] мелі ў [[Вільнюс|Вільні]] і [[Навагрудак|Навагрудку]] па адным каталіцкім [[Манастыр|кляштары]]<ref>''Ганчарук, І. Г.'' Рымска-каталіцкая царква на Беларусі // Рэлігія і царква на Беларусі : Энцыкл. давед. — Мінск : БелЭн, 2001. — С. 280; Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 233.</ref> і не спынялі спроб місіянерскай дзейнасці<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 224—226.</ref>. У 1387 годзе воляй вялікага князя літоўскага [[Ягайла|Ягайлы]] ў ВКЛ язычніцкае балцкае насельніцтва пачалі масава хрысціць па [[каталіцтва|каталіцкім абрадзе]], што лічыцца другой хваляй хрысціянізацыі балтаў у дзяржаве. Ягайлам пабудаваны каталіцкія касцёлы ў тым ліку каля Навагрудка, Мінска, Крэва, Абольцаў і іншых месцаў<ref>''Ганчарук, І. Г.'' Рымска-каталіцкая царква на Беларусі // Рэлігія і царква на Беларусі : Энцыкл. давед. — Мінск : БелЭн, 2001. — С. 280; Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 228—229.</ref>, што было пачаткам шырокага распаўсюджання каталіцызма ў розных землях ВКЛ. Вялікія князі літоўскія (напрыклад, [[Вітаўт]]) выдавалі дазволы ''«рускім»'', ''«русінам»'' (якія былі славянамоўныя і праваслаўнымі) пры жаданні хрысціцца ў [[каталіцтва]] і праводзілі палітыку рэлігійнай талерантнасці<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 229.</ref>. Прынцып надання пасад толькі католікам у [[Рада Вялікага Княства Літоўскага|гаспадарскай паны-радзе]] не выконваўся строга<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 383—384.</ref>. [[Феадал|Феадальнае саслоўе]] ([[баяры]]/[[шляхта]]) у ВКЛ складалася з прадстаўнікоў як католікаў, так і праваслаўных<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 370—372.</ref>. Абмежаванні міжканфесійных шлюбаў цалкам ніколі не вытрымліваліся ў практыцы паўсядзённага жыцця XV — пачатку XVI ст.<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 239.</ref> Манарх меў тытул не толькі «вялікага князя літоўскага», але і «вялікага князя рускага» і «князя жамойцкага». У 1550—1580 гг. у [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] пракаціліся хвалі рэлігійнай [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]], а затым [[Контррэфармацыя|Контррэфармацыі]], якія закранулі, галоўным чынам, мясцовую [[шляхта|шляхту]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 506—508.</ref>. Самай папулярнай канфесіяй сярод шляхты-пратэстантаў (у тым ліку [[магнат]]аў, якія былі на чале руху) стаў [[кальвінізм]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 509.</ref>. Аднак у 1590—1600-я гг. пратэстанцкая і праваслаўная шляхта ВКЛ у сваёй большасці перайшла ў каталіцызм, і толькі меншая частка прытрымлівалася праваслаўя ці [[пратэстанцтва]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 519, 524—525.</ref>. У [[1596]] г. адбылася [[Берасцейская унія]], якая стварыла [[Уніяцкая царква на Беларусі|грэка-каталіцкую царкву (уніяцтва)]], да якой сталі належаць галоўным чынам славянамоўныя сяляне<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 538—540.</ref>. У [[1632]] г. польскі кароль і вялікі князь літоўскі (1632—1648) [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслаў]] для захавання рэлігійнага спакою і ўмацавання традыцыйнай талерантнасці ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], хоць і не атрымаў згоды [[Папа Рымскі|Апостальскай сталіцы (Рыма)]], пайшоў на афіцыйнае аднаўленне праваслаўнай іерархіі, скасаванай пасля заключэння [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі (1596)]], і стварыў праваслаўную [[Магілёўская і Мсціслаўская епархія|Магілёўскую епархію]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2004. — Т. 3 : Беларусь у часы Рэчы Паспалітай (XVII—XVIII ст.). — С. 49, 154.</ref>. Аднак была захавана і [[Уніяцкая царква на Беларусі|грэка-каталіцкая царква (уніяцтва)]], да якой належала большая частка сялян. Пры розным статусе канфесій у краіне захоўваўся рэлігійны мір. Нярэдкімі былі міжканфесійныя шлюбы і ў сувязі з гэтым пераходы з адной канфесіі ў другую<ref>Канфесіі на Беларусі (к. XVIII—XX ст.). — Мінск, 1998. — С. 5.</ref>. У адказ на прэтэнзіі [[Маскоўская дзяржава|рускага цара]] на ўсходнія рэгіёны ВКЛ, польскі кароль і вялікі князь літоўскі (1648—1668) [[Ян II Казімір Ваза|Ян Казімір]] па ініцыятыве сенатараў ВКЛ таксама зрэдку пачаў (па прычыне ідэалагічнага спаборніцтва) называць сябе ў лістах ''«вялікі князь літоўскі і Белай Русі <…>»'' (адзін раз нават ''«вялікі князь літоўскі, рускі, Белай Русі і жамойцкі <…>»''), але гэты тытул не быў афіцыйна прыняты, ужываўся часова ў 1655—1656 гг. і ад гэтага выразу хутка адмовіліся<ref>''Łatyszonek, O.'' Od rusinów białych do białorusinów… С. 211—212.</ref>. Замест гэтага, каб адабраць ідэалагічныя падставы ў рускага цара прэтэндаваць на землі Рэчы Паспалітай, населеныя праваслаўнымі, [[Тытул Папы Рымскага|папа рымскі]] [[Аляксандр VII]] у 1661 г. зацвердзіў за польскім каралём і вялікім князем літоўскім (і яго наступнікамі) да яго поўнага тытулу (''«Ян Казімір, ласкай Божай кароль польскі, вялікі князь літоўскі, рускі, прускі, мазавецкі, жамойцкі, лівонскі, смаленскі, северскі, чарнігаўскі, а таксама спадчынны кароль шведаў, готаў, вэндаў»'') і дадатковы тытул ''«rex orthodoxus»'' (па-лацінску ''«праваслаўны кароль»'')<ref>Podręczna encyklopedya kościelna. — Warszawa, 1913. — t. XXXI—XXXII. — S. 292.</ref>. [[Файл:Katedralny sabor Sv Ducha - Minsk city - 2010 AD.jpg|left|thumb|Праваслаўны [[кафедральны сабор Сашэсця Святога Духа]] ([[1633]]) у [[Мінск]]у. Фота 2010 года.]] [[Файл:Church of the Holy Trinity in Gierviaty.jpg|left|thumb|[[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Гервяты)|Каталіцкі касцёл Найсвяцейшай Тройцы]] ([[1903]]) у [[Гервяты|Гервятах]]. Фота 2014 года.]] Высокі і афіцыйны статус каталіцызма ў дзяржаве і канфесіянальная негамагеннасць насельніцтва ([[шляхта]] — у асноўным каталікі, а [[Сялянства|сяляне]] — у асноўным праваслаўныя ці [[Уніяцтва|ўніяты]]) кампенсаваліся тым, што святарства займала другаснае становішча ў грамадскай іерархіі і культуры ў параўнанні са свецкімі [[феадал]]амі ([[баяры|баярамі]], [[шляхта]]й)<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 373, 375; ''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 154.</ref>, нягледзячы на тое, што ў [[Сенат Рэчы Паспалітай|Сенаце Рэчы Паспалітай]] каталіцкія [[Епіскап|біскупы]] займалі пярэднія крэслы, а праваслаўныя і ўніяцкія рэлігійныя іерархі не былі прадстаўлены ў Сенаце ўвогуле. [[Духавенства|Святарства (духавенства)]] у [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] увогуле не лічылася за асобнае [[саслоўе]]<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 373.</ref>. Таму каб зрабіцца каталіцкім арцыбіскупам, біскупам, абатам ці атрымаць якую-небудзь іншую каталіцкую пралатуру, неабходна было мець добры шляхецкі радавод. Самымі пажаданымі для шляхты ВКЛ і Рэчы Паспалітай былі пасады [[ваявода|ваявод]] і [[кашталян]]аў ці пасада [[манарх]]а, якая была выбарнай. Акрамя таго з даўніх часоў шырокае распаўсюджанне атрымала калятарскае права — калі землеўладальная свецкая шляхта, на чыіх маёнтках знаходзілася [[парафія]] (каталіцкая, праваслаўная, уніяцкая ці пратэстанцкая), ці проста шляхціц-фундатар храма (і яго нашчадкі) выдавалі рэкамендацыі на заняцце канкрэтнай духоўнай асобай пасады мясцовага парафіяльнага святара<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 93.</ref>. Самі ж вярхоўныя каталіцкія, праваслаўныя і ўніяцкія духоўныя іерархі (біскупы і мітрапаліты) прызначаліся ў ВКЛ і Рэчы Паспалітай паводле ўказаў манарха (вялікага князя/караля)<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 93; ''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 154.</ref>. Праваслаўная царква прызнае вяршынства свецкай улады над царкоўнай<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 93; Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 214.</ref>. Як каталіцкі касцёл, так і ўніяцкая і праваслаўная цэрквы мелі права валодаць і валодалі зямельнымі маёнткамі, прыгоннымі сялянамі; мелі свае [[Манастыр|кляштары]] і трымалі [[школа|школы]]; атрымлівалі фундушы ад свецкай шляхты. Толькі 23 ліпеня 1790 года [[Кіеўскія ўніяцкія мітрапаліты|ўніяцкі мітрапаліт]] быў уведзены ў склад Сената Рэчы Паспалітай, дзе быў прыраўняны па статусе да каталіцкага біскупа і засядаў пасля каталіцкага смаленскага біскупа<ref>''Markiewicz, M.'' Historia Polski 1492—1795… С. 96.</ref>. Нежаданне шляхты доўгі час уводзіць уніяцкага мітрапаліта ў склад Сенату вынікала з прынцыпа праваслаўнай і ўніяцкай царквы, што чалавеку любога [[саслоўе|саслоўя]] можна займаць пасаду епіскапа (біскупа) ці мітрапаліта, а [[шляхта]] не хацела дапускаць у шляхецкія інстытуты ([[Павятовы соймік|соймікі]] і [[Сойм Рэчы Паспалітай|сойм]]) прасталюдзінаў<ref>''Анішчанка, Я. К.'' Інкарпарацыя… С. 261.</ref>. [[Падзелы Рэчы Паспалітай|Пасля падзелаў Рэчы Паспалітай (1772, 1793, 1795)]] і ўключэння беларускіх зямель у склад [[Расійская імперыя|Расійскай Імперыі]] пачаліся пераводы ўніяцкага насельніцтва (у асноўным — сялян) да [[Руская Праваслаўная Царква|Рускай праваслаўнай царквы]], хоць масавы перавод усіх уніятаў да Рускай праваслаўнай царквы адбыўся пасля ліквідацыі [[Берасцейская унія|Барасцейскай царкоўнай уніі (1596)]] паводле рашэнняў [[Полацкі царкоўны сабор|Полацкага царкоўнага сабора (1839)]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4 : Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 67—72.</ref>. У сітуацыі шматканфесіянальнасці сярод сялян панавала талерантнасць, а часам і індыферэнтнасць у рэлігійным жыцці, калі сяляне хадзілі ў каталіцкія ці праваслаўныя храмы і заключалі міжканфесіянальныя шлюбы (хоць гэта непакоіла расійскія ўлады), што было абумоўлена ў не малой ступені непісьменнасцю вернікаў<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 72.</ref>. Менавіта з [[1839]] г. беларусы аж да сённяшняга часу ў сваёй пераважаючай большасці з’яўляюцца [[праваслаўе|праваслаўнымі]] і належаць да [[Руская Праваслаўная Царква|Рускай праваслаўнай царквы]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 92—94.</ref>. Мясцовае [[Дваране|дваранства]] ў сваёй масе засталося каталіцкім і цвёрда трымалася каталіцызма, гэтак жа як частка сялян<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 229—232.</ref>. З таго часу расійская ўлада палітызавала і абвастрыла канфесійнае пытанне на беларускіх землях, імкнучыся супрацьпаставіць праваслаўных і католікаў (праваслаўныя лічыліся расійскай уладай за «рускіх», а каталікі — за «палякаў»), знізіць працэнт каталікоў у краі, а пасля падаўлення [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]] увяла самыя дыскрымінацыйныя законы супраць каталіцкага насельніцтва, што дзейнічалі ў беларускіх губернях да падзення царскай улады ў ходзе [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі (1917)]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 176—183; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 100, 103—110.</ref>. У часы Расійскай Імперыі святарства (праваслаўнае, каталіцкае і пратэстанцкае) на беларускіх землях зноў жа займала другаснае значэнне ў грамадскай іерархіі і культуры ў параўнанні са свецкім дваранствам, хоць [[Духавенства|святарства (духавенства)]] у імперыі лічылася за асобнае [[саслоўе]], а [[праваслаўе]] мела статус пануючай канфесіі<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 59; Гісторыя беларускай дзяржаўнасці ў канцы XVIII ст. — пачатку XXI ст. — Мінск : Беларуская навука, 2011. — Кн. 1. — С. 158.</ref>. У час знаходжання Беларусі ў складзе [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] (у форме [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]) па распараджэнні савецкіх улад праходзіла барацьба з рэлігійнасцю насельніцтва і папулярызацыя [[атэізм]]у<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]; рэдкал: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2007. — Т. 5. Беларусь у 1917—1945 гг. — С. 249—260.</ref>. Толькі ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая ўвайшла ў склад міжваеннай Польшчы (1918—1939), захавалася каталіцкая, пратэстанцкая і праваслаўная цэрквы, хоць польскімі ўладамі праводзілася палітыка лагоднай паланізацыі беларускамоўнага насельніцтва, дыскрымінацыі праваслаўнага насельніцтва і папулярызацыі каталіцызма<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]; рэдкал: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2007. — Т. 5. Беларусь у 1917—1945 гг. — С. 423—445; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 264, 266, 272.</ref>. Першы поўны [[Пераклады Бібліі на беларускую мову|беларускамоўны пераклад Бібліі]] быў надрукаваны ([[тарашкевіца]]й) у [[1973]] годзе ў [[Нью-Ёрк]]у ([[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]). [[Файл:Будслав.jpg|thumb|[[Будслаўскі фэст]] у 2008 годзе.]] Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]], у [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]] з 1991 г. пачалося шырокае аднаўленне рэлігійнай дзейнасці, а некаторыя рэлігійныя святы атрымалі статус дзяржаўных<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 352, 405; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 393—394.</ref>. Паводле ацэнкі супрацоўніцы Інстытута антрапалогіі і этналогіі Расійская акадэміі навук [[Рэгіна Антонаўна Грыгор’ева|Рэгіны Грыгор’евай]]<ref>[http://iea-ras.ru/index.php?go=Conference&in=view&id=66 Григорьева Регина Антоновна]</ref>, веруючыя беларусы — пераважна [[праваслаўе|праваслаўныя]]; у 1994 годзе каля 25 % беларусаў былі [[каталіцтва|католікамі]]<ref>''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. [[Валерый Аляксандравіч Цішкоў|В. А. Тишков]] ; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 110.</ref>, а ў 2005 г. — каля 20 %<ref>''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 260.</ref>. Беларусы-каталікі прысутнічаюць як у заходніх раёнах Беларусі, так і цэнтральных і ўсходніх<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 409—410.</ref>. Невялікая колькасць веруючых беларусаў адносіцца да пратэстантаў, галоўным чынам у [[Мінск]]у і [[Беларускае Палессе|палескіх раёнах]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай]] і [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай абласцей]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 424—444.</ref>. У 2018 годзе «[[Будслаўскі фэст]]» (штогадовая ўрачыстасць у гонар ушанавання [[абраз Маці Божай Будслаўскай|абраза Маці Божай Будслаўскай]]) быў унесены ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]. <gallery perrow="5"> File:Paraskeva (16th c, Belarus museum).jpg|Праваслаўная ікона Святой Параскевы, 2-я палова XVI ст. Створана на Случчыне. ([[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]]). File:Abraz.jpg|Каталіцкі [[Будслаўскі абраз Маці Божай]], 1590-я гады. File:Valarjan Pratasievič. Валяр’ян Пратасевіч (XVIII).jpg|Віленскі каталіцкі біскуп [[Валяр’ян Пратасевіч]] (к. 1509—1579) — адзін з галоўных заснавальнікаў [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскай езуіцкай акадэміі]]. File:Марыя з дзіцем. Фрагмент кампазіцыі.JPG|[[Дзева Марыя|Божая Маці]] з [[Ісус Хрыстос|Дзіцём]]. Беларуская разьбяная скульптура, пачатак XVII стагоддзя (фрагмент кампазіцыі). File:Комплекс былога езуіцкага калегіюму. г. Ворша 2.jpg|Комплекс былога [[Аршанскі езуіцкі калегіум|аршанскага езуіцкага калегіума]], XVII—XVIII стст. Фота 2012 года. </gallery> == Мова і пісьменства == {{main|Беларуская мова|Гісторыя беларускай мовы|Беларуская літаратура}} [[Файл:Francišak Skaryna.jpg|thumb|Першадрукар і асветнік [[Францыск Скарына]]. Аўтапартрэтная гравюра, 1517 год.]] Сучасныя формы гутарковай [[беларуская мова|беларускай мовы]] (яе найважнейшыя фанетычныя, граматычныя і лексічныя рысы) у форме розных дыялектаў пачалі складвацца ў XIII―XV стст. у ходзе [[этнагенез беларусаў|этнагенеза беларусаў]], а таму ў першую чаргу — у выніку цеснага ўзаемадзеяння ўсходнеславянскіх гаворак, якія апынуліся ў межах [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага]]<ref>{{кніга|аўтар=Карский Е. Ф.|загаловак=Белорусы. Введение в изучение языка и народной словесности|спасылка=http://zapadrus.su/attachments/karsky/karsk1.zip|месца=Варшава|год=1903|том=1|старонак=478}}</ref><ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 28, 78, 81.</ref>. Як літаратурныя выкарыстоўвалі самыя розныя мовы, нават некалькі моў паралельна. З XIV да канца XVIII ст. як пісьмовая мова вялікакняскай канцылярыі раз-пораз выкарыстоўвалася [[Лацінская мова|латынь]], аднак з XIV да сярэдзіны XVII ст. усё ж асноўнай і масавай мовай дакументаў вялікакняскай канцылярыі і мясцовых адміністрацый у [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] стала славянская мова — т. зв. «руская мова», якой спачатку абазначалі [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскую мову]] (ці «старажытнарускую мову»), што паступова да сярэдзіны XVI ст. ужо набыла шмат рыс гутарковай [[беларуская мова|беларускай мовы]] (асабліва ў лексіцы і фразеалогіі) і не набыла рыс балцкіх гаворак<ref name="ReferenceC">''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 28.</ref>. Па гэтай прычыне сучаснымі беларускімі навукоўцамі тая літаратурная «руская мова» ВКЛ абазначаецца неалагізмам як «[[старабеларуская мова]]»<ref name="ReferenceC"/>. Літаратурная «руская мова» (старабеларуская мова) ВКЛ адлюстроўвала многія моўныя з’явы, характэрныя для гутарковай беларускай мовы, хоць да канца [[XV стагоддзе|XV ст.]] яшчэ не адходзіла далёка ад традыцыйных канонаў, якія былі складзены дагэтуль, і была прадстаўлена пераважна юрыдычнымі дакументамі<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 29, 83, 89, 93.</ref>. Блізкае месца да ёй займалі мясцовыя творы на [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мове]]<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 83, 140.</ref>. Напрыклад, беларускія лінгвісты прыйшлі да высновы, што мова друкаваных выданняў [[Біблія Францыска Скарыны|кніг Бібліі Францыска Скарыны]], зробленых ім у 1517—1519 гг., — гэта беларуская рэдакцыя [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай мовы]] (''«словенским языкомъ»''), дзе маецца пэўны ўплыў гутарковай [[беларуская мова|беларускай]], [[чэшская мова|чэшскай]] і [[польская мова|польскай моў]]<ref>''Булыка, А. М.'' Мова выданняў Францыска Скарыны / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, У. М. Свяжынскі. — Мінск : Навука і тэхніка, 1990. — С. 210; ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 120—123, 125—126.</ref><ref>У выданнях кніг Бібліі Францыск Скарына дадаваў на палях толькі свае пераклады на старабеларускую мову некаторых малазразумелых царкоўнаславянскіх слоў (''«положилъ есми на боцех некоторыи слова'' <…> ''русским языкомъ»'') і ўжываў старабеларускую мову шырэй у прадмовах і пасляслоўях сваіх выданняў кніг Бібліі, а таксама ў сваіх вершах, якія пісаліся і перакладаліся Скарынам да біблейскіх кніг. Гл.: ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 120—122.</ref><ref>[[Рэфармацыя]], якая прайшла ў Заходняй Еўропе ў XVI ст., закранула толькі каталіцкую царкву, а не праваслаўную. У праваслаўнай царкве (гэтак жа як і ва ўніяцкай у Рэчы Паспалітай) заўсёды кананічна захоўвалася на землях Беларусі, Украіны і Расіі царкоўнаславянская мова Бібліі і набажэнстваў і захоўваецца дагэтуль.</ref>. У той жа час, гэтая мова, безумоўна, была зразумела славянскамоўнаму насельніцтву ВКЛ, а друкаваныя кнігі Францыска Скарыны былі адрасаваны менавіта да яго. [[Францыск Скарына]] стаў усходнеславянскім першадрукаром. Яшчэ больш рыс гутарковай мовы беларусаў, на слоўнікавы запас якой плённа паўплывалі таксама [[Лацінская мова|латынь]], [[нямецкая мова|нямецкая]], [[польская мова|польская]] і іншыя мовы, [[старабеларуская мова|пісьмовая «руская мова»]] набыла з сярэдзіны XVI ст. (асабліва ў [[лексіка|лексіцы]], [[фразеалогія|фразеалогіі]] і [[Марфалогія мовы|марфалогіі]], часткова — у [[фанетыка|фанетыцы]] і [[Сінтаксіс мовы|сінтаксісе]]) у ходзе [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыі ў ВКЛ]] і шырокага размаху друкарскай справы ([[Васіль Цяпінскі]], [[Сымон Будны]] і інш.)<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 28, 93—97.</ref>. У Заходняй Еўропе менавіта царкоўная [[Рэфармацыя]] прывяла да ўзвышэння і развіцця нацыянальных літаратур і моў, якія да таго знаходзіліся ў статусе «вульгарных» у параўнанні з [[Лацінская мова|латынню]]. [[Старабеларуская мова|Пісьмовая «руская мова» ВКЛ]] у XIV—XVII стст. вылучалася шыратой грамадскіх функцый (мела статус дзяржаўнай мовы, на ёй былі напісаны [[Статуты Вялікага Княства Літоўскага]]), развітасцю [[Стыль (мова)|стыляў]] (дамінаваў [[афіцыйна-дзелавы стыль]]<ref name="ReferenceD">''Свяжынскі, У.'' Беларуская мова // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1. — С. 301; ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 92—94.</ref>, які найболей атрымаў рыс гутарковай беларускай мовы, у адрозненне ад [[царкоўны стыль|царкоўнага стылю]], і якім найболей карысталася свецкая шляхта<ref name="ReferenceD"/>), значнай колькасцю друкаваных выданняў, а [[Старажытнабеларуская літаратура|літаратура на ёй — развітасцю відаў і жанраў (у тым ліку, напісанне дзяржаўных летапісаў і хронік)]]<ref>{{кніга|аўтар=Карский Е. Ф.|загаловак=Белорусы. Очерки словесности белорусского племени. Старая западнорусская письменность|спасылка=http://zapadrus.su/attachments/karsky/karsk1.zip|месца=П.|год=1921|том=3|старонак=246}}</ref><ref>''Свяжынскі, У.'' Беларуская мова // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1. — С. 301; ''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 94, 108, 115, 137.</ref>. З сярэдзіны [[XVII стагоддзе|XVII ст.]]<ref>''Жураўскі, А. І.'' Беларуская мова // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 380.</ref> у афіцыйным справаводстве, культурным і публічным жыцці гарадоў і вышэйшага саслоўя [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]] замест «рускай мовы» пачала дамінаваць літаратурная [[польская мова]], поспех распаўсюджання якой з сярэдзіны [[XVI стагоддзе|XVI ст.]] быў забяспечаны ў тым ліку тым, што ў [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|ходзе Рэфармацыі ў XVI ст. у Польскім Каралеўстве]] замест латыні ў афіцыйным справаводстве была ўведзена [[польская мова|літаратурная форма польскай мовы]], вельмі набліжаная да гутарковай. Засваенне літаратурнай польскай мовы для беларускамоўнага насельніцтва было вельмі лёгкім і значна прасцейшым (з-за блізкасці гутарковай беларускай і польскай моў), чым для балтамоўнага насельніцтва ВКЛ. У той жа час пісьмовая [[старабеларуская мова|«руская мова» (старабеларуская мова)]] выкарыстоваўлася ў афіцыйным справаводстве ВКЛ аж да самага канца існавання Рэчы Паспалітай (1795) фрагментамі і поўнымі тэкстамі (польскай [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]]), якія нярэдка ўстаўляліся ў польскамоўныя дакументы, калі цытаваліся старыя «рускамоўныя» тэксты грамат, прывілеяў, актаў і г. д.<ref name="ReferenceE">''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 171.</ref> Акрамя таго, у справаводстве ўніяцкай царквы побач са старабеларускай выкарыстоўвалася з 1740-х гг. яшчэ і польская мова, у набажэнстве ўвесь час — [[царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянская]]<ref>''Лісейчыкаў, Д. В.'' Штодзённае жыццё ўніяцкага парафіяльнага святара беларуска-літоўскіх зямель: 1720—1839 гг… С. 86, 91, 92, 105, 106, 132.</ref>; на старабеларускай для ўніятаў былі складзены таксама некаторыя духоўныя песні («кантычкі»)<ref name="ReferenceE"/>. У каталіцкім касцёле выкарыстоўвалася [[Лацінская мова|лацінская]] і польская мовы, якія ў XVII—XVIII стст. былі мовамі высокай культуры ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Сярод [[магнат]]аў у XVIII ст. атрымала значнае распаўсюджанне і [[французская мова]]<ref>''Мальдзіс, А.'' Як жылі нашы продкі ў XVIII стагоддзі. — Мінск : Лімарыус, 2001. — С. 125, 130.</ref>. Маянтковая шляхта ведала некалькі моў паралельна, у тым ліку гутарковую беларускую мову<ref>''Мальдзіс, А.'' Як жылі нашы продкі ў XVIII стагоддзі. — Мінск : Лімарыус, 2001. — С. 129—130.</ref>. [[Файл:Gramota Sigizmunga III.JPG|thumb|left|Прыклад выкарыстання [[старабеларуская мова|старабеларускай мовы]] (польскай [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]]) у справаводстве [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], 1844 год<ref>У рускамоўным дакуменце Валынскага дваранскага дэпутацкага сходу ([[Валынская губерня]] Расійскай Імперыі) змешчаны поўны тэкт пацвярджальнай граматы ад 29 верасня 1592 года [[Жыгімонт Ваза|польскага караля і вялікага князя літоўскага Жыгімонта III]] шляхціцам Ляўкоўскім і Булгакоўскім (на старабеларускай мове польскай лацініцай). Сам дакумент ад 1844 г. знаходзіцца ў вывадовай справе аб дваранскім паходжанні роду Ляўкоўскіх (Валынскі дваранскі дэпутацкі сход). Падобныя выпісы і копіі мелі даволі масавы характар у справаводстве Расійскай Імперыі ў [[Заходні край|заходніх губернях]] у першай палове XIX ст.</ref>.]] [[Падзелы Рэчы Паспалітай|Пасля ўключэння беларускіх зямель (1772, 1793, 1795) у склад Расійскай Імперыі]], мовай справаводства стала [[руская мова|руская мова (велікаруская мова)]], хоць да канца падаўлення [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Лістападаўскага паўстання (1830—1831)]] афіцыйна выкарыстоўвалася ў [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губернях]] паралельна і [[польская мова]] ў многіх дзяржаўных установах, асабліва дваранскіх і судовых. У 1803 г. у [[Вільнюс|Вільні]] быў створаны [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскі ўніверсітэт]] (1803—1832), дзе сярод многіх выкладчыкаў і студэнтаў вялікую папулярнасць атрымаў [[рамантызм]], які заклікаў праяўляць цікавасць да простанароднай культуры і мовы<ref>''Ліс, А.'' Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 4—5.</ref>. Пачалося збіранне, публікаванне і даследаванне помнікаў пісьменства XIV—XVII стст. на [[старабеларуская мова|старабеларускай мове]] (рэлігійныя тэксты, летапісы, Статуты ВКЛ і іншыя юрыдычныя акты, і г.д.), што надало штуршок вывучэнню гісторыі [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>''Ліс, А.'' Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 4.</ref>. А прафесары [[Іаахім Лялевель]], [[Готфрыд Эрнст Гродэк|Готфрыд Гродэк]], [[Лявон Бароўскі|Леў Бароўскі]] абудзілі інтарэс у студэнтаў (асабліва членаў таварыстваў [[Таварыства філаматаў|філаматаў]] і [[Таварыства філарэтаў|філарэтаў]] з каталіцкага [[Дваране|дваранства]]) да мовы і традыцый простых сялян, што сталася пачаткам шырокіх этнаграфічных даследаванняў у 1820—1850-я гг. і фарміравання [[беларуская мова|новай беларускай літаратурнай мовы]] і літаратуры з 1850-х гг. (прычым — польскай [[Лацінскі алфавіт|лацініцай]]) — на аснове гутарковай мовы беларускага сялянства, а не працягам традыцыі літаратурнай «[[старабеларуская мова|старабеларускай мовы]]»<ref>''Шакун, Л. М.'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 1963. — С. 30; ''Ліс, А.'' Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 7, 13.</ref>. [[Файл:Wincenty Dunin-Marcinkiewicz 2.jpg|thumb|[[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] у [[Мінск]]у, фота 1863 года.]] Галоўны ўклад у 1840—1850-ыя гг. у фарміраванне новай беларускай літаратурнай мовы на аснове жывой сялянскай гаворкі (у тым ліку, з адлюстраваннем такіх з’яў як дзеканне і цеканне, аканне-яканне, [[Ў|«у» нескладовае]], [[Прыстаўны гук|прыстаўныя]] «в» і «г», інш.) быў зроблены літаратарскай дзейнасцю двараніна-каталіка [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]] (1808—1884) з [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 152.</ref>. У сітуацыі канфесійнай і культурнай негамагеннасці лейтматывам творчасці галоўнага паэта пакалення (Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча) стаў заклік да паразумення паміж дваранамі і сялянамі і народнага адзінства<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — С. 201, 203—204.</ref>. Тым не менш, на працягу XIX ст. у беларускай прафесійнай культуры дамінавала [[польская мова]], а з 1860-х гг. яшчэ паралельна і [[руская мова|руская]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 139—143, 277—282.</ref>. Вынікі [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання (1863—1864)]] былі неспрыяльнымі для развіцця культуры, бо многія патэнцыйныя дзеячы культуры з дваранства прынялі ўдзел у паўстанні, былі рэпрэсаваны ці вымушаны былі эміграваць за межы Расійскай Імперыі<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4. Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII—пачатак XX ст.). — С. 243.</ref>. [[Руская мова]] заняла пануючае становішча ва ўсіх сферах грамадскага жыцця, у тым ліку ў сферы пачатковай адукацыі. Расійскімі ўладамі было забаронена друкаваць беларускамоўныя кнігі [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]] і не заахвочвалася друкаванне [[кірыліца]]й. У выніку развіццё беларускамоўнай літаратуры і мовы было спынена амаль на 30 год<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 332.</ref>. Найбольшы ўплыў на фарміраванне беларускай нацыянальнай ідэі сярод шырокіх кол сялянства і інтэлігенцыі быў зроблены ў пачатку 1890-х гг. пры фінансавай падтрымцы ліберальна-кансерватыўнага заможнага беларускага маянтковага каталіцкага дваранства [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], якое здолела перажыць разгром [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Студзеньскага паўстання]] і захаваць для новых пакаленняў маёнткі нават ва ўмовах дыскрымінацыйных законаў супраць католікаў у [[Паўночна-Заходні край|літоўска-беларускіх губернях]] Расійскай Імперыі. Патрыярхам прафесійнага [[беларусазнаўства]] ў 1880—1890-ыя гг. стаў заможны маянтковец-каталік [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Аляксандр Ельскі]] (1834—1916), член [[Мінскае таварыства сельскай гаспадаркі|Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі]], літаратар, журналіст кансерватыўнага польскамоўнага санкт-пецярбургскага часопіса «Kraj» і першы сапраўдны беларускі энцыклапедыст, які звярнуўся і пераняў культурную традыцыю [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча]]<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 450—453, 462.</ref>. Менавіта Ельскі ў Расійскай Імперыі ўсебакова асэнсаваў развіццё беларускай мовы і літаратуры, папулярызаваў развіццё беларускамоўнай культуры, стаў сапраўдным аўтарам ідэалогіі суб’ектнасці беларусаў і беларусацэнтрычнай канцэпцыі гісторыі народа<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — С. 450—453, 462.</ref>, якая была агучана дваранінам-каталіком [[Францішак Багушэвіч|Францішкам Багушэвічам]] (1840—1900)<ref>Сам Францішак Багушэвіч таксама некалькі год быў журналістам кансерватыўнага польскамоўнага санкт-пецярбургскага часопіса «Kraj», які адлюстроўваў погляды кансерватыўнага польскамоўнага дваранства Расійскай Імперыі.</ref> у прадмове да «[[Дудка беларуская|Дудкі беларускай]]» ([[1891]]): там беларускі народ, дзе ''«наша мова жыве»''; што ''«мова нашая ёсць такая ж людская і панская»''; што наша ''«зямелька»'' — ''«Беларусь»'' (не вялікая, не малая, не чырвоная, не чорная, а белая); што Беларусь была тэрытарыяльнай асновай ВКЛ (''«як тое зярно ў гарэху»'')<ref>Гісторыя Беларусі: у 6 т. / Ю. Бохан [і інш.]; рэдкал: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Т. 2. Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — С. 285—286.</ref>. Сама прадмова Францішка Багушэвіча стала своеасаблівым маніфестам беларускага нацыянальна-культурнага адраджэння і моцным штуршком развіцця прафесійнай беларускамоўнай культуры<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 383.</ref>. [[Файл:Yanka Kupala - Reaper - Manuscript (1911).jpg|thumb|Аўтограф верша [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «Жняя», 1911 год.]] Пасля ўвядзення ўладамі [[Расійская імперыя|Расійскай Імперыі]] ў 1904 г. свабоды выкарыстання любой мовы і [[Маніфест 17 кастрычніка 1905 года|ў 1905 г. свабоды друку]] паскорыўся працэс фарміравання беларускамоўнай прафесійнай мастацкай культуры: узніклі беларускія выдавецтвы і перыядычныя выданні, якія друкаваліся і лацініцай, і [[кірыліца]]й (у [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў 1921—1939 гг. суіснавалі лацініца і кірыліца, а ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] — выключна кірыліца з 1919 г.<ref>''Жураўскі, А. І.'' Беларуская мова // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 380.</ref>). Істотна паўплывалі на далейшае фарміраванне нацыянальнай ідэі і сістэмы навуковых поглядаў на беларусаў працы [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхіма Карскага]] «[[Беларусы (Карскі)|Беларусы]]» (т. 1—3, 1903—1922), газета [[Наша ніва (1906)|«Наша ніва» (1906)]], артыкулы [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафана Доўнар-Запольскага]], «Кароткая гісторыя Беларусі» (1910) [[Вацлаў Ластоўскі|Вацлава Ластоўскага]], газета [[Biełarus|«Беларус» (1913)]] і інш. Характэрна, што ў Расійскай Імперыі ўпершыню [[беларуская мова|новая беларуская літаратурная мова]] пачала выкладацца як асобны прадмет менавіта ў школах [[Польскае таварыства «Асвета» ў Мінску|Польскага таварыства «Асвета» у Мінску]]. У аснову [[беларуская мова|сучаснай беларускай літаратурнай мовы]] канчаткова была пакладзена мінская гаворка [[Сярэднебеларускія гаворкі|сярэднебеларускай групы дыялектаў]]<ref name="ReferenceA"/> (у шырокім наваколлі [[Мінск|горада Мінска]] — да [[Маладзечна]] і [[Бабруйск]]а), бо на ёй стваралі свае творы самыя значныя літаратары пачатку XX ст. — [[Янка Лучына]]<ref>[[Янка Лучына]] хоць і памёр у 1897 г., але яго галоўны зборнік «Вязанка» быў выдадзены толькі ў 1903 г.</ref>, [[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Максім Багдановіч]] і інш.<ref>Нарысы па гісторыі беларускай мовы / Рэдкал.: П. Ф. Глебка і [і інш.]. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — С. 17, 23; ''Жураўскі, А. І.'' Беларуская мова // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 58.</ref> У [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|часы БССР (1919—1991)]] [[беларуская мова]] атрымала дзяржаўны статус і развівалася [[беларуская літаратура]] розных жанраў, аднак для беларусаў стаў характэрны беларуска-рускі [[білінгвізм]] з дамінаваннем [[руская мова|рускай мовы]] (асабліва з ростам [[урбанізацыя|урбанізацыі]])<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 395, 404—406.</ref>. У [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]] 85,6 % беларусаў падчас перапісу насельніцтва ад [[1999]] г. назвалі беларускую мову роднай, а 41,3 % — мовай, на якой яны пераважна размаўляюць дома<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 406.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Biblia Ruska.jpg|Першы аркуш Псалтыра, біблейскай кнігі старазапаветнага цыклу, выдадзенага [[Францыск Скарына|Францыскам Скарынам]] у [[Прага|Празе]] ([[Чэхія]]), 1517 год. File:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|[[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статут Вялікага Княства Літоўскага (1588)]] на [[старабеларуская мова|''«старабеларускай мове»'']], які служыў зборнікам асноўных законаў дзяржавы. File:Chadkievičy. Хадкевічы (C. Götke, 1642) (2).jpg|Кніга [[Пётр Казімір Ляцкі|Пятра Казіміра Ляцкага]] аб гларыфікацыі [[Хадкевічы|роду Хадкевічаў]] «Septem Chodkiewicii heroes exercitvs Lithvanici dvces [...]» (1642), [[Вільнюс|Вільня]]. File:Manuscript of the Constitution of the 3rd May 1791 - last pages.jpg|Спіс 14 падпісантаў у рукапісным польскамоўным арыгінале [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая 1791 года]]. File:Branisłaŭ Taraškievič - Biełaruskaja gramatyka dla škoł, 1929.png|«Беларуская граматыка для школ» [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]]. [[Вільнюс|Вільня]], 1929 год. </gallery> == Традыцыйная культура == Беларуская традыцыйная культура цаніла ў першую чаргу натуральнасць, гарманічнасць, арганічнасць і ўпісанасць у прыроднае асяроддзе<ref name="budzma.by">[http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-4.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Беларускі нацыянальны стыль]</ref>. Па гэтай прычыне ў беларускім мастацтве вялікая [[Прыгажосць|эстэтычная дасканаласць]] бачылася ў гарманічнай стрыманасці мастацкіх прыёмаў, дастатковым мінімалізме і пазбяганні празмернага ўпрыгожвання, а перавага аддавалася натуральным матэрыялам і іх натуральным колерам. Для традыцыйнага народнага мастацтва Беларусі характэрна таксама гарманічная стрыманасць у дачыненнях з [[колер]]амі: адсутнасць яркіх фарбаў у штодзённым жыцці (абмежаванасць каларыстычных спалучэнняў [[белы колер|белым]] (сімвал [[свет]]у, [[космас]]у і [[Бог|боскага пачатку]]) і [[шэры колер|светла-шэрым]]), да якіх у святочную нагоду дадаваліся [[чырвоны колер]] (сімвал вітальнасці, багацця, дабрабыту, прыгажосці, урачыстасці і боскасці) і [[чорны колер|чорны]] (сімвал гарманічнасці і дасканаласці формы). Гэта ў першую чаргу адлюстроўвалася ў далікатнай арнаментацыі [[Строй|беларускіх сялянскіх строяў адзення]]<ref name="budzma.by"/>. Важнай лічылася інтэграванасць жытла ў прыроднае асяроддзе, натуральнасць матэрыялаў з якога яно зроблена, прапарцыйная дасканаласць формы і стрыманы, але дастатковы дэкор, каб не парушыць арганічнасць<ref name="budzma.by"/>. Цанілася лаканічнасць і рацыянальнасць форм без лішніх дэталяў, але кожная дэталь напаўнялася глыбокім зместам і сэнсам<ref name="realty.ej.by">[http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html Армен Сардаров: Комфорт, красота и безопасность актуальны и для отдельного дома, и для целой страны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150806033750/http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html |date=6 жніўня 2015 }}</ref>. === Традыцыйныя заняткі і рамёствы === {{main|Гаспадарчыя заняткі беларусаў|Прамысловыя заняткі беларусаў|Рамесныя заняткі беларусаў}} [[Файл:Кніга Руф.jpg|left|thumb|Гравюра «Жніво» з пражскай Бібліі [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], 1517—1519 гады.]] Асноўным традыцыйным заняткам [[сяляне|сялянскага насельніцтва]] было ворнае [[земляробства]] ([[жыта]], [[ячмень]], [[авёс]], [[пшаніца]], [[гарох]], з канца [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] — [[бульба]]; з тэхнічных культур — [[лён]], [[каноплі]]), [[жывёлагадоўля]] (коні, буйная і дробная рагатая жывёла, свіні і інш.), садаводства (яблыня, груша, вішня, сліва) і агародніцтва ([[капуста]], [[морква]], агуркі, цыбуля, [[часнок]] і інш.). [[Файл:Ruszczyc Soil.png|thumb|[[Зямля (карціна Фердынанда Рушчыца)|Карціна «Зямля», 1898 год.]] Мастак [[Фердынанд Рушчыц]].]] Ворнай прыладай з даўніх часоў была [[Саха (ворная прылада)|саха]], якую лёгка мог вырабіць сам селянін і якой зручна было манеўраваць пры апрацоўцы мясцовай глебы ў лясной паласе, дзе звычайна было многа камянёў, карэнняў ці пнёў. Саха мела свае рэгіянальныя разнавіднасці: 1) палеская саха (ці іначай — «літоўская» або «падляшская саха»), якую цягнула пара валоў; 2) віцебская саха (ці іначай — «перакладка» або «руская саха»), якую цягнуў адзін [[конь]]; і 3) падняпроўская саха (ці іначай — «магілёўская» або «беларуская саха») — цягнуў конь. Збожжавыя культуры жалі [[серп|сярпамі]], касілі косамі, прыбіралі віламі і граблямі. З XIX ст. сталі выкарыстоўвацца жалезны [[плуг]] і жалезная [[барана]]. Традыцыйнымі падсобнымі промысламі сялян былі [[збіральніцтва]] (грыбы, ягады, лекавыя травы), [[бортніцтва]] (пчалярства), [[паляўніцтва]], [[рыбалоўства]] ў [[рака|рэках]] і [[возера|азёрах]], гонка [[смала|смалы]] і [[дзёгаць|дзёгцю]] (на Палессі і Падняпроўі). У 2020 годзе «Культура [[бортніцтва]] Беларусі і Польшчы» была ўнесена ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Было развіта пляценне рагож і цыновак з лыка (у XIX ст. асабліва славіліся вырабы з Чэрыкаўскага і Рагачоўскага паветаў Магілёўскай губерні і Бабруйскага, Барысаўскага паветаў Мінскай губерні), выраб [[бочка|бочак]] і [[кола]]ў (вялікага прафесіяналізму ў XIX ст. гэта дасягнула ў Чавускім, Магілёўскім, Аршанскім і Гомельскім паветах Магілёўскай губерні і Брэсцкім павеце Гродзенскай губерні)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 163, 189, 206—208, 253.</ref>. <center> <gallery perrow="5"> File:Іканастас Мікольскай царквы ў Магілёве, foto 1.jpg|Іканастас [[Свята-Мікольскі жаночы манастыр (Магілёў)|Свята-Мікольскай царквы ў Магілёве]], XVII стагоддзе. File:Royal doors 10 centuries of art of Belarus.JPG|[[Царскія вароты]] ''(дрэва, разьба, пазалота)'', XVIII стагоддзе ([[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]]). File:Святы Мікалай Цудатворац 03 (not crop, please).JPG|Ікона Св. Мікалая Цудатворца ''(дрэва, алей)'', канец XVIII — пачатак XIX стагоддзяў [[Бабічы (Чачэрскі раён)|Вёска Бабічы (Чачэрскі раён)]] File:Майстар з в. Нахаў, Калінкавіцкі раён, Ручнік, 1910-гг..jpg|Тканы [[ручнік]] з вёскі Нахаў (каля [[Калінкавічы|Калінкавічаў]]), 1910-ыя гады. File:Кафля з гарадзішча на р. Менка.jpg|Фрагмент высокамастацкай паліванай кафлі, зробленай у [[Мінск]]у, XVI—XVII стагоддзі. </gallery> </center> [[Файл:Carskija varoty 002.jpg|150px|thumb|[[Царскія вароты]] з [[салома|саломы]] ([[Заходняе Палессе]]), XIX стагоддзе (Вышыня звыш 2 метраў).]] Было паўсюдна развіта цяслярства, сталярства, [[кавальства]] і [[ганчарства]]. Высокай якасцю і майстэрствам славіліся вырабы з белаглінянай керамікі з роспісам ангобам у вёсцы [[Гарадная (Столінскі раён)|Гарадная]]<ref name="ReferenceF">Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 242.</ref>, а таксама вырабы з {{нп3|Ганчарства на Пружаншчыне|чорналашчонай керамікі ў Пружанах, Ружанах|be-x-old|Ганчарства на Пружаншчыне}} і [[Поразава|Поразаве]] (Брэсцкі павет)<ref name="ReferenceF"/>. Высокім прафесіяналізмам у шапавальным занятку ў XIX ст. славіліся майстры ў Чавускім, Мсціслаўскім і Рагачоўскім паветах Магілёўскай губерні<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 269—270.</ref>. Вытворчасць і апрацоўка скуры і футра была на высокім узроўні ў майстроў Магілёва, Віцебска, Мазыра, Смаргоні і Шклова<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 271—273.</ref>. [[Файл:Павук у Магілёўскім этнаграфічным музеі.jpg|180px|thumb|[[Павук (упрыгажэнне)|Саламянае ўпрыгажэнне («павук»)]] у [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскім абласным краязнаўчым музеі]]. Фота 2022 года.]] Паўсюдна было развіта [[Беларускае народнае ткацтва|народнае ткацтва]] ([[лён]], [[каноплі]], [[аўчына]]), пляценне з [[салома|саломы]] і лазы, у тым ліку дэкаратыўнае<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 253—263, 297—299.</ref>. Вялікай эстэтыкай адзначаюцца лазовая мэбля з Магілёўскай губерні і саламяныя іканастасы Заходняга Палесся (захавалася некалькі фенаменальных [[Царскія вароты|царскіх варот]], створаных з [[салома|саломы]] ў пачатку XIX ст.)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 261—263.</ref>. Паводле ацэнкі беларускага мастацтвазнаўцы і этнолага [[Яўген Міхайлавіч Сахута|Яўгена Сахуты]], менавіта [[беларускае саломапляценне]] за сваю развітасць і дасканаласць (як традыцыйныя ўзоры, так і сучасную творчасць майстроў — ад простых бытавых прадметаў да сапраўдных твораў мастацтва) можна лічыць своеасаблівым і адметным феноменам у нацыянальнай культуры Беларусі і ўнікальнай з’явай у народным мастацтве [[Еўропа|Еўропы]] ўвогуле<ref>''Сахута, Я. М.'' Народнае мастацтва. — Мінск, 2015. — С. 98, 176.</ref>. У 2022 годзе традыцыя беларускага саломапляцення (мастацтва, рамяство, уменні) унесена ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]<ref>[https://ich.unesco.org/en/RL/straw-weaving-in-belarus-art-craft-and-skills-01889 Straw weaving in Belarus, art, craft and skills]</ref>. На высокім узроўні было мастацкае [[ткацтва]] (карункавыя [[ручнік]]і і [[абрус]]ы), [[вышыўка]] (асноўныя тэхнікі — набор і падліковая гладзь чырвоным і чорным колерам), вытворчасць глінянай цацкі і інш.<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1. — С. 241, 245, 317—320, 331—333.</ref> Асабліва славяцца [[Неглюбская народная тэкстыльная традыцыя|неглюбскія]] і [[мотальскія ручнікі]]. Распаўсюджаны і [[Пісанка|размаляваныя пісанкі]] (белы ўзор на чырвоным, чорным або карычневым фоне), блізкія стылем да пісанак [[Украінскае Палессе|украінскага Палесся]] і [[Польшча|Польшчы]]. У XIX ст. вялікага майстэрства і шырокага распаўсюджання дасягнуў мастацкі роспіс [[куфар|куфраў]], якія нават набывала [[шляхта]] ([[дваранства]]) для ўласных патрэб. Высокага ўзроўню ў XVII—XIX стст. дасягнула майстэрства вытворчасці [[гарэлка|гарэлкі]] з прымяненнем перадавых тэхналогій<ref>''Козловский, П. Г.'' Магнатское хозяйство Белоруссии во второй половине XVIII в. — Минск, 1974. — С. 76, 81—82; ''Улащик, Н. Н.'' Предпосылки крестьянской реформы в 1861 г. в Литве и Западной Белоруссии. — Москва, 1965. — С. 255—261.</ref>. Напрыклад, у маёнтку [[Высокае]], які належаў князям [[Сапегі|Сапегам]], у другой палове XVIII ст. выгатаўлялася нават невялікая колькасць апельсінавай гарэлкі адмыслова для магнацкага стала<ref>''Козловский, П. Г.'' Магнатское хозяйство Белоруссии во второй половине XVIII в. — Минск, 1974. — С. 76.</ref>. У гарадах прафесійныя рамеснікі ў канцы XV — пачатку XX ст. аб’ядноўваліся ў цэхі. Высокім майстэрствам славіліся беларускія цэхавыя майстры ў разьбе па дрэву, асабліва з Падняпроўі ([[Орша]], [[Магілёў]], [[Шклоў]]), якія дасягнулі вышынь у архітэктурнай разьбе і зрабілі шмат шэдэўраў («[[беларуская рэзь]]»). У заходніх рэгіёнах была развіта драўляная скульптура (крыжы, капліцы, выявы святых) і выраб разбяных калаўротаў. У 2024 г. беларуская [[выцінанка]] ўключана ў спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА<ref>{{Cite web |url=https://kultura.gov.by/be/news/belorusskaya-vytinanka-vklyuchena-v-spisok-nematerialnogo-kulturnogo-naslediya-yunesko/ |title=Беларуская выцінанка ўключана ў спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА |access-date=23 жніўня 2025 |archive-date=2 верасня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250902011432/https://kultura.gov.by/be/news/belorusskaya-vytinanka-vklyuchena-v-spisok-nematerialnogo-kulturnogo-naslediya-yunesko/ |url-status=dead }}</ref>. У XX ст. традыцыйныя заняткі і рамёствы паступова згасаюць, хоць гэты працэс не ішоў так хутка ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], якая ў міжваенны перыяд (1921—1939) была ў складзе Польшчы і дзе традыцыйная культура захоўвалася даўжэй, чым у прымежнай [[БССР|савецкай Беларусі (БССР)]]. Так, у 1920—1950-я гг. у [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]] стаў папулярным кісцевы роспіс вясковай мэблі. У савецкай Беларусі ў асобных раёнах стаў папулярным [[Маляваныя дываны|роспіс дываноў алейнымі і клеявымі фарбамі па палатне]] (напрыклад, у Слуцкім раёне творчасць мастачкі [[Алена Андрэеўна Кіш|Алены Кіш]]). <gallery perrow="5"> Файл:Фрагмент фартуха, 1900-я гг., Клімавіцкі раён.jpg|Фрагмент тканага жаночага [[Фартух у беларускім народным касцюме|фартуха]] з [[Клімавіцкі павет|Клімавіцкага павета]], 1900-я гады. Файл:Haradnaja, Lihor Hmir, Jaryna Jaromič. Гарадная, Лігор Гмір, Ярына Яроміч (I. Sierbaŭ, 1912).jpg|Выраб белаглінянай керамікі ў вёсцы [[Гарадная (Столінскі раён)|Гарадная]], фота 1912 года. Файл:Музей старажытнабеларускай культуры 37.jpg|[[Чорназадымленая кераміка|Чорналашчоная кераміка]] з [[Поразава]] і [[Пружаны|Пружан]]. Файл:Музей старажытнабеларускай культуры 33.jpg|Камянецкія разныя [[Прасніца|прасніцы]] (дэталі [[калаўрот]]аў). Файл:Belarusian Straw Bird.jpg|Цацка-птушка з саломы. Файл:Баяры. Капліца (02) крыж.jpg|Каваны крыж на капліцы ў [[Баяры (Глыбоцкі раён)|вёсцы Баяры (Глыбоцкі раён)]], XIX ст. Фота 2015 года. Файл:Тканіны ў Слуцкім этнаграфічным музеі 01 crop.jpg|Традыцыйныя сельскія самаробныя тканіны XX стагоддзя ([[Слуцкі краязнаўчы музей]]). Файл:Exhibition Alena Kish in Gallery Mikhail Savitski 12.12.2013 Oksana Arakcheeva.jpg|Мастачка [[Аксана Барысаўна Аракчэева|Аксана Аракчэева]] на выстаўцы [[маляваныя дываны|маляваных дываноў]] [[Алена Андрэеўна Кіш|Алены Кіш]]. Фота 2013 года. Файл:Krošyn. Крошын (2008).jpg|Каваная жалезная [[Люстра (прыбор)|люстра]], 1881 г. Каваль [[Паўлюк Багрым|Павел Багрым]]. Файл:Belarusian folk art - Horse made of straw - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art.jpg|Цацка-конь з саломы, вышыня каля 1,2 м. ([[Музей старажытнабеларускай культуры]]). </gallery> === Тыпы пасяленняў і жытла === [[Файл:В. Азярцо - Пакроўская царква PICT1084.jpg|thumb|[[Свята-Пакроўская царква з Логнавічаў|Пакроўская царква з вёскі Логнавічы]], XIX стагоддзе ([[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]).]] Традыцыйнымі тыпамі пасяленняў з даўніх часоў былі [[вёска]], [[сяло]] і [[горад]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 18—23.</ref>. У XV—XVI стст. да традыцыйных тыпаў дадаюцца і атрымліваюць шырокае распаўсюджанне новыя тыпы пасяленняў — [[мястэчка]], [[Двор, рэзідэнцыя феадала|шляхецкі двор (сядзіба)]], [[ваколіца]], [[засценак]], [[фальварак]], [[замак]]-рэзідэнцыя [[манарх]]а ці магната; у XVII ст. — [[палац]] (неўмацаваная рэзідэнцыя); у канцы XIX ст. — [[хутар]]; у 1938 г. — [[пасёлак гарадскога тыпу]]; у пачатку XXI ст. — [[аграгарадок]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 22—23, 38—39, 51, 100, 105, 240; ''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 34—40, 172, 177.</ref>. Да сярэдзіны XX ст. самым распаўсюджаным тыпам пасялення была вёска, у якой жыла большая частка беларускага насельніцтва. Гістарычна склалася некалькі тыпаў планіроўкі [[Беларуская вёска|беларускіх вёсак]]<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 33.</ref>: 1) скучаная (бессістэмная) — самая старажытная, паўсюль пашыраная і найболей захоўвалася да XIX ст. у Віцебскім Паазер’і і [[Усходняе Палессе|Усходнім Палессі]] (з-за адаптацыі да складанага рэльефу), асабліва ў [[шляхта|шляхецкіх]] [[ваколіца]]х; 2) лінейная ([[хата|хаты]] ставіліся ўздоўж дарогі з аднаго боку) — лінейная вёска магла складацца з 3-5 ліній і шырокае распаўсюджванне атрымала ў XVI—XVII стст.; 3) вулічная (хаты ставіліся ўздоўж дарог з абодвух бакоў, тарцом да дарогі) — атрымала распаўсюджанне пасля [[Валочная памера|валочнай памеры (1557)]] і з’яўляецца характэрнай рысай беларускай вёскі дагэтуль. Звычайная колькасць сялянскіх двароў у вёсцы была ад 10 да 100 (буйныя вёскі пераважалі ў [[Палессе|Палессі]])<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 24.</ref>. [[Файл:VillageStreetState museum of folk architecture and life.JPG|thumb|Вясковая вуліца з [[хата]]мі, XIX стагоддзе (Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту).]] Тыповы сялянскі двор (які разам з зямельным участкам утвараў сялянскую сядзібу) складаўся з хаты, [[свіран]]а (''[[клець|клеці]]''), навеса для дроў і прылад працы (''паветкі''), хлява для жывёлы, загона для вечак, адрыны для сена (''[[еўня]]'', ''[[асець]]'', ''[[пуня]]'', ''[[гумно]]'') і інш.<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 95.</ref> Вылучаецца тры асноўныя тыпы планіроўкі сялянскіх двароў: 1) [[вяночны двор]] — увесь комплекс жылых і гаспадарчых пабудоў ўтварае звязаны прамавугольнік або квадрат; 2) [[пагонны двор]] — жылыя і гаспадарчыя пабудовы ставіліся ў прамую лінію, у некалькі дзясяткаў метраў; 3) незвязаныя пабудовы (з’явіўся нядаўна, часцей сустракаецца ў цэнтральных і заходніх раёнах [[Беларусь|Беларусі]])<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 97—101; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 242—246.</ref>. Існавалі таксама варыянты П-падобнай і Г-падобнай планіроўкі сялянскага двара<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 101.</ref>. Беларускі дом увасабляў мадэль [[свет]]у, ідэю адзінства пакаленняў і быў сугучны і сумерны чалавеку<ref name="realty.ej.by"/>. Пачатковае аднакамернае драўлянае бярвеністае жытло [[сяляне|сялян]] (''[[хата]]'') у вёсцы эвалюцыянавала ў 2-3-4-камерныя драўляныя бярвеністыя пабудовы з двухсхільным, радзей чатырохсхільным дахам, пакрытым [[салома]]й ці [[гонта]]й. Тыповыя планіроўкі традыцыйнай сялянскай хаты: 1) пакой (святліца) + сенцы; 2) [[пакой]] + [[сенцы]] + [[камора]] ([[клець]])<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 246; ''Чаквін, І.'' Беларусы // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1. — С. 304; ''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 261.</ref>. Паступова з’явіўся трэці варыянт планіроўкі хаты, калі гаспадарчы пакой набыў жылую функцыю: 3) пакой + сенцы + пакой. Пазней яшчэ больш ускладнілася ўнутраная планіроўка жытла, калі вылучаліся асобныя дадатковыя памяшканні<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 115—116; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 246.</ref>. [[Файл:Выстаўка ікон Бабіцкай школы. Афармленне экспазіцыі 01.JPG|thumb|150px|Іконы [[Бабічы (Чачэрскі раён)|бабіцкай школы]], XIX стагоддзе ([[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]]).]] Унутраная планіроўка жылога пакоя хаты доўгі час была ўстойлівай — [[печ]] размяшчалася ў правым або левым куце ад уваходу і вусцем была звернута да доўгай [[сцяна|сцяны]] з [[акно]]м. У процілеглым куце (па дыяганалі ад печы) знаходзіўся [[Покуць|«чырвоны кут» (''покуць'')]] — самае ганаровае месца ў хаце. Там стаяў [[стол]] і знаходзілася [[ікона|ікона (''абраз'')]], ахопленая звычайна вышываным [[ручнік]]ом-набожнікам. Уздоўж сцен размяшчаліся [[Лава (мэбля)|лаўкі]], на якіх елі за сталом. Ад печы ўздоўж глухой сцяны былі [[палаці]], на якіх спалі. Невялікія лаўкі (''услоны'') стаялі і каля дзвярэй. Пазней у хаце з’явіліся [[ложак|ложкі]]. На сцяне і на кухні былі [[Паліца (мэбля)|паліцы]] для [[посуд]]у. Крыніцай святла быў [[лучнік]] (''светач''). Інтэр’ер пакояў і [[мэбля]] сялянскай хаты афармляўся рознымі карункамі, даматканымі [[ручнік]]амі, [[абрус]]амі і [[покрыва]]мі, [[дыван]]амі і [[коўдра]]мі<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 111—115.</ref>. Сялянскія хаты часта ўпрыгожваліся з вонкавага боку дэкаратыўна-архітэктурнымі арнаментамі: разное трохляпёскавае суквецце — сімвал жывога, елачка — дрэва жыцця, палоска зубчыкаў — засеянае поле, і г.д.<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 30.</ref> Хаты да канца XIX ст. не фарбаваліся і мелі колеравую гаму сваіх будаўнічых матэрыялаў (дрэва, валун, вапна, гліна)<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 27.</ref>. У XX ст. вёскі ўзбуйняліся, замест драўляных хат пачалі будавацца [[цэгла|цагляныя]] аднапавярховыя дамы (з [[вадаправод]]ам і газам), пакрытыя [[шыфер]]ам ці [[бляха]]й, а ў XXI ст. — нярэдка двухпавярховыя [[катэдж]]ы<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 174.</ref>. З 1930-х гг. адпала патрэба ў некаторых пабудовах, напрыклад, памяшканнях для абмалоту збожжа, утрымання коней, валоў і інш.<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 170—172.</ref> <gallery perrow="5"> File:Строчыца. Музей народнага дойлідства (03).jpg|Інтэр’ер сялянскай хаты, XIX стагоддзя ([[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]). File:Stročycy - 02.jpg|Інтэр’ер сялянскай хаты з [[Беларускія кросны|кроснамі]], XIX стагоддзе (Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту). File:В. Азярцо - гумно зь в. Лучнікі PICT0973.jpg|[[Гумно]] з [[Лучнікі|вёскі Лучнікі]], XIX стагоддзе (Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту). File:Дом-музэй.JPG|[[Сядзіба Міцкевічаў (Завоссе)|Шляхецкая сядзіба роду Міцкевічаў ''(рэканструкцыя)'']] у [[Завоссе|Завоссі]], 2-я палова XVIII стагоддзя. Фота 2012 года. File:Застройка площади Рынок, дома ремесленников (XVIII век) 2.jpg|Дамы рамеснікаў у [[Паставы|Паставах]], 2-я палова XVIII стагоддзя. Фота 2013 года. </gallery> [[Файл:Косаўскі замак.jpg|thumb|[[Музей-сядзіба Тадэвуша Касцюшкі|Шляхецкая сядзіба роду Касцюшкаў]] ''(рэканструкцыя)'' ва ўрочышчы [[Мерачоўшчына]] на фоне [[Косаўскі палац|Косаўскага палаца]]. Фота 2012 года.]] Двор і жытло [[феадал]]а ([[шляхта|шляхціца]], [[дваране|двараніна]]) вызначаліся яго багаццем і [[густ]]ам<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 234.</ref>. Двары малазаможнай шляхты мала чым адрозніваліся ад сялянскіх хат і толькі з XVII ст. атрымалі такі абавязковы элемент як [[калона|калоны]] на [[ганак|ганку]] ([[порцік]]), чаго не маглі мець сялянскія хаты, — сімвал шляхецкага гонару<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 161; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 240.</ref>. Рэзідэнцыі заможных феадалаў (драўляныя і мураваныя замкі) з XVI ст. набывалі свецкія стылявыя рысы<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 157.</ref>. Распаўсюджанню [[палац]]авых рыс у іх забудове садзейнічала з XVII ст. [[барока]], а пазней і іншыя модныя заходнееўрапейскія [[Архітэктурны стыль|архітэктурныя стылі]]. Заходнееўрапейскія стылі паўплывалі і на афармленне інтэр’ераў заможных рэзідэнцый<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 157—158; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 241.</ref>. Шляхецкія двары з XVII—XVIII стст. звычайна набывалі адмысловую планіроўку: уяздная брама са шляхецкім родавым гербам, ліпавая алея, чысты двор перад палацам («круг»), [[палац]], [[сад]] (ці [[парк]]), агарод (ці ягаднікі), вадаём, гаспадарчыя пабудовы (на акрайку) і г.д.<ref>''Лакотка, А. І.'' Народнае дойлідства. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — С. 37—38; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 235.</ref> Не раз з XV ст. перабудоўвалася рэзідэнцыя [[Вялікія князі літоўскія|вялікага князя (караля)]] у [[Гродна|Гродне]] — [[Стары замак (Гродна)|Стары замак]], на супраць якога ў 1737—1751 гг. быў пабудаваны яшчэ і [[Новы замак (Гродна)|Новы каралеўскі замак]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2. — С. 115—116.</ref>. [[Гродна|Статус каралеўскага горада]] яшчэ болей узрос, калі ў [[1673]] г. была прынята соймавая канстытуцыя, паводле якой у [[Гродна|Гродне]] меў праводзіцца кожны трэці [[сойм Рэчы Паспалітай]]; тут жа прайшоў і [[Гарадзенскі сойм (1793)|апошні сойм Рэчы Паспалітай (у 1793 г.)]], на якім быў зацверджаны [[другі падзел Рэчы Паспалітай]]<ref>Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2004. — Т. 3: Беларусь у часы Рэчы Паспалітай (XVII—XVIII ст.). — С. 100, 243.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Скокі. Сядзіба Нямцэвічаў. 2020 (03).jpg|[[Сядзібна-паркавы комплекс Нямцэвічаў (Скокі)|Палац Нямцэвічаў у Скоках, 1770-ыя гады.]] Фота 2013 года. File:Belarus Mir Mir Castle Complex 8101 2085.jpg|[[Мірскі замак|Мірскі замак — рэзідэнцыя Іллінічаў, пачатак XVI ст.]] Фота 2014 года. File:Grodna 1600.jpg|[[Стары замак (Гродна)|Стары каралеўскі замак]] на панараме [[Гродна]], 1600 г. Гравюра [[Томаш Макоўскі|Томаша Макоўскага]]. File:Horadnia, Novy zamak. Горадня, Новы замак (XVIII).jpg|[[Новы замак (Гродна)|Новы каралеўскі замак]] у [[Гродна|Гродне]], 2-я палова XVIII стагоддзе (сучасны малюнак). File:Grodno Saint Francis Xavier Cathedral IMG 1339 2175.jpg|[[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя|Касцёл Св. Францішка Ксаверыя ў Гродне]], каля якога былі будынкі соймавай залы ([[Пасольская ізба|Пасольскай ізбы]] і [[Сенат Рэчы Паспалітай|Сената Рэчы Паспалітай]]). </gallery> === Грамадскія традыцыі і святы === {{main|Абрады і звычаі беларусаў}} У часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] сфарміраваліся розныя праслойкі [[феадалізм|феадальнага грамадства]] — [[феадалы|феадалы (шляхта)]], [[мяшчане]] і розныя катэгорыі [[сяляне|сялян]]. Формай [[шлюб]]у была [[манагамія]], бо вызначалася [[хрысціянства]]м. Сялянскія [[сям'я|сем’і]] да [[Валочная памера|валочнай памеры (1557)]] былі звычайна вялікія (сваякі 2-3 пакаленняў, якія вялі супольную гаспадарку), а пасля яе — з’явілася і малыя сем’і (шлюбная пара і іх дзеці)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 100—102.</ref>. Кіраўніком сям’і быў бацька, а ў выпадку яго смерці — маці (пры адсутнасці дарослага сына)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 103.</ref>. Было распаўсюджана [[прымацтва]] (прыманне ў сям’ю — зяця і чужакоў)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 101, 103.</ref>. У [[Феадалізм|феадальны перыяд]] сялянскія гаспадаркі ўваходзілі ў склад [[Сельская абшчына|сялянскай грамады (сельскай абшчыны)]], унутранае жыццё якой рэгулявалася сходам («капой» — «копным судом») і рознымі абшчыннымі традыцыямі — традыцыя супольнай дапамогі члену абшчыны ([[Талака (звычай)|талака]], [[Сябрына, звычай|сябрына]], [[Бонда, звычай|бонда]]); традыцыя супольнага адпачынку (вечарыны); [[прастольнае свята]] (дзень святога апекуна мясцовай парафіі); частаванне адзін аднаго свежыной, мёдам і інш.<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 110—113, 115; Этналогія Беларусі: традыцыйная культура насельніцтва ў гістарычнай перспектыве / Т. А. Навагродскі [і інш.]. — Мінск : БДУ, 2009. — С. 157—158.</ref> З [[1861]] г. сталі дамінаваць малыя сялянскія сем’і і прыватныя гаспадаркі, што не адмаўляла ўзаемадапамогі аднавяскоўцаў<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 265, 273—274.</ref>. Паэма [[Якуб Колас|Якуба Коласа]] «[[Новая зямля (паэма)|Новая зямля]]» алегарычна лічыцца «[[энцыклапедыя]]й» жыцця беларускага [[сяляне|сялянства]] канца XIX — пачатку XX ст. [[Файл:Škłoŭ-ratuša 01.jpg|left|thumb|[[Шклоўская ратуша|Ратуша ў Шклове]], 1770-я гады. Фота 2012 года.]] Жыццё гараджан вызначалася гарадскім правам (у тым ліку, [[магдэбургскае права|магдэбургскім правам]]), [[Гільдыі|цэхавымі]] статутамі і рэлігійнымі традыцыямі<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 119—123.</ref>. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 35%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''«Свабода — наймілейшая і найудзячнейшая, пад ёю мы нарадзіліся, жывем і хочам яе цэлую, непарушаную нашчадкам сваім пакінуць»'' ([[1605]] год). Беларуская шляхта [[Полацкае ваяводства|Полацкага ваяводства]]<ref>''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя / Г. Сагановіч. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 347.</ref>. |} Адносіны паміж [[шляхта|шляхціцамі]] рэгуляваліся шляхецкімі правамі, дзяржаўнымі інстытутамі і сваімі непісанымі традыцыямі шляхецкай годнасці і салідарнасці<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 33—35.</ref>. У [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] беларуская [[шляхта]] сумесна з польскай, украінскай і літоўскай утваралі поліэтнічную саслоўную супольнасць («шляхецкі народ Рэчы Паспалітай», а асобна ў рамках [[ВКЛ]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польскага Каралеўства]] — «абодва народы»), асновай якога былі толькі некаторыя кампаненты агульнай самасвядомасці, польскай шляхецкай культуры, [[Каталіцызм|каталіцкая канфесія]] і [[польская мова]]<ref>''Чаквін, І.'' Беларусы // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1. — С. 304; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 95, 99, 178—179, 181.</ref>. У [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] існавала фармальна-юрыдычная адасобленасць [[ВКЛ]] і [[Карона Каралеўства Польскага|Польскага Каралеўства]] (асобнае войска, скарб, біццё манеты, дзяржаўная канцылярыя, сімволіка, сістэма пасад, [[Статуты ВКЛ|уласныя законы ВКЛ, сабраныя ў Статуце]], і г.д.)<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 178; ''Сагановіч, Г.'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — С. 203.</ref>. [[Статуты ВКЛ]] прадугледжвалі [[вена, маёмасць|вена]] — маёнтак (уласнасць) [[жонка|жонкі]], які пасля [[шлюб]]у афармляўся на імя [[муж]]а, з мэтай маёмаснага забеспячэння жонкі ў выпадку спынення шлюбу. Гэта (разам з іншымі культурнымі традыцыямі) дазваляла ў ВКЛ жанчыне-[[шляхта|шляхцянцы]] займаць даволі высокі статус у грамадстве, чаго не мелі [[жанчына|жанчыны]] падобнага [[саслоўе|саслоўя]] ў іншых [[Еўропа|еўрапейскіх краінах]]<ref>''Сліж, Н.'' Статус жанчыны-шляхцянкі ў ВКЛ (XVI—XVIII стст.) // Беларускі гістарычны часопіс. — 1996. — № 4. — С. 57—66.</ref>. Калі яшчэ ў [[XVI ст.]] [[эліта]] была ў многім блізкай да традыцыйнай культуры сялянства па ўспрыняцці свету і святочным абрадам (якія захоўвалі многія дахрысціянскія ўяўленні аб еднасці натуральнага і звышнатуральнага свету), то з [[XVII ст.]] культура шляхты цалкам аддалілася ад сялянскай, мела ўласныя [[Элітарная культура|выразныя элітарныя рысы]] і пераймала [[Заходняя культура|агульныя заходнееўрапейскія тэндэнцыі]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 132, 159, 165.</ref>. [[Файл:Roadside cross near Jachimoŭščyna.jpg|thumb|Каменны [[крыж]], абвязаны [[ручнік]]ом, каля [[Яхімоўшчына (Маладзечанскі раён)|вёскі Яхімоўшчына]] ([[Маладзечанскі раён]]). Фота 2013 года.]] Традыцыйныя сялянскія [[свята|святы]], [[абрад]]ы і [[звычай|звычаі]] былі звязаны ў першую чаргу з земляробчым цыклам і хрысціянскай культурай, якая ў паўсядзённым жыцці дапаўнялася некаторымі элементамі [[язычніцтва|дахрысціянскіх вераванняў]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 165—167; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 445.</ref>. Сімвалам жыццёвага шляху беларуса-селяніна лічылася доўгае палатно: на палатняны [[ручнік]] клаўся нованароджаны, ручніком абгортвалі рукі маладых на [[вяселле|вяселлі]], ганаровыя ўдзельнікі вяселля перавязвалі ручнік цераз плячо, ручнік клаўся ў труну, на ручніках апускалі труну ў магілу, ручнік абвязваўся на магільны [[крыж]], і г.д.<ref>''Фадзеева, В. Я.'' Ручнік // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 435—437.</ref> Найстаражытнейшае боства ў беларускай міфалогіі (і амаль як жывая істота-карміцелька) — [[Маці-Зямля]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 166.</ref> — у канцы XIX ст. сярод прафесійных беларускіх паэтаў стала персаніфікацыяй [[Беларусь|Беларусі]] — у выразах «Маці-зямліца»<ref>Гл. напрыклад, творчасць [[Вінцэнт Каратынскі|Вінцэнта Каратынскага]]. Гл.: Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 289.</ref> і «Маці-зямля беларуская»<ref>[[Марыян Здзяхоўскі]] (1861—1938) параўноўваў вядомага дзеяча беларускай гісторыі [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч|Эдварда Вайніловіча]] з «Маці-зямлёй беларускай»: «Эдвард Вайніловіч быў жывым увасабленнем любові да маці-зямлі, якая яго нарадзіла і выхавала, быў звязаны з ёй усёй сваёй душой. Калі ён казаў, я меў дзіўнае ўражанне, што яго вуснамі прамаўляе [[Беларусь|маці-зямля беларуская]], што ў словах адбіваюцца думкі і пачуцці тых доўгіх-доўгіх шэрагаў пакаленняў, якія на гэтай зямлі і з гэтай зямлі жылі, на ёй і для яе працавалі і трывалі». Гл.: ''Zdziechowski, M.'' Edward Woyniłłowicz… С. 63.</ref>. «Маці-зямліца» стала паэтычным зваротам да радзімы ў вершы [[Янка Лучына|Янкі Лучыны]] [[Роднай старонцы|«Роднай старонцы» (1891)]], радкі якога [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Яўхім Карскі]] паставіў эпіграфам да сваёй шматтомнай даследчай працы «Беларусы» (т. 1-3, 1903—1922). У знак шчырай веры ў вёсках і на скрыжаваннях дарог ставіліся [[Беларускія народныя крыжы|драўляныя хрысціянскія крыжы]] (часта па 6-8 метраў вышынёй)<ref>''Раманюк, М.'' Беларускія народныя крыжы. — Вільня : Наша Ніва, 2000. — С. 157, 161, 163.</ref>, якія мелі сціплы дэкор, але часта абвязваліся [[Аброчныя тканіны|аброчнымі тканінамі]] (звычайна — узорыстымі [[ручнік]]амі) — адмысловым ахвяраваннем людзей у іх крызісных сітуацыях<ref>''Фадзеева, В. Я.'' Аброчныя тканіны // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 16.</ref>. [[Файл:Luninets - Orthodox crosses on Shyrokaya street - 1920s AD.jpg|left|thumb|Праваслаўныя крыжы на скрыжаванні вуліц у [[Лунінец|Лунінцы]], фота 1920—1930-х гадоў ([[Заходняя Беларусь]]).]] Галоўныя каляндарныя і рэлігійныя святы: зімой — [[Каляды]], [[Грамніцы]]; вясной — [[Масленіца]] і [[Вялікдзень]]; летам — [[Сёмуха|Троіца (Сёмік, Сёмуха)]], [[Купалле|Іванаў дзень (Купалле)]]; святы [[Ураджай|ўраджаю]] ([[Зажынкі]], [[Дажынкі]], [[Багач]])<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 167; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 445.</ref>. На год было некалькі дзён памінання продкаў: паводле каталіцкага звычаю, асноўным памінальным днём быў Дзень Усіх Святых восенню ([[Дзяды]], Задушны Дзень), у праваслаўных — на Масленіцу (масленічныя Дзяды), пасля Вялікадня ([[Радаўніца]], Наўскі Вялікдзень) і на [[Сёмуха|Сёмуху (траецкія Дзяды)]]<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 279; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 490, 493.</ref>. Галоўнымі момантамі радзільнага абраду было разбіванне чыгунка, пачастунак [[Бабіна каша|бабінай кашай]], катанне бабкі-павітухі на баране, санках, на конях<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 466.</ref>. З сямейных абрадаў найболей маляўнічым было [[вяселле]], якое магло доўжыцца некалькі дзён: найболей важнымі момантамі лічыліся пасад нявесты і жаніха, выкуп [[Каса (інструмент)|касы]], падзел [[каравай|каравая]], завязванне рук маладых [[ручнік]]ом<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 277—278.</ref>. Пахавальны абрад захаваў архаічныя рысы — памінальная трапеза з абавязковай [[куцця|куццёю]], запальванне [[свечка|свечак]] і інш.<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 166.</ref> [[Файл:Обряд кумления.JPG|thumb|Абрад кумлення на [[Сёмуха|Сёмуху]]. Фота 2008 год.]] На галоўнае зімовае свята ([[Каляды]]) дзяўчаты варажылі аб сваім лёсе, спявалі калядкі і шчадроўкі, ладзілі калядную гульню «[[Жаніцьба Цярэшкі]]» (хлопцы і дзяўчаты гулялі жартоўнае [[вяселле]] з эратычным падтэкстам) і каляднае прадстаўленне — [[Шчодры вечар|хаджэнне з «казой»]], якое сваімі каранямі ішло да старажытных татэмічных культаў<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 446, 452, 460.</ref>. Беларускі навагодні абрад «[[Цары Каляды]]» быў уключаны ў 2009 г. у [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны чалавецтва|Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]<ref>[http://www.unesco.org/culture/ich/en/USL/rite-of-the-kalyady-tsars-christmas-tsars-00308 Rite of the Kalyady Tsars (Christmas Tsars)]</ref>. З усходнеславянскіх народаў абрадавы характар сустрэчы вясны («[[Гуканне вясны]]») даўжэй за ўсё захаваўся ў беларусаў<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 473—475.</ref>. На [[Вялікдзень (народная традыцыя)|Вялікдзень]] выконваўся [[валачобны абрад]], абмалёўвалі і каталі яйкі; на другі дзень Вялікадня вадзілі [[карагод]]ы<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 483—484.</ref>. У 2019 годзе веснавы абрад «[[Юраўскі карагод]]» у вёсцы [[Пагост (Жыткавіцкі раён)|Пагост]] [[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] ўнесены ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА]]. Найболей архаічныя рысы сярод традыцыйных свят захавала [[Купалле]]: ноччу палілі вогнішчы і скакалі праз іх, шукалі цудадзейную кветку папараці, купаліся, варажылі, пускалі вянкі па вадзе<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 498—500.</ref>. На [[Дажынкі]] плялі дажынковы вянок з каласоў, упрыгожвалі апошні сноп, спявалі, ладзілі святочнае частаванне<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 509—512.</ref>. Менавіта традыцыйным святам і звычаям прысвечаны вершаваныя творы пачынальніка новай беларускай літаратуры [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Мацінкевіча]] «Стаўроўскія дзяды», «Купала» і «Шчароўскія дажынкі», апісаныя з рамантычным этнаграфізмам. <gallery perrow="5"> File:Andriolli Gromniczna.jpg|Малюнак «Грамніцы» (выпальванне знаку крыжыка свечкай у хаце), XIX стагоддзе. Мастак [[Міхал Эльвіра Андрыёлі]]. File:Калядоўшчыкі Горацкага павета , Магілёўская губерня, 1903г.jpg|[[Каляды]] ў Горацкім павеце [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Фота 1903 года. File:1997. Stamp of Belarus 0253.jpg|Калядоўшчыкі на беларускай паштовай марцы, 1997 год. File:Belarusian Easter Eggs.jpg|Беларускія [[Велікоднае яйка|фарбаваныя велікодныя яйкі]]. File:ДажынкіМарцінкевіч.jpg|Аповесці «Шчароўскія дажынкі» і «Купала» [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнта Дуніна-Мацінкевіча]], надрукаваныя ў 1910 г. выдавецтвам «[[Загляне сонца і ў наша аконца]]». </gallery> === Вусная творчасць, музычнае мастацтва і танец === {{main|Беларускі фальклор|Музыка Беларусі|Беларускія народныя танцы|Музычнае мастацтва Вялікага Княства Літоўскага}} [[Файл:Зялёныя Сьвяткі, Магілёў 29.06.2913.jpg|thumb|Танцы ў [[строй|беларускіх традыцыйных сялянскіх строях]] на [[Сёмуха|Сёмуху]] ў горадзе [[Магілёў|Магілёве]]. Фота 2013 года.]] [[Беларускі фальклор|Фальклорная спадчына беларусаў]], якую яшчэ здолелі зафіскаваць у XIX—XX ст. шматлікія прафесійныя даследчыкі, багатая і разнастайная па жанрам — каляндарная і сямейная абрадавая паэзія, замовы, легенды, паданні, казкі, прыказкі, прымаўкі, загадкі, народны тэатр і інш. У многіх легендах, паданнях, былічках знайшлі адлюстраванне дахрысціянскія ўяўленні [[славяне|славян]] аб паходжанні свету<ref name="ReferenceG">''Фядосік, А. С.'' Народная паэтычная творчасць / А. С. Фядосік // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 347—349</ref>. Найболей архаічны пласт беларускага [[фальклор]]у, які захаваў агульныя для многіх славянскіх народаў рысы, — каляндарна-земляробчыя песні (калядкі, шчадроўкі, масленічныя, веснавыя, валачобныя, юр’еўскія, траецкія, купальскія, жніўныя, восеньскія) і сямейна-абрадавыя песні. З эпічным размахам яны падаюць як касмалагічныя матывы стварэння [[свет]]у і [[сусвет]]у, так і цэлы гаспадарчы год селяніна-земляроба. Для іх характэрна, галоўным чынам, жаночая традыцыя выканання. Менавіта валачобныя песні складаюць спецыфіку і нацыянальную адметнасць каляндарнай песеннасці беларусаў і былі больш развіты і распаўсюджаны, чым у фальклоры суседніх народаў — [[палякі|палякаў]], [[рускія|рускіх]] і [[украінцы|ўкраінцаў]]. Валачобныя песні выконваліся на [[Вялікдзень]] падчас абходу двароў [[вёска|вёскі]] валачобнікамі (дарослыя мужчыны), якія жадалі гаспадарам ураджаю ў [[Поле (сельская гаспадарка)|полі]] і багацця ў [[хата|хаце]]. Вялікай колькасцю вылучаюцца таксама пазаабрадавыя песні — лірычныя (пра каханне), жартаўлівыя «талочныя» (якія праслаўлялі салідарнасць і ўзаемадапамогу), сямейна-бытавыя, карагодныя і танцавальныя («Лявоніха», «Юрачка»)<ref name="ReferenceG"/>. У XIV—XVIII стст. фарміруецца і пласт песень выключна мужчынскага выканання — лірычныя, эпічныя, гістарычныя і ваенныя песні (песні аб крыжацкіх, татарскіх, маскоўскіх і шведскіх набегах і інш.). У XIX — пачатку XX ст. узнікаюць і рэкруцкія, салдацкія, работніцкія, батрацкія, сацыялістычна-рэвалюцыйныя песні і прыпеўкі, якія адлюстроўвалі асаблівасці складанага працэсу пераходу беларускага [[грамадства]] да [[капіталізм]]а. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] склаўся спецыфічны пласт [[беларускі фальклор|беларускага фальклору]] і прафесійнай творчасці — партызанскія песні<ref name="ReferenceG"/>. Захаваліся шматлікія і цікавыя народныя [[балада|балады]] («Была я ў матулі адна»), [[легенда|легенды]] («Колькі жыць чалавеку», «Чаму ваююць сабака, кот і мышы»; у тым ліку аб некананічныя апавяданні аб тэмах і прадметах [[Біблія|Святога Пісання (Бібліі)]], паходжанні свету і апошнім часе быцця), [[паданне|паданні]] (аб заснаванні гарадоў і вёсак; узнікненні балот і азёр; схаваных у зямлі скарбах; асілках, героях-мсціўцах і разбойніках). Паданне пра пра высакароднага разбойніка [[Машэка|Машэку]], напрыклад, стала асновай для напісання паэмы [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «[[Магіла льва (паэма)|Магіла льва]]», балады [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] «Машэка» і [[опера|оперы]] [[Рыгор Пукст|Рыгора Пукста]] «Машэка» (паводле паэмы Янкі Купалы). Разнастайным з’яўляецца і казачны фальклор беларусаў — казкі пра жывёл; чарадзейныя казкі ([https://be.wikisource.org/wiki/Аб_каралевічу-чараўніку «Аб каралевічу-чараўніку»], [https://be.wikisource.org/wiki/Музыка-чарадзей «Музыка-чарадзей»]); сацыяльна-бытавыя («Мужык і пан», «Жаласлівая пані», [https://be.wikisource.org/wiki/Цудоўная_дудка «Цудоўная дудка»])<ref name="ReferenceG"/>. {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 35%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" | ''Вось уздумаў пан бог край Палессе стварыць''<br /> ''І людзей, і жывёлін, і птухаў;''<br /> ''І вяроўку пачаў ён з праменьчыкаў віць,''<br /> ''І сівую патыліцу чухаў.'' ''Па вяроўцы з нябёс апусціўся ў ваду, —''<br /> ''Бог — вялікі штукар на ўсе рукі;''<br /> ''Захапіў ён з сабой самаграйку-дуду, —''<br /> ''Маюць сілу вялікую гукі. <…>'' ''Прамяністым агнём сонца грэе зямлю,''<br /> ''Аздабляе луг свежы і сочны.''<br /> ''Цеплыня… Хоць дзіцё палажы на раллю,''<br /> ''Дык пачне тут расці відавочна. <…>'' ''Ой, пачатку няма, ой, канца не відаць''<br /> ''Шчыр-красе агняцветаў і фарбаў.''<br /> ''Вось давай на дудзе бог іграць ды іграць —''<br /> ''І з’явіліся новыя скарбы…''<br /> |- | style="text-align: left;" | ''[[Змітрок Бядуля]] «Палескія байкі» (1922)''<ref>''Бядуля, З.'' Збор твораў : у 5 т. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1985. — Т. 1. — С. 228—229.</ref> |} У [[1922]] г. паэт [[Змітрок Бядуля]] апублікаваў у [[Мінск]]у свой высокамастацкі [[эпас]] «Палескія байкі» — першы беларускамоўны эпас аб стварэнні [[Свет]]у, — цэнтрам якога з’яўляецца «край Палессе». Матэрыялам для Змітрака Бядулі сталі [[Касмагонія (беларуская міфалогія)|касмагенічныя]] байкі сялян беларускага [[Палессе|Палесся]], якія ў сваіх байках стварылі сабе фантастычны свет, своеасаблівую філасофію змагання [[дабро|дабра]] і [[зло|зла]], арыгінальныя разважанні аб жыцці і смерці<ref>''Бядуля, З.'' Збор твораў : у 5 т. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1985. — Т. 1. — С. 384.</ref>. Сярод самых любімых і распаўсюленых інструментаў былі — духавыя ([[жалейка]], [[Дудка (інструмент)|дудка]], [[беларуская дуда]], драўляныя і гліняныя [[флейта|флейты]], рог, [[труба]]), струнныя ([[цымбалы]], [[скрыпка]], [[колавая ліра]], народны кантрабас «[[басэтля]]») і ідзіяфоны (ляскоткі, талеркі, трохвугольнік, варган)<ref name="ReferenceH">''Мажэйка, З. Я.'' Народная музыка / З. Я. Мажэйка, І. Д. Назіна // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 346—347.</ref>. Стаўленне да любімых інструментаў як спосаба музыкай выказаць сваю душу адлюстроўвалася і ў прафесійнай паэзіі. Паэт [[Уладзіслаў Сыракомля]] ў сваім [[Лірнік вясковы (Сыракомля)|вершы «Лірнік вясковы»]] атаясаміў сябе з рамантычным вандроўным [[лірнікі|лірнікам]] — і такая мянушка за паэтам замацавалася. Паэт [[Янка Лучына]] прысвяціў свайму паэтычнаму шляху верш «Лірнік вясковы»<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 426.</ref>. У 1857 г. паэт [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] апублікаваў свой зборнік «Дудар беларускі»<ref>У часы Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча «Беларуссю» называліся толькі [[Віцебская губерня]] і [[Магілёўская губерня]]. І азначэнне «беларускі» у назве «Дудар беларускі» мела рэгіянальнае значэнне — адносілася да Магілёўская губерні, дзе паэт пражываў у маёнтку Шчаўры ў [[Род Рашкоўскіх|паноў Рашкоўскіх]].</ref>. Пазней [[Аляксандр Каралевіч Ельскі|Аляксандр Ельскі]] назаве Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча «нашым старым лірнікам»<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў. У 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск : Беларус. навука, 2010. — Т. 2. — С. 459.</ref>. Паэт [[Арцём Ігнацьевіч Вярыга-Дарэўскі|Арцём Вярыга-Дарэўскі]] выбраў сабе творчы псеўданім «[[Беларуская дуда|Беларуская Дуда]]». Паэт [[Францішак Багушэвіч]] назваў свой першы зборнік як «[[Дудка беларуская]]» (1891), а яшчэ — «Смык беларускі» (1894) і «Скрыпачка беларуская» (неапублікаваны). Паэт [[Янка Купала]] назваў свой першы зборнік вершаў як «Жалейка» (1908). У 1910 г. Янка Купала напісаў верш [https://be.wikisource.org/wiki/Збор_твораў_(Купала,_1925—1932)/II/Сваім_і_чужым/Лірнік_вясковы «Лірнік вясковы»] і прысвяціў яго Уладзіславу Сыракомлю, а ў 1912 г. прачытаў каля памятнага каменя ў фальварку Барэйкаўшчына<ref>''Уладзімір Мархель''. [http://lyban2009.narod.ru/Zemla/Zemla-19.htm «Не забудуцца дум тваіх словы…» Уладзіслаў Сыракомля]</ref>. Пра [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|стваральніка прафесійнага беларускага тэатра і выканаўцу беларускіх народных танцаў]] Янка Купала напісаў свой верш [https://be.wikisource.org/wiki/Шляхам_жыцьця_(1913)/V/І._Буйніцкому «Ігнату Буйніцкаму» (1911)]: «Пад дуду і пад [[цымбалы]] / Топне, прыспявае… / Сцеражыцеся, ўсе людзі: / Беларус гуляе!». З [[2017]] г. у [[Глыбокае|Глыбокім]] і [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкім раёне]] праходзіць міжнародны фэстываль [[дуда]]рскіх рэгіёнаў «[[Дударскі рэй]]». [[Файл:Удзельнікі калектыву падчас параду ў межах фэсту "Дударскі рэй" 2018.jpg|thumb|Удзельнікі [[Цярэшка (народны тэатр)|народнага тэатра фальклору «Цярэшка]]» на міжнародным фэстывалі дударскіх рэгіёнаў «[[Дударскі рэй]]» у горадзе [[Глыбокае|Глыбокім]]. Фота 2018 года.]] Аснову інструментальнай музыкі складалі песенныя і танцавальныя найгрышы, вясельныя маршы, імправізацыі. У XIX ст. паўсюль у краіне былі папулярнымі [[гармонік]], [[баян]], [[бубен]], [[барабан]]ы<ref name="ReferenceH"/>. Вялікай любоўю карыстаўся народны лялечны тэатр «[[батлейка]]»<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 169; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6. — С. 241.</ref>. Усе святы і народныя абрады беларусаў суправаджаліся гульнямі, карагодамі і танцамі. З сялянскіх танцаў найболей архаічнымі з’яўляюцца [[карагод]]ныя («[[Жыта (карагод)|Жыта]]», «[[Кола (танец)|Кола]]», «[[Ручаёк]]», «[[:ru:Гусачок (танец)|Гусачок]]», «[[А мы проса сеялі]]» і інш.), захаваныя яшчэ з эпохі славянскіх плямён, — калі танцуючыя пад песню рухаюцца па крузе, ланцужком або двума шэрагамі насустрач адзін аднаму. У некаторых карагодных танцах вылучаюцца партыі салістаў. Самымі любімымі парна-масавымі танцамі былі шырока вядомыя ў краіне «[[Лявоніха]]», «[[Мяцеліца (танец)|Мяцеліца]]», «[[Крыжачок]]», «[[Каваль, танец|Каваль]]», «[[Мікіта, танец|Мікіта]]», «[[Каза (танец)|Каза]]» і іншыя, для якіх характэрны дынамічнасць і жыццерадаснасць, эмацыйнасць і калектыўны характар ​​выканання. Імправізацыйнасць характэрна часцей для сольных танцаў («Завейніца», «Скакуха», «Казачок» і інш.). У XIX ст. у вёсках, мястэчках і гарадах атрымалі распаўсюджанне новыя танцы — [[кадрыль]], «[[лянцай]]» (у асноўным у паўночнай і цэнтральнай Беларусі), розныя [[полька|полькі]] («[[Трасуха]]», «[[Какетка, танец|Какетка]]», «[[Трамблям]]»), [[вальс]] і іншыя, якія прыйшлі з краін [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]]<ref>''Чурко, Ю. М.'' Народны танец / Ю. М. Чурко // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 352—354.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Batleika.JPG|Лялечны тэатр ''«[[батлейка]]»''. File:Цымбалы ў Нацыянальным гістарычным музеі РБ.JPG|[[Цымбалы]] ([[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]]). File:Stamps of Belarus, 2011-874.jpg|Паштовая марка «[[Колавая ліра]]», 2011 год ([[Беларусь]]). File:Belaruski dudar - Dzisna - bf 1920 AD.jpg|Дудар з [[Беларуская дуда|беларускай дудой]] ([[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскі павет]]), фотапаштоўка каля 1905 года. File:Дуда ліцвінская, created by Juras' Pankevich.jpg|[[Беларуская дуда|Беларуская дуда-муцянка]], фота 2009 года. </gallery> === Традыцыйны касцюм === {{main|Беларускі нацыянальны касцюм}} [[Файл:Jan Karal Chadkievič. Ян Караль Хадкевіч (XIX) (3).jpg|thumb|Граф [[Ян Караль Хадкевіч]] (1560—1621) у ''«сармацкім строі»''.]] Традыцыйны мяшчанскі ці шляхецкі касцюм упісваюцца ў агульныя заходнееўрапейскія модныя тэндэнцыі, але быў створаны своеасаблівы шляхецкі «сармацкі строй», які меў выразны нацыянальны характар. Як і ва ўсёй беларускай сялянскай культуры, у традыцыйным сялянскім касцюме перавага аддавалася натуральным матэрыялам і іх натуральным колерам (пераважалі [[белы колер|белы]] і [[шэры колер|шэра-белы колер]], з дамешкам [[чырвоны колер|чырвонага]] і [[чорны колер|чорнага]])<ref name="budzma.by"/>. Традыцыйны камплект сялянскага мужчынага адзення складаўся з [[белы колер|белых]] ці шэра-белых [[кашуля|кашулі]] і [[нагавіцы|нагавіц]] (паясная вопратка), да якіх з канца XIX ст. сталі дадаваць каляровую [[бандэля|бандэлю (бандану)]] і [[камізэлька|камізэльку]]. На [[свята]] ці іншыя ўрачыстасці мужчыны насілі святочную кашулю (з адкладным каўнерыкам), падпаясываліся рознакаляровым [[Пояс, дэталь адзення|поясам]]<ref name="ReferenceI">''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 261; ''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. [[Валерый Аляксандравіч Цішкоў|В. А. Тишков]] ; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 111.</ref>. Арнаментаваныя ўзоры і [[Вышыўка|вышыўку]] наносілі на [[каўнер]], манжэты і падол кашулі. Абуткам служылі звычайна [[лапці]], скураныя [[пастолы]], [[Боты, абутак|боты]], зімой — [[валёнкі]]<ref name="ReferenceI"/>. Галаўным уборам у мужчын летам быў звычайна саламяны капялюш з шырокімі палямі ([[брыль]]), вясной і восенню — валеная шапка ([[магерка]]), зімой — футравая шапка (аўчына, кучма, [[аблавуха]])<ref name="ReferenceI"/>. Праз плячо мужчыны-сяляне насілі (пры патрэбе) скураную сумку. [[Файл:Traditional summer woman clothing of Belarusian peasants - Malaryta District - XIXth cent - Museum of Belarusian Folk Art.jpg|thumb|left|[[Строй|Традыцыйнае беларускае святочнае сялянскае жаночае адзенне]] ([[маларыцкі строй]]), канец XIX стагоддзя ([[Музей старажытнабеларускай культуры]]).]] Традыцыйны сялянскі жаночы касцюм быў болей разнастайным за мужчынскі і выразна адлюстроўваў нацыянальную і рэгіянальную спецыфіку. Вылучаюцца чатыры комплексы: 1) [[кашуля]], [[спадніца]] і [[фартух]]; 2) кашуля, спадніца, фартух і безрукаўка (гарсэт); 3) кашуля, спадніца, да якой быў прышыты ліф-гарсэт; 4) кашуля, [[панёва]], фартух і каляровая безрукаўка (гарсэт)<ref name="ReferenceI"/>. Два першыя комплексы былі распаўсюджаны па ўсёй тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]], два апошніх — ва ўсходніх і паўночна-ўсходніх раёнах. Мелася тры тыпы жаночых кашуль: з прамымі плечавымі ўстаўкамі, тунікападобная і з [[какетка, дэталь адзення|какеткай]]. Арнаментаванае тканае ці вышытае аздабленне ў жаночых кашулях наносілася на рукавы. Паясное сялянскае жаночае адзенне скаладася з разнастайнага фасону спадніц ([[андарак]], [[саян]], палатнянік, летнік), а таксама [[панёва|панёвы]] і фартухаў<ref name="ReferenceI"/>. Спадніцы звычайна былі чырвоныя, сіне-зялёныя, у шэра-белую клетку, з падоўжнымі і папярочнымі палосамі — мелі свае рэгіянальныя асаблівасці. Фартухі ўпрыгожваліся карункамі, складкамі; камізэлькі (гарсэт) — вышыўкай, карункамі. Абавязковым аксесуарам быў каляровы пояс. Галаўным ўборам дзяўчат былі вузенькія рознакаляровыя стужкі (''скідачка'', ''шлячок'') ці [[Вянок|вянкі]], бо яны не хавалі цалкам валос. Замужнія жанчыны прыбіралі і хавалі валасы пад [[каптур]], апраналі ручніковы галаўны ўбор ([[намітка]]) альбо [[хустка|хустку]] — існавала мноства спосабаў іх завязваць<ref name="ReferenceI"/>. Звычайным паўсядзённым жаночым абуткам былі [[лапці]], а святочным — [[пастолы]] і хромавыя [[Боты, абутак|боты]]<ref name="ReferenceI"/>. [[Файл:Аплечча рукава кашулі, 1900-я гг., Брэсцкая вобласць.jpg|thumb|Тканы [[арнамент]] аплечча рукава жаночай [[кашуля|кашулі]] ([[Заходняе Палессе]]), 1900-я гады.]] Адметным і любімым элементам традыцыйнага беларускага народнага мастацтва ў першую чаргу было [[ткацтва]], а не [[вышыўка]], таму (па тэхналагічных прычынах) у [[арнамент]]ыцы вопраткі мужчын і жанчын пераважаюць разнастайныя лінейна-геаметрычныя формы<ref name="ReferenceJ">[http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-5-zaklyuchnaya.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Арнамент]</ref>. Тканае аздабленне святочнай кашулі выконвалася спосабам «ператыкання», у выніку чаго ствараліся розныя па шырыні паскі геаметрычнага арнаменту, вытканага чырвонымі баваўнянымі ніткамі. Найболей архаічным (верагодна, не толькі ў Беларусі, але і ва ўсёй [[Еўропа|Еўропе]]) быў арнамент у «паскі», які захаваўся ў [[Заходняе Палессе|Заходнім Палессі]]. Старадаўнім, таксама адметным і традыцыйным для беларускай народнай культуры, характэрным амаль для ўсёй тэрыторыі Беларусі, з’яўляецца крыжова-рамбічны геаметрычны арнамент: яго элементы заўсёды павернутыя на 45 градусаў адносна поля набору, а ўсе фігуры ўтвараюцца на аснове спалучэнняў [[ромб]]а і касога [[крыж]]а (якія былі сімваламі [[сонца]], урадлівасці). Каларыстыка [[арнамент]]у стрыманая, звычайна — цёмна-чырвонага (кармазынавага) колеру, часам з дамешкам чорнага колеру<ref name="ReferenceJ"/>. Раслінная і зааморфная арнаментыка, а таксама арнаменты, паўсталыя ў тэхналогіі вышывання, з’яўляюцца ў [[Беларускі нацыянальны касцюм|беларускім традыцыйным касцюме]] (гэтак жа і на [[ручнік]]ах і [[абрус]]ах) пазнейшымі запазычаннямі (з канца XIX ст.) і не могуць лічыцца традыцыйнымі і кананічнымі<ref name="ReferenceJ"/>. Верхняя мужчынская і жаночая вопратка сялян амаль не адрознівалася<ref name="ReferenceI"/>. Традыцыйным матэрыялам для яе вырабу былі валенае нефарбаванае [[сукно]] (з якога шылі [[світка|світу]], [[сярмяга|сярмягу]], [[Бурка (мужчынская вопратка)|бурку]], [[латушка|латушку]]) і [[аўчына]] (з недубленай шылі [[кажух]]і, а з дубленай — [[казачына|казачыну]])<ref name="ReferenceI"/>. Насілі таксама [[каптан]] і [[кабат]]<ref name="ReferenceK">''Григорьева, Р. А.'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 261.</ref>. У сучасным касцюме выкарыстоўваюцца традыцыі нацыянальнай вышыўкі, крою і каляровай гамы, каб падрэсліць нацыянальную адметнасць. === Традыцыі харчавання === {{main|Беларуская кухня}} [[Файл:Belarus-SMFAL-House Interior-1.jpg|thumb|[[Стол]] каля ''«[[Покуць|чырвонага кута]]»'' ў сялянскай [[хата|хаце]], XIX стагоддзе ([[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]).]] Аснову харчавання беларусаў са старажытных часоў складалі [[страва|стравы]] з жытняй, пшанічнай, грэцкай, просавай, аўсянай, гарохавай мукі і розныя крупы, з якіх рабілі [[хлеб]], [[пірог|пірагі]], [[бліны]], [[каша|кашы]], [[клёцкі]], [[секанка|секанку]], розныя віды [[поліўка|полівак]] (''[[зацірка]]'', ''[[крупеня|кулеш]]'', ''[[крупеня]]''; квашаныя поліўкі — ''[[саладуха]]'', ''[[Кулага, страва|кулага]]'')<ref name="ReferenceK"/>. Сярод традыцыйных прысмак — розныя віды [[кісель|кісялю]] (''[[жур]]''), [[поліўка]], [[юшка]], [[Салата (страва)|салаты]] і інш.<ref name="ReferenceK"/> Адным з асноўных прадуктаў харчавання беларусаў здаўна была [[гародніна]]: капусту, буракі, бручку, агуркі салілі; гарох і бабы тушылі; рэпу і моркву — парылі і пяклі. [[Суп]]ы выгатаўляліся з [[капуста|капусты]] (''капуснік''), [[буракі|буракоў]] (''[[боршч]]''), шчаўя, бацвіння і інш.<ref name="ReferenceK"/> З [[мяса]] пераважна ўжывалася [[свініна]], [[бараніна]], мяса хатняй птушкі, радзей [[ялавічына]], якія спажываліся пераважна не асобна, а часцей у складзе розных страў: [[каўбаса]], [[паляндвіца]], [[крывянка]], [[халадзец]], студзень і інш. Традыцыйная беларуская мясная страва — тушанае рагу (''[[верашчака]]'', ''[[мачанка]]'')<ref name="ReferenceK"/>. З [[малако|малака]], якое спажывалася і як самастойная страва, рабілі [[смятана|смятану]], [[сметанковае масла]] і [[тварог]]. На святы спажывалі абрадавыя стравы: на [[радзіны]] падавалі [[Бабіна каша|бабіну кашу]]; на [[вяселле]] елі хлеб-[[каравай]]; на [[Вялікдзень]] — велікодную [[паска|паску]], рабілі [[каўбаса|каўбасы]] і [[Велікоднае яйка|фарбавалі яйкі]]; на [[Масленіца|Масленіцу]] рабілі [[бліны]]; на [[Купалле]] — [[Кулага (страва)|кулагу]]; на [[хаўтуры]] і [[памінкі]] нябожчыкаў ужываліся спецыяльныя памінальныя кашы і напоі ([[коліва]], [[куцця]], [[гарэлка]], [[кісель]] і інш.)<ref name="ReferenceK"/>. [[Файл:Mashed potatoes with meat - Belarus - 2015 AD.JPG|thumb|[[Тоўчанка]] з мясам і перцам.]] У сярэдзіне [[XVIII ст.]] у [[Беларусь]] пранікае [[бульба]], якая з сярэдзіны XIX ст. ужо настолькі набывае шырокае выкарыстанне ў рацыёне беларускіх сялян, што самі беларусы сталі лічыць бульбу сваім нацыянальным прадуктам харчавання. У беларускай кухні налічваецца болей за 200 страў з бульбы — адварная, печаная, смажаная, тушаная, камы, пюрэ, [[Бабка (страва)|бабка (ці драніцы)]], [[бліны]], аладкі, [[клёцкі]], [[калдуны]], гульбішнікі, запяканкі, піражкі, суп і г.д. Беларускімі нацыянальнымі стравамі з бульбы лічацца: пюрэ (''[[тоўчанка]]''), аладкі (''[[дранікі]]'', ''бульбянікі''), [[Бабка (страва)|бабка]] і інш.<ref name="ReferenceI"/> Традыцыйныя напоі — хлебны, мядовы, ягадны і бураковы [[квас]]; [[Бярозавік|бярозавы сок (бярозавік)]]; [[кляновы сок]]; [[піва]]; [[гарэлка]]; агароднінныя расолы; [[кісель|кісялі]]<ref name="ReferenceI"/>. Старажытныя традыцыі харчавання ў значнай меры захоўваюцца і зараз: у рацыёне беларусаў пераважаюць стравы з капусты і бульбы, бліны, кашы, малочныя стравы, супы. У XX ст. павялічылася разнастайнасць мясных вырабаў, узрасло спажыванне сланечнікавага алею, рыбы, памідораў, [[Кандытарская прадукцыя|кандытарскай прадукцыі]]. З’явіліся [[страва|стравы]], [[напой|напоі]], [[ягады]] і [[садавіна]], запазычаныя ў іншых [[народ]]аў, — [[шашлык]], [[плоў]], [[гуляш]], [[пельмені]], [[піца]] і інш. Узрасла роля прывазных напояў і экзатычнай садавіны і гародніны — [[гарбата]], [[какава]], [[кава]], [[банан]]ы, [[апельсін]]ы, [[мандарын]]ы, [[Ківі (садавіна)|ківі]], [[ананас]]ы, [[кавун]]ы і інш. Выйшлі з ужытку [[каноплі]], [[ільняное семя]], некаторыя стравы з мукі — [[саладуха]], [[Кулага (страва)|кулага]], [[талакно]], мучныя кісялі. <gallery perrow="5"> File:Belorussian borscht - 2015 AD.JPG|[[Боршч]]. File:Mushrooms and chicken in sour cream and cheese - Belarus - 2015 AD.JPG|Грыбы і курыца пад смятанай і сырам. File:Potato pancakes.jpg|[[Дранікі]]. File:Glass-of-kvass.jpg|Хлебны [[квас]]. File:Golubzi4.jpg|[[Галубцы]]. File:Babka Potato Dish-1.jpg|[[Бабка (страва)|Бабка]]. File:Chicken rolls and saltisons - Belarus - 2015 AD.JPG|Рулет з курыцы і [[сальцісон]]. File:Belaya Rus vodka.jpg|[[жыта|Жытнёвая]] [[гарэлка]]. File:Red Currant Kissel.jpg|[[Кісель]] з [[Парэчкі|парэчак]]. File:Belarus-Minsk-Bread and Confectionery Business Exhibition-8.jpg|[[Каравай]] </gallery> == Сучасныя культурныя традыцыі і сацыяльныя тэндэнцыі == [[Файл:ВГАВМ - главный корпус.jpg|thumb|[[Будынак пазямельна-сялянскага банка (Віцебск)|Будынак пазямельна-сялянскага банка ў Віцебску]] ў стылі [[Мадэрн|ар-нуво]], пачатак XX стагоддзя.]] Сучасныя беларусы страцілі многія свае былыя лакальныя этнаграфічныя асаблівасці і традыцыйныя рысы матэрыяльнай і духоўнай культуры (акрамя [[мова|мовы]] і [[рэлігія|рэлігіі]]), што тлумачыцца працэсамі [[урбанізацыя|ўрбанізацыі]], інтэнсіфікацыі ўнутрыкраінных кантактаў (па прычыне развіцця сродкаў сувязі і інфраструктуры), увядзеннем стандартаў пачатковай адукацыі, узнікненнем агульнанацыянальнай прэсы і г.д. Працэс інтэнсіўнай культурнай гамагенізацыі беларусаў пачаўся ў часы [[Расійская Імперыя|Расійскай Імперыі]] пасля таго, як [[Сялянская рэформа ў Расійскай Імперыі|у 1861 г. было скасавана прыгоннае права]] (хоць і да таго пэўная частка [[сяляне|сялян]] была вольнай) і сяляне атрымалі права атрымаць зямлю ва ўласнасць, чым былі створаны ўмовы для развіцця [[капіталізм|капіталістычных адносін]] і стварэння новых сацыяльных груп (буржуазіі, рабочых, інтэлігенцыі). З другой паловы XIX ст. атрымліваюць больш шырокае распаўсюджанне характэрныя для Расійскай Імперыі і [[Еўропа|Еўропы]] ў цэлым культурныя з’явы і новаўвядзенні, але пераважна сярод гарадскога насельніцтва. У [[1882]] г. у Расійскай Імперыі ўзнікла першая [[палітычная партыя]] беларусаў ([[Гоман (група)|Сацыяльна-рэвалюцыйная беларуская народная партыя]]), а пасля яшчэ і іншыя партыі. <gallery perrow="5"> File:Магілёўскія відарысы 01.jpg|[[Будынак гарадскога тэатра (Магілёў)|Будынак гарадскога тэатра ў Магілёве]] ў [[Руска-візантыйская архітэктура|псеўдарускім стылі]], 1888 год. File:BelSUT Gomel-3.jpg|[[Будынак Аляксандраўскай гімназіі (Гомель)|Будынак мужчынскай гімназіі]] ў [[Гомель|Гомелі]] ў стылі [[рускі класіцызм|рускага класіцызму]], 1898 год. File:Minsk - Dom Janickaga - vulica Saveckaja nr 14.JPG|Даходны дом Оскара Яніцкага ў [[Мінск]]у ў стылі [[Мадэрн|ар-нуво]], пачатак XX стагоддзя. File:Slucki aŭtobus.jpg|Двухпавярховыя [[аўтобус]]ы ў [[Слуцк]]у, пачатак XX стагоддзя. </gallery> Працэс заняпаду Расійскай Імперыі ў ходзе [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны (1914—1918)]] адкрыў мажлівасць для беларусаў атрымаць рэальныя формы палітычнай суб’ектнасці (аўтаномія, самастойная дзяржава ці федэрацыйны саюз з іншай дзяржавай). [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўская рэвалюцыя (1917)]] скасавала падзел [[грамадства]] на [[саслоўе|саслоўі]] і ўраўняла грамадзян у правах (уключаючы [[жанчына|жанчын]]) — Дэкрэтам аб скасаванні саслоўяў і грамадзянскіх чыноў 11 (24) лістапада 1917 года. 18 снежня 1917 г. быў уведзены [[грамадзянскі шлюб|грамадзянскі (свецкі) шлюб]]. Дзяржаўнасць [[Беларусь|Беларусі]] ў 1918—1920 гг. аб’яўлялася пяць разоў<ref>25 сакавіка 1918 г. была абвешчана [[БНР]], якая была «пераўстаноўлена» у 1920 г. У Смаленску 31 снежня 1918 г. была аб’яўлена Беларуская савецкая рэспубліка, якая 1 студзеня 1919 г. была аб’яўлена як [[БССР|ССРБ]]. У Вільні 27 лютага 1919 г. была аб’яўлена [[Літбел ССР|ССР ЛітБел]]. У Мінску 31 ліпеня 1920 г. была аб’яўлена [[БССР]]. Акрамя гэтага была спроба стварэння ў лістападзе 1918 г. [[Вялікае Княства Літоўска-Беларускае|Вялікага Княства Літоўска-Беларускага]]. А ў 1920 г. былі спробы стварэння дзяржавы (з тэрыторый [[Грамадзянская управа ўсходніх земяль|Грамадзянскай управы ўсходніх зямель]]), якая б была ў федэрацыі з [[Польшча]]й.</ref>. Канкурэнцыя ў 1917—1921 гг. розных беларускіх дзяржаўных праектаў і палітычных груповак (пры адсутнасці кампраміса і салідарнасці<ref>''Міхалюк, Д.'' Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг. Ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці… С. 446.</ref>), памножаная на неспрыяльныя геапалітычныя абставіны, у выніку прывяла да падзелу ў 1921—1939 гг. [[Этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] паміж [[Другая Рэч Паспалітая|Польшчай]] і [[СССР]] па [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворы (1921)]]<ref>''Міхалюк, Д.'' Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг. Ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці… С. 448.</ref>, што не спрыяла далейшай культурнай гамагенізацыі і выразна ўсведамлялася беларусамі як рассечанасць народа<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 297.</ref>. Тым не менш, у [[1920]] г. беларусы атрымалі сваю палітычную суб’ектнасць у форме [[БССР]] (1920—1991) як складовай часткі [[СССР]]. Нягледзячы на ўстанаўленне ў СССР аўтарытарнага аднапартыйнага рэжыму і пачатак [[сацыялізм|сацыялістычных пераўтварэнняў]], у 1920-ыя гг. [[БССР]] захавала пэўную самастойнасць у развіцці нацыянальнай культуры, адукацыі, навукі і эканомікі<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 475—476.</ref>. Умовы для развіцця ўласнай культуры і дзяржаўны статус [[Беларуская мова|беларускай мовы]] ў БССР прывялі да таго, што менавіта БССР са сталіцай у [[Мінск]]у (у адрозненне ад [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] ў складзе Польшчы) пачала ўспрымацца беларусамі як дом для беларусаў<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 257.</ref>. У 1920-ыя гг. былі адкрыты [[Беларускі дзяржаўны тэатр]] (1920); [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] (1921); [[Інстытут беларускай культуры]] (1922), пераўтвораны ў [[1928]] г. у [[Акадэмія навук БССР|Акадэмію навук БССР]]; створаны нацыянальная сістэма адукацыі (якая павысіла пісьменнасць насельніцтва ва ўзросце 9-49 гадоў з 40,7 % у [[1926]] г. да 80,9 % у [[1939]] г.<ref name="ReferenceL">''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 72.</ref>), літаратурныя і мастацкія аб’яднанні, [[Беларусьфільм|кінастудыя «Савецкая Беларусь»]] (1928); пабудаваны [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|мінскі тэатр оперы і балета]] (1938); узрасла колькасць спартыўных арганізацый і клубаў (напрыклад, у 1927 г. заснаваны [[ФК Дынама Мінск|мінскі футбольны клуб «Дынама»]]); беларуская мова выкладалася ў навучальных установах<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 476; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 254.</ref>. Гэта дало якасны штуршок развіццю беларускай культуры і друку. Рэалізоўвалася палітыка «карэнізацыі» (беларусізацыі) і пабудовы свецкага грамадства<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 476.</ref>. З 1920-ых гг. узнікаюць новыя свецкія святы і абрады ([[акцябрыны]], чырвонае вяселле, [[Дзень Вялікай Кастрычніцкай сацыялістычнай рэвалюцыі|Дзень Кастрычніцкай рэвалюцыі]] і г.д.), якія замянілі царкоўныя святы і царкоўны шлюб<ref name="ReferenceL"/>. <gallery perrow="5"> Файл:Інбелкульт, навуковая камісія.jpg|Навуковая камісія [[Інстытут беларускай культуры|Інбелкульту]], 1922 год. Файл:Uzvyšša1928.jpg|Члены [[Узвышша (літаратурнае аб’яднанне)|Беларускага літаратурна-мастацкага згуртавання «Узвышша»]], 1928 год. Файл:Gomel. Lenin Avenue. House of the Commune.jpeg|[[Дом-камуна (Гомель)|Дом-камуна ў Гомелі]], 1931 год. Файл:Theatre opera&ballet, Minsk.JPG|[[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Тэатр оперы і балета]] ў [[Мінск]]у ў стылі [[Канструктывізм (мастацтва)|канструктывізм]], 1938 год. </gallery> Устанаўленне ў [[1929]]—[[1988]] гг. у [[СССР]] жорсткай [[Таталітарызм|таталітарнай сістэмы]], манаполіі [[Камунізм|камуністычнай ідэалогіі]], [[сацыялізм|сацыялістычнага]] тыпу эканомікі і ізаляцыя ад іншых краін свету крайне адмоўна адбіліся на развіцці беларускага грамадства<ref name="ReferenceM">''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 399.</ref><ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 476—477.</ref>. [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|Індустрыялізацыя прамысловасці]] не ліквідавала тэхналагічнага адставання ад сусветнага ўзроўню і праблему дэфіцыту тавараў, аднак былі створаны і перадавыя высокатэхналагічныя прадпрыемствы (пераважна — ваенна-прамысловага профілю)<ref name="ReferenceM"/>. Прымусовая [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР|калектывізацыя]] і ліквідацыя [[прыватная ўласнасць|прыватнай уласнасці]] на зямлю, прадпрыемствы і сродкі вытворчасці прыводзілі да змены шматвекавой свядомасці чалавека як ўласніка і гаспадара, да дэматывацыі працы<ref name="ReferenceN">''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 477.</ref>. [[Сталінскія рэпрэсіі]], пік якіх прышоўся на 1937—1938 гг., асабліва моцна ўдарылі па нацыянальнай эліце (чыноўніцтву, інтэлігенцыі, афіцэрству)<ref name="ReferenceN"/>. Татальная ідэалагізацыя грамадскага жыцця ў СССР абумовіла далейшае звужэнне бытавання беларускага традыцыйнага мастацтва і фальклору<ref name="ReferenceN"/>. Адбывалася рэвізія зместу беларускай нацыянальнай культуры пад лозунгам «новай» сацыялістычнай культуры, у якой нацыянальнае павінна было выконваць толькі функцыі формы, а не зместу<ref name="ReferenceN"/>. Уладамі СССР свядома [[Беларуская граматыка 1934|з 1933 г. дэфармаваўся правапіс беларускай літаратурнай мовы]], каб наблізіць яе да [[руская мова|рускай мовы]]; у тэрміналогіі з’явіліся ідэалагізаваныя новаўтварэнні і канцылярызмы<ref name="ReferenceN"/>. А сама сфера ўжывання [[Беларуская мова|беларускай мовы]] з 1930-х гг. памяншалася, асабліва ў гарадах, на карысць рускай мовы, якая з 1960-х гг. пачала дамінаваць у [[горад|гарадах]]<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 290, 357; ''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 478, 479.</ref>. У [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] (1921—1939), дзе былі захаваны капіталістычныя адносіны, становішча беларусаў і беларускай культуры было дыскрымінацыйным<ref name="ReferenceN"/>. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] (1939—1945) Заходняя Беларусь увайшла ў [[1939]] г. у склад БССР, што было актам уз’яднання [[этнічная тэрыторыя беларусаў|этнічнай тэрыторыі беларусаў]] пад адным дзяржаўным кіраваннем, хоць і савецкай уладай. Пры гэтым [[Віленскі край]] быў перададзены ў [[1940]] г. [[Літоўская ССР|Літве]], а [[Беласточчына]] ў [[1945]] г. — [[Польшча|Польшчы]]<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 478.</ref>. [[26 чэрвеня]] [[1945]] г. [[БССР]] стала адной з краін-заснавальніц [[ААН]] і фармальна яе членам. [[Файл:Pkolosa 15.jpg|thumb|[[Плошча Якуба Коласа (станцыя метро)|Станцыя метро «Плошча Якуба Коласа»]] [[Мінскі метрапалітэн|мінскага метрапалітэна]], адкрытага ў [[1984]] годзе. Фота 2011 года.]] [[Беларускі правапіс 1959|У 1957 г. быў ўдакладнены і зменены ў лепшы бок правапіс беларускай мовы]], які выправіў [[Беларуская граматыка 1934|адыёзныя рысы правапісу ад 1933 г.]] Менавіта ў [[1960]]—[[1990]] гг. [[БССР|Беларусь (БССР)]] перайшла ў разрад індустрыяльна развітых краін<ref name="ReferenceO">''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — С. 8.</ref>: на гэтыя 30 год прыпадае бум [[індустрыялізацыя|індустрыялізацыі]] і як вынік — бум [[урбанізацыя|урбанізацыі]] (у 1975 г. працэнт гарадскога насельніцтва БССР перавысіў 50 % і была дасягнута амаль суцэльная пісьменнасць насельніцтва)<ref name="ReferenceO"/>. Гарады БССР імкліва развіваліся па перадавым савецкім стандартам [[урбаністыка|урбаністыкі]], узрастала якасць жыцця гараджан — у канцы 1970-х гг. узнікла [[грамадства спажывання]]<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 374; ''Третьяков, В.'' [http://library.ua/m/articles/view/КРУШЕНИЕ-СССР-И-ВОЗРОЖДЕНИЕ-РОССИИ Крушение СССР и возрождение России]{{Недаступная спасылка}}… С. 18.</ref>. Калі ў [[1959]] г. у [[Мінск]]у жыло 506 тыс., то ў [[1989]] г. ужо 1,58 млн чал.<ref>''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — С. 27.</ref> Для БССР 1960—1990 гг. сталі і перыядам росквіту афіцыйнай беларускай культуры і [[Навука ў Беларусі|навукі]], а таксама — стварэння нешматлікіх нелегальных і нефармальных культурных суполак («На Паддашку», «[[Майстроўня]]» і інш.), якія ідэалагічна адхілялі [[сацыялізм]]<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1. — С. 479—480; ''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 378—383; Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 412.</ref>. Напрыклад, паводле твораў выдатнага беларускага пісьменніка [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]] здымаліся кінастужкі на «[[Беларусьфільм]]е» і ставіліся оперы. З [[1952]] г. [[СССР]] стаў удзельнікам [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульняў]], а ў [[БССР]] дзяржаўную падтрымку і папулярнасць атрымалі амаль усе алімпійскія віды спорту, асабліва лёгкая і цяжкая атлетыка, [[футбол]], [[гандбол]], [[фехтаванне]], [[Стральба кулявая|кулявая стральба]], [[гімнастыка]], [[біятлон]] і інш.<ref>Фізічная культура і спорт у 1945—1974 // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя: у 12 т. — Т. 12. Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка / Беларуская Савецкая Энцыклапедыя; Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мінск : Бел. Сав. Эн., 1975. — С. 369.</ref><ref>[http://zakazat.by/bgufk/vitebskij-gosudarstvennyj-universitet-im-p-m-masherova/fakultet-fizicheskoj-kultury-i-sporta/366-kurs-lektsij-istoriya-fizicheskoj-kultury-i-sporta.html?start=11 Таблица. Чемпионы и призеры летних Олимпийских игр — спортсмены БССР (1952—1988 гг.)] — Узята з кнігі: ''Сазанович, В. П.'' Физическая культура и спорт в Белоруссии: Страницы летописи / В. П. Сазанович, К. А. Кулинкович, В. С. Филиппович. — Минск : Полымя, 1988. — 268 с.</ref> У [[БССР]] у [[1974]] г. 61 % спецыялістаў з вышэйшай адукацыяй былі беларусамі<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 403.</ref>, а ў [[1989]] г. доля беларусаў сярод студэнтаў БССР была 70,7 %<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 404.</ref>. З 1960—1970-х гг. грамадства [[СССР]] ужо не было такім цалкам закрытым і жорсткім, як раней (у часы [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіфа Сталіна]]): існавалі пэўныя мажлівасці кароткатэрміновага выязду за мяжу, знаёмства з сусветнай [[літаратура]]й (у тым ліку літаратурай [[Заходняя культура|Захада]]), пракат замежных кінафільмаў, інфармаванасць аб рэаліях жыцця за мяжой (часам большая, чым інфармаванасць жыхароў [[Заходняя культура|краін Захаду]] аб рэаліях жыцця ў СССР і іншых краінах) і г.д.<ref name="Крушение СССР и возрождение России">''Третьяков, В.'' [http://library.ua/m/articles/view/КРУШЕНИЕ-СССР-И-ВОЗРОЖДЕНИЕ-РОССИИ Крушение СССР и возрождение России]{{Недаступная спасылка}}… С. 19—20.</ref> Выказваюцца думкі, што ў [[СССР]] у 1970-ыя гг. узнік [[сярэдні клас]], хоць ён быў пазбаўлены права на [[прыватная ўласнасць|прыватную ўласнасць]] і свабодную прэсу<ref name="Крушение СССР и возрождение России"/>. [[Файл:Пётр Клімук.jpg|thumb|[[Пётр Ільіч Клімук]] — першы беларускі [[касманаўт]], які ў [[1973]] годзе здзейсніў палёт у [[Касмічная прастора|космас]].]] У 1950—1990 гг. савецкая ўлада рабіла шмат намаганняў, каб наблізіць умовы і стандарты духоўна-культурнага і матэрыяльнага жыцця на вёсцы да гарадскіх: у сельскім быце прывычнымі сталі дамы з [[цэгла|цэглы]], [[электрычнасць]], газ, [[вадаправод]], [[каналізацыя]], цэнтральнае ацяпленне, масава будаваліся дамы культуры і [[кінатэатр]]ы, цэнтры бытавога абслугоўвання і медпункты. У сельскай мясцовасці масава пачалі насіць адзенне, зробленае на [[фабрыка]]х СССР. У вёсцы прысядзібная гаспадарка была невялікай, а такія прадукты як [[хлеб]], кандытарскія вырабы, кансервацыя, вострыя прыправы і напоі сельскія жыхары пакупалі выключна ў дзяржаўных [[магазін]]ах. У [[1989]] г. у вёсках жыло толькі 3,5 % насельніцтва БССР<ref>''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — С. 10. (Астатняе насельніцтва жыло не толькі ў гарадах, але і ў пасёлках гарадскога тыпу).</ref>. Народная мастацкая самадзейнасць арганізоўвалася адміністрацыяй дзяржаўных устаноў і прадпрыемстваў (у [[1987]] г. у ёй было задзейнічана звыш 1 млн чал.<ref>''Чаквін, І. У.'' Беларусы // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 76.</ref>). Рэдкасцю сталі народныя мастакі і складальнікі песень, што кампенсавалася развіццём [[поп-культура|поп-культуры]] з 1960-х гг. <gallery perrow="5"> File:Песняры.jpg|Ансамбль «[[Песняры]]» на канцэрце ў [[Яраслаўль|Яраслаўлі]], фота 1974 года. File:Belarus-Minsk-Belarus General Store-1.jpg|Універмаг «Беларусь», адкрыты ў [[Мінск]]у ў 1978 годзе. Фота 2005 года. File:Talaka2.jpg|Святкаванне [[Каляды|Каляд]] [[Талака (таварыства)|суполкай «Талака»]], фота 1989 года. File:RIAN archive 127423 WWII veterans.jpg|Святкаванне [[Дзень Перамогі|Дня Перамогі]] ў [[Мінск]]у, фота 9 мая 2006 года. File:Belarusian family near BelAZ 75710 - in Zhodzina city - 2015 AD.jpg|Сучасная беларуская маладая сям’я на фоне самага вялікага ў свеце самазвала «[[БелАЗ-75710]]» у горадзе [[Жодзіна]]. Фота 2015 года. </gallery> [[Файл:Belarus-Minsk-940 Anniversary near Minsk-Hero-City Monument-22.jpg|thumb|Святкаванне 940-годдзя Мінска каля манумента «[[Мінск — горад-герой]]». Фота 8 верасня 2007 года.]] [[Файл:DBW2014.jpg|thumb|[[Дзень беларускага пісьменства]] (2014) у [[Заслаўе|Заслаўі]].]] Пасля выхаду ў [[1991]] г. [[Беларусь|Беларусі]] са складу [[СССР]] і атрымання незалежнасці [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікай Беларусь]], што моцна і пазітыўна ўплывае на свядомасць беларусаў, [[беларуская мова]] захавала статус дзяржаўнай, а рэспубліка пачала лагодную рэвізію сацыялістычнага мінулага, аднаўленне шматпартыйнасці, развіццё культурнага плюралізму і працэс прыватызацыі, арыентуючы знешнюю палітыку на краіны [[СНД]], у першую чаргу — на [[Расія|Расію]]. Адкрыўся свабодны ўезд і выезд з краіны. Грамадства стала адкрытым да пераняцця многіх агульнаеўрапейскіх традыцый вядзення бізнесу, баўлення вольнага часу ([[свята|святы]], [[спорт]], [[турызм]] і інш.), стандартаў адукацыі, пашырэнню ўжытку замежных моў ([[англійская мова|англійскай]], [[нямецкая мова|нямецкай]]), развіццю інфармацыйнай прасторы (у тым ліку [[Інтэрнэт]]а) і г.д. Афіцыйныя ўлады імкнуцца захаваць для насельніцтва лепшыя сацыяльныя стандарты, складзеныя ў савецкія часы (бясплатныя публічныя бібліятэкі, адукацыя, медыцына, дэкрэтны адпачынак і інш.), а таксама надаюць вялікую ўвагу арганізацыі і правядзенню дзяржаўных свят ([[Дзень Перамогі]], [[Дзень Незалежнасці Рэспублікі Беларусь|Дзень Рэспублікі]], [[Дзень беларускага пісьменства]], [[Дзень народнага адзінства (Беларусь)|Дзень народнага адзінства]] і інш.), [[Дажынкі (фестываль)|фестывалю «Дажынкі»]], [[Маладзечанскі фестываль беларускай песні і паэзіі|фестывалю беларускай паэзіі і песні ў Маладзечне]], фестывалю «[[Славянскі базар у Віцебску]]» і развіццю [[спорт]]у за кошт рэспубліканскага [[бюджэт]]у. Юрыдычна ў сучаснай Беларусі існуе права [[прыватная ўласнасць|прыватнай уласнасці]] на зямлю (на ўчасткі памерам не болей чым 1 [[гектар|га]]), але фактычна абароту і рынка зямлі няма, а некаторыя катэгорыі зямельных участкаў забаронена пераводзіць у прыватную ўласнасць увогуле<ref name="news.tut.by">[http://news.tut.by/economics/192390.html Экономический ликбез TUT. Земля в собственность «как иной случай»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170208064336/http://news.tut.by/economics/192390.html |date=8 лютага 2017 }}</ref>. Дагэтуль абсалютная большасць зямлі знаходзіцца ў дзяржаўнай уласнасці, таму не сфармавана катэгорыя прыватных зямельных уласнікаў<ref name="news.tut.by"/>. Не сфармавана і значная доля прыватных уласнікаў увогуле: дзяржаўны сектар з’яўляецца дамінуючым у [[Эканоміка Беларусі|эканоміцы Беларусі]] і складаў у 2011 г. (паводле дадзеных [[ЕБРР]]) каля 70 %: гэты сектар ахоплівае як стратэгічныя галіны [[эканоміка|эканомікі]] ([[энергетыка]], сыравінныя матэрыялы і прамысловыя прадпрыемствы), так і значную частку вытворчасці тавараў паўсядзённага попыту і [[Сфера паслуг|сферы паслуг]]<ref>''Попкова, А.'' [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_946478.pdf На принципах равноправия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305191957/http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_946478.pdf |date=5 сакавіка 2016 }}… С. 71.</ref>. Паводле вынікаў [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндуму 1995 г.]] другой дзяржаўнай мовай у Беларусі стала [[руская мова]], якой карыстаецца пераважная большасць насельніцтва. Гэта выклікае занепакоенасць у многіх прадстаўнікоў [[інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]] і творчай эліты адносна верагоднасці непапраўнай страты ва ўжытку беларускай мовы, сфера выкарыстання якой і так невялікая. Тым не менш, у цяперашні час гарады [[Беларусь|Беларусі]] (у тым ліку — [[Мінск]]) з’яўляюцца найважнейшымі асяродкамі беларускамоўнай культуры<ref>''Шыбека, З.'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002). — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — С. 415.</ref><ref>У Мінску знаходзяцца [[Інстытут мовазнаўства НАНБ]], [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы]], галоўныя беларускамоўныя выдавецтвы, рэдакцыі галоўных беларускамоўных газет Беларусі, [[Саюз пісьменнікаў Беларусі (2005)|Саюз пісьменнікаў Беларусі]], [[Саюз беларускіх пісьменнікаў]] і г.д.</ref>. Многія рысы традыцыйных абрадаў (у скарочаным або пераасэнсаваным выглядзе) набылі новае жыццё і ў сучаснай культуры беларусаў, у тым ліку — у гульнявой форме<ref>Беларусы : у 13 т. / Рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш]. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4. — С. 422—423.</ref>. Напрыклад, у сучасную цырымонію рэгістрацыю [[шлюб]]у ўвайшлі некаторыя элементы традыцыйнага [[вяселле|вяселля]]: «выкуп» нявесты, абгортванне рук маладых [[ручнік]]ом, абсыпанне маладых [[зерне]]м і г.д.<ref>[http://repository.buk.by:8080/jspui/bitstream/123456789/965/1/TRANSFORMACIYA%20TRADICIY%20V%20SOVREMENNOY%20KUL'TURE%20BELARUSI.pdf ''Шелупеко, Н. Е.'' Трансформация традиций в современной культуре Беларуси]</ref> Традыцыйныя рамёствы звычайна выкарыстоўваюцца толькі для вырабу нацыянальных [[сувенір]]аў. Сталіцай беларускага народнага гумару лічыцца вёска Аўцюкі ([[Вялікія Аўцюкі|Вялікія]] і [[Малыя Аўцюкі]] Калінкавіцкага раёну), дзе з 1995 года праходзіць [[Аўцюкі (фестываль)|Усебеларускі фестываль народнага гумару «Аўцюкі»]]<ref>[https://www.sb.by/articles/natsyyanalnasts-a-tsyuk.html Нацыянальнасць — аўцюк]</ref><ref>[https://www.belta.by/regions/view/reportazh-o-festivalnoj-zhizni-iz-stolitsy-jumora-v-kalinkovichskom-rajone-453160-2021/ РЕПОРТАЖ о фестивальной жизни из столицы юмора в Калинковичском районе]</ref><ref>[https://www.sb.by/articles/festival-avtyuki-2023-proydet-v-kalinkovichskom-rayone-28-29-iyulya.html Фестиваль юмора «Автюки-2023» пройдет в Калинковичском районе 28-29 июля]</ref>. <gallery perrow="5"> File:Белорусские 100 р. 1992 г.jpg|Выява [[Зубр еўрапейскі|зубра]] на банкноце ў 100 беларускіх рублёў (узору 1992 года). File:Słuckija pajasy. Mietki (silver coin, averse).png|Памятная [[Серабро|срэбная]] манета [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага Банка Беларусі]] «[[Слуцкі пояс|Слуцкія паясы]]. Меткі», 2013 год. File:Belarusian Great Patriotic War Museum (16118278048).jpg|[[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны|Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны (інтэр’ер)]] у [[Мінск]]у. Фота 2014 года. File:Мельница моды 2006 - проект Эмоции формы - автор проекта Саша Варламов.jpg|[[Аляксандр Леанідавіч Варламаў|Саша Варламаў]] прадстаўляе свой праект — мікст «Эмоцыі формы» на фестывалі «[[Млын моды]] 2006» у [[Мінск]]у. File:Victoria Azarenka, Serena Williams and Maria Sharapova with medals 2012.jpg|Тэнісісткі [[Вікторыя Фёдараўна Азаранка|Вікторыя Азаранка]], [[Серэна Уільямс]] і [[Марыя Юр’еўна Шарапава|Марыя Шарапава]] на [[Летнія Алімпійскія гульні 2012|Летніх Алімпійскіх гульнях (2012)]] у [[Лондан]]е. </gallery> == Колькасць і рассяленне. Беларуская дыяспара == [[Файл:Hajnowka Muzeum Kultury Bialoruskiej.jpg|thumb|Музей беларускай культуры ў [[Гайнаўка|Гайнаўцы]], Польшча.]] {{main|Этнічная тэрыторыя беларусаў|Беларуская дыяспара}} Паводле [[перапіс насельніцтва|перапісу насельніцтва]] Рэспублікі Беларусь ([[2009]]), колькасць беларусаў склала 7957 тыс. (83,7 % насельніцтва краіны). Беларусы жывуць таксама ў [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіне]], [[Латвія|Латвіі]], [[Польшча|Польшчы]] (пераважна ў [[Падляскае ваяводства|Падляскім ваяводстве]]), [[Літва|Літве]], [[Эстонія|Эстоніі]], [[Малдова|Малдове]], [[Казахстан]]е, [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]], [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Германія|Германіі]], [[Чэхія|Чэхіі]], [[Бельгія|Бельгіі]] і інш. краінах. Па звестках Арганізацыі Аб’яднаных Нацый, у 2018 годзе за межамі Беларусі пражывалі 1 млн. 484 тыс. 875 беларусаў<ref>{{Cite web |url=http://mfa.gov.by/be/mulateral/diaspora/ |title=mfa.gov.by |access-date=30 мая 2020 |archive-date=13 жніўня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200813091721/http://mfa.gov.by/be/mulateral/diaspora/ |url-status=dead }}</ref>. ;Сучаснае рассяленне беларусаў {| class="wikitable" |- | | Агульная колькасць, тыс.ч. | [[Беларусь]] | [[Расія]] | [[Украіна]] | [[Казахстан]] | [[Латвія]] | [[Літва]] | [[Эстонія]] | [[Польшча]] |- | [[Перапіс у СССР 1979|Перапіс у СССР (1979)]] | 9463<ref>У межах [[СССР]].</ref> + ~1000<ref>За межамі [[СССР]].</ref> | 7569 | 1052 | 406 | 178 | 112 | 58 | 23 | 200<ref>[http://zbsb.org/node/1117 Наталля Гардзіенка. Беларуская дыяспара як аб’ектыў гістарычнага даследвання] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160420185259/http://zbsb.org/node/1117 |date=20 красавіка 2016 }}</ref> |- | Перапісы 2000-х гадоў | | 8159<ref name="perapis_by_1999">Даныя [[Перапіс у Беларусі 1999|перапісу ў Беларусі (1999)]].</ref> | 808 | 276 | 112 | 97 | 43 | 16 | 48 |} == Знакамітыя беларусы == <div class="references" style="-moz-column-count:2; column-count:2; -webkit-column-count:2;"> * [[Міхал Клеафас Агінскі]] * [[Вікторыя Азаранка]] * [[Ларыса Александроўская]] * [[Святлана Алексіевіч]] * [[Канстанцін Астрожскі]] * [[Радаслаў Астроўскі]] * [[Анатоль Багатыроў]] * [[Максім Багдановіч]] * [[Францішак Багушэвіч]] * [[Зінаіда Аляксандраўна Бандарэнка|Зінаіда Бандарэнка]] * [[Рыгор Барадулін]] * [[Пятрусь Броўка]] * [[Янка Брыль]] * [[Сымон Будны]] * [[Ігнат Буйніцкі]] * [[Генадзь Бураўкін]] * [[Васіль Быкаў]] * [[Вітольд Бялыніцкі-Біруля]] * [[Алесь Бяляцкі]] * [[Эдвард Вайніловіч]] * [[Астафій Валовіч]] * [[Язэп Варонка]] * [[Зоська Верас]] * [[Соф’я Гальшанская]] * [[Максім Гарэцкі]] * [[Ларыса Геніюш]] * [[Ніл Гілевіч]] * [[Аляксандр Глеб]] * [[Андрэй Андрэевіч Грамыка]] * [[Дар’я Уладзіміраўна Домрачава]] * [[Кіпрыян Жахоўскі]] * [[Зміцер Жылуновіч]] * [[Іосіф Іосіфавіч Жыновіч]] * [[Вацлаў Іваноўскі]] * [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі]] * [[Уладзімір Васільевіч Кавалёнак|Уладзімір Кавалёнак]] * [[Кастусь Каліноўскі]] * [[Ігнат Канчэўскі]] * [[Генадзь Уладзіміравіч Караткевіч|Генадзь Караткевіч]] * [[Уладзімір Караткевіч]] * [[Яўхім Фёдаравіч Карскі]] * [[Тадэвуш Касцюшка]] * [[Віктар Уладзіміравіч Кіслы]] * [[Пётр Ільіч Клімук]] * [[Якуб Колас]] * [[Вольга Корбут]] * [[Кандрат Крапіва]] * [[Аркадзь Куляшоў]] * [[Іасафат Кунцэвіч]] * [[Янка Купала]] * [[Васіль Феафілавіч Купрэвіч]] * [[Якуб Наркевіч-Ёдка]] * [[Вацлаў Ластоўскі]] * [[Валянціна Пятроўна Лемцюгова]] * [[Язэп Лёсік]] * [[Арсень Ліс]] * [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]] * [[Антон Луцкевіч]] * [[Ігар Міхайлавіч Лучанок]] * [[Міхась Лынькоў]] * [[Андрэй Макаёнак]] * [[Кірыл Трафімавіч Мазураў]] * [[Галіна Кліменцьеўна Макарава]] * [[Адам Мальдзіс]] * [[Пётр Міронавіч Машэраў]] * [[Іван Мележ]] * [[Паўліна Мядзёлка]] * [[Алег Віктаравіч Навіцкі|Алег Навіцкі]] * [[Сцяпан Некрашэвіч]] * [[Зянон Пазняк]] * [[Пімен Панчанка]] * [[Іпацій Пацей]] * [[Алаіза Пашкевіч]] * [[Барыс Віктаравіч Платонаў]] * [[Войцех Пуслоўскі]] * [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі]] * [[Руслан Салей]] * [[Леў Сапега]] * [[Францыск Скарына]] * [[Соф’я Слуцкая]] * [[Ян Станкевіч]] * [[Стэфанія Станюта]] * [[Ганна Сурмач]] * [[Максім Танк]] * [[Віктар Цімафеевіч Тураў]] * [[Браніслаў Тарашкевіч]] * [[Ян Караль Хадкевіч]] * [[Віталь Канстанцінавіч Цвірка|Віталь Цвірка]] * [[Генадзь Іванавіч Цітовіч|Генадзь Цітовіч]] * [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|Аляксандр Чарвякоў]] * [[Міхаіл Міхайлавіч Чарняўскі|Міхась Чарняўскі]] * [[Кузьма Чорны]] * [[Іван Шамякін]] * [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч]] * [[Леанід Дзмітрыевіч Шчамялёў]] * [[Віталь Венядзіктавіч Шчэрба]] * [[Рыгор Раманавіч Шырма]] * [[Браніслаў Ігнатавіч Эпімах-Шыпіла|Браніслаў Эпімах-Шыпіла]] * [[Іван Ігнацьевіч Якубоўскі|Іван Якубоўскі]] * [[Яўгенія Янішчыц]] </div> == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * ''[[Яўген Канстанцінавіч Анішчанка|Анішчанка, Я. К.]]'' Інкарпарацыя: Літоўская правінцыя ў падзелах Рэчы Паспалітай / Я. К. Анішчанка. — Мінск : Хурсік, 2003. — 470 с. * ''[[Васіль Кірылавіч Бандарчык|Бандарчык, В. К.]]'' Гісторыя беларускай этнаграфіі XIX ст. / В. К. Бандарчык. — Мінск : Навука і тэхніка, 1964. — 282 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бандарчык]] [і інш.] ; АН Беларусі. [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы]]. — Мінск : Беларус. навука, 1995. — Т. 1 : Прамысловыя і рамесныя заняткі. — 350 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; АН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 1997. — Т. 2 : Дойлідства. — 389 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; АН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 3 : Гісторыя этналагічнага вывучэння. — 433 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; АН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 4 : Вытокі і этнічнае развіццё. — 2001. — 433 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш.] ; НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2001. — Т. 5 : Сям’я. — 374 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш] ; НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2002. — Т. 6 : Грамадскія традыцыі. — 606 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: В. К. Бандарчык [і інш] ; НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2004. — Т. 7 : Вусная паэтычная творчасць. — 586 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: [[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|М. Ф. Піліпенка]] [і інш.] ; НАН Беларусі. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2005. — Т. 8 : Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва. — 351 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.] ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск: Беларус. навука, 2006. — Т. 9 : Антрапалогія. — 575 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.] ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск: Беларус. навука, 2007. — Т. 10 : Славянскія этнакультурныя традыцыі. — 514 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.]; навук. рэд. [[Аляксандр Іванавіч Лакотка|А. І. Лакотка]] і інш. ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск: Беларус. навука, 2008. — Т. 11 : Музыка. — 700 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.]; навук. рэд. А. І. Лакотка і інш. ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларуская навука, 2009. — Т. 12 : Экраннае мастацтва. — 687 с. * Беларусы : у 13 т. / рэдкал.: М. Ф. Піліпенка [і інш.]; навук. рэд. А. І. Лакотка і інш. ; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларуская навука, 2012. — Т. 13 : Тэатральнае мастацтва. — 758 с. * Беларусы : сучасныя этнакультурныя працэсы / Г. І. Каспяровіч [і інш.]; рэдкал.: А. І. Лакотка [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мінск : Беларус. навука, 2009. — 605 с. * Белоруссия // Географическо-статистический словарь Российской империи / сост. П. Семенов; Русское географическое общество. — Санкт-Пецярбург : Тип. В. Безобразова, 1863. — Т. I. — С. 371. * ''[[Алесь Белы|Белы, А.]]'' Белая Русь / А. Белы // [[Вялікае Княства Літоўскае (энцыклапедыя)|Вялікае княства Літоўскае : энцыкл. : у 2 т.]] — Мінск , 2006. — Т. 1. — С. 306—308. * ''[[Алесь Белы|Белы, А.]]'' Хроніка «Белай Русі»: нарыс гісторыі адной геаграфічнай назвы / А. Белы. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2000. — 238 с. — ISBN 985-6599-12-1 * ''[[Валянціна Мікалаеўна Бялявіна|Бялявіна, В. М.]]'' Жаночы касцюм на Беларусі / В. М. Бялявіна, [[Любоў Васілеўна Ракава|Л. В. Ракава]]. — Мінск : Беларусь, 2007. — 350 с. * ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюм на Беларусі / В. М. Бялявіна, [[Любоў Васілеўна Ракава|Л. В. Ракава]]. — Мінск : Беларусь, 2007. — 303 с. * ''[[Аляксандр Мікалаевіч Булыка|Булыка, А. М.]]'' Мова выданняў Францыска Скарыны / А. М. Булыка, А. І. Жураўскі, У. М. Свяжынскі; АН БССР.І-т мовазнаўства імя Я.Коласа; Рэд. А. І. Жураўскі. — Мінск : Навука і тэхніка, 1990. — 253 с. * ''[[Змітрок Бядуля|Бядуля, З.]]'' Збор твораў : у 5 т. / Змітрок Бядуля; аўт. прадм. В. Каваленка. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1985. — Т. 1. Вершы, паэмы. — 407 с. * ''Вайткявичус, В.'' [http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1793/1/%D0%92%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BA%D1%8F%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8E%D1%81%20%D0%92.pdf Нестереотипный взгляд на культуру восточнолитовских курганов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305110625/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/1793/1/%D0%92%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BA%D1%8F%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%8E%D1%81%20%D0%92.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} // Працы гістарычнага факультэта БДУ. Навук. зборнік. — Вып. 3. — Мн., 2008. — С. 180—188. * ''Вуглік, І. Р.'' Матэрыяльная культура і быт беларусаў у XVII—XVIII стст. : вучэб.-метад. дапаможнік / І. Р. Вуглік. — Мінск : БДПУ, 2005. — 114 с. * ''Ганчарук, І. Г.'' Рымска-каталіцкая царква на Беларусі / І. Г. Ганчарк, В. В. Грыгор’ева, А. М. Філатава, Э. С. Ярмусік // Рэлігія і царква на Беларусі : Энцыкл. давед. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал.рэд.) [і інш.]; Маст. А. А. Глекаў. — Мінск : БелЭн, 2001. — С. 280—283. * Гісторыя Беларусі: Падруч. у 2 ч. / Я. К. Новік, [[Генадзь Сямёнавіч Марцуль|Г. С. Марцуль]], І. Л. Качалаў і інш.; Пад рэд. Я. К. Новіка, Г. С. Марцуля. — Мінск : Вышэйшая школа, 2003. — Ч. 1. Ад старажытных часоў — па люты 1917 г. — 416 с. * Гісторыя Беларусі: Падруч. у 2 ч. / Я. К. Новік, [[Генадзь Сямёнавіч Марцуль|Г. С. Марцуль]], І. Л. Качалаў і інш.; Пад рэд. Я. К. Новіка, Г. С. Марцуля. — Мінск : Вышэйшая школа, 2003. — Ч. 2. Люты 1917 г. — 2002 г. — 472 с. * Гісторыя Беларусі: у 6 т. / [[Юрый Мікалаевіч Бохан|Ю. Бохан]] [і інш.]; рэдкал: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. Касцюк]] (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2008. — Т. 2: Беларусь у перыяд Вялікага Княства Літоўскага. — 688 с. * Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2004. — Т. 3: Беларусь у часы Рэчы Паспалітай (XVII—XVIII ст.) / Ю. Бохан [і інш.]. — 344 с. * Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2005. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / [[Міхаіл Восіпавіч Біч|М. Біч]] [і інш.]. — 519 с. * Гісторыя Беларусі : у 6 т. / рэдкал.: М. Касцюк (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск : Экаперспектыва, 2007. — Т. 5: Беларусь у 1917—1945 гг. / А. Вабішчэвіч [і інш.]. — 616 с. * Гісторыя беларускай дзяржаўнасці ў канцы XVIII ст. — пачатку XXI ст.: у 2-х кн. / [[Аляксандр Аляксандравіч Каваленя|А. А. Каваленя]] [і інш.] ; Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т гісторыі. — Мінск : Беларуская навука, 2011. — Кн. 1. — 584 с. * Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў: у 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — 3-е выд., выпраўленае. — Т. 1. Даўняя літаратура, XI — першая палова XVIII стагоддзя. — 909 с. * Гісторыя беларускай літаратуры XI—XIX стагоддзяў: у 2 т. / Нац. акад. навук Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы; навук. рэд. тома У. Мархель, В. Чамярыцкі — Мінск: Беларус. навука, 2010. — 3-е выд., выпраўленае. — Т. 2. Новая літаратура: другая палова XVIII—XIX стагоддзе. — 582 с. * Грамадскі быт і культура гарадскога насельніцтва Беларусі / [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бандарчык]] [і інш.]; навук. рэд. В. К. Бандарчык. — Мінск : Навука і тэхніка, 1993. — 248 с. * Грамадскі быт і культура сельскага насельніцтва Беларусі / В. К. Бандарчык [і інш.]; навук. рэд. В. К. Бандарчык. — Мінск : Навука і тэхніка, 1993. — 256 с. * ''[[Рэгіна Антонаўна Грыгор'ева|Григорьева, Р. А.]]'' Белорусы / Р. А. Григорьева, Т. Б. Варфоломеева, А. Г. Шешкен // Большая Российская энциклопедия: в 30 т. / Председатель Науч.-ред совета Ю. С. Осипов. Отв. ред. С. Л. Кравец. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 2005. — Т. 3. «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 260—262. * ''[[Рэгіна Антонаўна Грыгор'ева|Григорьева, Р. А.]]'' Белорусы / Р. А. Григорьева // Народы России: энциклопедия / Гл. ред. [[Валерый Аляксандравіч Цішкоў|В. А. Тишков]] ; Институт этнологии и антропологии имени Н. Н. Миклухо-Маклая РАН. — Москва : Большая Российская энциклопедия, 1994. — С. 110—113. * ''[[Майсей Якаўлевіч Грынблат|Гринблат, М. Я.]]'' Белорусы. Очерки происхождения и этнической истории / М. Я. Гринблат. — Минск : Наука и техника, 1968. — 288 с. * Живописная Россия: Отечество наше в его земельном, историческом, племенном, экономическом и бытовом значении: Литовское и Белоруское Полесье / под общ. ред. П. П. Семенова. — репринт. воспр. изд. 1882 г. — Минск : БелЭн, 1993. — 550 с. * ''[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Жураўскі, А. І.]]'' Беларуская мова / А. І. Жураўскі // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1: А — Беліца. — С. 377—382. * ''[[Аркадзь Іосіфавіч Жураўскі|Жураўскі, А. І.]]'' Беларуская мова / А. І. Жураўскі // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 56—58. * ''Казлоў, Л. Р.'' Беларусь на сямі рубяжах / Л. Р. Казлоў, [[Анатоль Кірылавіч Цітоў|А. К. Цітоў]]. — Мінск : Беларусь, 1993. — 71 с. * Канфесіі на Беларусі (к. XVIII—XX ст.) / В. В. Грыгор’ева [і інш.]; навук. рэд. У. І. Навіцкі. — Мінск : Экаперспектыва, 1998. — 340 с. * ''Карскі, Я.'' Беларусы / Яўхім Карскі. — Мінск : Бел. кнігазбор, 2001. — 637 с. * ''[[Павел Рыгоравіч Казлоўскі|Козловский, П. Г.]]'' Магнатское хозяйство Белоруссии во второй половине XVIII в.: центральная и западная зоны / П. Г. Козловский. — Минск : Наука и техника, 1974. — 182 с. * ''[[Аляксандр Іванавіч Лакотка|Лакотка, А. І.]]'' Народнае дойлідства / А. І. Лакотка. — Мінск : Беларуская навука, 2014. — 200 с. * ''[[Алег Латышонак|Латышонак, А.]]'' Гісторыя Беларусі ад сярэдзіны XVIII — да пачатку ХХІ ст. / А. Латышонак, Я. Мірановіч. — Вільня-Беласток : Інстытут беларусістыкі, Беларускае гістарычнае таварыства, 2010. — 368 с. * ''[[Арсень Ліс|Ліс, А.]]'' Беларуская ідэя ў кантэксце адраджэння славян. 20-90-я гады XIX стагоддзя / А. Ліс // Цяжкая дарога свабоды: артыкулы, эцюды, партрэты / А. Ліс. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1994. — С. 3—27. * ''[[Дзяніс Васілевіч Лісейчыкаў|Лісейчыкаў, Д. В.]]'' Штодзённае жыццё ўніяцкага парафіяльнага святара беларуска-літоўскіх зямель: 1720—1839 гг. / Д. В. Лісейчыкаў. — Мінск : Медысонт, 2011. — 198 с. * ''[[Зінаіда Якаўлеўна Мажэйка|Мажэйка, З. Я.]]'' Народная музыка / З. Я. Мажэйка, І. Д. Назіна // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 346—347. * ''[[Адам Іосіфавіч Мальдзіс|Мальдзіс, А.]]'' Як жылі нашы продкі ў XVIII стагоддзі / А. Мальдзіс. — Мінск : Лімарыус, 2001. — 384 с. * ''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення / Б. А. Манак. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — 176 с. * ''[[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Марзалюк, І.]]'' Людзі даўняй Беларусі: этнаканфесійныя і сацыякультурныя стэрэатыпы (Х—XVII ст.). — Магілёў, 2003. * ''[[Аляксей Ігнатавіч Мікуліч|Мікуліч, А. І.]]'' Беларусы ў генетычнай прасторы: Антрапалогія этнасу / А. І. Мікуліч. — Мінск : Тэхналогія, 2005. — 138 с. * ''[[Дарота Міхалюк|Міхалюк, Д.]]'' Беларуская Народная Рэспубліка ў 1918—1920 гг. Ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці / Нав. рэд. С. Рудовіч; пер. з польск. А. Пілецкі. — Смаленск : Інбелкульт, 2015. — 496 с. * Народы России. Белорусы и поляки / Издание «Досуг и дело». — Санкт-Пецярбург : Общественная польза, 1878. — 68 с. * Нарысы па гісторыі беларускай мовы : Дапаможнік для студэнтаў ВНУ / Рэдкал.: [[Пятро Глебка|П. Ф. Глебка]] і [і інш.] ; АН Беларускай ССР. Ін-т мовазнаўства імя Якуба Коласа. — Мінск : Вучпедвыд БССР, 1957. — 450 с. * ''[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч, В.]]'' [https://www.vln.by/node/42 Беларусы: станаўленне этнасу і «национальная идея»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220304215534/https://www.vln.by/node/42 |date=4 сакавіка 2022 }} / В. Насевіч // Белоруссия и Россия: общества и государства. — Москва : Права человека, 1998. — С. 11-30. * ''[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч, В.]]'' Беларусы: станаўленне этнасу і нацыянальная ідэя. — Смаленск: Інбелкульт, 2015. — 526 с. * ''[[Вячаслаў Насевіч|Насевіч, В.]]'' [http://vln.by/node/174 Основные вехи этногенеза белорусов] / В. Насевіч // Предыстория беларусов с древнейших времен до XIII века / Составл., перевод, научное редактир. А. Е. Тараса. — Минск: Харвест, 2010. — С. 467—507. * ''Насытка, Я.'' «Тыя ж беларусы…»: Этнічныя межы беларусаў у XIX — пачатку XX ст. / Я. Насытка // Беларуская мінуўшчына. — 1994. — № 4. — С. 11—15. * Нацыянальны атлас Беларусі / Складз. і падрыхт. да друку Рэсп. унітарн. прадпрыемствам «Белкартаграфія» у 2000—2002 гг., Гал. рэдкал. М. У. Мясніковіч (старшыня) і інш. — Мінск : Белкартаграфія, 2002. — 292 с. * ''Петров, Н. И.'' Белоруссия и Литва. Исторические судьбы Северо-Западного края / Н. И. Петров. — Санкт-Пецярбург : Тип. Тов. «Общественная польза», 1890. — 585 с. [http://www.runivers.ru/lib/book4334/52989/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129015141/http://www.runivers.ru/lib/book4334/52989/ |date=29 лістапада 2014 }} * ''[[Міхаіл Фёдаравіч Піліпенка|Пилипенко, М. Ф.]]'' Этнография Беларуси / М. Ф. Пилипенко. — Минск: Вышэйшая школа, 1981. — 192 с. * ''Попкова, А.'' [http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_946478.pdf На принципах равноправия. Эффективные схемы государственно-частного партнерства в Республике Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305191957/http://beldumka.belta.by/isfiles/000167_946478.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} / А. Попкова // Беларуская думка. — 2013. — № 10. — С. 71—75. * ''[[Міхаіл Фёдаравіч Раманюк|Раманюк, М.]]'' Беларускія народныя крыжы / М. Раманюк; рэд., уклад. і мастак [[Дзяніс Міхайлавіч Раманюк|Д. Раманюк]]; газета «Наша Ніва». — Вільня : Наша Ніва, 2000. — 222 с. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_28.pdf «Адных бацькоў сыны»: праблема этнічнага адзінства беларусаў у канцы XVIII — пачатку ХХ ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2020. — Вып. 28. — С. 318—323. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_30.pdf «Народ лесу»: абагульнены этнастэрэатып аб беларусах і Беларусі канца XVIII — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2021. — Вып. 30. — С. 295—301. * ''Раюк, А. Р.'' [http://imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_27.pdf Статус Беларусі ў свядомасці мясцовых каталіцкіх дваран-кансерватараў канца XIX — пачатку XX ст.] / А. Р. Раюк // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск : Права і эканоміка, 2020. — Вып. 27. — С. 337—342. * ''Реклю, Э.'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004461306?get=pdf Россия европейская и азиатская] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303211904/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01004461306?get=pdf |date=3 сакавіка 2016 }} : в 2 т. / Э. Реклю. — Т. 1. Европейская Россия. До Урала. — Санкт-Петербург : А. Ильин, 1883. — 700 с. * ''[[Генадзь Мікалаевіч Сагановіч|Сагановіч, Г.]]'' Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя / Г. Сагановіч. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2001. — 412 с. * ''[[Сусана Міхайлаўна Самбук|Самбук, С. М.]]'' Политика царизма в Белоруссии во второй половине XIX века / С. М. Самбук; ред. В. П. Панютич. — Минск : Наука и техника, 1980. — 224 с. * ''[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута, Я. М.]]'' Народнае мастацтва / Я. М. Сахута. — Мінск : Беларуская навука, 2015. — 180 с. * ''Сементовский, А.'' Этнографический обзор Витебской губернии / А. Сементовский. — Санкт-Петербург : Тип. Н. Хана. — 1872. — 69 с. * ''[[Уладзімір Мітрафанавіч Свяжынскі|Свяжынскі, У.]]'' Беларуская мова / У. Свяжынскі // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал.рэд.) [і інш.]; Маст. З. Э. Герасімовіч. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т.1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 300—301. * ''[[Наталля Уладзіміраўна Сліж|Сліж, Н.]]'' Статус жанчыны-шляхцянкі ў ВКЛ (XVI—XVIII стст.) / Н. Сліж // Беларускі гістарычны часопіс. — 1996. — № 4. — С. 57—66. * ''[[Тымаці Снайдэр|Снайдэр, Т.]]'' Рэканструкцыя нацый: Польшча, Украіна, Літва і Беларусь, 1569—1999 / Тымаці Снайдэр; пер. з англ. М. Раманоўскага і В. Калацкай; навук. рэд. Г. Сагановіч. — Мінск : Медысонт, 2010. — 421 с. * ''[[Аляксандр Фёдаравіч Смалянчук|Смалянчук, А. Ф.]]'' Паміж краёвасцю і нацыянальнай ідэяй. Польскі рух на беларускіх і літоўскіх землях. 1864 — люты 1917 г. / А. Ф. Смалянчук. — Санкт-Пецярбург : Неўскі прасцяг, 2004. — 406 с. * ''[[Лідзія Іванаўна Цягака|Тегако, Л. И.]]'' Антропология белорусского Полесья: демография, этническая история, генетика / Л. И. Тегако, А. И. Микулич, И. И. Саливон. — Минск. — 1978. * ''Терешкович, П. В.'' [http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ceraskowich/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F._%D0%92._%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8_%D0%A5%D0%86%D0%A5_-_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%A5%D0%A5_%D0%B2..html Этническая история Беларуси XIX — начала XX в.: В контексте Центрально-Восточной Европы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110812160849/http://pawet.net/library/history/bel_history/_books/ceraskowich/%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F._%D0%92._%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8_%D0%A5%D0%86%D0%A5_-_%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%A5%D0%A5_%D0%B2..html |date=12 жніўня 2011 }} / П. В. Терешкович. — Минск : БГУ, 2004. — 233 с. [http://pawet.net/files/ceraskowich.pdf] * Типология двуязычия и многоязычия в Беларуси / Нац. акад. наук Беларуси. Ин-т языкознания им. Я. Коласа, Бел. респ. фонд фундамент. исслед. ; под ред. А. Н. Булыко, Л. П. Крысина. — Минск : Беларуская навука, 1999. — 246 с. * ''[[Віталь Товіевіч Траццякоў|Третьяков, В.]]'' [https://elibrary.com.ua/m/articles/view/КРУШЕНИЕ-СССР-И-ВОЗРОЖДЕНИЕ-РОССИИ Крушение СССР и возрождение России] / В. Третьяков // Политический класс. — 2006. — № 12. — С. 16—29. * ''[[Мікалай Мікалаевіч Улашчык|Улащик, Н. Н.]]'' Предпосылки крестьянской реформы в 1861 г. в Литве и Западной Белоруссии / Н. Н. Улащик. — Москва : Наука, 1965. — 480 с. * ''[[Віктар Стэфанавіч Цітоў|Титов, В. С.]]'' Историко-этнографическое районирование материальной культуры белорусов, XIX ― начало XX в. / В. С. Титов ; АН БССР, Ин-т искусствоведения, этнографии и фольклора. ― Минск : Наука и техника, 1983. — 152 с. * ''[[Вольга Яўгенаўна Фадзеева|Фадзеева, В. Я.]]'' Аброчныя тканіны / В. Я. Фадзеева // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 16. * ''[[Вольга Яўгенаўна Фадзеева|Фадзеева, В. Я.]]'' Ручнік / В. Я. Фадзеева // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 435—437. * Фізічная культура і спорт у 1945—1974 // Беларуская Савецкая Энцыклапедыя: у 12 т. — Т. 12. Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка / Беларуская Савецкая Энцыклапедыя; Рэдкал.: П. У. Броўка (гал. рэд.) і інш. — Мінск : Бел. Сав. Эн., 1975. — С. 368—370. * ''[[Анатоль Сямёнавіч Фядосік|Фядосік, А. С.]]'' Народная паэтычная творчасць / А. С. Фядосік // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 347—349. * ''[[Віктар Стэфанавіч Цітоў|Цітоў, В. С.]]'' Этнаграфічная спадчына: Беларусь: Краіна і людзі / В. С. Цітоў. — 2-ое выд. — Мінск : Беларусь, 2001. — 208 с. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквин, И. В.]]'' Из истории становления национального самосознания белорусов (XIV — начало XX вв.) / И. В. Чаквин, П. В. Терешкович // Советск. этнография. — 1990. — № 6. — С. 42—54. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквін, І.]]'' Беларусы / І. Чаквін // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя : у 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал.рэд.) [і інш.]; Маст. З. Э. Герасімовіч. — Мінск : БелЭн, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — С. 303—305. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквін, І. У.]]'' Беларусы / І.У Чаквін, П. У. Церашковіч // [[Энцыклапедыя гісторыі Беларусі]]: у 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: М. В. Біч і інш.; Прадм. М. Ткачова; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск : БелЭн, 1993. — Т. 1: А — Беліца. — С. 464—481. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквін, І. У.]]'' Беларусы / І. У. Чаквін, [[Галіна Іванаўна Каспяровіч|Г. І. Каспяровіч]] // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 59—77. * ''[[Ігар Усеваладавіч Чаквін|Чаквін, І.]]'' [http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf Нацыя ліцвінаў у этнагенезе беларусаў: Параўнальна-тыпалагічны і гістарычны аспекты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141129020526/http://kamunikat.fontel.net/pdf/albaruthenica/06.pdf |date=29 лістапада 2014 }} / І. Чаквін // Беларусіка = Albaruthenica. Кн. 6 : Беларусь паміж Усходам і Захадам: Праблемы міжнац., міжрэліг. і міжкультур. узаемадзеяння, дыялогу і сінтэзу. — Мінск : ННАЦ імя Ф. Скарыны, 1997. — Ч. 1. — С. 37—42. * ''[[Юлія Міхайлаўна Чурко|Чурко, Ю. М.]]'' Народны танец / Ю. М. Чурко // Этнаграфія беларусаў: Энцыкл. — Мінск : БелСЭ, 1989. — С. 352—354. * ''[[Леў Мікалаевіч Шакун|Шакун, Л. М.]]'' Гісторыя беларускай літаратурнай мовы / Л. М. Шакун. — Мінск : Выд-ва М-ва вышэйш., сярэд.спец. і праф.адукацыі БССР, 1963. — 339 с. * ''Ширяев, Е. Е.'' Беларусь: Русь Белая, Русь Черная и Литва в картах / Е. Е. Ширяев. — Минск : Навука і тэхніка, 1991. — 119 с. * ''[[Захар Шыбека|Шыбека, З.]]'' Нарыс гісторыі Беларусі (1795—2002) / З. Шыбека. — Мінск : Энцыклапедыкс, 2003. — 490 с. * ''[[Родрыг Фёдаравіч Эркерт|Эркерт, Р. Ф.]]'' [http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003543776?get=pdf Взгляд на историю и этнографию западных губерний России : (с атласом)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160303234943/http://dlib.rsl.ru/loader/view/01003543776?get=pdf |date=3 сакавіка 2016 }} / [соч.] Полк. Р. Ф. Эркерта. — Санкт-Петербург : тип. Дома призрения малолет. бедных, 1864. — 72 с. * Этнаграфія беларусаў: гістарыяграфія, этнагенез, этнічная гісторыя / [[Васіль Кірылавіч Бандарчык|В. К. Бандарчык]] [і інш]. — Мінск : Навука і тэхніка, 1985. — 215 с. * Этнаграфія Беларусі : энцыклапедыя / рэдкал. [[Іван Пятровіч Шамякін|І. П. Шамякін]] [і інш.]. — Мінск : БелСЭ, 1989. — 575 с. * Этналогія Беларусі: традыцыйная культура насельніцтва ў гістарычнай перспектыве : вучэб.-метад. дапам. / [[Тадэвуш Антонавіч Навагродскі|Т. А. Навагродскі]] [і інш.]. — Мінск : Беларускі дзяржаўны універсітэт, 2009. — 335 с. * ''[[Цэзары Кукла|Kuklo, C.]]'' Demografia Rzeczypospolitej przedrozbiorowej / C. Kuklo. — Warszawa : DiG, 2009. — 525 s. * ''[[Алег Юр’евіч Латышонак|Łatyszonek, O.]]'' Od rusinów białych do białorusinów. U źrodeł białoruskiej idei narodowej / O. Łatyszonek. — Białystok : Wyd-wo uniwersytetu w Białymstoku, 2006. — 390 s. * ''[[Марыуш Маркевіч|Markiewicz, M.]]'' Historia Polski 1492—1795 / M. Markiewicz. — 2-e wyd. — Kraków : Wyd-wo Literackie, 2006. — 760 s. * ''[[Рышард Радзік|Radzik, R.]]'' Między zbiorowością etniczną a wspolnotą narodową. Białorusini na tle przemian narodowych w Europie Środkowo-Wschodniej XIX stulecia / R. Radzik; red. E. Muszyńska. — Lublin : Uniwersytet M. Curie-Skłodowskiej, 2000. — 301 s. * ''[[Марыян Здзяхоўскі|Zdziechowski, M.]]'' Edward Woyniłłowicz w ostatnich latach swego życia. Tragedja kresów / M. Zdziechowski // Widmo przyszłości : szkice historyczno-publicystyczne / M. Zdziechowski. — Wilno : Grafika, 1939. — S. 57—85. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.unesco.org/culture/ich/en/USL/rite-of-the-kalyady-tsars-christmas-tsars-00308 Rite of the Kalyady Tsars (Christmas Tsars)] // unesco.org * [http://livingheritage.by Жывая спадчына Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170120014310/http://www.livingheritage.by/ |date=20 студзеня 2017 }} // livingheritage.by * [http://news.tut.by/culture/466853.html Шедевры народного творчества в музее белорусского народного искусства в «Раубичах»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200716013653/http://news.tut.by/culture/466853.html |date=16 ліпеня 2020 }} // tut.by * ''[[Міхал Анемпадыстаў|Анемпадыстаў, М.]]'' [http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-4.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Беларускі нацыянальны стыль] // budzma.by * ''[[Міхал Анемпадыстаў|Анемпадыстаў, М.]]'' [http://budzma.by/news/styl-yak-faktar-identychnasci-chastka-5-zaklyuchnaya.html Стыль як фактар ідэнтычнасці. Арнамент] // budzma.by * ''[[Ігар Аляксандравіч Марзалюк|Марзалюк, І.]]'' [http://www.sb.by/obshchestvo/article/a-khto-tam-idze-165992.html А хто там ідзе?] / І. Марзалюк // Беларусь сегодня. — 2014. — № 116. * [[Армен Сяргеевіч Сардараў|Армен Сардаров]] [http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html : Комфорт, красота и безопасность актуальны и для отдельного дома, и для целой страны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150806033750/http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html |date=6 жніўня 2015 }} * [https://www.sb.by/articles/chto-i-sledovalo-pokazat.html Зубр, аист, василек. Какие культурные символы нас объединяют — узнали у профессора БГУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150806033750/http://realty.ej.by/reconstruction/2015/07/20/armen-sardarov-komfort-krasota-i-bezopasnost-aktualny-i-dlya.html |date=6 жніўня 2015 }} // ej.by {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларусы}} {{Нацыянальны склад насельніцтва Беларусі}} {{Беларусь у тэмах}} [[Катэгорыя:Беларусы| ]] [[Катэгорыя:Народы Беларусі]] [[Катэгорыя:Народы Еўропы]] [[Катэгорыя:Усходнія славяне]] s4uowd4zw4dvdcg71r2627m9fjtc7p5 4 16411 5148059 5147369 2026-05-28T19:38:32Z Emilia Noah 155537 5148059 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) == [[Рэанімацыйны пакет рэформаў для Беларусі]] == {{Закрыта}} Адна з ініцыятыў, якіх туча. Не паказана значнасць. Вікіпедыя — не дошка для рэкламы. Калі б была значнасць і грамадская зацікаўленасць — іншая справа. Тут проста справа стварыць артыкул пра праект. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:15, 18 мая 2026 (+03) : {{выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:34, 18 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:24, 18 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана. З 2020 года да цяперашняга часу — толькі праект аб намерах. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:20, 27 мая 2026 (+03) == [[Паліна Дваранская]] == Удзельнік {{u|Pabojnia}} выставіў артыкул на хуткае выдаленне з пытаннем значнасці. Я бачу некалькі крыніц, таму перанёс сюды на абмеркаванне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:05, 7 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}. Не пабачыў значнасць праз малую колькасць заслуг і твораў. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:02, 14 мая 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Feeleman]], няма ў нас такой практыкі, каб мы лічылі, што заслуг і твораў мае быць найменей, як напр. па чатыры ці сем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:42, 18 мая 2026 (+03) :{{Пакінуць}}. [https://zviazda.by/editions/news/z-ya-lenne-debyutnaga-zbornika-padzeya-khvalyuyuchaya-a-kali-tabe-tolki-tolki-spo-nilasya-dzevyatnats/ Крытыка "ЛіМ"] змясціла рэцэнзію на яе зборнік, так што значнасць для беларускамоўнага творцы відавочна пацверджана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:41, 18 мая 2026 (+03) == [[Капліца (Душкава)]] і [[Пірамідальная капліца (Душкава)]] == Аб'екты не выбіваюцца з шэрагу апісаных у артыкуле [[Душкава#Славутасці]]. Назбіраць інфармацыі на асобныя артыкулы пра іх немагчыма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 6 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:03, 14 мая 2026 (+03) == [[Мікалай Міхайлавіч Зуеў]] == : {{выдаліць}}. Значнасць не паказана. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:45, 2 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. Кандыдат навук, выдаў беларускамоўны дапаможнік «Тэорыя iмавернасцей i матэматычная статыстыка». Для БелВікі гэта істотна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:21, 3 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. У яго шмат прац, звычайна столькi прац у прафесароў. Ён даказаў вельмi важную тэарэму. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:45, 5 мая 2026 (+03) :: Тут не прынята разглядаць пладавітасць аўтара як доказ значнасці. [[Удзельнік:James M Irons]], пра тэарэму распавядзіце падрабязней, калі ласка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:51, 5 мая 2026 (+03) == [[TEDxUlicaMińska]] == : {{выдаліць}} [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::::Я дык шчыра не разумею, навошта вы робіце сабе рэкламу ў Вікіпедыі замест напісання і рэдагавання артыкулаў пра сапраўды патрэбныя рэчы. Тут столькі працы на любую тэму, што хопіць на дзесяцігоддзі. А для звычайных падзей ёсць асобныя рэсурсы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:50, 22 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::У мяне хапае артыкулаў і пра ''сапраўдны патрэбныя рэчы'' (патрэбныя мне і такім як я, напрыклад маім чытачам), і я іх пішу. А датычна падзеі, то я паспрабаваў данесці ў артыкуле чаму лічу падзею НЕшараговай і ў чым яе важлівасць для супольнасці беларусаў. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 12:38, 22 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) :::{{нейтральны}} разглядзіце магчымасць дадавання гэтых звестак у іншыя звязаныя артыкулы. Таксама пытанне вікіфікацыі, на артыкул толькі спасылкі з артыкулаў пра выступоўцаў. Слабавата агулам там з крыніцамі і са значнасцю. Як і пісаў, занадта хутка дадалі ў вікі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:33, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, не пабачыў значнасці. Выглядае як звычайная падзея. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:16, 2 мая 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Ёсць значнасць, TEDx. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:49, 5 мая 2026 (+03) ::Для гэтага існуе асобны артыкул пра [[TED (канферэнцыя)|TEDx]]. Так якраз ёсць беларускі раздзел для запаўнення. Няма сэнсу ствараць асобны артыкул для падзеі звычайнай. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:06, 14 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) {{/Падвал}} cybtasyn7k99wmkokczj4o1g4v7x7o2 5148061 5148059 2026-05-28T19:40:12Z Emilia Noah 155537 5148061 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) == [[Паліна Дваранская]] == Удзельнік {{u|Pabojnia}} выставіў артыкул на хуткае выдаленне з пытаннем значнасці. Я бачу некалькі крыніц, таму перанёс сюды на абмеркаванне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:05, 7 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}. Не пабачыў значнасць праз малую колькасць заслуг і твораў. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:02, 14 мая 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Feeleman]], няма ў нас такой практыкі, каб мы лічылі, што заслуг і твораў мае быць найменей, як напр. па чатыры ці сем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:42, 18 мая 2026 (+03) :{{Пакінуць}}. [https://zviazda.by/editions/news/z-ya-lenne-debyutnaga-zbornika-padzeya-khvalyuyuchaya-a-kali-tabe-tolki-tolki-spo-nilasya-dzevyatnats/ Крытыка "ЛіМ"] змясціла рэцэнзію на яе зборнік, так што значнасць для беларускамоўнага творцы відавочна пацверджана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:41, 18 мая 2026 (+03) == [[Капліца (Душкава)]] і [[Пірамідальная капліца (Душкава)]] == Аб'екты не выбіваюцца з шэрагу апісаных у артыкуле [[Душкава#Славутасці]]. Назбіраць інфармацыі на асобныя артыкулы пра іх немагчыма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 6 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:03, 14 мая 2026 (+03) == [[Мікалай Міхайлавіч Зуеў]] == : {{выдаліць}}. Значнасць не паказана. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:45, 2 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. Кандыдат навук, выдаў беларускамоўны дапаможнік «Тэорыя iмавернасцей i матэматычная статыстыка». Для БелВікі гэта істотна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:21, 3 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. У яго шмат прац, звычайна столькi прац у прафесароў. Ён даказаў вельмi важную тэарэму. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:45, 5 мая 2026 (+03) :: Тут не прынята разглядаць пладавітасць аўтара як доказ значнасці. [[Удзельнік:James M Irons]], пра тэарэму распавядзіце падрабязней, калі ласка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:51, 5 мая 2026 (+03) == [[TEDxUlicaMińska]] == : {{выдаліць}} [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::::Я дык шчыра не разумею, навошта вы робіце сабе рэкламу ў Вікіпедыі замест напісання і рэдагавання артыкулаў пра сапраўды патрэбныя рэчы. Тут столькі працы на любую тэму, што хопіць на дзесяцігоддзі. А для звычайных падзей ёсць асобныя рэсурсы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:50, 22 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::У мяне хапае артыкулаў і пра ''сапраўдны патрэбныя рэчы'' (патрэбныя мне і такім як я, напрыклад маім чытачам), і я іх пішу. А датычна падзеі, то я паспрабаваў данесці ў артыкуле чаму лічу падзею НЕшараговай і ў чым яе важлівасць для супольнасці беларусаў. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 12:38, 22 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) :::{{нейтральны}} разглядзіце магчымасць дадавання гэтых звестак у іншыя звязаныя артыкулы. Таксама пытанне вікіфікацыі, на артыкул толькі спасылкі з артыкулаў пра выступоўцаў. Слабавата агулам там з крыніцамі і са значнасцю. Як і пісаў, занадта хутка дадалі ў вікі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:33, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, не пабачыў значнасці. Выглядае як звычайная падзея. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:16, 2 мая 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Ёсць значнасць, TEDx. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:49, 5 мая 2026 (+03) ::Для гэтага існуе асобны артыкул пра [[TED (канферэнцыя)|TEDx]]. Так якраз ёсць беларускі раздзел для запаўнення. Няма сэнсу ствараць асобны артыкул для падзеі звычайнай. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:06, 14 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) {{/Падвал}} 5eftrcjldlox080fyq6uqfwanmu2d0f 0 16839 5148227 4995360 2026-05-29T08:44:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148227 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка}} '''Бура́ція''' ({{lang-ru|Республика Бурятия}}; {{lang-bua|Буряад Улас}}) — суб’ект [[Расія|Расійскай Федэрацыі]], размешчаны ў паўднёва-заходняй частцы [[Усходняя Сібір|Усходняй Сібіры]] ў [[Забайкалле|Забайкаллі]], мяжуе з [[Іркуцкая вобласць|Іркуцкай]] і [[Чыцінская вобласць|Чыцінскай]] абласцямі, [[Тыва|Тывой]] і [[Манголія]]й. Абмываецца возерам [[Байкал]]. Насельніцтва Бураціі — 971,9 тыс. чал. (2024)<ref>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Сhisl_MO_01-01-2024.xlsx</ref>. Шчыльнасць насельніцтва: 2,8 чал./км² ([[2005]]), удзельная вага гарадскога насельніцтва: 57,0 % ([[2005]]). == Гісторыя == У 1703 годзе Бурація па дагаворы, падпісаным [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятром I]], увайшла ў склад [[Маскоўская дзяржава|Маскоўкай дзяржавы]]. [[30 мая]] [[1923]] была створана '''Бурат-Мангольская АССР''' у складзе [[РСФСР]]. У [[1937]] г. са складу Бураціі былі вылучаны [[Усць-Ардынская Бурацкая аўтаномная акруга|Усць-Ардынская]] і [[Агінская Бурацкая аўтаномная акруга|Агінская]] Бурацкія аўтаномныя акругі. У [[1958]] г. ператвораная ў '''Бурацкую АССР'''. З [[1992]] Бурація — рэспубліка ў складзе Расійскай Федэрацыі. == Геаграфія == [[Цаган-Дабан]], [[Цаган-Хуртэй]]. == Насельніцтва == Нацыянальны склад: [[рускія]] (67,8 %), [[бураты]] (27,8 %), [[немцы]] (1,16 %), [[украінцы]] (0,98 %), [[татары]] (0,83 %). У Бураціі 6 гарадоў, 21 адміністрацыйны раён, 12 пасёлкаў гарадскога тыпу і 631 сельскі населены пункт: {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Buryatia}} * [http://egov-buryatia.ru/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071006101659/http://egov-buryatia.ru/ |date=6 кастрычніка 2007 }} * [http://www.buryatia.org/ Сайт бурацкага народа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071026021017/http://www.buryatia.org/ |date=26 кастрычніка 2007 }} * [http://www.buriatia.ru/ Сайт пра Бурацію] * [http://www.baikal-media.com/ Навіны Бураціі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080315205307/http://www.baikal-media.com/ |date=15 сакавіка 2008 }} {{Бурація}} {{Адміністрацыйны падзел Расіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бурація| ]] s8aiv7aw66ehvuh1dckypifcv83wlx3 0 16897 5148157 5146777 2026-05-29T01:03:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148157 wikitext text/x-wiki {{Значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = Гарадскі пасёлак |беларуская назва = Брагін |арыгінальная назва = Брагін |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = Flag of Bragin.svg |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg = 51|lat_min = 47|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 30|lon_min = 16|lon_sec = |CoordAddon = type:city_region:BE |CoordScale = 40000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Брагінскі |сельсавет = |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = 1147 |статус з = 1938 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242978973 }} '''Бра́гін'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Brahin}})— гарадскі пасёлак у [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], цэнтр [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]], на беразе ракі [[Брагінка]]. == Гісторыя == === Раннія часы === Першы пісьмовы ўспамін пра паселішча, датаваны 1147 годам, сустракаецца ў [[Іпацьеўскі летапіс|Іпацьеўскім летапісе]]. У тую зіму, ''«како уже рекы сташа»'', дружыны [[Князі чарнігаўскія|чарнігаўскіх князёў]] Ольгавічаў і Давыдавічаў ''«с Половци воеваша Брягинь»'', што належаў да Кіеўскага княства [[Ізяслаў Мсціславіч|Ізяслава Мсціславіча]]<ref>Полное собрание русских летописей (ПСРЛ). Т. 2. Ипатьевская летопись. — СПб., 1908. Стб. 359.</ref>. Імкнуліся гэтак адпомсціць за папярэдняе разрабаванне ім чарнігаўскіх валасцей. Горад паўстаў у зоне кантактнага рассялення [[дрыгавічы|дрыгавічоў]] і палянаў. У 1187 годзе ў [[Білагародка (Кіева-Святошынскі раён)|Белгарадзе]] вялікі кіеўскі князь [[Рурык Расціславіч (вялікі князь кіеўскі)|Рурык Расціславіч]] сыну свайму Расціславу «''створи же… велми силну свадбу ака же несть бывала в Руси… сносе же своеи''» (нявестцы Верхуславе, васьмігадовай дачцэ суздальскага князя Усевалада Юр’евіча, якую бацькі адпусцілі «''в Русь с великою любовью''») «''далъ многи дары и городъ Брягинъ''»<ref>ПСРЛ. Т. 2. Стб. 658.</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:POL COA Leliwa.svg|thumb|left|100px|Герб «Ляліва» роду Манівідавічаў.]] У 1360-я гады Брагін у складзе Кіеўскага княства ўвайшоў у [[Вялікае Княства Літоўскае]], дзе стаў цэнтрам воласці; належаў вялікаму князю. Надалей, побач з [[Рэчыца]]й, [[Мазыр]]ом і [[Оўруч]]ам, Брагін (Brehynya) згаданы ў «Спісе гарадоў, замкаў і земляў, прыналежных князю Свідрыгайлу», датаваным вераснем-кастрычнікам 1432 года<ref>{{Крыніцы/Спадчыннікі Вітаўта (2015)|старонкі=521—525}}</ref>. У 1458 годзе колішні маршалак князя Свідрыгайлы (1438), а на той час [[Віленскае ваяводства|віленскі ваявода]] [[Івашка Манівідавіч|Ян Манівідавіч]] склаў тэстамэнт сынам Яну і [[Войцех Янавіч Манівід|Войцеху]] на Брагін, [[Горваль]], [[Любеч]] і іншыя маёнткі<ref>Semkowicz W. Przywileje Witolda dla Moniwida, starosty Wileńskiego, i testament jego syna Jana Moniwidowicza. // Ateneum Wileńskie. — Wilno, 1923. № 2. S. 261.</ref>, набытыя ім і яго бацькам баярынам Манівідам яшчэ ад вялікага князя [[Вітаўт]]а<ref>Вячаслаў Насевіч. Манівідавічы. // Вялікае Княства Літоўскае. Энцыклапедыя: у 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2006. Т. 2. К-Я. С. 270.</ref>. У 1471 годзе Кіеўскае княства было пераўтворана ў [[Кіеўскае ваяводства|аднаіменнае ваяводства]]. Пасля смерці Войцеха Манівідавіча ў 1475 годзе Брагінам зноў кіраваў вялікакняскі намеснік, пра што ёсць звестка на 1496 год, калі скарб атрымаў «2 копе гроше''и''». У 1499 годзе людзі з Брагінскай і іншых валасцей бралі ўдзел у работах на Кіеўскім замку: «''А до Киева люди посланы города ωправлѧти с Поднепръ|скихъ волостеи. | З Бобрȣиска с обеюхъ половицъ 80 чоловеков с топоры. | З Мозыра и зо Пчича 80 чоловековъ. | З Брагинѧ 40 чоловековъ. | З Речицы 60 чоловековъ. | З Горволѧ 40 чоловековъ''»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России — Т. 1(6): Сборник документов канцелярии великого князя литовского Александра Ягеллончика, 1494—1506 гг. Шестая книга записей Литовской метрики / М. Е. Бычкова (отв. сост.), О. И. Хоруженко, А. В. Виноградов; отв. ред. тома С. М. Каштанов — Москва; С.-Петербург: Нестор-История, 2012. С. 397, 399.</ref>. У XIV—XVII стагоддзях існаваў [[Брагінскі замак]]<ref>Ткачоў М. А. Замкі і людзі. — Мінск: Навука і тэхніка, 1991. С.123 — 124</ref>. У чэрвені 1500 года вялікім князем [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандрам]] выдадзены ліст пану Богушу Багавіцінавічу, намесніку пералайскаму, «''о бране дани''» з Падняпроўскіх «''и инших руских''» валасцей, у іх ліку з Горвальскай, Рэчыцкай, Брагінскай, Мазырскай, Бчыцкай, пра што было абвешчана тутэйшым «''наместником нашым и старцомъ, и всимъ мужом''»<ref>Lietuvos Metrika. Kniga Nr. 5 (1427—1506) / E. Banionis. — Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1993. С. 295</ref>. Брагін названы ў дамове паміж Вільняй і Масквой 1503 года сярод валасцей, якія кароль польскі і вялікі князь літоўскі Аляксандр прапанаваў вялікаму князю маскоўскаму [[Іван III Васільевіч|Івану Васільевічу]] і сыну яго [[Васіль III|Васілю Іванавічу]] «''в тые перемиръные лета, шесть летъ, не воевати и не зачепляти ни чым''», з свайго боку паабяцаўшы захоўваць недатыкальнасць валасцей у Масковіі. Урэшце бакі ў тым пагадзіліся<ref>Lietuvos Metrika. Kniga Nr. 5 (1427—1506) / E. Banionis. С. 209; Памятники дипломатических сношений Московского государства с Польско-Литовским. — Т. 1. (1487—1532). — С.- Петербург, 1882. С. 395, 400</ref>. 3 чэрвеня 1504 года прывілеем караля Аляксандра з Брагінскай воласці былі вылучаныя [[Астрагляды|Астраглядавічы]] і [[Хойнікі|Хвойнікі]] з усімі прылегласцямі ды падараваныя на вечныя часы за вайсковыя заслугі пану Сямёну Фёдаравічу Палазовічу<ref>Archiwum Główny Akt Dawnych. Archiwum Prozorów i Jelskich (далей: AGAD. APiJ). Sygn. 1. S. 3, 200. Sygn. 2. S. 78</ref>. 7 ліпеня 1506 года манарх перадаў Брагін з воласцю ў трыманне пану Данілу Дзедкавічу, быўшаму на «''нашои службе в Оръде Перекопскои''», пакуль той не выбера належныя яму 230 коп грошаў<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. 1(6). С. 37.</ref>. Але неўзабаве кароль Аляксандр памёр, а яго брат і пераемнік [[Жыгімонт Стары]] «''взяли есмо тую волостку Брягин къ нашои руце''», замест яе аддаўшы пану Д. Дзедкавічу на два гады карчму ў Чаркасах<ref>Lietuvos Metrika. Kniga Nr. 8 (1499—1514). / A. Baliulis ir kt.- Vilnius: Mokslo ir enciklopedijų leidykla, 1995. С. 131—132, 168—169.</ref>. У тым жа 1506 годзе праз Брагін прайшлі крымскія татары. [[Файл:Загаловак і ўводзіны да акту 1512 г.jpg|thumb|left|100px|Загаловак і ўводзіны да Акта абмежавання Брагінскай воласці 1512 г. з кнігі Мазырскага гродскага суда 1776 г.]] [[Файл:POL COA Korybut.svg|thumb|100px|Герб «Карыбут» князёў Вішнявецкіх.]] Лістом ад 25 кастрычніка 1509 года кароль Жыгімонт аддаў князю [[Міхаіл Васільевіч Збаражскі|Міхаілу Васільевічу Збаражскаму]] «''тую волость нашу Брягин… з людми и зъ данью грошовою и медовою, и куничъною, и бобровою, и со всимъ с тымъ, какъ тая волость на насъ держана, до живота его''». Раней князь ужо карыстаўся даходамі з яе «''до воли господаръское''»<ref>Lietuvos Metrika. Kniga Nr. 8 (1499—1514). С. 431.</ref>. 2 кастрычніка 1511 года манарх, каб абараніць людзей ад злоўжыванняў пісараў-паборцаў не адно ў ваенныя ліхалецці, а і ў мірныя часы, выдаў прывілей у ліку іншых даннікам з Падняпроўскіх валасцей «''…зъ Речицы, съ Брягина{{efn-ua|Згадка пра Брагін у гэтым шэрагу гаспадарскіх валасцей выглядае анахранізмам, бо ўжо амаль два гады ён «''со всимъ с тымъ''» (з людзьмі і прыбыткамі) пажыццёва належаў князю М. Збаражскаму.|}}, зъ Мозыра, зъ Бчича…''», каб «''ихъ при старине зоставили.., какъ бывало за предковъ нашихъ, за великого князя [[Вітаўт|Витовта]] и [[Жыгімонт Кейстутавіч|Жикгимонта]], ижъ они сами собравши дань грошовую, и бобры и куницы, отношивали до скарбу нашого, а медъ пресный до ключа.., всю сполна.., на роки звычайныи, а то есть первый рокъ Божье Нароженье, другій Середопостье, третій Великъ-день…''»<ref>Акты, относящиеся к истории Западной России. Т. 2. (1506—1544). — С.-Петербург, 1848. №.75</ref>{{efn-ua|Раней змест дакумента часта альбо не раскрываўся, альбо выкладаўся зусім недарэчна. У артыкулах канца XIX ст. паведамлялася: «''Za czasów litewskich B. był własnością wyłączną wielkich książąt, a w r. 1511 otrzymał ważne przywileje od Zygmunta I''» [Al. Jel. Brahin. // Słownik geograficzny Krółewstwa Polskiego і innych krajów słowiańskich (SGKP). — Warszawa, 1880. T. I. S. 348], «''… в качестве господарского города Сигизмунд I снабдил Брагин в 1511 г. грамотой, обеспечивавшей права жителей и дававшей им различные льготы''» [Брагинская волость (исторический очерк). // Календарь «Северо-Западного края» на 1889 год. – Москва, 1889. С. 115]. Больш як праз сто гадоў апошняе было паўторана: «''У 1511 кароль Жыгімонт І Стары дараваў Б. грамату, якая давала жыхарам пэўныя правы і льготы''» [Рогалеў А. Ф. Брагін. // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 2: Беліцк — Гімн / Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск: БелЭн, 1994. С. 63; у сваёй кнізе аўтар яшчэ дадаваў: «''Такія граматы забытым богам мястэчкам не даваліся''» (Рогалеў А. Ф. Сцежкі ў даўніну. Геаграфічныя назвы Беларускага Палесся. — Мінск: Полымя, 1992. С. 63)]. У пачатку бягучага стагоддзя сітуацыя са зместам, як здавалася, нарэшце была выпраўлена: «''У 1511 вял. князь выдаў Б. грамату, паводле якой яго жыхары мелі права плаціць падаткі непасрэдна ў дзярж. скарб.''» [Грынявецкі Валерый. Брагін. // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 340], аднак і пасля сустракаюцца недакладнасці: «''У 1511 році тодішній король польський і великий князь литовський Сигізмунд І Старий своїм привілеєм дарував мешканцям Брагіна право на самоврядування.''» [Мацук А. Брагін // Князі Вишневецькі. – Київ, 2016 (2017). С. 213], «''Пожалування міста Збаражському примусило брагінських міщан звернутися до короля Сигізмунда І та отримати від нього у 1511 р. охоронний привілей.''» [Кондратьєв І. В. Брагінщина у складі Любецько-Лоєвського староства Київського воєводства. // Днепровский паром. Материалы научно-исследовательского полевого семинара «Культурно-исторический потенциал Восточного Полесья и перспективы развития регионального туризма» (11-12 августа 2016 г., г. Брагин), Международных историко-краеведческих чтений «Днепровский паром» (8-9 августа 2017 г., г. Лоев). — Минск, 2017. С. 14 («апрабацыя» гэтай найбольш недарэчнай трактоўкі выканана яшчэ ў лістападзе 2014 г. з тлумачэннем: «...охранный привилей, который ограничивал власть владельца в отношении горожан», гл.: Маленький город в большой истории: Брагин в XVI — XVII веках. // https://gp.by/mneniya/news36000.html)]. Апошнія меркаванні асабліва уражваюць, бо прывілей выдадзены каралём не на просьбу брагінскіх мяшчан, а ў адказ на скаргі даннікаў Падняпроўскіх і Задзвінскіх гаспадарскіх валасцей, якіх у спісе ажно 13! Акрамя Брагіна, з канкрэтнай падачы А. Ельскага (SGKP. — 1889. T. X. S. 133), у якога дакумент памылкова датаваны 11 кастрычніка 1511 г., пачалі ўпэўнена прыпісваць магдэбургскае альбо «частковае» (гл.: [[Рэчыца]]) магдэбургскае права і Рэчыцы, а вось пра згаданы побач з імі Мазыр на 1511 год — ані слова (як і ў А. Ельскага); ён жа атрымаў сапраўдную магдэбургію ад караля Стэфана Баторыя ў 1577 г. (Цітоў Анатоль. Геральдыка Беларускіх местаў. – Мінск: Полымя, 1998. С. 192, 228; Цітоў А. Да пытання аб гербе горада Рэчыцы // Трэція Міжнародныя Доўнараўскія чытанні (г. Рэчыца, 14–15 верасня 2001 г.) / Рэд. кал.: В.М. Лебедзева (адказ. рэд.) і інш. – Мінск: Беларускі кнігазбор, 2002. С. 239; у аўтара дата на месяц пазнейшая, чым у А. Ельскага, у якога запазычыў звестку, — 11.XI.1511). Тае магдэбургіі ў Рэчыцы, якая, магчыма, мела хіба самакіраванне, заснаванае на «рускім» праве, прынамсі, у XVI — XVII стст., а ў Брагіна і дык ніколі не было (гл.: Голубеў В., Волкаў М. Рэчыца ў часы Вялікага княства Літоўскага // Беларускі гістарычны часопіс. – 2014. № 5. С. 4, 5 – 6, у гэтых аўтараў дакумент чамусьці датаваны 2.XI.1511, а яшчэ яны, замест Т. Скрыпчанкі, дарэмна адрасавалі крытычную заўвагу М. Ткачову наконт крыніцы 1561 г.; Білоус Н. Привілеї польського короля Стефана Баторія для Лоєва 1576 та 1582 рр. // Місто: історія, культура, суспільство. Е-журнал урбаністичних студій. – Київ, 2018. Вип. 1 (5). C. 164).}}. У хуткім часе князь М. Збаражскі, жадаючы атрымаць воласць «''на вечность''», біў чалом аб правядзенні яе абмежавання, што і выканаў да 7 сакавіка 1512 года каралеўскі дваранін, дзяржаўца трахцемірскі і дымірскі Іван Андрэевіч Кміціч<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 1728. Врп. 1. Спр. 19. А. 1049—1050адв.</ref>. У 1514 годзе{{efn-ua|М. К. Любаўскі меркаваў, што падараванне адбылося ў год праведзенага абмежавання — 1512, гл.: Любавский М. К. Областное деление и местное управление Литовско-Русского государства ко времени издания первого Литовского статута. Исторические очерки / М. К. Любавский – Москва: Университетская типография, 1892. С. 239.|}} кароль Жыгімонт Стары падараваў князю «''тую волостку Брягин з местом и с корчмами, и з мытом, и з городищом, и со всими селы, и з людми, кром тых сел, што первеи того кому у тои волости будем дали''»<ref>Lietuvos Metrika. Knyga Nr. 9 (1511—1518). Užrašymų knyga 9 / Metryka Litewska. Księga Nr 9 / 9 księga wpisów / Księga-kontynuacja (1508—1518). Wydał K. Pietkiewicz (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu). — Vilnius: Žara, 2002 [2004]. С. 240</ref>. [[Файл:Кафля з Брагіна.jpg|thumb|Паліхромная кафля з Брагіна, сярэдзіна XVI ст. [[Музей старажытнабеларускай культуры]] [[Інстытут мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі|ІМЭФ]].]] Ад 1517 года маёнткам валодалі сыны М. Збаражскага{{efn-ua|У 1490, 1511, 1512 гадах ён ужо, бывала, падпісваўся Вішнявецкім, а ў 1517 годзе, незадоўга да смерці, Вішнявецкім і Збаражскім, гл.: Wolff J. Kniaziowie litewsko-ruscy od czternastego wieku. — Warszawa, 1895. S. 553.|}} князі Фёдар (†1533), потым Аляксандр (†1555){{efn-ua|І. В. Кандрацьеў дзіўным чынам здолеў атаясаміць яго з унукам, таксама Аляксандрам Міхайлавічам Вішнявецкім, старостам любецкім ды лоеўскім з 1585 г., спаслаўшыся на артыкул С. П. Зімніцкай, у якім, аднак, усё выкладзена слушна (гл.: Кондратьєв І. В. Брагінщина у складі Любецько-Лоєвського староства Київського воєводства. С. 15; Кондратьєв І. В. Князі Вишневецькі на старостинських урядах Любецького староства // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья. Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель) / редкол. В. М. Метлицкая (отв. ред.) [и др.]. – Минск: Четыре четверти, 2018. С. 46).|}} Вішнявецкія<ref>Зимницька С. П. Родові володіння Вишневецьких на території Волині, Брацлавщини і Київщини в рецепції українських і польських істориків / С. П. Зимницька // Гуманітарний журнал. — 2005. — № 1-2. — С. 128, 130</ref>. У 1535 годзе за часамі [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Вялікім Княствам Літоўскім (1534—1537)|вайны Вялікага Княства Літоўскага з Маскоўскай дзяржавай]] Брагін спалілі маскоўскія войскі<ref>Грынявецкі Валерый. Брагін. С. 340.</ref>. Прынамсі ад 1541 года пачаліся памежныя спрэчкі ўладальнікаў Брагіна князёў [[Вішнявецкія|Вішнявецкіх]] і ўладальнікаў Астраглядавічаў і Хвойнікаў князёў Відэніцкіх (Любецкіх){{efn-ua|Тады Брагінам валодаў князь Аляксандр Міхайлавіч Вішнявецкі, а Астраглядавічамі і Хвойнікамі князь Дзмітры Раманавіч Відэніцкі.|}}<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 3, 4</ref>. У 1559 годзе кароль [[Жыгімонт Аўгуст]] пацвердзіў права на Брагінскі маёнтак князям Аляксандру, Максіму і Міхаілу Аляксандравічам Вішнявецкім. Князь Максім у 1565 годзе спачыў, не пакінуўшы нашчадкаў<ref>Wolff J. Kniaziowie litewsko-ruscy od czternastego wieku. S. 556</ref>. У ходзе адміністрацыйнай рэформы 1565—1566 гадоў была вызначана мяжа Кіеўскага павета на ўчастку, дзе знаходзілася Брагінская воласць: «… ''Мозырскою границою до Брагиньское границы, а Брагиньскою границою до Днепра, по левои стороне пущаючи волость Речицкую, до Любеча…_… а Словешнею доловъ ажъ до Припети, по правои стороне поветъ Киевъскии, а по левои Мозырскии, а черезъ реку Припеть, оставуючи полеве Речицу со всими границами, а поправу Брягинь со всим поветомъ Киевским ажъ до Днепра''…»<ref>Русская историческая библиотека (далей: РИБ). Т. XXX. Литовская метрика. Отд. 1-2. Ч. 3. Т. 1. — Юрьев, 1914. Стб. 892, 893</ref>{{efn-ua|У свой час А. Ябланоўскі адвольна, без апоры на крыніцы, выключна з геаграфічных меркаванняў, змясціў Брагінскую воласць у складзе Любецкай акругі (павета) побач з Любецкім і Лоеўскім староствамі (Źródła dziejowe (ŹD). T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX. Ziemie ruskie. Ukraina (Kijów–Bracław) / A. Jabłonowski. – Warszawa, 1894. S. 26; ŹD. T. XXII. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. XI. — Warszawa, 1897. S. 30, 210). І. В. Кандрацьеў пайшоў яшчэ далей, абсалютна беспадстаўна залічыўшы Брагін (у іншых выпадках яго палову) да Любецкага староства і нават да Любецкай воласці (!) [Кондратьєв І. В. Любецьке староство (XVI – середина XVII ст.). /І. В. Кондратьєв – Чернігівський національний педагогічний університет ім. Т. Г. Шевченка; Історико-археологічний музейний комплекс «Древній Любеч». – Чернігів: Видавець Лозовий В. М., 2014. С. 20, 69, 79, 196–97]. Больш за тое. Ідэя, упершыню выказаная яшчэ ў 2005 г., вельмі хутка з'явілася ў артыкуле «Любеч» адной з беларускіх энцыклапедый (Вялікае Княства Літоўскае. Энцыклапедыя. Т. 3. Дадатак. А-Я – Мінск, 2010. С. 316). Відавочна, аўтар не змяніў сваю пазіцыю і дагэтуль, бо ў яго аўтарэфераце (тэкст самой дысертацыі, на жаль, недаступны) сустракаем фразу – «''В цей час змінюються і кордони Любецького староства, в основному після відпадіння у 1564 р. Брагінської волості.''» [Кондратьєв І. В. Лівобережні староства Київського воєводства Великого Князівства Литовського та Речі Посполитої: Соціально-територіальні трансформації XIV – XVII ст.: Автореферат дисертації на здобуття наукового ступеня доктора історичних наук. – Київ, 2020. С. 19]. Тут І. В. Кандрацьеў паўтарыў яшчэ і старую памылку М. К. Любаўскага, запазычаную А. Ябланоўскім; абодва меркавалі, што Брагінская воласць у апісанні межаў паказана часткай Мазырскага павета. Гэта, як вынікае з прыведзенага ўрыўку, не так, бо — «''Брягинь со всим поветомъ Киевским''», не з Мазырскім. Да Любецкай воласці і староства належалі некалькі паселішчаў сучаснага Брагінскага раёна, аніяк не колішняй воласці. «Воласць Брагіня» у пачатку XVI ст. межавала з Мазырскай, Рэчыцкай, Любецкай и Чарнобыльскай валасцямі (гл.: Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья: сборник научных статей / редкол. А. Д. Лебедев (отв. ред.) [и др.]. — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 4 — 9, 41 (іл. № 3: Jakubowski J. Mapa Wielkiego Księstwa Litewskiego w połowie XVI wieku. 1, Część północna, skala 1 : 1.600.000: objaśnienie do mapy. – Kraków: Skł. gł. w księgarniach Gebethnera i Wolfa, 1928. На карце – Брагінская воласць у атачэнні Мазырскай, Рэчыцкай, Чарнобыльскай і Любецкай валасцей.).|}}{{efn-ua|П. Г. Кляпацкі без спасылкі на крыніцу даводзіў, што Брагінская воласць была часткай Мазырскага павета і да рэформы сярэдзіны 1560-х гг., гл.: Клепатский П. Г. Очерки по истории Киевской земли. Т. 1. Литовский период. – Одесса, 1912. С. 183, 195, 197 (ёсць і аўтарская карта).|}}. Напярэдадні падпісання акту [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] ўказам караля і вялікага князя Жыгімонта Аўгуста ад 6 чэрвеня 1569 года Кіеўскае ваяводства, названае княствам (разам з Брагінам), як раней Падляская і Валынская землі, было далучана («''вернута''») да [[Карона Каралеўства Польскага|Кароны Польскай]]<ref>Volumina Legum. Tom II. — Petersburg: Nakładem i drukiem Józafata Ohryzki, 1859. S. 77 — 87; Падалінскі У. // Беларускі гістарычны агляд. — 2012. Т. 19. С. 329—337 (Рэцэнзія на кн.: Litwin H. Równi do równych: kijowska reprezentacja sejmowa 1569—1648. — Warszawa, 2009)</ref>. Князі-русіны Аляксандр і Міхаіл Вішнявецкія, спадчыннікі Брагінскага маёнтка, маючы зямельныя ўладанні на Валыні, спачатку для прыняцця прысягі ў каралеўскі замак Уладзімірскі не з’явіліся, але ўрэшце ім давялося падпарадкавацца волі манарха<ref>Жизнь князя Андрея Михайловича Курбского в Литве и на Волыни. — Киев, 1849. Том 1. С. 22, 24</ref>. === Карона Каралеўства Польскага === У сакавіку 1574 года маёнтак Брагін разам з замкам быў падзелены паміж князямі-братамі Аляксандрам і Міхаілам Аляксандравічамі Вішнявецкімі{{efn-ua|І. В. Кандрацьеў, пэўна, не чытаў сам дакумент, але жадаючы паказаць Брагін прыналежным да Любецкага староства, г. зн. дзяржаўным уладаннем, сцвярджаў нібы «''У 1574 р. Брагінський замок був описаний королівськими ревізорами.''», а гонар узвядзення замка надаў князю Міхайлу Вішнявецкаму, няслушна адрозніваючы яго ад М. Збаражскага. (Кондратьєв І. В. Брагінщина у складі Любецько-Лоєвського староства Київського воєводства. С. 15). І адкуль інфармацыя?..|}}. Частка замка князя А. Вішнявецкага выглядала так: {{пачатак цытаты}}…''мне зосталася половина замку Брягинского, вшедши в замок, левая сторона, взявши от тое городни шостое, в которой столба ест. Которою столбою на бланковане ходят. Светлица великая над вороты. Церковь в стене святое Троицы зо всим накладом тое церкви: золотом, серебром, книгами и зо всим тым, што одно в той церкви накладу естъ. Также с попом и дьяконом и з их островами, дубровами, чертежами, полми и сеножатми и зо всими их пожитки и доходы, тое церкви належачими. Ку тому теж будоване: светлицы в стене городни, поклеты, погреб, спижарни вси, яко тая сторона полеве в собе ся мает, аж до вежи тое, што от Брягинки, которая зосталася на делу от мене брату моему его милости князю Михайлу. Такжо теж и тые домы, будоване, светлицы, которые на земли стоят в замку. А ку тому место нашо Брягинское яко люди отчизные, бояре, куничники, загородники, дворцы наши на посаде''… {{канец цытаты}} У князя Міхаіла Вішнявецкага — свая доля замкавай спадчыны{{efn-ua|Насуперак таму, як працяглы час даводзілася ў літаратуры (гл.: Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Гомельская вобласць. / АН БССР, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. Рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал. рэд.) і інш. – Мінск: БСЭ, 1985. С. 104; Памяць. Брагінскі раён. – Мінск: Мастацкая літаратура, 2003. С. 39 – 40; Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1. Кн.1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БЭ, 2004. С. 112; Т.1. Кн.2. — Мн.: БЭ, 2005. С. 431 ), у іншых месцах, у Гарадзішчы (сучас. пасёлак [[Тэльман (Брагінскі раён)|Тэльман]]) і [[Бабчын]]е пры князях Вішнявецкіх замкаў не было.|}}: {{пачатак цытаты}}''А его милости князю Михайлу Вишневецскому, брату моему, зосталася половина замку Брягинского, вшедши в замок, правая сторона, взявши от тое городни шостое, в которой столба ест, которою столбою на бланкованье ходят, аж до вежи, которая от реки Брягинки. Тая вежа вся зосталася брату моему его милости князю Михайлу с тою вежою, што от Глухович, зо всими городнями, свирнами, светлицами, спижарнями, пивницами, пекарнею так, яко тая сторона замку поправе в собе мает. Ку тому церковь за замком в месте святого Николы зо всим накладом тое церкви, с попы их, з их островами, полями, сеножатми и всими пожитки и доходы, ку той церкви належачими._А места нашого Брягинского его милости князю Михайлу, брату моему, зосталася яко людей отчизных, бояр, куничников, огородников ведле рейстров наших, которые промежку себе есмо подавали._…Также теж ворота замковые, мост перед замком и тот, што от места до места, и ровы около замку — то все наполы подданые наши направовати мают… Теж што ся дотыче веж, которые в месте у острозе побудованы. Мне тая вежа зостала, што от Микулич, а его милости князю Михайлу, брату моему, што от Глухович. Ку тому острог около места нашого Брягинского мают подданые мои направовати и робити от тое вежи мое, што от Микулич, поправе, а подданые его милости князя, брата моего, также острог повинни будуть робить от вежи его милости от Глухович поправе, розделивши увес острог с подданными моими наполы''.{{канец цытаты}} Акрамя таго, князю Аляксандру дасталіся сёлы [[Мікулічы (Брагінскі раён)|Мікулічы]], [[Сялец (Брагінскі раён)|Селце (Сялец)]], [[Лісцвін]], дварэц (сядзіба) [[Высокае (Хойніцкі раён)|Высокае]], сёлы [[Веляцін]], [[Зашчоб’е]], востраў Дудоўшчына, а князю Міхаілу — сёлы [[Глухавічы]], [[Губарэвічы|Губаровічы]], [[Бабчын]], [[Старыя Юркавічы|Юркавічы]], Дубно, [[Крыўча]], [[Галкі]], [[Сяўкі|Сеўкоўцы (Сяўкі)]], [[Піркі|Перка]], [[Дублін (Брагінскі раён)|Доблін]], [[Дзімамеркі|Дамамірка]], востраў [[Рудакоў (Хойніцкі раён)|Рудакоў]], востраў [[Удалёўка]]<ref>Акт о разделе имения Брягин. 1574 г. // Беларускі археаграфічны штогоднік — Выпуск 1. — 2000. — С. 187—192.</ref>. Паводле рэестру 1581 года, апублікаванага Аляксандрам Валерыянам Ябланоўскім, палова Брагіна з сёламі на той час належала князю Міхаілу Вішнявецкаму, старосце чаркаскаму і канеўскаму, а другая палова — удаве яго брата Аляксандра, памерлага ў 1577 годзе. Для ўсёй часткі маёнтку князя Міхаіла пададзеная толькі сума пабору — 86 фларынаў і 5 грошаў. Адносна паловы места Брагіна княгіні Аляксандры (з Капустаў) Вішнявецкай паведамляецца пра 32 дымы [[асадныя сяляне|асадных сялян]] (×6 — прыблізна 192 чалавекі), 21 дым [[агароднікі|агароднікаў]] (126 чалавек){{efn-ua|Вось ужо больш за пятнаццаць гадоў як І. В. Кандрацьеў упарта прылічвае тых сялян-агароднікаў да заградовай шляхты: «… 21 осада «загродової» (убогої чи «лезної») шляхти.» (І. Кондратьєв. Лоєвське староство у 1585 – середині XVII ст. // Пятыя міжнародныя Доўнараўскія чытанні. Рэчыца, 22-23 верасня 2005 г. – Гомель, 2005. С. 197; Кондратьєв І. В. Брагінщина у складі Любецько-Лоєвського староства Київського воєводства. С. 15), што і зусім невытлумачальна.|}}, 1 святара (6), 5 чабатароў (30), 4 кавалёў і слесараў (24), 2 краўцоў (12), 2 {{падказка|рымараў|майстроў па вырабу конскага рыштунку}} (12). Асадныя плацілі па 15 грошаў, святар 2 фларыны, агароднікі па 4-6 грошаў, рамеснікі па 15 грошаў падатку, а жыхароў было каля 402 чалавек<ref>ŹD. T. XX. Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. IX. — Wykazy… S. 36, 37, 38</ref>. У іншым датаваным 13-м сакавіка 1581 года дакуменце паведамляецца, што пан земскі пісар кіеўскі Дзмітры Ялец надзелены паўнамоцтвамі ў справе размежавання добраў пана падкаморага кіеўскага Шчаснага Харлінскага з уладаннямі князя Міхаіла Вішнявецкага, кашталяна брацлаўскага, «''miasta Brahinia, sioła Chłuchowic'' [Hłuchowicz]'', Hubarowa'' [Hubarowicz] ''y Babczyna''», а таксама княгіні-ўдавы Аляксандравай Вішнявецкай і яе дзяцей «''jmienia Brahina, Mikulic, Listwina y innych sioł do Brahinia nalezących''»<ref>Руська (Волинська) метрика [Текст] : регести документів Коронної канцелярії для укр. земель (Волинське, Київське, Брацлавське, Чернігівське воєводства) 1569—1673 / Держ. ком. арх. України, Центр. держ. істор. арх. України, м. Київ, Ін-т укр. археографії та джерелознавства ім. М. С. Грушевського НАН України, Генер. дирекція держ. арх., Голов. арх. давніх актів; ред. і упоряд Г. Боряк [та ін.]; передм. П. К. Грімстед. — Київ, 2002. С. 301—302</ref>. 18-м мая 1596 года датаваны пазоў у Оўруцкі гродскі суд на скаргу пана Шчаснага Харлінскага, падкаморага кіеўскага, да ўладальніка паловы маёнтку Брагін князя Адама Аляксандравіча Вішнявецкага, які асадзіў падданых сваіх на грунтах Астраглядавіцкіх<ref>Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie. Archiwum Radziwiłłów (AGAD. AR.). Dział X. Sygn. 926. S. 1</ref>. [[Файл:Брагін на мапе 1613 г.jpg|thumb|left|Брагін на карце ВКЛ 1613 г. (фрагмент){{efn-ua|Брагін тут пазначаны чамусьці ў Рэчыцкім павеце (зямлі) ВКЛ.|}}.]] У 1603 годзе пасля Кіева, Астрога і Гошчы ў Брагіне пры двары князя Адама Вішнявецкага з’явіўся будучы Ілжэдзмітрый І, дзе ўпершыню і «прызнаўся», што ён — царскі сын<ref>Акты, собранные в библиотеках и архивах Российской империи археографической экспедицией Императорской академии наук. Т. 2. 1598—1613. — С.-Петербург, 1856. С 143; РИБ.- С.-Петербург, 1891. Т. XIII. Стб. 22, 973</ref>. 28 ліпеня 1606 года ў Мазырскі гродскі суд ад імя вяльможнага князя Адама Вішнявецкага была пададзена скарга на яго ўласных слуг Юзафа Лісоўскага, Адама Брозку, як прынцыпалаў, на памагатых Паўла Плядоўскага, Яна Гаварэцкага, Мікалая Шумскага, Себасціяна Савіцкага, Мацюша Брозку, Янкоўскага, Кардышэўскага і іншых за тое, што яны напярэдадні перад світаннем, «''не зважаючы на пачцівасць і павіннасць сваю шляхецкую.., змовіўшыся як здраднікі на здароўе пана свайго, да замку места Брагінскага з гасподаў сваіх адначасова сабраўшыся, з полгакамі{{efn-ua|Полгак – кароткая стрэльба, калібрам удвая меншым, чым у гакаўніцы.|}}, з аголенымі шаблямі ў замак гвалтоўна ўламіўшыся, але з-за супрацьдзеяння аховы князя да пакою панскага дайсці не здолеўшы, чэлядзь пры ім тады быўшую, як мужчын, так і белых галоў, разагналі.., як злачынцы і здраднікі да скарбцу, дзе ўся маёмасць рухомая яго міласці захоўвалася, ланцуг і замкі наперад адбіўшы, уламіліся…''». А нарабаваўшы ўсялякага дабра, «''коней есче до того подданых князя его милости до колко на поли порвавши, з места Брагиня повтекали…''». Згаданы сярод слуг-рабаўнікоў [[Аляксандр Юзаф Лісоўскі]] — будучы знакаміты правадыр неўтаймоўных «[[Лісоўчыкі|лісоўчыкаў]]», надта рухавых і баяздольных вершнікаў, якія былі «галаўным болем» не адно для ворагаў, але і для насельніцтва і ўладаў Рэчы Паспалітай, бо аплачвалі ўласную службу жорсткімі рабаўніцтвамі ўсюды, дзе б ні з’явіліся<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 19 — 23</ref>. [[Файл:Запіс князя Ярэмія Вішнявецкага 1638 г.jpg|thumb|left|Фрагмент запісу князя Іераміі Вішнявецкага 1638 г.]] [[Файл:Урывак з тэксту «darowizny Brahinia» пані Крыстыны з князёў Вішнявецкіх Даніловічавай 1641 г.jpg|thumb|Урывак з тэксту «darowizny Brahinia» пані Крысьціны з князёў Вішнявецкіх Даніловічавай 1641 г.]] У 1628 годзе князь Канстанцін Карыбут Вішнявецкі, апякун дзяцей князя Міхаіла, з паловы места Брагіна з 15 дымоў плаціў па 3 злотыя, з 2-х святароў па 6 зл., з 2-х мяснікоў па 6 зл., з млынара 6 зл., з краўца 6 зл., з 6 агароднікаў па 1 зл. і 6 грошаў; усяго разам з сёламі — 271 злоты і 6 грошаў. Пан Ян Точэвецкі з паловы маёнтку Брагін княгіні Адамавай Вішнявецкай{{efn-ua|Мужа не стала ў 1622 годзе.|}} плаціў 200 злотых<ref>Архив Юго-Западной России (далей: Архив ЮЗР). Ч. 7. Т. 1. Акты о заселении Юго-Западной России. — Киев, 1886. С. 393—394, 399</ref>. Паловай Брагінскага замка і места з фальваркам і сялом Глухавічы, сёламі Спярыж, Малейкі, Казловыброды (Казялужцы?), Галкі, Рудакоў, Бабчын, Губаровічы, Дублін, Юркавічы, Сцяжарна, Удалёўка, Крывін, Пірка, Нудычы, Пучын, Чахі, Рудыя, Крывіца (Крыўча?), Дамамірка, Хатуча, Мокіш, хутарамі Еўлашы, Гамолічы, Ілічы валодаў, а ў 1638 г. заставіў на чатыры гады за 65 000 злотых пану Мікалаю Лосятынскаму князь [[Іерамія Міхал Вішнявецкі|Іерамія Міхал, сын Міхаіла, Вішнявецкі]]<ref>Tomkiewicz W. Jeremi Wiśniowiecki (1612—1651) / W. Tomkiewicz. — Warszawa, 1933. S. 112, 113; звесткі пра паселішчы: AGAD. AR. Dział X. Sygn. 933. S. 5-6</ref>. Ён жа і аб’яднаў абедзве паловы Брагінскай спадчыны малодшай галіны роду Вішнявецкіх у сваіх руках<ref>Czamańska I. Wiśniowieccy. Monografia rodu. — Poznań, 2007. S. 145, 171</ref>. 20 ліпеня 1641 года Крысціна, дачка князя Адама Вішнявецкага, на той час жонка Пятра Даніловіча, крайчага кароннага, саступіла князю Іераміі сваю палову замка і места Брагін з сёламі Сялец, Конанаў (Каманоў?), Гуты (Huty), Удалёўка{{efn-ua|Удалёўка згаданая і сярод уладанняў князя Іераміі.|}}, Скураты, Рыжкаў, Вялікі Лес, Мікулічы, Катловіца, Карпілаўка, Конанаўшчына, Мількаўшчына, Веляцін, Лісцвін, Высокае, Звінячына, Мікітаўшчына (Mikidowszczyzna), Зашчоб’е, Слабада пры рудні, млынах і вялікім ставе, Амолічы (Omolicze){{efn-ua|Ці не Амелькаўшчына? Гамолічамі бо валодаў князь Іерамія. Альбо сітуацыя падобна як з Удалёўкай: валодалі рознымі часткамі паселішча? Але сведчанняў адпаведных няма...|}}, з прыналежнымі да маёнтку фальваркамі слуг-шляхчічаў Бялабжэскага, Калгановічаў, Ячэвіцкага, Якубоўскага, Баськевічавай, Лінкераў, Завацкага<ref>AGAD. AR. Dział X. Sygn. 933. S. 8-13</ref>{{efn-ua|Цікава, што арыгінал тэксту «darowizny Brahinia» пані Крыстыны, пададзены 24 ліпеня 1641 г. у кнігі Крэменецкага гродскага суда, польскамоўны, а загаловак, уступ і заканчэнне запісаныя па-русінску.}}. [[Файл:Jeremi Wiśniowiecki.jpg|thumb|left|Партрэт князя Іераміі Міхала Вішнявецкага. Даніэль Шульц. Трэцяя чвэрць XVII ст.]] [[Файл:Gryzelda Wiśniowiecka.PNG|thumb|Партрэт княгіні Грызельды Канстанцыі з роду Замойскіх Вішнявецкай. Невядомы мастак. 1670-я гады.]] Ужо ў часы [[Паўстанне Хмяльніцкага|казацка-сялянскай вайны]], да 8 чэрвеня 1648 года князь Іерамія з княгіняй Грызельдай{{efn-ua|Княгіню і двор ён выправіў «''да Брагіна за Днепр''» яшчэ ў першай палове мая.|}} на працягу тыдня бавіліся ў Брагіне. Тут жа адпачывала і войска. Аўтар дыярыуша Багуслаў Казімір Машкевіч (Маскевіч) заўважыў, што як бы казакі не затрымаліся пад Чарнігавам, а працягнулі іх пераследаваць, то князю з княгіняй было б неспакойна. Брагін стаіць у надта ліхой мясціне — увесь на балотах сярод панурых лясоў<ref>Dyaryusz Bogusława Kazimierza Maszkiewicza. // Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze… / Wyd. przez J. U. Niemcewicza. Wydanie nowe Jana Niepomucena Bobrowicza.- Lipsk, 1840. T. V. S. 68, 70</ref>. Мелася на ўвазе, што рэгулярнаму войску (асабліва вершнікам, бо няма дзе развярнуцца) вельмі нязручна ладзіць тут бітву. Пазней жыхары Брагіна адчынілі браму войскам [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]], якімі кіравалі палкоўнік Нябаба і Хвясько. Брагінцы і сяляне навакольных вёсак утварылі полк, які выступіў пад камандаю казацкага галавы Магеры. За здраду места разбурана войскам Рэчы Паспалітай. Замак у якасці ранейшага абарончага збудавання не аднаўляўся, але надалей маглі існаваць, як звычайна ў тыя часы, умацаваныя двары наступных дзедзічных і застаўных уладальнікаў. У хроніках яўрэйскіх аўтараў Натана Гановера і Мейера з Шчэбжэшына ці не ўпершыню згадана «''святая грамада Брагін''», моцна пацярпелая ад «хмяльніччыны» ў тым жа 1648 годзе<ref>Еврейские хроники XVII столетия (Эпоха «хмельничины»). Исследование, перевод и комментарии С. Я. Боровского. — Иерусалим: Гешарим, 1997. С. 112, 164</ref>. Сярод казакоў, захопленых у палон напярэдадні і пасля бітвы пад Загаллем, у датаваных 11 і 29 чэрвеня 1649 года дакументах названыя Мацвей Шумейка з Брагіна, паказачаны брагінскі баярын Кавальскі, Сямён Абязушанка і Хведар са Спярыжжа, Багдан з Брагіна, Фурс з Бабчына, падданыя князя Іераміі Міхала Вішнявецкага, ваяводы рускага, Пётр з Мокіша, падданы пана Катарскага, Міхед з Савічаў<ref>Джерела з історії Національно-визвольної війни українського народу 1648—1658 рр. Т. 1 (1648—1649). — Київ, 2012. С. 241, 242, 243, 244, 264, 266</ref>. На 7 сакавіка 1650 года дзяржаўцам, відавочна, той часткі Брагінскай воласці, якая да 1641 г. належала пані Крысціне з князёў Вішнявецкіх Даніловічавай, названы пан Даніэль Сіліч. Тады ў самым мястэчку Брагін налічвалася 70 дымоў (каля 420 падданых), у сёлах Мікулічы, Веляцін, Лісцвін, у частцы Сяльца разам — 130 дымоў (≈780 жыхароў), у Карпілаўцы, Конанаўшчыне, Мількаўшчыне, Углах, Каманове — ні дымоў, ні падданых<ref>Національно-визвольна війна в Україні. 1648—1657. Збірник за документами актових книг / Керівник проекту Музичук О. В.; Упор.: Сухих Л. А., Страшко В. В. Державний комітет архівів України. Центральний державний історичний архів України, м. Київ. — Київ, 2008. С. 534</ref>. Пасля смерці ў 1651 годзе князя Іераміі Брагін пэўны час быў уладаннем сына, будучага караля [[Міхал Вішнявецкі|Міхала Карыбута]]{{efn-ua|У фундушы 1742 г. сужэнства Міхала Сервацыя і Тэклі Ружы Вішнявецкіх запісана, нібыта яшчэ 16 жніўня 1670 года кароль пацвердзіў даўні фундуш манастырам у Сяльцы<ref>НГАБ у Мінску. Ф. 694. Воп. 5. Спр. 140. А. 129адв.</ref>. Аднак, у навукова-папулярным выданні «Князі Вишневецькі» да матэрыялу А. Мацука пра Брагін змешчаны фотаздымак прывілею-пацверджання, датаванага тым жа 16 жніўня, але 1673 г., г. зн. ужо пасля смерці княгіні Грызельды і за некалькі месяцаў да спачыну самога манарха.}}, але апошні саступіў яго маці<ref>Мацук А. Брагін. С. 213—215</ref>. Пасля спачыну 17 красавіка 1672 года княгіні Грызельды Брагінскі маёнтак дастаўся яе пляменніку і стрыечнаму брату караля пану Станіславу Канецпольскаму<ref>Czamańska I. Wiśniowieccy. S. 334—335</ref>{{efn-ua|Аўтар прывяла сведчанне аб валоданні Ст. Канецпольскім Брагінам на 1676 год.|}}, а ў 1682 годзе, паводле тэстамэнта, — усынаўлёнаму апошнім пану Яну Аляксандру Канецпольскаму, ваяводсічу бэлзскаму<ref>Pamiętniki o Koniecpolskich. Przyczynek do dziejów polskich XVII wieku. / Wydał Stanisław Przyłęcki. — Lwów, 1842. S. 375—389</ref>. У люстрацыі падымнага падатку Оўруцкага павета Кіеўскага ваяводства ад 25 студзеня 1683 года сказана, што пан Канецпольскі валодаў у месце Брагін 55 дымамі (каля 330 жыхароў), пан Сіліч — 27 (162), пан Бялабжэскі — 6 (36), пан Чэрскі — 3 (18); а яшчэ тут было 8 дымоў яўрэйскіх (48)<ref>АрхивЮЗР. Ч. 7. T. 1. С. 489, 490, 502</ref>. 14 верасня 1686 года брагінскі мешчанін Юры Андрыевіч пад прысягай паведаміў у Оўруцкім гродскім судзе, што як з-за казакоў, так і з-за войска Вялікага Княства Літоўскага, з места Брагін, акрамя яўрэяў, адышлі 15 дымоў (прыкладна 90 жыхароў)<ref>Архив ЮЗР. Ч. 7. Т. 1. С. 550—551</ref>. 28 чэрвеня 1687 года ў той жа суд Ваўжынцом Лавіцкім, падчашым ноўгарад-северскім, ад імя яснавяльможнага пана Яна Канецпольскага, ваяводсіча бэлзскага і каралеўскага палкоўніка, быў пададзены пратэст супраць «''нязносных крыўд, шкод, крыміналаў, наездаў і забоеў''», учыненых у маёнтку Брагінскай воласці палкоўнікам Войска Запарожскага Паўлам Апосталам Шчуроўскім, яго сотнікамі і казакамі. Тады 65 домагаспадарак (каля 390 жыхароў) пана Канецпольскага ў месце Брагін былі моцна зруйнаваныя працяглым (ад лістапада 1686 года) пастоем 65 казакоў і 30 коней, для якіх на ўсю зіму і вясну («''да самых świątek zielonych''») яны сталі своеасаблівай кухняй. Акрамя іншага, сотнік Русановіч моцна збіў брагінскага падстаросту Сташкевіча, а мешчаніна Антоненку ажно да смерці. Здзекваўся са святара Мікольскага, схапіўшы за галаву, цягаў каля царквы і збіваў за тое, што ён словамі ўшчуваў сотніка, які ў Вялікі пост уздумаў іграць музыку і танцаваць. На загад Апостала Русановіч пасля жорсткага катавання абрабаваў, а потым забіў ксяндза дамініканіна Булгака, які ехаў з Пінскага кляштара да сваякоў і заначаваў у Брагіне. Яшчэ сказана, што ўрэшце казакі П. Шчуроўскага гэткімі ўчынкамі «''rozegnali chłopów i mieszczanow z Brahińszczyzny za Dniepr''». Адным з сведкаў у справе выступіў брагінскі войт Цімафей Ленчанка<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 2. Акты о казаках (1679—1716). — Киев, 1868. С. 148—158</ref>. [[Файл:Herb Pobog barokowy.svg|thumb|left|100px|Герб «Побуг» роду Канецпольскіх.]] Судовая скарга ад 14 лістапада 1705 года панства Станіслава і Алены Сілічаў на Зыгмунта Шукшту, адміністратара ўладальніка Хойніцкага маёнтку князя Дамініка Шуйскага, за чатырохразовае спаленне іхнай карчмы, збор кірмашовага і гандлёвага мыта з іх і з купцоў у м. Брагін<ref>Опись актовой книги Киевского центрального архива. № 25 / Сост. А. Т. Белоусов. — Киев, 1881. С. 12</ref>. 16 лютага 1709 года быў актыкаваны ліст каралеўскага ротмістра, лідскага стольніка Валерыяна Антонія Талмонта, у якім паведамляецца, што ён, выправіўшыся да маёнткаў Брагін і Хойнікі, прасіў шляхціча Мельчынскага дастаўляць для яго харугвы правіянт або грошы і загадаў выдаваць ад імя яго, Талмонта, распіскі; што за ўсе страты, нанесеныя шляхце і яе падданым войскамі, мусіць адказваць пан Мельчынскі, выбраны шляхтай дзеля забяспечання войск правізіяй у Кіеўскім ваяводстве; што за ракой Уша стаяць іншаземныя войскі і іх гэты ліст не датычыцца. 18 снежня 1710 г. скаргу ў суд падалі мельніцкі войскі Аляксандр Бандынэлі з жонкай, якія тады валодалі часткай сёл Брагінскага ключа Я. Канецпольскага, на стражніка вількамірскага З. Шукшту з жонкай: за збіццё ў м. Хойнікі іх яўрэя Фроіма Абрамовіча, ад чаго той памёр; за адмову таму ж яўрэю ў святым хрышчэнні, аб чым ён, зыходзячы, прасіў; за таемнае пахаванне трупа, рабаўніцтва ў нябожчыка грошай, пагрозы самым падаўцам скаргі. Тым жа днём датавана і скарга на забойства яўрэя Абрамовіча ўладальніка Брагіна Я. Канецпольскага<ref>Опись актовой книги Киевского центрального архива. № 27 / Сост. А. Т. Белоусов. — Киев, 1882. С. 5, 45</ref>. 29 ліпеня 1719 года А. Бандынэлі падаў скаргу на ковенскага падстолія З. Шукшту за тое, што ён гвалтоўна адабраў поле ўва ўрочышчы Тварова, падараванае брагінскай царкве св. Мікалая яшчэ князямі Вішнявецкімі, збіўшы пры гэтым царкоўных сялян і перакалоўшы дзідамі валоў. Пазбаўленая угоддзяў царква прыйшла ў заняпад, што ледзь не прывяло да бунту прыхаджан. Таму падаўца скаргі вырашыў вярнуць царкоўныя землі і паслаў сваіх людзей, загадаўшы ім убраць жыта, засеянае падданымі пана Шукшты. Апошні, у сваю чаргу, сабраўшы да 200 чалавек чэлядзі, узброіўшы іх стрэльбамі, дзідамі і інш., з’явіўся на полі, калі туды прыйшлі брагінскія сяляне з святарамі, несшымі крыжы ў руках. Шукшта з сваімі людзьмі напаў на святароў, збіў іх. На абарону апошніх кінуліся брагінскія сяляне і мяшчане, адбылася жорсткая бойка, якая скончылася не на карысць З. Шукшты: ён вымушаны быў адыйсці, маючы шмат людзей параненымі, а аднаго забітым; з брагінцаў двое мяшчан былі цяжка параненыя. А. Бандынэлі заявіў пра адабранне яго людзьмі зброі у пана Шукшты падчас наезду. Возны агледзеў у Брагінскім замку тую зброю: 11 стрэльбаў, 9 бердышоў, 18 кос і г. д.<ref>Опись актовой книги Киевского центрального архива. № 34 / Сост. А. И. Савенко. — Киев, 1906. С. 28-29</ref> [[Файл:Michał Servacy Višniaviecki. Міхал Сэрвацы Вішнявецкі (1749-56) (2).jpg|thumb|left|Міхал Сервацы Вішнявецкі. Невядомы мастак. Паміж 1749 і 1756 гг.]] [[Файл:Падзел Вішнявеччыны на 1718 год.png|thumb|Пры падзеле Вішнявеччыны з братам Янушам Антоніем, кракаўскім кашталянам, у 1718 г. застаўны Брагінскі маёнтак ужо прызначаўся канцлеру ВКЛ Міхалу Сервацыю<ref>AGAD. AR. Dział X. Sygn. 960. S. 19-24</ref>.]] [[Файл:Міхал Сервацы ў чарговы раз падпісаўся графам на Брагіне. Маніфест 1734 г.png|міні|Міхал Сервацы ў чарговы раз падпісаўся графам на Брагіне. Маніфест 9 чэрвеня 1734 г.<ref>AGAD. AR. Dział X. Sygn. 958. S. 17-20</ref>]] [[Файл:Сумы, запісаныя Міхалам Сервацыем жонцы Тэклі Ружы на добрах Вішнявец і Брагін.png|міні|left|Сумы злотых, запісаныя Міхалам Сервацыем жонцы Тэклі Ружы на добрах Вішнявец і Брагін<ref>AGAD. AR. Dział XI. Sygn. 155. S. 35</ref>.]] 3 снежня 1719 года апошні на той час дзедзічны ўладальнік Брагінскіх добраў Ян Канецпольскі, ваявода серадзкі, спачыў. А ўжо 10 жніўня 1720 года пан Зыгмунт Шукшта, падстолі ковенскі, падаў у Оўруцкі гродскі суд сведчанне за подпісамі некалькіх шляхцічаў, якія на ўласныя вочы назіралі ў Брагіне жахлівую карціну: прыходскія могілкі Свята-Мікалаеўскай царквы, зруйнаваныя на загад пана Аляксандра Бандынэлі, войскага мельніцкага, а разам косці і чарапы, раскіданыя паўсюдна. На вызваленым жа месцы адказчыкам па-блюзнерску закладзены быў італьянскі сад (''ogród włoski'')<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 4. Акты об унии и состоянии православной церкви с половины XVII века (1648—1798). — Киев, 1871. С. 401—402</ref>. 11 жніўня 1721 года А. Бандынэлі, у сваю чаргу, абвінавіціў З. Шукшту ў тым, што ён падбіў глухавіцкага святара Якуба Бярнацкага сагнаць з поля ў урочышчы Дзяканаўскім настаяцеля брагінскай Мікалаеўскай царквы Якіма Давідовіча, хоць угоддзі тыя былі падараваныя царкве яшчэ князямі Вішнявецкімі. 2 жніўня Я. Бярнацкі, узяўшы ў дапамогу Мікіту, Касьяна, Уласа Канавалаў і яшчэ з дзесятак сялян глухавіцкіх, наехаў на сенажаць і айца Давідовіча za brodę porwawszy, {{падказка|pięścią|кулаком}} bił, tłukł, za włosy na ziemię obaliwszy, targał, włosy wyrwał, pokrwawił, з сенажаці сагнаў і касіць не даў, а яшчэ хацеў звязаць і да панскага двара адвезці<ref>Архив ЮЗР. Ч. 1. Т. 4. — С. 407—409</ref>. 14 чэрвеня 1724 года дорпацкі падкаморы Аляксандр Антоні Бандынэлі з жонкай заявілі ў судзе, што патрацілі вялікія сродкі на засяленне і аднаўленне застаўнога маёнтку Брагін, які атрымалі ў надта зруйнаваным стане<ref>Опись актовой книги Киевского центрального архива. № 38 / Сост. Е. П. Диаковский — Киев, 1906. С. 28</ref>. У тарыфе Оўруцкага павета Кіеўскага ваяводства 1734 года, складзеным паводле звестак папярэдняй люстрацыі, засведчана, што ў частцы места Брагін і яшчэ 36 паселішчах, якія трымаў пан Бандынэлі, налічвалася каля 355 двароў (прыкладна 2130 жыхароў). У частцы Брагіна і прыналежных да яе 19 паселішчах (акрамя Залесся і Зашчоб’я сялецкіх айцоў базылянаў), што знаходзіліся ў заставе ў пана Сіліча, было каля 175 двароў (прыкладна 1050 жыхароў)<ref>Тарифи подимного податку, сеймикові лауди і люстрації Київського воєводства першої половини XVIII століття. /Вид. друге, доп. Укл. Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 21, 39, 283—285</ref>. А. Бандынэлі спачыў у 1733 годзе і менавіта тады [[Міхал Сервацы Вішнявецкі|князь Міхал Сервацы з старэйшай галіны і апошні ў родзе Вішнявецкіх]] ці не ўпершыню падпісаўся як «''hrabia… na Brahiniu''»<ref>Акты, издаваемые Виленской археографической комиссией (АВАК) — Вильна, 1870. Т. IV. Акты Бресцкого гродского суда. С. 485</ref>. У 1741 годзе князь надаў фундуш царкве Раства Найсвяцейшай Багародзіцы, а ў 1744 годзе пацвердзіў ранейшы фундуш Свята-Мікалаеўскай царкве ў Брагіне (апошні ў 1774 г. быў пацверджаны панамі Ракіцкімі)<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 95, 118</ref>. Пасля смерці ў 1744 годзе князя Міхала Сервацыя Вішнявецкага яго вялізныя ўладанні адыйшлі да жонкі княгіні Тэклі Ружы з Радзівілаў († канец 1747). Прычым на Брагіне з прылегласцямі ёй было запісана ажно 400 000 злотых{{efn-ua|Параўнання дзеля: на Вішняўцы cum attinentiis — «усяго» 111 000 злотых.|}}<ref>Czamańska I. Wiśniowieccy. S. 451—452</ref>. У 1748 г. мястэчка Брагін названае ў ліку паселішчаў, частка жыхароў якіх (галоўным чынам, шляхта) належала да рыма-каталіцкай Астраглядавіцкай парафіі Оўруцкага дэканату Кіеўскай дыяцэзіі<ref>Ks. Orłowski K. N. Defensa biskupstwa y dyecezyi Kiiowskiey. — Lwów, 1748. S. 148</ref>. Ад студзеня 1749 года маёнтак стаў уласнасцю Замойскіх<ref>Czamańska I. Wiśniowieccy. S. 452</ref>{{efn-ua|Спіс маёнткаў Вішнявецкіх са спасылкай на рукапіс князя Міхала Сервацыя гл.: Przezdziecki A. Podole, Wołyń, Ukraina: obrazy miejsc i czasów. — Wilno, 1841. Tom I. S. 57—62.|}}. Паводле ксяндза Ст. Залэнскага, дачцэ Міхала (†1735) і Эльжбеты (з князёў Вішнявецкіх) Замойскіх Катарыне, якая пабралася шлюбам з [[Ян Караль Мнішак|Янам Каралем Мнішкам]], падкаморым літоўскім{{efn-ua|У аўтара памылкова — з падкаморым ''каронным''.|}}, пры сямейным падзеле ў 1750 годзе дасталося ў трыманне «Брагінскае графства» (мястэчка Брагін з 37 вёскамі). Тады ж яна і фундавала ў Брагіне пры касцёлё, які наноў паставіла, місію, прызначыла езуіцкай рэзідэнцыі ў Юравічах пэўную суму грошай з умовай, каб нехта з місіянераў прыбываў да Брагіна і абслугоўваў духоўныя патрэбы католікаў{{efn-ua|Некаторыя звесткі пра місіянераў-езуітаў у нашай мясціне сустракаем у метрычных кнігах Астраглядаўскага касцёла: ксяндзы Вітвіцкі (1751), Ігнацы Барановіч (1752), Адальберт Чэрскі (1756—1760, 1766, 1767), Юзаф Артэльскі (1766, 1769, 1772, 1773), Стэфан Маргелевіч (1773); трое апошніх названыя менавіта місіянерамі брагінскімі, гл.: НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 153адв., 154—155адв., 156адв., 158—158адв., 207, 208, 229|}}<ref>Załęski S. Jezuici w Polsce. Kraków, 1905. T. 4. Cz. 4: Kolegia i domy założone za królów Jana Kazimierza, Michała, Jana III, obydwóch Sasów i Stanisława Augusta. 1648—1773. S. 1551</ref>. Часам не абміналі Брагін і гайдамакі. У 1750, 1751 годзе мястэчка і ваколіцы, частка якіх была тады ўладаннем пана Францішка Антонія Ракіцкага, ротмістра ашмянскага, пацярпелі ад іх рабаўніцтваў<ref>Белоруссия в эпоху феодализма. Сборник документов и материалов. Том 2: С середины XVII до конца XVIII века, до воссоединения с Россией / Под ред. А. И. Азарова, А. М. Карпачева, Е. И. Корнейчик. — Минск: Издательство Академии наук БССР, 1960. С. 396—398</ref>. [[Файл:Roslin, Aleksander. Portret Katarzyny z Zamoyskich Mniszchowej.jpg|міні|left|Партрэт Катарыны з Замойскіх Мнішак. Аляксандр Раслін. Каля 1752 года.]] [[Файл:POL COA Zamoyski.svg|thumb|100px|Герб роду Замойскіх.]] [[Файл:POL COA Rawicz.svg|thumb|100px|Герб «Равіч» паноў Ракіцкіх.]] З паказанняў арыштанта, гайдамацкага ватажкі, Івана Падалякі ў Кіеўскім гродскім судзе ад 20 кастрычніка 1750 г.: «''…ідучы да Брагіня каля млыноў, што завуцца Гарадзішчам, здыбалі аднаго чалавека, з імя і прозвішча невядомага, які… ўзяўся дабраахвотна праводзіць, і пайшлі да Брагіня; у Брагіню ўначы зрабавалі двух яўрэяў: сукмані, маніста, серабро і грошы забралі; кожнаму гайдамаку ў цвёрдай манеце дасталася па дзесятку рублёў, а ў дробнай манеце маскоўскай — па пяць рублёў і шэсць грывень; тую дробную манету ўсю аддалі правадніку Сцяпану..; той жа Сцяпан з Брагіня праводзіў іх да дому свайго бацькі і, там накарміўшы, у бацькі пакінуў грошы, а сам павёў іх да сваіх паноў, да Кімбараўкі…''»<ref>Архив ЮЗР. Ч. 3. Т. 3. Акты о гайдамаках (1700—1768). — Киев, 1876. С. 529—530</ref>. Нярэдка, рабаўніцтвы суправаджаліся забойствамі. Уражвае наступнае сведчанне: "''Тот же секунд-майор Галцов 25 августа 1750 г. рапортовал: «сего августа 25 дня писал к нему польского местечка Лоева, владельца конюшенного и ротмистра Антония Рокицкого местечка Брагина управитель шляхтич Верига, что сего августа против 25-го числа разбойников 12 ч-к, в ночи при селе Игрушине попа Павла Лазниченка разбили и двор огнем спалили, и жида разбили и огнем сожгли, а жидовку до смерти скололи; да в деревне Сувиде жида разбили, а жидовку огнем же зжгли и жиденка до смерти скололи, которое де село Игрушин и дер. Сувида разстоянием от Днепра против Любич с 15 верст''». Пазней Ф. Ракіцкі паведамляў кіеўскаму генерал-губернатару М. І. Лявонцеву: «''сего 1752 г. мая 10-го н. с. два гайдамаки именем Грицько Киселенко, а другой Пархоменко пойманы с товарищи в розбое и в допросе сего мая 15 в лоевском замке показали: …Из Жаров вышев, имев всякое к пропитанию изобилие, плыли Днепром до реки Брагинки и хотели прийти до местечка Брагина, но имея предосторожность, что были в опасности, поплыли вверх Днепром к Лоеву, мимо Любеча…''»<ref>Исторические материалы из архива Киевского губернского правления. Выпуск 5. / Сост. ред. неофициальной части Ал. Андриевский. — Киев, 1883. С. 13, 16, 30</ref>. У 1750—1753 гадах памежныя канфлікты з князямі Шуйскімі, уладальнікамі Хойнікаў і Астраглядавічаў, мелі пасэсары Брагінскага маёнтку паны Ян Караль Мнішак, падкаморы літоўскі, і Францішак Антоні Ракіцкі, войскі ашмянскі<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 70—71</ref>. У 1754 годзе Брагінскае графства было куплена ў княгіні Эльжбеты, дачкі Міхала Сервацыя, Вішнявецкай Міхалавай Замойскай за 550 000 злотых{{efn-ua|Звестка запазычана з артыкула Вікіпедыі [[Адам Міхал Ракіцкі]]. Але крыніца ў ім не ўказана.|}} панам Францішкам Антоніем, сынам Мікалая, Ракіцкім (†1759), лідарам групоўкі [[Чартарыйскія|Чартарыйскіх]] у [[Рэчыцкі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Рэчыцкім павеце]]. Пасля гэтага судовыя прэтэнзіі суседзяў, апекуноў непаўналетніх хойніцкіх Шуйскіх паноў Быстрых, старостаў ліноўскіх, наступных апекуноў князёў Шуйскіх, старостаў ніжынскіх, былі ўжо толькі да паноў [[Ракіцкія|Ракіцкіх]] і іх сваякоў [[Рафал Алойзы Аскерка|Рафала Аскеркі]], Міхала Страшэвіча, якія некаторы час мелі дачыненне да Брагінскіх добраў<ref>AGAD. APiJ. Sygn. 1. S. 71 etc.</ref>. На 1754 год у мястэчку Брагін налічвалася 117 двароў (прыкладна 702 жыхары), з якіх «do grodu» (Оўруцкага замка) выплачвалася 18 злотых і 7 з паловай грошаў, «na milicję» (на вайсковыя патрэбы павета і ваяводства) 73 злотых<ref>Тариф подимного податку Київського воєводства 1754 року. /Опрацював Конрад Жеменецький. — Біла Церква, 2015. С. 188; гл. таксама: С. 13—15, 20—22</ref>. 2 жніўня 1776 года ў Мазырскім гродскім судзе для пана Міхала Ракіцкага, палкоўніка пяцігорскага, з падачы ротмістра ашмянскага пана Алаізія Ракіцкага, было актыкавана абмежаванне Брагінскай воласці 1512 года, згодна з указам караля Жыгімонта Старога, праведзенае дзеля чалабітнай князя Міхаіла Васільевіча Збаражскага. У гэты раз дакумент быў запісаны пад назвай «Akt Ograniczenia Hrabstwa Brahińskiego»<ref>Бельскі С. В. З гісторыі ўладароў і маёнткаў Брагіншчыны XVI—XVIII стст. С. 7—11</ref>. Значная частка Брагінскага маёнтку заставалася ў валоданні Ракіцкіх да 1880-х гадоў. [[Файл:Подпісы да мапы Брагінскага графства 1783 г.png|thumb|left|Подпісы на карце Брагінскага графства. 1783 г.]] [[Файл:Сьпіс угодзьдзяў да мапы Брагінскага графства 1783 г.png|thumb|Эксплікацыя да карты Брагінскага графства 1783 г.]] Яўрэйскія перапісы 1765, 1778 і 1784 гадоў засведчылі, што ў Брагіне налічвалася адпаведна 64 двары з 260 жыхарамі, 31 двор з 90 жыхарамі і 47 двароў з 152 жыхарамі. Мястэчка было цэнтрам аднаіменнага кагала, да якога ў названыя гады належалі насельнікі 41, 28 і 26 вёсак, хутароў і фальваркаў, а ў іх разам з мястэчкам пражывала 532, 189 і 223 чалавек; некаторыя ў 1784 годзе запісаліся хрысціянамі, таму пагалоўшчыне не падлягалі — у Лісцвіне, Веляціне, Еўлашах, Дубліне<ref>Архив ЮЗР. Ч. 5. Т. 2. Переписи еврейского населения в юго-западном крае в 1765—1791 гг. — Киев, 1890. С. 302, 391—392, 710—711</ref>. Прыкметнае ўбыванне колькасці яўрэяў і прыняцце часткаю іх хрысціянства магло быць выклікана выбухам гайдамацка-сялянскай [[Каліеўшчына|Каліеўшчыны]] ў 1768 годзе, адгалоскі якой дасягалі і Брагіна. 27 днём жніўня 1783 года датаваная карта Брагінскага графства{{efn-ua|Эксплікацыя да карты ўтрымлівае 131 пазіцыю (з іх 77 і 78 не чытаюцца; трэба глядзець карту) — назвы паселішчаў, цэркваў, іх значкі і колеры, нумары на карце, прыналежнасць, плошчы і характар угоддзяў, якасць грунту.}}, матэрыял для якой падрыхтаваў Станіслаў Віткоўскі. Тады маёнткам, з прычыны недаросласці сыноў Людвіка і Алаізія Рафала ўдавы пані Марыі з Аскеркаў Ракіцкай, часова валодаў жанаты з ёй пан Міхал Страшэвіч, маршалак упіцкі. У 1786 годзе ён жа пацвердзіў фундуш 1720 года Свята-Троіцкай царкве<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 573. А. 103</ref>. === Расійская імперыя === [[Файл:Брагін на плане Генеральнага межавання Рэчыцкага павету 1797 г.png|міні|left|Брагін на схематычным плане Рэчыцкага павета 1800 г.]] У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] у 1793 годзе Брагін апынуўся ў межах Рэчыцкай акругі Чарнігаўскага намесніцтва, з 1796 года ў складзе тэрытарыяльна ўпарадкаванага [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] Маларасійскай, а з 29 жніўня 1797 года — [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]<ref>Насевіч В., Скрыпчанка Т. Рэчыцкі павет / В. Насевіч, Т. Скрыпчанка // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: у 6 т. — Т. 6. Кн. 1. — Мінск: БелЭн, 2001. C. 181—182</ref>. У крыніцы, заснаванай на звестках расійскай рэвізіі 1795 года, сказана, што мястэчка Брагін было ў супольным валоданні графаў Людвіка і Алаізія Ракіцкіх, мела «''грунт песковатой 14 уволок''», а сена па балотах тамтэйшыя жыхары накошвалі 270 вазоў. Тут існавала адна з сямі ў Рэчыцкай акрузе яўрэйскіх школ, якая месцілася ў драўляным будынку<ref>Петреченко І. Є. «Камеральное описание… Речицкой округи» 1796 р.: інформаційний потенціал пам’ятки // Днепровский паром. Природное единство и историко-культурное взаимодействие белорусско-украинского пограничья / Материалы международной конференции (26-27 апреля 2018 г., г. Гомель). — Минск: Четыре четверти, 2018. С. 71, 75</ref>. У самым канцы XVIII ст. браты Ракіцкія вызначыліся з падзелам бацькоўскай фартуны. Алаізію Рафалу і яго нашчадкам дастаўся Брагін з прылегласцямі, а Людвіку — Гарадзішчаўскі і Ёлчанскі ключы з шэрагам фальваркаў<ref>Минские губернаторы, вице-губернаторы и губернские предводители дворянства (1793—1917): биографический справочник / сост. Ю. Н. Снапковский; редкол.: В. И. Адамушко [и др.]. — Минск: Беларусь, 2016 (далей: Минские губернаторы, etc.). С. 211</ref>. 5 студзеня 1799 года ў метрычных кнігах Сялецкага базылянскага кляштару ў запісе аб хросце ў палацы Гарадзішча Тэклі, дачкі Людвіка і Ганны з Плятэраў{{efn-ua|Менш як праз тры тыдні, ва ўзросце 19 гадоў, пакінула свет жывых ў выніку пасляродавай гангрэны; 26 студзеня пахавана на Сялецкіх могілках (НГАБ. Ф. 1781. Воп. 27. Спр. 202. А. 245).|}} Ракіцкіх, кашталянічаў менскіх, адным з чатырох кумоў-мужчын быў кашталяніч менскі Рафал Ракіцкі з Брагіня<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 1451. А. 3адв.</ref>. Але яму, падобна, даводзілася дзяліць спадчыну з шваграм Ігнацыем Аскеркам, падстаростай судовым рэчыцкім<ref>Гербоўнік беларускай шляхты. Т. 1. А. / Т. Капіца, А. Леўчык, С. Рыбчонак і інш. — Мінск, 2002. С. 331</ref>, таксама кумам на згаданай урачыстасці. У шляхецкай рэвізіі 1811 года Брагінскі маёнтак паказаны нібыта ўласнасцю сына Рафала{{efn-ua|Спачыў 14 мая 1802 г. у фальварку Людамонт Мінскага павета, пахаваны на Кальварыйскіх могілках (Минские губернаторы, etc. С. 212).|}}, 16-гадовага Міхала, побач згаданы і 17-гадовы Уладзіслаў Аскерка, сын сястры Рафала і Людвіка Ізабэлы{{efn-ua|Ва ўзросце 26 гадоў пайшла з жыцця 13 мая 1794, пасля нараджэння сына; пахаваная ў Рудакове (НГАБ. Ф. 937. Воп. 1. Спр. 60. А. 97: запіс у метрычных кнігах Юравіцкага касцёла, у якім сказана, што нябожчыца была парафіянкай касцёла ў Астраглядах).|}}; на 1795 год фартуна налічвала 3 111 душ прыгонных мужчынскага полу<ref>НГАБ. Ф. 333. Воп. 9. Спр. 263. А. 206</ref>. Відавочна, граф Людвік быў на той час апекуном абодвух юнакоў. Неўзабаве і Міхал уступіў ва ўладанне Брагінам, і Уладзіслаў — ва ўладанне сваёй часткай брагінскіх добраў з дваром у Рудакове. 18 чэрвеня 1831 года ў наваколлях Брагіна шляхціч Міхал Лігенза, афіцыяліст пана Крушэўскага з Ракітна, сабраў конны аддзел паўстанцаў у складзе крыху больш дваццаці чалавек з ліку дворскай службы. Уначы на 19 чэрвеня ён жа з паловай тых людзей, спрабуючы ўзняць тутэйшую чыншавую і дворскую шляхту на паўстанне, прайшоў праз [[Шкураты]] і [[Мікулічы (Брагінскі раён)|Мікулічы]] ў накірунку [[Хойнікі|Хойнікаў]], [[Вадовічы|Вадовічаў]], потым [[Нароўля|Нароўлі]] і Мухаедаўскіх лясоў, дзе хаваліся {{падказка|інсургенты|Паўстанцы}} з [[Оўруч|Оўруцкага]] і [[Радамышль]]скага паветаў<ref>Dangel St. Rok 1831 w Mińszczyźnie. — Warszawa, 1925. Tom II. S. 59</ref>. [[Файл:Brahin, Skarachod. Брагін, Скараход (1877).jpg|міні|left|Дом Івана Скарахода, здымак 1877 г. Паводле ўнука Фёдара Стравінскага, пабудаваны ў 1834 г.<ref>[http://www.bragin.by/2021/01/braginskiya-karani-muzychnyx-geniya%d1%9e-stravinskix/ Віктар Гілеўскі. Брагінскія карані музычных геніяў Стравінскіх. // Маяк Палесся. 15. 01. 2021.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210501004943/http://www.bragin.by/2021/01/braginskiya-karani-muzychnyx-geniya%d1%9e-stravinskix/ |date=1 мая 2021 }}</ref>{{efn-ua|В. Гілеўскі ўважае, што дом «амаль дакладна» стаяў на сучаснай вуліцы Савецкай, 83.|}}, інакш кажучы, у год шлюбу яго бацькоў.]] [[Файл:Двор Брагін на карце Ф. Ф. Шуберта, сярэдзіна XIX ст.png|міні|left|Двор і мястэчка Брагін на карце Ф. Ф. Шуберта, сярэдзіна XIX ст.]] Паводле звестак на 1834 год, у Брагіне праводзіліся два штогадовыя кірмашы: 1-8 студзеня і 29 чэрвеня — 2 ліпеня; тавараў прывозілася адпаведна на 3 000 і 2 000 рублёў, прадавалася на 2 000 і 1 500 р., наведвалі кірмашы каля 400 і 350 чалавек<ref>Список существующих в Российской империи ярманок. — С.-Петербург, 1834. С. 190</ref>. 3 чэрвеня 1834 года настаяцель Бабчынскай Крыжаўздзвіжанскай царквы а. Іаан Данілаў Нямшэвіч абвянчаў у Брагінскай Свята-Троіцкай прыходскай царкве шляхціча-католіка Ігнацыя, сына Ігнацыя, Стравінскага з праваслаўнай дзяўчынай Аляксандрай, дачкой селяніна мястэчка Брагін, прыгоннага графа Міхала Ракіцкага, Івана Іванавага Скарахода<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 536. А. 49адв.</ref>{{efn-ua|Падзея зусім не шараговая, бо сярод дзяцей гэтай сямейнай пары былі сыны Аляксандр, будучы ўдзельнік расейска-турэцкай вайны 1877–1878 гадоў, пазней генерал-маёр, ды Фёдар – будучы знакаміты артыст [[Марыінскі тэатр|Марыінскага тэатра ў Пецярбургу]], бацька Ігара Стравінскага, аднаго з буйнейшых кампазітараў XX ст.|}}. У 1845 годзе прыход названай царквы быў скасаваны, а храм прыпісаны да прыходу царквы Раства Найсвяцейшай Багародзіцы<ref>НГАБ. Ф. 835. Воп. 2. Спр. 2. А. 18-19адв.</ref>. Згодна з энцыклапедыяй [[Гарады і вёскі Беларусі]], у 1850 годзе ў мястэчку Брагін было 149 двароў, 1233 жыхары. Тракт звязваў Брагін з Лоевам. У «Списках населенных мест Минской губернии по уездам, приходам, еврейским обществам со сведениями об их расположении и народонаселении [Дело]: 1857 г.» засведчана, што 782 жыхары мястэчка абодвух полаў з’яўляліся прыхаджанамі Раства-Багародзіцкай царквы, 515 жыхароў — Мікалаеўскай царквы, яшчэ 6 мужчын і 9 жанчын былі парафіянамі Астраглядаўскага касцёла Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі<ref>Расійскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 1290. Воп. 4. Спр. 79. А. 381, 672, 673</ref>. У 1860 годзе ў мястэчку 261 гаспадарка, 2628 жыхароў, прыходскія Свята-Мікалаеўская і Раства-Багародзіцкая з прыпісной Свята-Троіцкай{{efn-ua|9 красавіка 1874 г. будынак Св.-Троіцкай царквы згарэў, гл.: Минские епархиальные ведомости. – Минск, 1881. № 8. С. 229|}} цэрквы<ref>Историко-статистическое описание Минской епархии, составленное ректором Минской духовной семинарии архимандритом Николаем. — Санкт-Петербург, 1864. С. 296</ref>, філіяльны Астраглядаўскай парафіі касцёл, праводзіліся два кірмашы на год. Маюцца звесткі пра ўзаемадачыненні тутэйшых панства і праваслаўнага духавенства. У дзённіку архіяпіскапа мінскага і бабруйскага Міхаіла Галубовіча занатавана, што 19 верасня 1860 года ён: «''Раніцой ад’ехаў у Брагін. {{падказка|Ракіцкі|Людвік}} вадзіў мяне па цэрквах, а я зацягнуў яго, неахвочага, да дабрачыннага Айца. Намагаўся памірыць іх. Заўважыў, што Ярэміч і жонка дужа катэгарычныя і непрыхільныя да Ракіцкага. Выступілі з папрокамі. Нягледзячы на гэта, граф абяцаў скончыць вясною дом і здаць ссыпку. Па абедзе з Ракіцкім паехаў у Глухавічы. Ён паказаў мне тры карціны, набытыя ў Варшаве, а калі я пахваліў „Татараў“, дык прасіў, каб гэтую карціну прыняў на памяць. Тут таксама былі Аскерка і валынскі Прозар. З жонкай мяне не пазнаёміў — нібыта хворая, у ложку. Сапраўды, у яе быў павятовы лекар Філіповіч''»<ref>Янушкевіч Я. Дыярыюш з XIX стагоддзя. Дзённікі Міхіла Галубовіча як гістарычная крыніца / Я. Янушкевіч — Мінск: Хурсік, 2003. С. 124, 256</ref>. У парэформенныя часы Брагін — цэнтр воласці ў Рэчыцкім павеце. У сувязі з чарговым паўстаннем супраць расійскага панавання і за аднаўленне Рэчы Паспалітай, 11 красавіка 1865 года будынак Брагінскага філіяльнага касцёла быў адабраны ў католікаў і перададзены ў праваслаўнае ведамства. Пазней у ім уладкавалі прыпісную царкву Св. Ціхана Задонскага<ref>{{Cite web |url=http://www.bragin.by/2015/12/maksim-eremich-sluzhil-v-bragine-polveka/ |title=Ростислав Бондаренко, священник. Настоятель Николаевской церкви Максим Еремич отдал служению в Брагине полвека. // Маяк Палесся. 11 снежня 2015. |access-date=22 студзеня 2021 |archive-date=19 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210619184636/http://www.bragin.by/2015/12/maksim-eremich-sluzhil-v-bragine-polveka/ |url-status=dead }}</ref>{{efn-ua|Благачынны Брагінскай акругі і настаяцель Свята-Мікалаеўскай царквы протаіерэй Максім Ярэміч паведаміў тады сваёй пастве пра цэлы шэраг уласных «адкрыццяў», як тое: раней гэты касцёл быў «''домовой церковью''» яшчэ праваслаўных князёў Вішнявецкіх, доказам чаго нібыта знойдзеныя тут пры перабудове ў царкву абломкі царскіх варот, праваслаўныя крыж і харугва, старыя чорныя уніяцкія святарскія рызы (!). Таксама а. Максім сцвярджаў, што «''На воротах, против дома князей, была некогда церковь Благовещения Пресвятой Богородицы''» (Минские епархиальные ведомости. – Минск, 1871. № 4. С. 29). Але царква з такім тытулам заснавана ў 1609 г. Вішнявецкімі не ў Брагіне, а ў Сяльцы, дзе самі яны ніколі не жылі.|}}. На 1876 год часткай Брагінскага маёнтку ў 20 000 дзесяцін угоддзяў, набытай 9 студзеня 1873 года, валодаў расійскі купец 1-й гільдыі Якім Сямёнавіч Каноплін. Іншая частка Брагінскіх добраў разам з Мікуліцкім ключом у 26 650 дзесяцін, з 2-ма ветракамі, 6 коннымі, 1 вадзяным млынам, сукнавальняй засталася за графам Людвікам, сынам Міхала, Ракіцкім<ref>Памяць. Брагінскі раён. — Мінск: Мастацкая літаратура, 2003. С. 60, 61</ref>, ад якога мусіла перайсці яго сыну Міхалу. У 1878 годзе ў мястэчку налічвалася 2 711 жыхароў<ref>Памятная книжка Минской губернии 1878 года. Часть 2-я. — Минск: Издание Минского губернского статистического комитета, 1878. С. 81</ref>. У спісе прыходаў і прычтаў па чатырох благачынных акругах (у межах Рэчыцкага павета) Мінскай епархіі на 1876 год у складзе прычту Багародзіцкай царквы ў Брагіне названыя настаяцель а. Юліян Мігай, в. а. штатнага псаломшчыка Дзмітрый Федаровіч. Да прыходу належалі жыхары мястэчка Брагін, вёсак Буркі, Сабалі, Шкураты, Кавака. У прычце Мікалаеўскай царквы — настаяцель а. Максім Ярэміч, в. а. штатнага псаломшчыка Сямён Кезевіч, просфірня Еўфрасіння Кезевіч. Прыход — жыхары Брагіна, вёсак Дублін, Спярыжжа, Ясені, Валахоўшчына<ref>Минские епархиальные ведомости. — Минск, 1876. № 10. С. 456—457</ref>. На 1879 год у прыходзе Багародзіцкай царквы налічвалася 970 душ мужчынскага і 1019 душ жаночага полу сялянскага саслоўя, у прыходзе Мікалаеўскай царквы — 860 душ мужчынскага і 1005 душ жаночага полу<ref>Описание церквей и приходов Минской епархии. VIII. Речицкий уезд. — Минск, 1879. С. 24, 26</ref>. У 1883 годзе Брагінскі маёнтак Ракіцкіх{{efn-ua|Цэнтрам яго, са слоў старажылаў, запісаных настаўнікамі Брагінскай пачатковай школы «под руководством Белобровика В. С.» у 1925 г., быў двор Касачоў (гл. таксама: Ганжураў І. Ф. // Памяць. Брагінскі раён. С. 53 – 54, 58). Гэта лакальная назва, у афіцыйных дакументах амаль неўжываная. Напрыклад, у справе 1905—1906 гадоў аб выкупе зямлі ў Унігаўцы сем'ямі Буйневічаў і Цішкевічаў, прыналежнасць апошняй толькі ў першым выпадку пазначана па-тутэйшаму як да маёнтку Касачоў, а ў трох астатніх выпраўлена на афіцыйную — як да маёнтку Брагін пана Міхала Кербедзя<ref>НГАБ. Ф. 1595. Воп. 2. Спр. 6265. А. 31, 39, 40, 43</ref>. Арыенцір для зацікаўленых: паміж месцам, дзе знаходзіўся той двор, і мястэчкам, паводле святара Расціслава Бандарэнкі, сёння бачым тэлерэтранслятар. Непадалёк, у былым панскім парку ад 1919 г. пачалі хаваць прыхаджанаў Раства-Багародзіцкай царквы, бо на старых Прачысценскіх могілках ужо не хапала прасторы. На сучаснай карце Брагіна тут пазначаны Касачоўскія могілкі.|}}, выстаўлены на аўкцыён за даўгі Зямельнаму банку, «''с Высочайшего соизволения''» набыў вялікі інжынер, сапраўдны тайны саветнік Станіслаў Валерыянавіч Кербедзь. Аднак яго адміністратар і ўпаўнаважаны ў судзе Юзаф Вайткоўскі, з-за безгаспадарлівасці папярэдніх уласнікаў, на 1887 год здолеў улагодзіць пазямельныя спрэчкі з сялянамі толькі 4 вёсак{{efn-ua|Ці не таму С. Кербедзь на 1888/1889 год названы ўладальнікам маёнтку Канстанцінаў і Амелькаўшчына, які складаў 15 875 дзесяцін угоддзяў (гл.: Список землевладельцев Минской губернии. 1889 г. – Минск, 1889. С. 370)?.. Брагінскі маёнтак пад сваёй назвай не згаданы на той час ні за адным уладальнікам. За сынамі Якіма Канопліна Аляксеем і Іванам значыліся адпаведна Глухавічы з Будай Пятрыцкай і Рафалаў.|}}, з насельнікамі 12-ці астатніх даводзіў справу да поўнага вырашэння і ў 1895 годзе{{efn-ua|Справы па размежаванню з землямі жыхароў яшчэ 11 паселішчаў перайшлі да іншых гаспадароў Брагінскіх добраў.|}}<ref>НГАБ. Ф. 1595. Воп. 2. Спр. 2249. А. 82 — 86</ref>. У 1896 годзе у Раства-Багародзіцкім прыходзе быў узведзены мураваны будынак царквы на гонар св. апосталаў Пятра і Паўла, у якім размясцілася і двухкласная прыходская школа<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 1. Спр. 41139. А. 7</ref>. Паводле энцыклапедыі «Гарады і вёскі Беларусі», перапіс 1897 года засведчыў: у мястэчку Брагін было 648 двароў, 4519 жыхароў, дзейнічалі 3 царквы, капліца і 4 юдэйскія малітоўныя дамы, працавалі валасная ўправа, царкоўнапрыходская школа, народная вучэльня, паштова-тэлеграфны аддзел, хлебазапасная крама, паравы млын, бровар, 6 крупадзёрак, 3 маслабойні, 5 гарбарняў, 5 цагельняў, 82 крамы і 2 заезныя дамы, карчма, аптэка, штотыднёва праводзіліся таргі, 2 разы на год адбываліся кірмашы. На 1903/1904 год сярод зямельных уласнікаў Мінскай губерні, якія мелі 500 і болей дзесяцін, названы ўладальнік маёнтку Брагін дваранін Міхал Станіслававіч Кербедзь<ref>Памятная книжка Минской губернии на 1904 г. — Минск: Издание Минского губернского статистического комитета, 1903. Приложение. С. 56</ref>. Згодна са звесткамі выдання «Список населённых мест Минской губернии», на 1909 год у мястэчку Брагін налічвалася ўсяго 387 двароў, 3902 жыхары<ref>Список населённых мест Минской губернии. / Сост. В. С. Ярмолович. — Минск, 1909. С. 17</ref>. === Найноўшы час === [[Файл:Брагінскія кустары каля былой царквы-школы. Пач. 1930-х гг.jpg|міні|Арцель брагінскіх саматужнікаў побач з былой царквой-школай. Каля 1930 г.]] 9 лютага 1918 года, яшчэ да падпісання [[Брэсцкі мір|Брэсцкага мірнага дагавора]] з бальшавіцкай Расіяй (3 сакавіка), Германія перадала паўднёвую частку Беларусі [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рэспубліцы]]. У адказ на гэта 9 сакавіка [[Другая Устаўная грамата|Другой Устаўной граматай]] тэрыторыя абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Брагін, аднак, апынуўся ў складзе часова створанай 15 чэрвеня Палескай губерні з цэнтрам у Рэчыцы, з кастрычніка — у Мазыры. Прычым, старастай (губернатарам) гетман [[Украінская дзяржава|Украінскай Дзяржавы]] [[Павел Скарападскі]] прызначыў былога ўладальніка маёнтка Гарадзішча, галаву Рэчыцкай павятовай управы Пятра Аскаравіча Патона. Ад 18 мая тут дзейнічала «варта Украінскай Дзяржавы»<ref>Ціхаміраў А. В. Станаўленне і развіццё беларуска-украінскіх адносін у 1918—1920 гг. // Веснік БДУ. Сер. 3. 2005. № 3. С. 28 — 32; Грицкевич А. П. Борьба за Украину, 1917—1921 / А. П. Грицкевич; под науч. ред. А. Е. Тараса. — Минск: Современная школа, 2011. С. 92 — 93; Ільїн О. Західне Полісся в Українській Державі гетьмана Скоропадського (Історія в документах) / О. Ільїн // Над Бугом і Нарвою : український часопис Підляшшя. — 2014. № 3. С. 42; Валентина Метлицька. Тимчасова німецька окупація та її вплив на долю східного Білоруського Полісся (березень 1918 — січень 1919 рр.). // Україна та Німеччина: міждержавні відносини: збірник наукових праць / ред. кол. Владислав Верстюк (гол.), Степан Віднянський, Руслан Пиріг, Ірина Матяш, Дмитро Вєдєнєєв, Володимир Бойко, Дмитро Казіміров. — Чернігів: Сіверський центр післядипломної освіти, 2018. С. 286—296 (артыкул беларускамоўны); Замойский А. С. Брагин и местечки юго-восточной Беларуси в условиях перехода от войны к миру. 1918—1922. // Брагинщина в контексте истории белорусско-украинского пограничья. С. 85</ref>. [[Файл:Brahin, Mikolskaja. Брагін, Мікольская (18.06.1933).jpg|міні|left|Канферэнцыя настаўнікаў, 1933 г. Здымак зроблены каля будынку Свята-Мікалаеўскай царквы, зачыненай уладамі{{efn-ua|Сведчанне іерэя Расціслава Бандарэнкі, настаяцеля царквы Праабражэння Гасподняга ў вёсцы Сялец.|}}.]] 1 студзеня 1919 года згодна з пастановай І з’езду КП(б) Беларусі Брагін з воласцю ўвайшоў у склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусі]], аднак 16 студзеня ён разам з іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі перададзены ў склад [[РСФСР]]. 8 снежня 1926 года Брагін і яго значна пашыраную тэрытарыяльна воласць вярнулі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]. Тады ж ён стаў цэнтрам раёна, з 8 снежня 1926 года па 30 снежня 1927 года таксама з’яўляўся цэнтрам [[Брагінскі сельсавет|Брагінскага сельсавета]]. З 1938 г. у новастворанай Палескай вобласці (цэнтр — [[Мазыр]]). 27 верасня 1938 года Брагін атрымаў афіцыйны статус [[гарадскі пасёлак|гарадскога пасёлка]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з 28 жніўня 1941 да 23 лістапада 1943 года Брагін знаходзіўся пад [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыяй]]. З 1954 года ў складзе Гомельскай вобласці. У 1986 годзе ў выніку [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] мястэчка апынулася ў зоне [[Радыеактыўнае забруджванне|радыеактыўнага забруджвання]]. 20 кастрычніка 1995 года адміністрацыйныя адзінкі [[Брагінскі раён]] і пасёлак Брагін, якія маюць агульны адміністрацыйны цэнтр, аб'яднаны ў адну адміністрацыйную адзінку — [[Брагінскі раён]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&q_id=10536748|title=Указ Президента Республики Беларусь от 20 октября 1995 года № 434 "Об объединении административных единиц Республики Беларусь, имеющих общий административный центр"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408143508/https://etalonline.by/document/?regnum=p39500434&q_id=10536748|archive-date=8 красавіка 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == * [[2006]] год — 3,7 тыс. чал. * [[2010]] год — 3,9 тыс. чал. * [[2016]] год — 3698 чал.<ref name="2016-Estimate"/> * [[2017]] год — 3662 чал.<ref name="2017-Estimate"/> * [[2020]] год — 4400 чал.<ref name="2020-Estimate"/> == Забудова == === План === Сучасны Брагін складаецца з сеткі кварталаў, выцягнутых уздоўж ракі. Асноўныя адміністрацыйныя і гандлёвыя будынкі канцэнтруюцца вакол плошчы. У цэнтральнай частцы размяшчаюцца 2-, 4- і 5-павярховыя жылыя дамы. Астатняя забудова пераважна аднапавярховая, драўляная. === Вуліцы === {| cellspacing="1" cellpadding="3" style="width: 500px; margin: 0 0 1em 0; border: solid darkgray; border-width: 1px 1px 1px 1px; font-size: 90%; background-color: #fff;" |- bgcolor={{Колер|Беларусь}} align="center" | '''Афіцыйная назва''' || '''Гістарычная назва'''{{efn-ua|Усё, што датычыцца вуліц і мясцовасцяў Брагіна, вядома дзякуючы Віктару Гілеўскаму і заснавана на матэрыялах Усесаюзнага перапісу 1926 г. Гл.: НАРБ. Ф. 30. Воп. 2. Спр. 7031, 7130, 7131, а таксама: Трыбуна калгасніка. 6.04.1935 (перайменаванні).|}} || '''Былыя назвы''' |- style="background:#FAFAFA;" align="left" | Заходняя вуліца || '''Пойма''' вуліца || |- style="background:#EEEEEE;" align="left" | Кааператыўная вуліца || '''Шайкевіча''' вуліца{{efn-ua|Гэтая і іншыя імянныя назвы ўтварыліся ад прозвішчаў гаспадароў сядзібаў.|}} || |- style="background:#FAFAFA;" align="left" |Кастрычніцкая вуліца || || |- style="background:#FAFAFA;" align="left" | Камсамольская вуліца || '''Зялёная''' вуліца || |- style="background:#EEEEEE;" align="left" | Кірава вуліца || '''Загароддзе''' вуліца || |- style="background:#FAFAFA;" align="left" | Кірава завулак || '''Панеўчыка''' вуліца || |- style="background:#EEEEEE;" align="left" | Мамкіна вуліца || '''Кротава''' вуліца || Сялянская вуліца (па 1935 г.) |- style="background:#FAFAFA;" align="left" | Манжоса вуліца || '''Безымянная''', '''Садовая''' вуліца || |- style="background:#EEEEEE;" align="left" | Махава вуліца || '''Мясная''', '''Гарбарная''' і завулкі, прылягаючыя да вуліц '''Троіцкая''', '''Качанава''', '''Баранава,''' завулак '''Школьны''' || Інтэрнацыянальная вуліца (па 1935 г.) |- style="background:#FAFAFA;" align="left" | Махава завулак || '''Баранава''', '''Жэжкі''', '''Процкаў''' вуліцы || |- style="background:#EEEEEE;" align="left" | Набярэжная вуліца || '''Пасад''' вуліца || |- style="background:#FAFAFA;" align="left" | Партызанская вуліца || '''Новая''' (бо з’явілася па 1861 г.) вуліца || |- style="background:#EEEEEE;" align="left" | Першамайская вуліца || '''Кардашова''', '''Качанава''' вуліцы || |- style="background:#FAFAFA;" align="left" | Пралетарская вуліца || '''Троіцкая''' вуліца || |- style="background:#EEEEEE;" align="left" | Савецкая вуліца || '''Базарная''', '''Вузкі Базар,''' '''Прабойная''', '''Пясочная''' вуліцы || |- style="background:#FAFAFA;" align="left" | Садовы завулак || '''Казінаўка (Казіміраўка)''' вуліца || |- style="background:#EEEEEE;" align="left" | Скарахода вуліца || '''Выганная''' вуліца<ref>Гілеўскі В. [http://www.bragin.by/2021/06/bragin-gistarychny-u-poshukax-doma-syargeya-paluyana/ Брагін гістарычны. У пошуках дома Сяргея Палуяна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210614095025/http://www.bragin.by/2021/06/bragin-gistarychny-u-poshukax-doma-syargeya-paluyana/ |date=14 чэрвеня 2021 }}, Маяк Палесся, 10 чэрвеня 2021 г.</ref> || |- style="background:#FAFAFA;" align="left" | Чырвонаармейская вуліца || '''Гаток''' вуліца<ref>Віктар Гілеўскі. Твой дом — Брагін. // Літаратура і мастацтва. № 17. 26 красавіка 2019 г. С. 6</ref> |- style="background:#EEEEEE;" align="left" | Чырвонаармейскі завулак || '''Сідаровіча''' вуліца || |- style="background:#FAFAFA;" align="left" |} Вуліцы, якія сёння не існуюць і ў пераназваным выглядзе: Кавальская, Кароткая, Вузкая, Падол, Школьная, Цяслярская. === Мясцовасці === [[Файл:Згадка пра двор Звярынец і замак Гарадыскі. 1812 г.png||thumb|left|Згадка пра двор Звярынец і замак Гарадыскі. 1812 г.]] Мясцовасці Брагіна: Загароддзе, Звярынец{{efn-ua|14 студзеня 1812 г. святар Актавіян Доўгірд, настаяцель Сялецкага кляштара базыльянаў, ахрысціў Люцыю Юзафату, дачку панства Рыгора і Зофіі Каплінскіх з двара Звярынец, пісараў пры сховішчах у Брагінскім маёнтку, парафіянаў Астраглядавіцкага касцёла, а кумамі былі пан Антоні Зяньковіч, стражнік аршанскі, і пані Калета Лышчынская, ротмістрава, пан Антоні Мрачкоўскі і пані Францішка Згажэльская, рэгентава, пан Леон Згажэльскі, рэгент, і панна Пелагія Лышчынская, усе — з замку Гарадыскага<ref>НГАБ. Ф. 136. Воп. 13. Спр. 1451. А. 47адв.</ref>.|}} (раён сучасных вуліц Зіновіча, Юбілейнай, Паркавай, Пясочнай, канца Кастрычніцкай, Крылова, Палескай, Аэрадромнай, Чэлідзэ), Касачоў, Ліпкі, Палуянаўшчына. == Эканоміка == Прадпрыемствы харчовай прамысловасці. == Славутасці == * Гарадзішча старажытнага Брагіна перыяду ранняга сярэднявечча (ХІІ–ХІІІ стагоддзі), на правым беразе р. [[Брагінка]], пры вусці яе правага прытока, уздоўж вул. Савецкай і вул. Кірава (ад зав. Кірава на паўднёвым усходзе – да вул. Пушкіна на поўначы) — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|313В000103}}. * [[Свята-Мікалаеўская царква (Брагін)|Свята-Мікалаеўская царква]]. == Культура == * [[Брагінскі гісторыка-этнаграфічны музей]] == Вядомыя асобы == * [[Майсей Юр’евіч Карчэмскі]] (1905—1982) — спецыяліст у галіне будаўніцтва<ref>https://esu.com.ua/article-10206</ref>. * [[Барыс Рыгоравіч Магілевіч]] (1907—1934) — удзельнік марской экспедыцыі на параходзе «Чэлюскін» (1933—1934)<ref>[http://www.rujen.ru/index.php/МОГИЛЕВИЧ_Борис_Григорьевич]{{Недаступная спасылка}}</ref>. * [[Алег Ісідаравіч Мельнікаў]] (нар. 1946) — беларускі [[матэматык]] і педагог. * [[Сяргей Епіфанавіч Палуян]] (1890—1910) — беларускі [[публіцыст]], [[празаік]] і [[літаратуразнавец]]. * [[Яўген Пятровіч Панамарэнка]] (нар. 1947) — беларускі [[мастак]]. * [[Адам Міхал Ракіцкі]] (каля 1740—1779) — [[Кашталяны менскія|кашталян менскі]] (1777—1779), уласнік Брагіна. * [[Міхал Рафалавіч Ракіцкі]] (1797—1853) — [[рэчыцкі павятовы маршалак]] (1820—1853)<ref>''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар]… С. 25.</ref>, уласнік Брагіна. * [[Вольга Раманаўна Скараход]] (1915—1994) — вучоны-[[хімік]], доктар хімічных навук. * [[Навум Іосіфавіч Фальковіч]] (нар. 1924) — намеснік начальніка ваеннай кафедры [[Томскі дзяржаўны ўніверсітэт|Томскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]<ref>{{Cite web |url=http://wiki.tsu.ru/wiki/index.php/%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%2C_%D0%9D%D0%B0%D1%83%D0%BC_%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |title=Архіўная копія |access-date=11 лістапада 2018 |archive-date=24 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624201046/http://wiki.tsu.ru/wiki/index.php/%D0%A4%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87,_%D0%9D%D0%B0%D1%83%D0%BC_%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |url-status=dead }}</ref>. == Гл. таксама == * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Гомельскай вобласці]] * [[Пасёлкі гарадскога тыпу Беларусі]] == Заўвагі == {{Notelist-ua}} == Зноскі == {{Reflist|2|refs= <ref name="2020-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2020}}</ref> <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * {{крыніцы/ТурЭнцБел-2007|Брагин}}; * Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т.1, кн.1. Гомельская вобласць/С. В. Марцэлеў; Рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш. — Мн.: Белэн, 2004. 632с.: іл. * ''Раюк, А. Р.'' [https://files.msu.by/files/Журнал%20«Веснік%20МДУ%20імя%20А.А.Куляшова»/2021/2%20%2858%29%20Серыя%20A.%20ГУМАНІТЫРНЫЯ%20НАВУКІ%20%28гісторыя%2C%20філасофія%2C%20філалогія%29.pdf Атон Ігнатавіч Горват (1809—1894): адміністратар і гаспадар] / А. Р. Раюк // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя А. А. Куляшова. Сер. А. Гуманіт. навукі (гісторыя, філасофія, філалогія). — 2021. — Вып. 2. — С. 24—28. == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Brahin|Брагін}} {{OSM relation|5598415|Брагін}} {{Брагінскі раён}} {{Гомельская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Брагін| ]] [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Гомельскай вобласці]] [[Катэгорыя:Вішнявецкія]] [[Катэгорыя:Замойскія]] [[Катэгорыя:Ракіцкія]] 48vlauet3cf83muwtbe76s626ej8bm8 0 17402 5148220 5111085 2026-05-29T07:49:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148220 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Бук лясны | image file = Fagus sylvatica 020-2.jpg | image title = Fagus sylvatica | image descr = Агульны выгляд дрэва ў Старым батанічным садзе горада [[Марбург]]а ([[Германія]]) | regnum = Расліны | parent = Fagus | rang = Від | latin = Fagus sylvatica | author = [[L.]], 1753 | syn = | range map = Fagus sylvatica distribution maps.svg | wikispecies = Fagus sylvatica | commons = Category:Fagus sylvatica | itis = 502590 | ncbi = 28930 | eol = 1143547 | grin = 16557 | ipni = 305836-2 | tpl = kew-83891 }} '''Бук лясны́'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|52}}</ref>, або '''Бук еўрапе́йскі''' (''Fágus sylvática'') — вялікае [[Лістападныя расліны|лістападнае]] [[дрэва]], [[біялагічны від|від]] роду {{bt-bellat|Бук|Fagus}} [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] {{bt-bellat|Букавыя|Fagaceae}}<ref name="ДПЯ">{{кніга |аўтар = Митюков А. Д., Налетько Н. Л., Шамрук С. Г. |частка = Бук лесной, или европейский |загаловак = Дикорастущие плоды, ягоды и их применение |месца = Мн |выдавецтва = Ураджай |год = 1975 |старонкі = 33-34 |старонак = 200 |тыраж = 130 000 }}</ref>. [[Арэал]] віду ахоплівае амаль усю [[Заходняя Еўропа|Заходнюю]] і частку [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]]. Бук еўрапейскі — найбольш распаўсюджаны від бука ў Еўропе. Акрамя яго, у Еўропе на невялікай тэрыторыі расце толькі {{bt-bellat||Fagus orientalis}}. Бук лясны з’яўляецца важнай лесаўтваральнай [[Драўняная парода|пародай]] і характэрным кампанентам [[Шыракалістыя лясы|шыракалістых лясоў]]. Чыстыя букавыя лясы ўтвараюць асобную падзону, якая ў цяперашні час засталася ў асноўным у гарах. У далёкім мінулым букавыя лясы і лясы з перавагай бука займалі значна большую тэрыторыю, яны маюць патрэбу ў ахове, як і звязаныя з імі флора і фаўна. Бук еўрапейскі мае каштоўную [[драўніна|драўніну]], яго [[арэх|арэшкі]] выкарыстоўваюцца ў ежу і на корм свойскім жывёлам. Букавыя дрэвы дажываюць да 500 гадоў, і шматвяковыя дрэвы з’яўляюцца помнікамі прыроды, з імі звязана мноства легенд. Бук еўрапейскі выкарыстоўваецца ў {{нп5|Ландшафтны дызайн|ландшафтным дызайне|ru|Ландшафтный дизайн}}, многія культурныя формы бука еўрапейскага вырошчваюць у [[батанічны сад|батанічных садах]], [[парк]]ах і [[дэндрарый|дэндрарыях]] многіх краін свету. == Назва == У большасці [[Германскія мовы|германскіх моў]] назва бука супадае са словам «кніга» ({{lang-de|Buche / Buch}} — ''бук'' / ''кніга'', {{lang-sv|bok}}, {{lang-no|bok}}, {{lang-da|bog}} — ''бук'' і ''кніга''), англійскае {{lang-en|book}} — ''кніга'' таксама паходзіць ад бука. Ад бука ж паходзіць і назва другой літары [[Кірылічны алфавіт|кірылічнага алфавіта]] — [[Файл:Early Cyrillic letter Buky.svg|30x30пкс]](букы), што значыла ''літары'', адпаведна і сучасная руская назва літар ({{lang-ru|буквы}}). Звязана гэта з тым, што галіны бука, як самага распаўсюджанага дрэва на еўрапейскі кантыненце, ужываліся яе фізічны носьбіт пісьма — на іх пісалі і выразалі знакі, у тым ліку [[руны]]<ref name="sv">{{cite web |url = http://www.lund.se/Naturskolan/Naturskolebladet/Naturskolebladets-arkiv/Boken/ |title = Boken |publisher = Lunds kommun |access-date = 2011-02-21 |lang = sv |archive-url = https://www.webcitation.org/616VT8jyh?url=http://www.naturskolan.lund.se/blad/blad44.htm |archive-date = 21 жніўня 2011 |url-status = dead }}</ref><ref>{{кніга |аўтар=Гуревич Е. А. |частка=Руны. Руническое письмо |загаловак=Словарь средневековой культуры |спасылка=http://ec-dejavu.ru/r/Runes.html |адказны=Под общ. ред. А.&nbsp;Я. Гуревича |месца=М. |выдавецтва=Российская политическая энциклопедия |год=2003 |старонкі=425—423 |серыя=Summa culturologiae |isbn=5824304106 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110126134235/http://ec-dejavu.ru/r/Runes.html |archive-date=26 студзеня 2011 }}</ref>. Як бук еўрапейскі — адзіны прадстаўнік роду на большай частцы тэрыторыі Еўропы, то можна казаць, што гэты від даў назву ўсяму роду, а таксама і ўсяму сямейству. У Францыі ёсць мноства мясцовых назваў бука еўрапейскага: ''faon, faoug, fau, faug, faux, feux, fay, faye<ref>{{кніга |аўтар=Gros Adolphe, Désormaux Joseph. |загаловак=Dictionnaire étymologique des noms de lieu de la Savoie |спасылка=http://books.google.ru/books?isbn=284206268X |выдавецтва=La Fontaine de Siloe |год=2007 |pages=185—186 |isbn=2-84206-268-X}}</ref>, fayard, fayaux, faye, fou, foug, foutey, foux, foyard''<ref>{{cite web |url = http://termesregionauxetnomsdelieux.blogspot.com/2002/03/f.html |title = Termes regionaux et noms delieux. De suisse romande et environs |access-date = 2011-04-27 |lang = fr |archive-url = https://web.archive.org/web/20100814181412/http://termesregionauxetnomsdelieux.blogspot.com/2002/03/f.html |archive-date = 14 жніўня 2010 |url-status = dead }}</ref>. У паўднёва-ўсходняй Францыі драўніну бука называюць ''fayard'' (ці ''foyard''). Ёсць меркаванне, што ў Сярэднявеччы старафранцузскае слова ''fau'' ператварылася ў {{lang-fr|fayard}} і яно мела яшчэ адно значэнне: «фея, добрая дама»<ref>{{кніга |аўтар=Mise A Jour. |загаловак=Les Arbres sacrés comme attributs des Dieux |частка=3ème Partie. Le Hêtre |спасылка=http://racines.traditions.free.fr/arbrdic/arbrdic.pdf |год=2007}}</ref>. У той жа час імя кельцкай багіні [[Фрэя|Фрэі]] азначае «дама» і звязана таксама з {{lang-de|Frau}}. Фрэю атаяснялі з [[Венера (багіня)|Венерай]], яна была багіняй кахання, але таксама ўрадлівасці<ref>{{cite web |url = http://site.yunasdestiny.net/web/index.php?option=com_content&task=view&id=384&Itemid=152 |title = Freyja |author = Par Khlada. |work = Yunasdestiny, Magie Benefique et Esoterisme Contemporain |publisher = Yuna Minhaï Dekebat |access-date = 2011-02-21 |lang = fr |archive-url = https://www.webcitation.org/65rBmhr8S?url=http://site.yunasdestiny.net/web/index.php?option=com_content |archive-date = 2 сакавіка 2012 |url-status = dead }}</ref>. Магчыма, ёсць сувязь бука з [[кельты|кельцкімі]] божаствамі жаночага роду, якіх кельты атаяснялі з дрэвамі. [[Біялагічны від#Назва віду|Відавы эпітэт]] — ''sylvatica'', ''лясны'' — быў дадзены [[Карл Ліней|Карлам Лінеем]] у яго ''[[Species plantarum]]''<ref>{{кніга |аўтар=Caroli Linnaei. |загаловак=Species plantarum, exhibentes plantas rite cognitas, ad genera relatas, cum differentiis specificis, nominibus trivialibus, synonimis selectis, locis natalibus, secundum systema sexuale digestas |спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/linnaeus1753_sp_2.djvu |месца=Holmiae |выдавецтва=Impensis Laurentii Salvii |год=1753 |volume=II |pages=998 }}</ref>. Другі відавы эпітэт на беларускай мове (''еўрапейскі'') прывязаны да [[арэал]]у віду. У нямецкай мове бук лясны — {{lang-de|Rotbuche}}, што азначае «чырвоны бук» і звязана з чырвоным адценнем драўніны. == Батанічнае апісанне == === Знешні выгляд === {{Біяфота|Fagus_sylvatica_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-060.jpg|left|ш=250|{{Бат.іл.|1}}|color=lightgreen}} Лістападнае дрэва да 30-50 м вышынёй са стройным калонападобным [[Ствол дрэва|ствалом]] дыяметрам да 1,5 м<ref name="ЖР">{{кніга|загаловак=Жизнь растений|частка=Часть 1. Цветковые растения. Двудольные: магнолииды, ранункулиды, гамамелидиды, кариофиллиды|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/zh_ras5-1.djvu|месца=М.|адказны=Под ред. [[Армен Лявонавіч Тахтаджан|Тахтаджяна А.&nbsp;Л.]]|выдавецтва=Просвещение|год=1980|том=5|старонкі=293—295}}</ref>—2<ref name="Ареал">{{кніга|аўтар=Соколов С. Я., Связева О. А., Кубли В. А.|загаловак=Ареалы деревьев и кустарников СССР|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/area_der_kust_sssr_1977_1.djvu|месца=Л.|выдавецтва=Наука|год=1977|том=1. Тиссовые — Кирказоновые|старонкі=114—115}}</ref> (2,5<ref name="УАА">{{кніга|аўтар=Бекмансуров М. В. и др.|загаловак=Восточноевропейские широколиственные леса: история в голоцене и современность|частка=Кн. 1|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/vost-evrop_shirokol_lesa2004_1_2.djvu|месца=М. |год=2004}}</ref>{{Стар.|180}}; шматвяковыя дрэвы да 3 м<ref>{{кніга|аўтар=Ullrich Bernd, Kühn Stefan, Kühn Uwe.|загаловак=Unsere 500 ältesten Bäume: Exklusiv aus dem Deutschen Baumarchiv|месца=München|выдавецтва=BLV Buchverlag GmbH & Co. KG|год=2009|isbn=978-3-8354-0376-5}}</ref>), яйкападобнай ці шырокацыліндрычнай, на вяршыне закругленай магутнай [[крона дрэва|кронай]] і больш-менш распасцёртымі, адносна тонкімі [[Галіна (батаніка)|галінамі]]. Агульная архітэктура букавага дрэва, якое імкнецца выцягнуць сваю крону ў шырыню, вызначаецца шырокай формай яго ліставых пласцін<ref name="Кернер1">{{кніга|аўтар=Проф. А. Кернер фон-Марилаун.|загаловак=Жизнь растений|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/kerner1901_zhizn_rastenij_1.djvu|адказны=Пер. с 2-го, вновь перераб. и доп. нем. изд., с библиогр. указ. и ориг. дополнениями А. Генкеля и В. Траншеля, под. ред. засл. проф. {{нп5|Іван Парфенавіч Барадзін|И. П. Бородина|ru|Бородин, Иван Парфеньевич}}|месца=СПб.|выдавецтва=Типо-литография Издательского Т-ва «Просвещение»|год=[1899—1903]|том=I. — Форма и жизнь растений|старонак=776}}</ref>{{Стар.|718}}. Максімальная плошча кроны — 315 м²<ref name="УАА" />{{Стар.|180}}. У лесе ствол прамы і цыліндрычны, крона высока паднятая над зямлёй. Дрэва пачынае пладаносіць у 20—40 (30—50<ref name="ЖР" />) гадоў пры адзіночным стаянні і ў 60-80 гадоў у лесе, дае прырост да 350 гадоў<ref name="ЖР" />. Дажывае да 500<ref name="ЖР" /><ref name="КАИ2">{{кніга|аўтар=Колесников А. И.|загаловак=Декоративная дендрология|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/kolesnikov1974_dekor_dendrol.djvu|выданне=2-е изд|месца=М.|выдавецтва=Лесная промышленность|год=1974|старонкі=492—495|старонак=704}}</ref> і нават да 930<ref name="УАА" />{{Стар.|180}} гадоў, але старыя дрэвы хварэюць {{нп5|грыбныя паразы драўніны|асяродкавай гнілатой|ru|Грибные поражения древесины}}. Па іншых дадзеных, лімітавы ўзрост бука ацэньваецца ў 300 гадоў<ref name="Кернер1" />{{Стар.|723}}. Маладыя парасткі светла-карычневыя, з белаватымі {{нп5|Чачавічкі|чачавічкамі|ru|Чечевички}}, спачатку {{нп5|Трыхомы|апушаныя|ru|Трихомы}}, пазней голыя, характэрна каленчатыя. Галіны круглыя голыя, чырванавата-шэрыя, з ясна прыкметнымі чачавічкамі, асабліва на больш старых галінах. [[Кара (біялогія)|Кара]] на маладых ствалах шаравата-бурая, на старых шэрая, часта з лускавінкамі, гладкая і тонкая, захоўваецца такой на працягу ўсяго жыцця, што з’яўляецца характэрнай прыкметай гэтага дрэва. [[Жыццёвая форма раслін|Жыццёвая форма]] па {{нп5|Сістэма жыццёвых формаў Раўнкіера|сістэме Раўнкіера|ru|Система жизненных форм Раункиера}} — фанерафіт, падформа — аднастволавае дрэва. На паўночнай і высотнай мяжы арэала бук можа мець падформу [[куст]]а, што з’яўляецца яго прыстасоўвальнай рэакцыяй на экстрэмальныя ўмовы<ref>{{кніга|загаловак=Лесная энциклопедия в двух томах|частка=Жизненная форма|спасылка=http://forest.geoman.ru/forest/item/f00/s00/e0000314/index.shtml|месца=М.|адказны=Под ред. Воробьёва Г.&nbsp;И|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1985}}</ref>. Пасля пашкоджання ствала па розных прычынах, букавае дрэва можа прыняць падформу шматствольнага дрэва. Напрыклад, свойскія жывёлы, якія пасвяцца ў лесе ([[Авечка свойская|авечкі]], [[Каза свойская|козы]]) аб’ядаюць у маладых дрэў бука канцы маладых [[парасткі|парасткаў]] разам з лісцем. Верхняя астатняя частка такога парастка засыхае ля месца раны, а ніжэй застаецца жывой. Нанесеная траўма стымулюе спячыя [[пупышка|пупышкі]], з якіх з’яўляюцца новыя, нават лепш растучыя парасткі. Новыя парасткі на наступны год могуць зноў падвергнуцца нападу жывёл. Калі гэта паўтараецца з года ў год, то такія дрэвы набываюць своеасаблівую форму росту, якая не дазваляе жывёлам далей аб’ядаць іх. Галіны становяцца густымі, а канцы іх цвёрдымі і збліжанымі, і жывёлы не могуць пракрасціся праз створаную «крэпасць» да зялёнага лісця і маладых парасткаў<ref name="Кернер1" />{{Стар.|444—445}}. Часта з такіх аб’едзеных жывёламі маладых дрэўцаў фармуюцца шматствольныя магутныя дрэвы, званыя ў Германіі «пашавымі» букамі ({{lang-de|Weidbuche}} ці {{lang-de2|Hutbuche}}). === Каранёвая сістэма === {{Біяфота|Ua Uholka Dicke Buche mit Wurzelspinne.jpg|right|ш=270|Камлёвая частка з бачнымі павярхоўнымі каранямі. Вугольска-Шырокалужанскі масіў букавага лесу, Украіна|color=lightgreen}} [[Корань расліны|Каранёвая сістэма]] магутная, але неглыбокая, без ясна выяўленага стрыжнёвага [[корань расліны|кораня]]<ref name="ЖР" /> (страта стрыжнёвага кораня адбываецца ў дваццацігадовым узросце<ref name="ЭЛХ1">{{кніга|загаловак=Энциклопедия лесного хозяйства: в 2 т|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/enc_les_hoz2006_1.djvu|месца=М.|выдавецтва=ВНИИЛМ|год=2004|том=1|старонкі=74—75|старонак=424|isbn=5-94-737-022-0}}</ref>), з бакавымі каранямі, якія бяруць пачатак коса ўглыб [[глеба|глебы]], і вялікай колькасцю паверхневых каранёў, якія нярэдка абгінаюць сустракаемыя камяні і зрастаюцца паміж сабой. Карані суседніх дрэў у лесе таксама часам зрастаюцца паміж сабой. Дробныя заканчэнні каранёў нярэдка накіраваныя ўверх і шчоткападобна галінуюцца ў пласце мёртвага подсцілу, утвараючы [[мікарыза|мікарызу]]. У старых дрэў часта моцна разрастаюцца каранёвыя лапы, з прычыны чаго ў [[камель|камлёвай]] частцы ствала з’яўляецца жалабковасць<ref name="ЖР" />. Парасткавае аднаўленне ад [[пень|пня]] адбываецца да ўзросту 30 (60) (20—50<ref name="ЭЛХ1" />) гадоў. Па іншых дадзеных, бук добра аднаўляецца пнёвым зараснікам пры дыяметры пня 10 см, але ўжо пры дыяметры 20 см пнёвае аднаўленне рэзка зніжаецца<ref name="ЖР" />. [[Каранёвыя атожылкі|Каранёвых атожылкаў]] не дае. Звілістая форма бука еўрапейскага ({{bt|Fagus sylvatica||f=tortuosa}}) можа размнажацца за кошт каранёвых атожылкаў<ref name="PGH">{{кніга|аўтар=Parent G. H.|загаловак=Les Hêtres tortillards, Fagus sylvatica L. var. tortuosa Pépin, de Lorraine, dans leur contexte européen|спасылка=http://ps.mnhn.lu/ferrantia/publications/ferrantia48.pdf|месца=Luxembourg|выдавецтва=Musee National d'histoire naturelle|год=2006|archive-date=11 верасня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911053118/https://ps.mnhn.lu/ferrantia/publications/ferrantia48.pdf}}</ref>. === Пупышкі === [[Пупышка|Пупышкі]] да 1,5—2<ref name="НАЛ">{{кніга|аўтар=Новиков А. Л.|загаловак=Определитель деревьев и кустарников в безлистном состоянии|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/novikov1965_opred_der_kust_v_bezlist_sost.djvu|месца=Минск|выдавецтва=Высшая школа|год=1965|старонкі=140─141}}</ref> (3<ref name="ФлораУк"/>) см даўжынёй і 2,5—4 мм таўшчынёй, кветкавыя — значна таўсцей<ref name="НАЛ" />, характэрна верацёнападобныя, доўгазавостраныя; лускі чырвона-бурыя або светла-карычневыя, вострыя, шматлікія, чарапіцава налягаюць, ля верхавіны некалькі {{нп5|трыхомы|апушаныя|ru|Трихомы}}. Бакавыя пупышкі моцна адлеглыя. Лісцю, якое знаходзяцца яшчэ ў пупышцы і распускаецца, характэрная складкавасць. Ад сярэдняй [[Ліст|жылкі]] кожнага ліста адыходзяць вельмі моцныя бакавыя жылкі. Зялёная частка ліста ўтварае паміж збліжанымі бакавымі жылкамі глыбокія зморшчыны, якія ляжаць адна каля адной, накшталт веера. У пачатковай стадыі раскрыцця пупышак бачныя скурыстыя [[прылісткі]], якія пры поўным разгортванні ліста засыхаюць і ападаюць. Гэтыя прылісткі абараняюць далікатную тканку маладых лісточкаў бука ад уздзеяння сонечных прамянёў днём і нізкіх тэмператур у начныя гадзіны<ref name="Кернер1" />{{Стар.|342—344}}. Прылісткі даўгія, вузкія, бурыя<ref name="КАИ2" />. Пупышкі раскрываюцца ва [[Украіна|Украіне]] ва Угольскім масіве Карпат прыкладна 10 красавіка на вышыні 650 метраў над узроўнем мора і 25 красавіка на вышыні 1120 метраў над узроўнем мора<ref name="HFD">{{кніга|аўтар=Hamor F. D., Commarmot B.|загаловак=Natural Forests in the Temperate Zone of Europe — Values and Utilisation. International Conference in Mukachevo, Transcarpathia, Ukraine. October 13—17, 2003|месца=Rakhiv, Carpathian Biosphere Reserve; Birmensdorf, Swiss Federal Research Institute WSL|год=2003}}</ref>{{Стар.|212}}, у раёне [[Бабруйск]]а — у канцы красавіка, у [[Санкт-Пецярбург]]у — у пачатку мая. === Лісце === [[Ліст]]аразмяшчэнне чарговае, двухраднае, вугал паміж {{нп5|Артастыха|артастыхамі|ru|Ортостиха}} складае 180° ці 120°<ref name="Кернер1" />{{Стар.|406}}. [[Чарашок|Чарашкі]] {{нп5|Трыхомы|апушаныя|ru|Трихомы}}, (0,5) 0,8<ref name="ФСССР" />—1,0 (1,8) см даўжынёй. [[Лісце]] эліптычнае, шыроказавостранае да аснавання і да вяршыні, 4—10<ref name="ФлораУк"/> (15<ref name="ФСССР">{{ФлораСССР|аўтар=Вульф Е. В.|частка=Род 368. Fagus — Бук|том=5|стар=356—359}}</ref>) см даўжынёй, 2,5—7<ref name="ФлораУк"/> (10<ref name="ФСССР" />) см шырынёй, з перыстым жылкаваннем, з пяццю — васьмю<ref name="ЖР" /> парамі бакавых [[жылка|жылак]], па краі слабахвалістае і часам з рэдкімі невялікімі зубцамі, зверху цёмна-зялёнае і бліскучае, знізу святлей і са злёгку прыпаднятымі жылкамі, у маладосці шаўкавіста-апушанае, пазней голае і толькі па краі і жылках знізу прыціснута-апушанае. Лісце парасткаў са спячых пупышак больш-менш ясна пільчатае<ref name="Кернер2" />{{Стар.|480}}. Лісты, якія толькі што распусціліся, ніколі не бываюць паралельнымі зямлі, а заўсёды стромыя. Гэта другі сродак абароны ад уздзеяння сонца. Шаўкавістае апушанае маладое лісце бука з’яўляецца трэцім сродкам абароны. Шаўкавістыя валасінкі ў бука сядзяць толькі па краях і бакавых жылках, а зялёная мякаць ліста зусім голая. Але паколькі зялёныя часткі ліста закладзены складкамі, а бакавыя жылкі моцна збліжаныя, то сядзячыя на іх валасінкі заходзяць на іншыя жылкі і ўсе паглыбленні зморшчыны аказваюцца пакрытыя імі. Валасінкі абараняюць тканку ліста ад сонца, пакуль яна не адужэе, а затым зморшчыны распраўляюцца, і ліст прымае з адвеснага гарызантальнае становішча. Пасля гэтага валасінкі губляюць значэнне, звычайна ападаюць або застаюцца ў скамечаным выглядзе па жылках<ref name="Кернер1" />{{Стар.|346}}. {{нп5|Вусцеек|Вусцейкі|ru|Устьице}} размяшчаюцца толькі на ніжняй паверхні лісця са шчыльнасцю 340 пар/мм²<ref>{{кніга|аўтар=Lüttge Ulrich, Kluge Manfred, Bauer Gabriela.|назва=Botanique|pages=416}}</ref>. Максімальная ўдзельная шчыльнасць лісця ў дрэў сярэдняга ўзросту — {{s|875 мг/дм²}}. Гэты паказчык характарызуе інтэнсіўнасць [[фотасінтэз]]у расліны. У бука еўрапейскага ён не вельмі высокі, максімальны з драўняных раслін у [[Елка еўрапейская|елкі еўрапейскай]] — {{s|1201 мг/дм²}}<ref name="УАА" />{{Стар.|180}}. {{Фотарадок|Buk edit2.jpg|Fagus sylvatica leaf 2P.jpg|Fagus sylvatica leaf P.jpg|Wik liść buka, Puszcza Wkrzańska SDC17063.JPG|Fagus sylvatica autumn colour.jpg|ш1=96|ш2=206|ш3=81|ш4=173|ш5=83|тэкст=Стадыі развіцця ліста|color=lightgreen}} Увосень лісце спачатку жоўтае, затым бурае, ападае ў канцы кастрычніка. Час {{нп5|Лістапад, з'ява|лістападу|ru|Листопад}} залежыць ад мясцовых умоў, перш за ўсё ад тэмпературы і вільготнасці паветра. Так, у цяністых сырых лясных цяснінах лісце бука можа заставацца зялёным, у той час як побач, на сухіх пагорках пабурэлая лістота зусім апала<ref name="Кернер1" />{{Стар.|350}}. Лістапад у бука пачынаецца з канцоў галінак і даходзіць да аснавання<ref name="Кернер1" />{{Стар.|354}}. Лісце можа і не апасць, высахшы, яно захоўваецца на працягу зімы, што часцей назіраецца ў маладых дрэў<ref>{{артыкул|мова=fr|аўтар=Nicolini Eric.|загаловак=Approche morfphologique du developpement du hetre (Fagus sylvatica L.)|спасылка=http://tel.archives-ouvertes.fr/docs/00/10/67/51/PDF/Nicolini_1997_These_texte.pdf|месца=Montpellier|выдавецтва=L’université de Montpellier II|год=1997}}</ref>{{Стар.|30}} === Суквецці і кветкі === Бук еўрапейскі — {{нп5|Раздзел палоў у кветкавых раслін|аднадомная|ru|Разделение полов у цветковых растений}} расліна з раздзельнаполымі [[кветка]]мі<ref name="ДПЯ"/>. [[Суквецце|Суквецці]] з’яўляюцца ў [[ліст|пазухах]] ніжніх лістоў. [[Тычынка]]выя кветкі ў [[суквецце|дыхазіяльных]] [[суквецце|галоўчатых]] суквеццях, якія звісаюць на доўгіх ножках; [[Кветка|калякветнік]] дробны, несамастойны, 2,5—5 мм даўжынёй, варонкападобна-званочкавы, з чатырох — пяці (сямі) лінейных ці лінейна-ланцэтных лісточкаў, зрослых унізе 1,5—2,5 мм даўжынёй<ref name="ФСССР" />, яны звычайна перавышаюць 1—2,25 мм даўжынёй<ref name="ФСССР" />, па краі звычайна з белымі валасінкамі; тычынкі ў ліку чатырох (дзесяці<ref name="ЖР" />) — пятнаццаці<ref name="ФлораУк" /> (дваццаці<ref name="ЖР" />), 3—8 (10) мм даўжынёй, 0,25—0,5 мм шырынёй<ref name="ФСССР" />, заканчваюцца на рознай вышыні, перавышаючы даўжыню калякветніка; маецца {{нп5|Рудыментарныя органы|рудыментарны|ru|Рудиментарные органы}} [[песцік]]<ref name="ФлораУк"/>; [[пылок|пылковыя зёрны]] вельмі буйныя, эліптычныя<ref name="Кернер2">{{кніга|аўтар=[[Антон Кернер|Проф. А. Кернер фон-Марилаун]].|загаловак=Жизнь растений|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/kerner1901_zhizn_rastenij_2.djvu|адказны=Пер. (с разрешения издателей оригинала) со 2-го вновь перераб. и доп. нем. изд., с библиогр. указ. и ориг. дополнениями А.&nbsp;Генкеля и В.&nbsp;Траншеля, под ред. засл. проф. И.&nbsp;П. Бородина|месца=СПб.|выдавецтва=Типо-литография Издательского Т-ва «Просвещение»|год=[1899—1903]|том=II. — История растений}}</ref>{{Стар.|92}}, з камернымі по́рамі і трыма вельмі вузкімі падоўжнымі<ref name="Кернер2" />{{Стар.|93}} бароздкамі. {{нп5|Ветраапыляльныя кветкі|Ветраапыляльная расліна|ru|Ветроопыляемые цветки}}. [[Пылок]] цяжкі і распаўсюджваецца на невялікую ў гарызантальным кірунку адлегласць. Бук ставіцца да квазірэгіянальных драўняных раслін, пылок якіх пераносіцца на адлегласць, якая вымяраецца кіламетрамі і дзясяткамі кіламетраў, у адрозненне ад рэгіянальных, пылок якіх пераносіцца на адлегласць, якая вымяраецца дзясяткамі і сотнямі кіламетраў<ref name="УАА" /><ref>{{кніга|аўтар=Гричук В. П.|загаловак=История флоры и растительности Русской равнины в плейстоцене|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1989}}</ref>{{Стар.|91}}. Песцікавыя кветкі ў дзвюхкветкавым (у выніку [[Рэдукцыя (біялогія)|рэдукцыі]] сярэдняй кветкі) дыхазіяльным суквецці, з 3-5-лопасцевым (6-лопасцевым<ref name="ЖР" />) калякветнікам, які зрастаецца з ніжняй трохгнёздавай [[завязь|завяззю]], якая мае па дзве {{нп5|семязародак|семяпупышкі|ru|Семязачаток}} ў кожным гняздзе, з трыма падоўжанымі валасістымі [[слупок|слупкамі]] і трохлопасцевымі [[лычык]]амі, сабраны па 2—3 (4) і акружаны чатырохлопасцевай абгорткай ([[плюска]]й), якая сядзіць на ножцы. Плюска мае форму скрыні<ref name="Кернер2" />{{Стар.|405}}, з чатырма ці трыма (у выпадку рэдукцыі двух кветак) створкамі, пакрыта звонку мяккімі шыпамі<ref name="Кернер2" />{{Стар.|405}} і пакрыта шылападобнымі лісточкамі 3—10 мм даўжынёй, да моманту паспявання пладоў разрастаецца і становіцца драўнянай. Ножка плюскі прыціснута-апушаная, 0,8-1,8 см даўжынёй. Квітнее ў красавіку — маі<ref name="ДПЯ"/>, адначасова з распусканнем лісця. Зародкі мужчынскіх суквеццяў закладваюцца летам папярэдняга цвіцення года, зародкі жаночых — значна пазней. Вялікая колькасць зародкаў закладваецца пры працяглым сухім і цёплым надвор’і. Для нармальнага фарміравання жаночых суквеццяў бук мае патрэбу ў нізкіх тэмпературах зімой (мінімум некалькі сотняў гадзін). Дыферэнцыяцыя суквеццяў адбываецца толькі вясной, пасля ўстанаўлення ўстойлівых станоўчых тэмператур<ref name="ЖР" />. [[Меданосы|Меданос]] і [[Пярга|перганос]]<ref>{{кніга|загаловак=Растительные ресурсы СССР|частка=Цветковые растения, их химический состав, использование; семейства Magnoliaceae — Limoniaceae|спасылка= http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/rastit_resursy_sssr_1984_1.djvu|адказны=Под ред. Фёдорова Ал. А.|месца=Л.|выдавецтва=Наука|год=1984|старонкі=142—143}}</ref><ref name="Абрикосов">{{кніга|аўтар=Абрикосов Х. Н. и др.|частка=Бук|загаловак=Словарь-справочник пчеловода|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/slovarj-sprav_pchelovoda_1955.djvu|адказны=Научн. редакторы: проф. Губин А. Ф. и др.; сост. Федосов Н. Ф.|месца=М.|выдавецтва=Сельхозгиз|год=1955|старонкі=36}}</ref>. [[Формула кветкі]]: {{Nobr|[[Файл:Male black symbol.svg|12px]]<math>\ast P_{(4-6)} \; A_{8-12} \; G_0</math>}} и {{Nobr|[[Файл:Venus symbol.svg|15px]]<math>\ast P_6 \; A_0 \; G_{(\underline3)}</math>}}<ref name="Barabanov">{{кніга|аўтар=Барабанов Е. И.|загаловак=Ботаника: учебник для студ. высш. учеб. заведений|месца=М.|выдавецтва=Издат. центр «Академия»|год=2006|старонкі=254|isbn=5-7695-2656-4}}</ref>. === Плады === {{main|Букавыя арэшкі}} [[Плод|Плады]] — трохграневыя [[Букавыя арэшкі|арэхі]] з вострымі (амаль да кораткакрылатых) рэбрамі, 1—1,6<ref name="ФлораУк"/> (2) см даўжынёй, роўныя па даўжыні лопасцям плюскі або карацей яе, з тонкай, дравяністай, карычневай, бліскучай абалонкай, з матавай трохкутнай пляцоўкай, большай часткай па два, радзей па чатыры ў плюсцы, якая восенню падчас лістападу рэпаецца на чатыры (ці тры) долi не зусім данізу. У кожным арэху па 1-2 [[насенне|семені]]. {{нп5|Зародак, батаніка|Зародак|ru|Зародыш (ботаника)}} са складкавымі тлустымі [[семядоля]]мі, якія змяшчаюць да 50 % алею. Спеюць у канцы верасня<ref name="ДПЯ"/> (кастрычніку<ref name="ЖР" />) і абсыпаюцца з кастрычніка па лістапад, усходжасць 70 (60-95)% захоўваецца да вясны наступнага года<ref name="ДиК" />. Багатыя ўраджаі арэшкаў паўтараюцца праз 3—5<ref name="ДревСССР">{{кніга|загаловак=Древесные породы мира|частка=Древесные породы СССР|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/drev_porody_mira_1982_3.djvu|месца=М.|адказны=Под ред. Калуцкого К.&nbsp;К.|выдавецтва=Лес. пром-сть|год=1982|том=3|старонкі=99—100}}</ref> гадоў, па іншых дадзеных — праз 10-12 гадоў<ref>{{кніга|аўтар=Заборовский Е. П.|загаловак=Лесные культуры|месца=М.|выдавецтва=Гослестехиздат|год=1938}}</ref>. Маса 1000 арэшкаў, у сярэднім, па адных дадзеных 180<ref name="ДревСССР" /> па іншых — 275 г<ref name="УАА" />{{Стар.|194}}, па трэціх — 200<ref name="Дендр">{{кніга|аўтар=Абаимов В. Ф.|загаловак=Дендрология|спасылка=http://www.academia-moscow.ru/off-line/_books/fragment_18581.pdf|месца=М.|выдавецтва=Издат. центр «Академия»|год=2009|старонкі=22|старонак=368|isbn=978-5-7695-4967-0}}{{Недаступная спасылка}}</ref>, максімальная — па адных дадзеных 300<ref name="УАА" />{{Стар.|180}}, па іншых — 350 г<ref name="Дендр" />. Максімальная прадуктыўнасць дрэва — {{s|80 000}} штук насення<ref name="УАА" />{{Стар.|195}}. Букавыя дрэвы ў Вінніцкай вобласці даюць да {{s|25 000 кг}} арэшкаў на адзін гектар (дадзеныя на 1953 год)<ref name="ЖивотСССР4">{{кніга|загаловак=Животный мир СССР|частка=Лесная зона|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/zhiv_mir_sssr1953_4.djvu|месца=М.—Л.|выдавецтва=Изд-во [[Акадэмія навук СССР|АН СССР]]|адказны=Сост. Арнольди Л. В. и др.; гл. ред. Павловский Е. Н.|год=1953|том=4}}</ref>. Размнажэнне насеннае, вельмі рэдка бывае [[Вегетатыўнае размнажэнне|вегетатыўным]]. {{нп5|Дыяспаралогія|Заахор|ru|Диаспорология}}. {{Фотарадок|Fagus sylvatica flower kz1.jpg|Fagus sylvatica bukva plod Botvrt PMF Zg 0509.jpg|Beukenootjes vrucht closeup.jpg|FagusSylvNuts.jpg|Fagus sylvatica semina.jpg|ш1=130|ш2=139|ш3=136|ш4=137|ш5=158|тэкст=Злева направа: жаночыя і мужчынскія [[каташкі]], няспелыя плады, спелы плод, растрэсканыя плады, арэхі і насенне|color=lightgreen}} === Усходы === {{Біяфота|Beech seedling 2.JPG|ш=250|right|Праростак бука|color=lightgreen}} {{Біяфота|Siew fagus.jpg|ш=250|right|Сеянец бука|color=lightgreen}} У натуральных умовах насенне прарастае ў сакавіку — красавіку, калі сярэднясутачная тэмпература стане 8—10&nbsp;°C<ref name="ЖР" />. Пры восеньскім пасеве ўсходы з’яўляюцца на наступны год рана вясной; пры вясновым — праз 3—6 тыдняў. У неспрыяльных для прарастання ўмовах насенне здольнае да змушанага спакою да другой вясны<ref name="УАА" />{{Стар.|197}}. {{нп5|Праростак|Сеянцы|ru|Проросток}} бука могуць прыжывацца ў лесе сярод суцэльнага травянога покрыва<ref name="УАА" />{{Стар.|197}}. Больш за тое, у першы год яны маюць патрэбу ў зацяненні, якое ёсць у натуральных умовах. Усходы маюць надземныя семядолі: супратыўныя, з месцамі, пупышкападобна-круглявыя, буйныя, 15—25 мм даўжынёй і 30—40 мм шырынёй, па краі хвалістыя, складкавыя, тоўстыя, з верхняга боку зялёныя, з ніжняга — белыя. Першаснае лісце авальна-яйкападобнае, на кароткіх хвосціках, па краі хваліста-выемкава-зубчастае, расніцавае<ref>{{кніга|аўтар=Чепик Ф. А.|загаловак=Определитель деревьев и кустарников: Учебное пособие для техникумов|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/chepik1985_opred_der_kust.djvu|месца=М.|выдавецтва=Агропромиздат|год=1985}}</ref>{{Стар.|159}}. Хутка развіваюць стрыжнёвы корань даўжынёй {{s|20—30 см}}<ref name="ЖР" />. У першы год сеянцы дасягаюць вышыні 10—20 см, выходзяць з травянога покрыва на пяты — шосты год<ref name="УАА" />{{Стар.|197}}. Спачатку растуць павольна, найбольш хутка ва ўзросце сарака-шасцідзесяці (васьмідзесяці<ref name="ЖР" />) гадоў, затым прырост адбываецца за кошт патаўшчэння ствала і развіцця кроны. Насенне характарызуецца моцным экзагенным і глыбокім фізіялагічным {{нп5|эмбрыянальная дыяпаўза|спакоем|ru|Эмбриональная диапауза}}. Прарастанню насення бука перашкаджае фізіялагічны механізм тармажэння, нават пасля вызвалення ад абалонкі яны набываюць здольнасць прарастаць толькі пасля досыць працяглай {{нп5|Стратыфікацыя, батаніка|стратыфікацыі|ru|Стратификация (ботаника)}} пры тэмпературы 1-5&nbsp;°C (оптымум 3&nbsp;°C) на працягу 3-5 месяцаў. Аднак і пры стратыфікацыі прарастанне насення вельмі расцягнута. Прарастанню пазбаўленага каляплодніка насення і ізаляваных зародкаў спрыяе апрацоўка растворам [[гіберэліны|гіберолавай кіслаты]] {{s|(100 мг/л)}}; слабей дзейнічае апрацоўка растворам [[Цытакініны|кінетына]] {{s|(100 мг/л)}} ці {{нп5|Тыямачавіна|тыямачавіны|ru|Тиомочевина}} {{s|(7,5 г/л)}}<ref>{{кніга|аўтар=Николаева М. Г., Разумова М. В, Гладкова В. Н.|загаловак=Справочник по проращиванию покоящихся семян|спасылка=http://flower.onego.ru/agro/seeds31.html|месца=Л.|выдавецтва=Наука, Лен. отд.|адказны=Отв. ред. Данилова М. Ф.|год=1985}}</ref>. Б. Сушка і А. Клучынска<ref>{{кніга|аўтар=Suszka В., Kluczynska A.|загаловак=Seedling emergence of stored beech (Fagus silvatica L.) seed chilled without medium at a controlled hydration level and pregerminated in cold-moist condition|выдавецтва=Arbor, kor.|год=1980|volume=25|pages=231—255}}</ref> рэкамендуюць пасля збору насення высушваць іх пры тэмпературы не вышэй 15—20&nbsp;°C, захоўваць на холадзе; стратыфікацыю праводзіць так: намочваць да вільготнасці 31 % на працягу 1,5—2,5 месяцаў да з’яўлення 10 % праросткаў, затым высейваць і вытрымліваць пры тэмпературы 3&nbsp;°C на працягу 0,5—1 месяца ва ўмовах высокай вільготнасці [[Субстрат (біялогія)|субстрата]], пасля чаго прарошчваць пры тэмпературы 20&nbsp;°C. == Распаўсюджанне і экалогія == {{Біяфота|Bøkeskogen i Levanger.jpg|ш=250|right|Самы паўночны букавы лес у свеце знаходзіцца ў [[Нарвегія|Нарвегіі]] ў [[Левангер]]ы, правінцыя [[Нур-Трондэлаг]]|color=lightgreen}} === Арэал === {{See also|Букавая мяжа}} У [[Еўропа|Еўропе]] [[арэал]] віду ахоплівае<ref>Паводле [[Germplasm Resources Information Network|GRIN]]; гл. картку расліны.</ref>: * [[Паўночная Еўропа|Паўночную Еўропу]]: [[Данія]] (поўдзень)<ref name="sensag" />, [[Нарвегія]] (поўдзень)<ref name="sensag" />, [[Швецыя]] (поўдзень)<ref name="sensag">{{cite web|url=http://dictionary.sensagent.com/Fagus_sylvatica/en-en/|title=Fagus sylvatica: definition of Fagus sylvatica|work=dictionary.sensagent.com|publisher=sensagent|access-date=2011-01-28|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305005853/http://dictionary.sensagent.com/Fagus_sylvatica/en-en/|archive-date=5 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>, [[Вялікабрытанія]] ([[Англія]]); * [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральную Еўропу]]: [[Аўстрыя]], [[Бельгія]], [[Чэхія]], [[Славакія]], [[Германія]], [[Венгрыя]], [[Нідэрланды]], [[Польшча]], [[Славенія]], [[Швейцарыя]]; * [[Паўднёвая Еўропа|Паўднёвую Еўропу]]: [[Албанія]], [[Балгарыя]], [[Харватыя]], [[Чарнагорыя]], [[Сербія]], [[Паўночная Македонія]], паўночная [[Грэцыя]], [[Італія]] (поўнач і цэнтр<ref name="sensag" />, у тым ліку [[Сіцылія]]), [[Боснія і Герцагавіна]], [[Румынія]], [[Францыя]] (у тым ліку [[Корсіка]]), [[Люксембург]], [[Іспанія]], паўночная [[Партугалія]]<ref name="sensag" />, паўночна-заходняя [[Турцыя]]; * [[Усходняя Еўропа]]: [[Украіна]] ([[Карпаты]], горы [[Крым]]а, [[Івана-Франкоўская вобласць|Івана-Франкоўская]], [[Львоўская вобласць|Львоўская]], [[Ровенская вобласць|Ровенская]], [[Цярнопальская вобласць|Цярнопальская]], [[Хмяльніцкая вобласць|Хмяльніцкая]], [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкая]] вобласці)<ref name="ФлораУк">{{кніга|аўтар=Котов М. І.|загаловак=Флора УРСР|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/flora_ursr1952_4.djvu|месца=Київ|выдавецтва=Видавництво Академії Наук Української РСР|мова=uk|год=1952|том=IV|старонкі=118—121}}</ref><ref>{{артыкул|мова=uk|аўтар=В. І. Білоус.|загаловак=Географічно-кліматичні екотипи бука, ялиці та ялини в лісах України |спасылка=http://archive.nbuv.gov.ua/portal/natural/lglpdp/2003_28/6_Bilous_LG_28.pdf|выданне=Лісове господарство, лісова, паперова і деревообробна промисловість|тып=журнал|год=2003|месца=Львів: УкрДЛТУ|нумар=28|старонкі=6—11}}</ref>, [[Малдова]] (паўночна-заходнія [[Кодры]])<ref>{{кніга|аўтар=Гейдеман Т. С.|загаловак=Определитель высших растений Молдавской ССР|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/geideman1975_opred_rast_moldav.djvu|выдавецтва=Штиинца|месца=Кишинёв|год=1975|старонкі=127}}</ref>, [[Калінінградская вобласць]], [[Ленінградская вобласць]] (наваколлі [[Санкт-Пецярбург]]а, станцыя {{нп5|Мажайская||ru|Можайская}})<ref>{{кніга|аўтар=Миняев Н. А., Орлова Н. И., Шмидт В. М.|загаловак=Определитель высших растений северо-запада европейской части РСФСР (Ленинградская, Псковская и Новгородская области)|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/minjaev1981_opr_rast_sz.djvu|выданне=Изд-во ЛГУ|месца=Л.|год=1981|старонкі=142}}</ref>. Від апісаны з [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]]. [[Інтрадукцыя|інтрадукаваны]] на тэрыторыях: * [[Паўночная Амерыка]] ([[Мэн (штат)|Мэн]], [[Мэрыленд]], [[Масачусетс]], [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]], [[Агая]], [[Род-Айленд]], [[Юта]])<ref>{{cite web|url=http://rbg-web2.rbge.org.uk/cgi-bin/nph-readbtree.pl/names88?ETI=Fagus|title=Living Collections search results|work=Royal Botanic Garden Edinburgh|publisher=Denver Botanic Gardens|access-date=2011-04-11|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630064304/http://rbg-web2.rbge.org.uk/cgi-bin/nph-readbtree.pl/names88?ETI=Fagus|archive-date=30 чэрвеня 2022|url-status=dead}}</ref>; * Вялікабрытанія ([[Паўночная Ірландыя]], [[Шатландыя]]). {{Біяфота|Bluebells Micheldever Woods.jpg|ш=250|left|{{нп5|Гіяцынтавы лес|Гіяцынтавы букавы лес|en|Bluebell wood}} у [[Хэмпшыр]]ы|color=lightgreen}} У адносінах да вільгаці бук еўрапейскі — [[Мезафіты|мезафіт]]. Узровень ападкаў у раўнінных месцах росту бука не менш за 500 мм, у гарах больш, да 1000—1700 мм. У адносінах да тэмпературы — [[мезатэрмы|мезатэрм]]. Вясновыя замаразкі ў 2-5° забіваюць усходы і маладую лістоту<ref name="Ареал" />. Абсалютны тэмпературны мінімум ад −25 ° да −35&nbsp;°C, але доўгае ўздзеянне нізкіх тэмператур (ад −13° да −23&nbsp;°C) выклікае ў яго парэпанне ствала і адыходжанне кары<ref name="ЖР" />. Маразы да −40&nbsp;°C у лютым і да −33&nbsp;°C у сакавіку, асабліва пры вялікім ваганні тэмпературы на працягу сутак, выклікаюць масавую гібель дрэў<ref name="Ареал" />. {{Біяфота|Beech forest male karpaty 01.jpg|ш=250|left|Букавы лес у [[Малыя Карпаты|Малых Карпатах]], Славакія|color=lightgreen}} Бук еўрапейскі з’яўляецца характэрным кампанентам [[шыракалістыя лясы|шыракалістых лясоў]], утварае чыстыя і [[змешаны лес|змешаныя лясы]] з відамі [[дуб]]а, [[клён]]а, [[граб]]а, [[ліпа|ліпы]], [[ясень|ясеня]], [[бяроза|бярозы]], [[вольха|вольхі]] і іншых ліставых дрэў, ва ўмовах марскога клімату ў гарах бук нярэдка ўтварае верхнюю мяжу распаўсюджвання драўнянай расліннасці, звычайна ж на вялікіх вышынях з букам пачынаюць перамяжоўвацца розныя віды [[піхта|піхты]], [[елка|елкі]] і іншых [[хвойныя|хвойных]] дрэў, паступова выцясняючы яго. У зоне змешаных лясоў у заходняй частцы свайго арэала і на паўднёвых схілах гор букавыя лясы, на змену з іглічнымі, займаюць больш багатыя [[Вапняк|вапнавыя]] глебы. Найлепшага развіцця букавыя лясы дасягаюць у гарах на спрыяльных глебах. Заходняя мяжа арэала абмяжоўваецца беднымі глебамі [[Прыатлантычная нізіна|прыатлантычнага ўзбярэжжа]], дзе бук перастае дамінаваць. У цэнтральнай частцы [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]], на [[Верхнярэйнская нізіна|Верхнярэйнскай нізіне]], у міжрэччы [[Заале|Зале]] і [[Эльба|Эльбы]], у Сярэдняй Чэхіі і Паўднёвай [[Маравія|Маравіі]] яго распаўсюджванню перашкаджае засушлівы клімат<ref name="ВГ"> {{кніга|аўтар=Вальтер Г.|загаловак=Растительность земного шара. Эколого-физиологическая характеристика|частка=Леса умеренной зоны|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/walter1974_rastit_zemn_shara_2.djvu|месца=М.|том=II|выдавецтва=Прогресс|год=1974}}</ref>{{Стар.|235—236}}. У Румыніі бук еўрапейскі расце ў Карпатах, [[Заходнія Румынскія горы|Заходне-Румынскіх гарах]], перадгор’ях Карпат і на [[Трансільванскае плато|Трансільванскім плато]]. Ён сустракаецца асобнымі дрэвамі і невялікімі групамі на [[Трансільванская раўніна|Трансільванскай раўніне]] і ў [[Мунтэнія|Мунтэніі]]. За межамі суцэльнага арэалу сустракаецца ў выглядзе астравоў, у [[Алтэнія|Алтэніі]]: лес Быковец (каля [[Краёва|Краёвы]]), лес Старміна ({{нп5|Хінова||ro|Hinova, Mehedinți}}, [[Драбета-Турну-Северын]]), лес у раёне горада Брабова; у [[Дабруджа|Дабруджы]]: лес Валя Фагілор у Лункавіцы ({{нп5|Мэчын||ro|Măcin}}), лес у [[Тулча|Тулчы]]<ref> {{кніга|загаловак=Flora republicii populare Române|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/flora_romanicae_1952_01.djvu|месца=Bucuresti|адказны=Redactor Traian Sâvulesku|выдавецтва=Editura Academiei republicii populare Române|год=1952|volume=I|pages=220—223}}</ref>. У Вялікабрытаніі заходняя мяжа натуральнага арэала праходзіць па тэрыторыі рэзервата прыроды «{{нп5|Кум-Клідах||en|Cwm Clydach National Nature Reserve}}», які знаходзіцца на паўднёвым беразе цясніны, утворанай аднайменнай ракой<ref>{{cite web|url=http://www.ccw.gov.uk/landscape--wildlife/protecting-our-landscape/special-landscapes--sites/protected-landscapes/national-nature-reserves/cwm-clydach.aspx|title=Cwm Clydach|work=Countryside Council for Wales|publisher=Countryside Council for Wales Landscape & wildlife|access-date=2011-04-07|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/65rBpMIYs?url=http://www.ccw.gov.uk/Splash.aspx|archive-date=2 сакавіка 2012|url-status=x}}</ref>. Паўночная і ўсходняя мяжа арэала вызначаецца кліматычнымі ўмовамі. Бук еўрапейскі не вытрымлівае скарачэння перыяду вегетацыі менш як да пяці месяцаў і паніжэння сярэдняй тэмпературы студзеня ніжэй −5&nbsp;°C. У Калінінградскай вобласці бук еўрапейскі захаваўся асобнымі ўчасткамі на [[Балтыйская каса|Балтыйскай касе]], у межах Вармійскага ўзвышша, у ваколіцах горада [[Ладушкін]]а, на Самбійскім марэнным плато<ref name="КБЛ">{{cite web|url=http://www.prinas.org/article/1564|title=Клинцовский буковый лес|date=2008-10-26|work=Экологический портал «Природное наследие»|access-date=2011-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20110618022346/http://prinas.org/article/1564|archive-date=18 чэрвеня 2011|url-status=dead}}</ref>. У [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]] сустракаецца на невялікім участку ў змешаным лесе ў выглядзе [[куст]]оў або невялікіх шматствольных дрэў 6-8 м вышынёй, якія размнажаюцца вегетатыўна<ref>{{артыкул|аўтар=Чернявский В.|загаловак=Буки для ландшафтного дизайна|спасылка=http://sadisibiri.hop.ru/buk.html|выданне=Садовод|тып=часопіс|год=2010|нумар=47|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305060522/http://sadisibiri.hop.ru/buk.html|archive-date=5 сакавіка 2016}}</ref>. Розныя крыніцы<ref name="ДПЯ"/><ref name="ДиК" /><ref name="ДревСССР" /> паказваюць вырастанне бука еўрапейскага ў [[Беларусь|Беларусі]], як расліны, інтрадукаванай у XIX стагоддзі, якая сустракаецца ў заходняй частцы краіны<ref name="ДПЯ"/>, але ў «Флоры СССР» гэтая краіна для арэала бука не прыводзіцца, не ўваходзіць ён і ў спіс раслін Беларусі, створаны Цэнтральным Батанічным садам НАН Беларусі<ref>{{cite web|url=http://hbc.bas-net.by/plantae/rus/|title=Растения Белоруссии|date=2007-08-23|publisher=Гербарий ЦБС НАН Беларуси MSKH|access-date=2011-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20120313230843/http://hbc.bas-net.by/plantae/rus/|archive-date=13 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. Паўночна-ўсходняя мяжа арэала праходзіць па тэрыторыі Польшчы: ад Калінінграда на поўдзень да [[Лідзбарк Варміньскі|Лідзбарка Варміньскага]], праз [[Ольштын]], [[Брадніца|Брадніцу]] на захад да [[Хелмна]], [[Быдгашч]]а, вакол [[Вангровец|Вангроўца]], робіць круг на захадзе праз [[Познань]], [[Гродзіск Мазавецкі]], [[Лешна (Польшча)|Лешна]], затым ідзе на ўсход да [[Каліш]]а, [[Лодзь|Лодзі]], [[Скернявіцы|Скернявіцаў]], паварочвае да [[Рава Мазавецка|Равы Мазавецкай]], [[Апочна]], [[Радам]]а, праходзіць затым праз Казімеж, [[Люблін]], [[Хелм]], крута паварочвае на поўдзень да [[Замасць|Замасці]], [[Тамашаў Любэльскі|Тамашава Любэльскага]] і мяжы Польшчы<ref>{{cite web|url=http://www.encyklopedia.lasypolskie.pl/doku.php?id=b:buk-pospolity|title=Buk pospolity|work=Lasypolskie.pl|publisher=Otwarta Encyklopedia Leśna|access-date=2011-03-16|lang=pl|archive-url=https://web.archive.org/web/20111019213824/http://www.wiki.lasypolskie.pl/doku.php?id=b:buk-pospolity|archive-date=19 кастрычніка 2011|url-status=dead}}</ref>. Зона распаўсюджвання даходзіць на ўсход да [[Паўднёвы бераг Крыма|паўднёвага берага Крыма]]<ref name="ДиК">{{ДзікСССР|аўтар=Соколов С. Я., Стратонович А. И.|частка=Род 2. Fagus — Бук|том=2|стар=397—400}}</ref>. У [[Крым]]е, акрамя бука еўрапейскага, расце {{bt-bellat|бук усходні|Fagus orientalis}}, па [[Марфалогія раслін|марфалагічных]] прыкметах і экалогіі вельмі блізкі буку еўрапейскаму, а таксама гібрыд, які ўтварыўся паміж імі, — бук крымскі<ref>{{кніга|загаловак=Лесная энциклопедия в двух томах|частка=Буковые леса|спасылка=http://forest.geoman.ru/forest/item/f00/s00/e0000314/index.shtml|месца=М.|адказны=Под ред. Воробьёва Г.&nbsp;И|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1985}}</ref>. Гэты ж гібрыд расце і на Балканскім паўвостраве, у месцах сутыкнення двух відаў бука, як гэта мае месца ў Балгарыі<ref>{{cite web|url=http://www.naturalist.if.ua/?p=3730|title=Буковые леса Крыма|author=Заморока А. М.|date=2010-10-03|work=Станіславівський Натураліст|publisher=Андрій М. Заморока|access-date=2011-02-21|lang=uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20131102113108/http://www.naturalist.if.ua/?p=3730|archive-date=2 лістапада 2013|url-status=dead}}</ref>. У Турцыі бук еўрапейскі расце ў памежных з Балгарыяй абласцях і ўздоўж Чарнаморскага ўзбярэжжа, перамяжоўваючыся з букам усходнім і выцясняючыся ім на ўсход<ref>{{артыкул|мова=tr|аўтар=Duran Aydınözu|загаловак=Avrupa Kayını (Fagus sylvatica)’nın yıldız (Istranca) Dağlarındaki Yeni Yayılış Alanları|спасылка=http://www.kefdergi.com/pdf/18_2/18_2_21.pdf|выданне=Kastamonu Eğitim Dergisi|тып=Журнал|месца=Kastamonu|выдавецтва=Kastamonu Üniversitesi|год=2010|выпуск=18|нумар=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305005434/http://www.kefdergi.com/pdf/18_2/18_2_21.pdf|archive-date=5 сакавіка 2016}}</ref>. Ва Украіне бук еўрапейскі расце пераважна ў Карпатах. Ніжняя мяжа яго распаўсюджвання ва ўкраінскіх Карпатах праходзіць у кірунку: [[Ужгарад]], [[Мукачава]], [[Вынаградзіў]], [[Цячыў]], [[Вэлыкы Бычкіў]] і на [[Рахаў]]. А верхняя мяжа суцэльных букавых лясоў у Карпатах праходзіць амаль па вяршынях гор ад польска-славацкай мяжы праз {{нп5|Вужок||ru|Ужок}}, [[Валавэць]], {{нп5|Майдан (Закарпацкая вобласць)|Майдан|ru|Майдан (Закарпатская область)}}, [[Міжгір’я (Закарпацкая вобласць)|Міжгір’я]], Вусць-Чорную, [[Ясіня|Ясіню]] і на Рахаў. Гэта значыць мяжа праходзіць амаль паралельна мяжы [[Закарпацкая вобласць|Закарпацкай вобласці]]. На паўночна-ўсходнім схіле Карпат бук еўрапейскі расце не суцэльным масівам, а асобнымі, хоць і вялікіх памераў, астраўкамі сярод піхтава-яловых і цёмна-[[хвойны лес|хвойных]] лясоў. Сучасная агульная мяжа распаўсюджвання бука еўрапейскага ва Украіне праходзіць ад польскай мяжы праз [[Рава-Руская|Раву-Рускую]], [[Львоў]], [[Золачыў (Львоўская вобласць)|Золачыў]], а потым, згодна з рэльефам мясцовасці, яна ідзе на [[Броды (горад)|Броды]], [[Крэмэнэць|Крэменець]] і да вусця ракі {{нп5|Стрыпа||ru|Стрыпа}}, пасля чаго паварочвае на поўдзень і праходзіць да мяжы з Румыніяй праз [[Атынія|Атынію]], [[Каламыя|Каламыю]] і каля [[Чарнаўцы|Чарнаўцоў]]. Такім чынам, букавыя лясы растуць амаль па ўсёй тэрыторыі {{нп5|Прыкарпацце|Прыкарпацця|ru|Прикарпатье}} ў [[Прыднястроўе|Прыднястроўі]], на [[Расточча|Расточчы]] і [[Аполле (рэгіён, Украіна)|Аполлі]]. За межамі гэтай вобласці букавыя лясы сустракаюцца ў выглядзе астравоў памерам ад 0,5 да 300 га па ўсім [[Валынска-Падольскае ўзвышша|Валынска-Падольскім узвышшы]]: у Ровенскай, Цярнопальскай, Хмяльніцкай і Вінніцкай абласцях (напрыклад, наваколлі [[Гарадок (Хмяльніцкая вобласць)|Гарадка]] і [[Сатаніў|Сатаніва]] [[Хмяльніцкая вобласць|Хмяльніцкай вобласці]], Валкавецкі лес у [[Баршчыўскі раён|Баршчыўскім раёне]] [[Цярнопальская вобласць|Цярнопальскай вобласці]]). А асобныя дрэвы і групы дрэў растуць сярод прыродных [[граб]]някоў нават у [[Чаркаская вобласць|Чаркаскай вобласці]]. Тут, на ўсходняй мяжы свайго арэала, бук еўрапейскі займае сваю [[Экалагічная ніша|экалагічную нішу]] на найбольш высокіх участках, якія добра ўвільгатняюцца пераважнымі заходнімі вятрамі, з’яўляючыся {{нп5|эдыфікатар|эдыфікатарам|ru|Эдификатор}} монадамінантных (гэта значыць якія складаюцца з аднаго біялагічнага віду) супольнасцяў<ref name="Мельник">{{кніга|аўтар=Мельник В. И.|загаловак=Редкие виды флоры равнинных лесов Украины|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/melnik2000_redkie_vidi_flori_ravn_lesov_ukr.djvu|месца=Киев|выдавецтва=Фитосоциоцентр|год=2000}}</ref>{{Стар.|106}}. На Беларусі найбольш вядомы два векавыя пладаносныя дрэвы ў парку ў в. [[Велікарыта]]<ref>{{Крыніцы/ЭПБ|1|Вялікарыцкі парк}}</ref>. {{Біяфота|Fagus sylvatica.jpg|ш=250|right|{{нп5|Букавы лес у Ларвіку||no|Bøkeskogen}}, дрэва на пярэднім плане з наплывам, які ўтварыўся ў выніку {{нп5|Маразабой|маразабойнай|ru|Морозобой}} раны|color=lightgreen}} На поўначы бук еўрапейскі даходзіць на марскім узбярэжжы Нарвегіі да {{нп5|Лінас|Лінаса|ru|Линнос}} і [[Левангер]]а. Самы паўночны ў свеце букавы лес знаходзіцца ў [[Левангер]]ы (правінцыя [[Нур-Трондэлаг]]). Найбуйнейшы ў Нарвегіі букавы лес (300 [[акр]]аў) знаходзіцца ў {{нп5|Ларвік, камуна|Ларвіку|ru|Ларвик (коммуна)}}. У Швецыі паўночная мяжа арэала праходзіць ад цэнтра [[Ландскап Бохуслен|Бохуслена]] да паўднёва-ўсходняй частцы [[Крунуберг]]а, затым на поўнач да мяжы з {{нп5|Правінцыя Эстэргётланд|Эстэргётландам|ru|Эстергётланд (провинция)}}, потым на паўднёвы ўсход да праліва {{нп5|Кальмарсунд||ru|Кальмарсунд}}. У выглядзе асобных экзэмпляраў і невялікімі групамі бук еўрапейскі таксама сустракаецца ў паўночным Вестэргётландзе, на поўначы [[Смоланд]]а і іншых месцах, у пасадках у [[Еўле]]<ref>{{кніга|аўтар=[[Карл Аксель Магнус Ліндман|Lindman C. A. M.]]|загаловак=Bilder ur Nordens Flora|спасылка=https://runeberg.org/nordflor/367.html|частка=367. Bok, Fagus silvatica L.|мова=sv|выданне=Второе изд|год=1917}}</ref>. У Іспаніі бук еўрапейскі сустракаецца ў [[Пірэнеі|Пірэнэях]], зрэдку ў [[Кантабрыйскія горы|Кантабрыйскіх гарах]]. У Пірэнэях бук сустракаецца на тэрыторыях прыродных паркаў {{нп5|Прыродны парк дэль-Манкаё|Дэгеза-дэль-Манкаё|es|Parque natural del Moncayo}}<ref>{{cite web|url=http://www.naturalezadearagon.com/enmoncayo.php|title=El Parque Natural del Moncayo|work=naturalezadearagon.com|access-date=2011-03-01|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20120102155633/http://www.naturalezadearagon.com/enmoncayo.php|archive-date=2 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref>, {{нп5|Прыродны парк дэльс-Портс|Эльс-Портс|es|Parque natural dels Ports}}<ref>{{cite web|url=http://ebre.info/elsports//|title=Els Ports Parc Natural|work=ebre.info|access-date=2011-03-01|lang=es}}</ref>, Аеда-дэ-Тэхера-Негра<ref>{{cite web|url=http://www.porlibre.com/CASTILLALAMANCHA/tejera.htm|title=Castilla la Mancha|work=porlibre.com|access-date=2011-02-21|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20101121100015/http://www.porlibre.com/CASTILLALAMANCHA/Tejera.htm|archive-date=21 лістапада 2010|url-status=dead}}</ref>, у {{нп5|Рыяса|Рыясе|ru|Риаса}}. Добра захаваліся букавыя лясы ў правінцыі [[Леон (правінцыя)|Леон]]<ref name="elmundo">{{cite web|url=http://www.elmundo.es/suplementos/natura/2007/20/1197068422.html|title=Premio para los seis árboles y bosques españoles más singulares|work=elmundo.es|access-date=2011-03-01|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20111218161954/http://www.elmundo.es/suplementos/natura/2007/20/1197068422.html|archive-date=18 снежня 2011|url-status=dead}}</ref> і ў гарах [[Краіна Баскаў|Краіны Баскаў]]. Лес {{нп5|Аеда-дэ-Мантэха||es|Hayedo de Montejo}} ў [[Мадрыд (аўтаномная супольнасць)|Мадрыдзе]] часта называюць самым паўднёвым букавым лесам у Еўропе, хоць нават на тэрыторыі Іспаніі ёсць букавыя лясы, размешчаныя далей на поўдзень<ref>{{cite web|url=http://www.montejodelasierra.net/|title=Montejo de la Sierra|work=montejodelasierra.net|access-date=2011-03-01|lang=es|archive-url=https://web.archive.org/web/20111228084227/http://www.montejodelasierra.net/|archive-date=28 снежня 2011|url-status=dead}}</ref>. Заходняя мяжа ў Іспаніі праходзіць у гарах на ўсходзе [[Галісія|Галісіі]] і ў прыбярэжнай частцы {{нп5|Вальдэс, Астурыя|Вальдэса|ru|Вальдес (Астурия)}}. На поўначы арэала букавымі лясамі занятыя ў асноўным раўніны, на поўдні — пэўны пояс гор: у Скандынавіі — да 190<ref name="ЖР" />, у [[Ардэны|Ардэнах]] — ад 200 да 500, на Трансільванскім плато — ад 400 да 700, а на поўдні да 1100, у Пірэнеях — ад 750 да 1200 (да 1870<ref name="ЖР" />), у [[Гарц]]ы — до 970, у [[Вагезы|Вагезах]] — да 1380<ref name="ЖР" />, у [[Альпы|Альпах]] — ад 800 да 1800, у Крыму ад 500<ref name="ЖР" /> да 1450—1460 на заходніх {{нп5|яйла|яйлах|ru|Яйла}} і да 1250 на ўсходніх<ref name="Ареал" />, у [[Карпаты|Карпатах]] і [[Татры|Татрах]] — ад (100<ref name="Ареал" />) 500—1300<ref name="HFD" />{{Стар.|204}} (1400—1440<ref name="ЖР" />; 1500<ref name="Ареал" />), у {{нп5|Тыроль, гістарычная вобласць|Тыролі|ru|Тироль (историческая область)}} — да 1680, у [[Апенінскія горы|Апенінах]] — да 1970 м<ref name="ЖР" /> над [[Вышыня над узроўнем мора|узроўнем мора]]. Ніжняя мяжа можа зніжацца на 50-100 м, што мае месца ў Балгарыі, Югаславіі і на ўскраіне [[Сярэднедунайская нізіна|Сярэднедунайскай раўніны]]<ref name="ЖР" />. У міжземнаморскай зоне бук сустракаецца толькі ў гарах, у поясе аблокаў, дзе няма летніх засух і клімат падобны з кліматам паўночных шырот. У засушлівых гарах [[Сьера-дэ-Гвадарама]] ў Цэнтральнай Іспаніі ён выпадае з дрэвастою. У Грэцыі на поўдзень арэал бука еўрапейскага даходзіць да вострава {{нп5|Востраў Оксія|Оксія|de|Oxia}} ў [[Іанічнае мора|Іанічным моры]]<ref name="Walentowski">{{кніга|аўтар=Walentowski, Helge et al.|загаловак=Sind die deutschen Waldnaturschutzkonzepte adäquat für die Erhaltung der buchenwaldtypischen Flora und Fauna? Eine kritische Bewertung basierend auf der Herkunft der Waldarten des mitteleuropäischen Tief- und Hügellandes. Forstarchiv|спасылка=http://www.lwf.bayern.de/mitarbeiterverzeichnis/s-z/walentowski/31712/linkurl_4.pdf|год=2010|pages=195—217|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111161159/http://www.lwf.bayern.de/mitarbeiterverzeichnis/s-z/walentowski/31712/linkurl_4.pdf|archive-date=11 студзеня 2012}}</ref>, у Апенінах — да шыраты [[Сіцылія|Сіцыліі]], на [[Адрыятычнае мора|Адрыятычным]] узбярэжжы — да Сярэдняй Албаніі. Бук еўрапейскі валодае высокай канкурэнтаздольнасцю, гэта значыць здольнасцю выцясняць іншыя віды ў барацьбе за выжыванне. Пры ацэнцы па 12-бальнай шкале ён займае трэцяе месца сярод драўняных раслін Еўропы пасля {{bt-bellat|Дуб звычайны{{!}}дуба звычайнага|Quercus robur}} і {{bt-bellat|Елка еўрапейская{{!}}елкі звычайнай|Picea abies}}. Букавыя дрэвы маюць максімальныя памеры ў параўнанні з іншымі дрэвамі, якія растуць з імі ў лесе, пры гэтым ім уласцівы доўгае ўтрыманне тэрыторыі і высокі бягучы прырост [[біямаса|біямасы]], што накіроўваецца на пабудову вегетатыўных органаў. Істотная адтэрміноўка пачатку плоданашэння ва ўмовах лесу і працяглыя перыяды са слабым плоданашэннем у спалучэнні з максімальным штогадовым нарастаннем біямасы спрыяюць укладанню вялікай колькасці рэчываў у асобнае насенне і атрыманню нашчадкаў з вялікай выжывальнасцю і канкурэнтаздольнасцю. Гэта якасць дазваляе буку еўрапейскаму адыгрываць ролю [[эдыфікатар]]а<ref name="УАА" />{{Стар.|179—185}}. Паколькі буку еўрапейскаму ў экалагічна аптымальных умовах уласцівая толькі адна жыццёвая форма (аднастволавае дрэва), яго фітацэнатычная пластычнасць невысокая. Але па сукупнасці прыкмет, якія характарызуюць {{нп5|Пластычнасць, экалогія|талерантнасць|ru|Пластичность (экология)}} віду, буку еўрапейскаму ўласцівая памяркоўнасць да ціску эдытыфікатараў асяроддзя. У неспрыяльных канкурэнтных умовах падрост бука скарачае інтэнсіўнасць працэсаў і эканомна расходуе рэчыва на падтрыманне існуючых структур у чаканні паляпшэння гэтых умоў<ref name="УАА" />{{Стар.|192—193}}. Для букавых лясоў характэрна хуткае змыканне вокнаў, якія ўтвараюцца ў выніку падзення старых дрэў і іншых прычын. Кроны букавых дрэў, сумежныя з вокнамі, хутка разрастаюцца; у выніку такога разрастання невялікія вокны за 5-10 гадоў цалкам стульваюцца яшчэ да фарміравання полага падросту ў вакне<ref name="УАА" />{{Стар.|66}}. === Глебы, флора і фаўна букавага лесу === {{main|Букавы лес}} Па патрабаваннях да глебы бук еўрапейскі [[мезатрофы|мезатроф]]. [[Глеба|Глебы]] на раўнінах — [[бурыя лясныя глебы|бурыя лясныя]], у гарах — [[дзёран|дзярнова]]-падзолістыя і [[Падзолістыя глебы|падзолістыя]], расце бук таксама на [[Кіслотнасць глебы|кіслых]] і {{нп5|вапнаванне глеб|вапнавых глебах|ru|Известкование почв}}, а таксама на [[Лёс (горная парода)|лёсавых]] парабуразёмах, на схілах з дробным глебавым пластом маюць месца масавыя {{нп5|буралом|бураломы|ru|Бурелом}}. Бук выбірае больш сухія, вапнавыя глебы ў раёнах з вільготным прыморскім кліматам, як, напрыклад, на [[Брытанскія астравы|Брытанскіх астравах]]. У больш умераным клімаце для яго найбольш спрыяльныя бурыя лясныя глебы<ref>{{кніга|аўтар=Ярошенко П. Д.|загаловак=Геоботаника. Пособие для студентов педвузов|спасылка = http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/jaroshenko1969_geobotanika.djvu|месца=М.|выдавецтва=Просвещение|год=1969|старонкі=67|старонак=200}}</ref>. Бук не расце на застойных увільготненых і пераўвільготненых глебах, на лёгкіх [[пясок|пясчаных]] глебах і сухіх схілах. {{Біяфота|Czosnek niedzwiedzi cm01.jpg|ш=250|right|Цвіценне [[чарамша|чарамшы]] ў прыродным рэзерваце «{{нп5|Прыродны рэзерват Букавае плато Эльблёнг|Букавае плато Эльблёнг|pl|Rezerwat przyrody Buki Wysoczyzny Elbląskiej}}», Польшча|color=lightgreen}} Букавыя дрэвы, з’яўляючыся шырокалісцевымі, ствараюць цень, таму [[падлесак]] у іх звычайна адсутнічае, ці ж яго ўтвараюць толькі [[вечназялёныя расліны|вечназялёныя]] хмызнякі, такія як {{bt-bellat||Ilex aquifolium}}, {{bt-bellat|клякачка перыстая|Staphylea pinnata}}, {{bt-bellat||Euonymus nanus}} і {{bt-bellat|ціс ягадны|Taxus baccata}}, а ў травяным покрыве ў асноўным прысутнічаюць вясновыя [[эфемероіды]], прыстасаваныя да цвіцення і паспявання пладоў да поўнага распускання лісця дрэў і ў перыяд доўгага светлавога дня. [[Грыбы]], якія растуць у букавых лясах, выконваюць першасную ролю пры раскладанні лістоты і галін, а таксама ўтварэнні [[Мікарыза|мікарызы]] з букавымі дрэвамі. Роля мікарызы ў жыцці бука вялікая, без яе бук не можа нармальна расці і развівацца. Мікарызныя грыбы выконваюць хімічную і механічную абарону каранёў ад [[бактэрыі|бактэрый]], паляпшаюць вода- і мінеральнае забеспячэнне дрэў. Буку ўласцівая эктамікарыза<ref name="autogenerated1">{{кніга|загаловак=Жизнь растений|частка=Часть 1. Цветковые растения. Двудольные: магнолииды, ранункулиды, гамамелидиды, кариофиллиды|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/zh_ras5-1.djvu|месца=М.|адказны=Под ред. Тахтаджяна А.&nbsp;Л.|выдавецтва=Просвещение|год=1980|том=5}}</ref>{{Стар.|16—17}}. У букавых лясах пражываюць да сотні відаў розных [[птушкі|птушак]], пералётных і зімуючых. Бук забяспечвае іх жыллём: птушкі ладзяць гнёзды ў [[дупло|дуплах]] або ўюць іх на дрэвах. Ладзяць сваё жыллё ў дуплах бука таксама {{bt-bellat|соня-палчок|Glis glis}}, {{bt-bellat|соня лясная|Dryomys nitedula}}, {{bt-bellat|вавёрка звычайная{{!}}вавёрка|Sciurus vulgaris}}. У букавых лясах водзяцца {{bt-bellat|высакародны алень|Cervus elaphus}}, {{bt-bellat|казуля еўрапейская{{!}}казуля|Capreolus capreolus}}, {{bt-bellat|дзік|Sus scrofa}}, {{bt-bellat|буры мядзведзь|Ursus arctos}}, {{bt-bellat|воўк|Canis lupus}}, {{bt-bellat|звычайны ліс{{!}}лісы|Vulpes vulpes}}, {{bt-bellat|лясны кот|Felis silvestris}}; у гістарычныя часы, верагодна, сустракаліся {{bt-bellat|лось|Alces alces}} і {{bt-bellat|зубр|Bison bonasus}}. Зрэдку сустракаюцца {{bt-bellat|лясная куніца|Martes martes}}, {{bt-bellat|лясны тхор{{!}}тхор|Mustela putorius}}, {{bt-bellat|гарнастай|Mustela erminea}} і {{bt-bellat|ласка|Mustela nivalis}}; больш звычайны {{bt-bellat|барсук|Meles meles}}. У букавых лясах звычайныя вавёркі, соні-палчкі, лясная і [[арэшнікавая соня|арэшнікавая]] соні. У лясной падсцілцы букавага лесу знаходзяць прыдатныя ўмовы для існавання многія віды [[насякомыя|насякомых]]. У выніку ўмяшання чалавека і яго гаспадарчай дзейнасці многія жывёлы, што жылі раней у букавых лясах, зніклі. {{Біяфота|Sciurus vulgaris HD.JPG|ш=250|left|[[Вавёрка звычайная]], [[Гайдэльберг]], Германія|color=lightgreen}} Букавымі арэшкамі кормяцца [[Мышыныя|мышы]], [[вавёркі]], соні, [[барсук]]і, [[кабан]]ы, птушкі; яны ўваходзяць таксама ў рацыён харчавання казуль. Лісце служыць ежай шматлікім насякомым, а таксама некаторым [[Парнакапытныя|капытным]] і [[Грызуны|грызунам]]. [[Фітафагія|Траваедныя жывёлы]] знаходзяць у букавых лясах у якасці корму таксама і травяністую расліннасць. У многіх мясцовасцях букавыя лясы здаўна выкарыстоўваюцца насельніцтвам для выпасу [[сельскагаспадарчыя жывёлы|свойскай жывёлы]]. У адрозненне ад лясоў іншых тыпаў, у букавым лесе, які мае невялікі [[Яруснасць расліннасці|падлесак і трававы ярус]], а значыць, нязначную колькасць [[ягада|ягад]], [[садавіна|садавіны]], травяністай расліннасці, птушкі і млекакормячыя знаходзяць мала расліннай ежы. Затое ў ім добра развіта ліставая падсцілка, якая стварае ўмовы для развіцця шматлікіх [[Беспазваночныя|бесхрыбтовых]], служачых ежай [[земнаводныя|земнаводным]], [[Млекакормячыя|сысунам]] і некаторым птушкам, напрыклад, [[Драздовыя|драздам]]<ref name="ЖивотСССР4" />{{Стар.|130}}. Лісцем бука сілкуюцца [[вусень|вусені]] [[матылі|матылькоў]]. [[Лічынка|Лічынкі]] [[Жукі|жукоў]] сілкуюцца драўнінай аслабленых і адміраючых букавых дрэў. Яны дапаўняюць разбурэнне дрэў, якія гінуць, не з’яўляючыся iх шкоднікамі. Насенне бука распаўсюджвае соня-палчок, [[сойка|сойкі]], млекакормячыя сямейства [[Мышыныя]] ({{bt-bellat|Мыш жаўтагорлая{{!}}жаўтагорлая|Apodemus flavicollis}} і {{bt-bellat|мыш лясная{{!}}лясная|Apodemus uralensis}} мышы, {{bt-bellat|палёўка рыжая{{!}}рыжая палёўка|Clethrionomys glareolus}}) і {{bt-bellat|вавёрка звычайная{{!}}вавёрка|Sciurus vulgaris}}. Яны робяць запасы, частка якіх застаецца нескарыстанай, а таксама губляюць арэшкі бука па дарозе да кладовак<ref name="УАА" />{{Стар.|201}}. Кветкі бука даюць [[Пылок|пылок-абножку]] [[Меданосная пчала|меданосным пчолам]]<ref name="Абрикосов" />. === Шкоднікі і хваробы === {{main|Шкоднікі і хваробы бука еўрапейскага}} {{Біяфота|Calliteara pudibunda Raupe Saarland 07.jpg|ш=250|left|Вусень {{bt-bellat||Calliteara pudibunda}} на лісці бука|color=lightgreen}} Сярод {{нп5|Шкоднікі і хваробы бука еўрапейскага|мноства шкоднікаў бука еўрапейскага|ru|Вредители и болезни бука европейского}} адрозніваюць шкоднікаў, якія ядуць, шкілетуюць, мініруюць лісце, якія пашкоджваюць плады, якія шкодзяць сеянцам і маладой пораслі бука, а таксама караедаў, лубаедаў і схаванаствалавых шкоднікаў. Асноўнымі шкоднікамі з’яўляюцца насякомыя і грыбы, але значную шкоду букавым дрэвах наносяць таксама млекакормячыя і птушкі. Шкоднае ўздзеянне чалавечай жыццядзейнасці выклікае захворванні бука, якія могуць загубіць букавыя лясы на вялізнай плошчы. === Ахова букавых лясоў === {{main|Ахоўныя лясы з удзелам бука еўрапейскага}} {{Біяфота|Drilligsbuche Büschelbuche.jpg|ш=250|right|Трохствольнае дрэва з агульным абхопам 8,83 м у лесе {{нп5|Сабабург||de|Urwald Sababurg}}, Германія|color=lightgreen}} Лясы з дамінаваннем бука ляснога складаюць каля 15-40 % лясоў у краінах Еўропы. У выніку гаспадарчай дзейнасці чалавека букавыя лясы знішчаныя на большай частцы тэрыторыі, якую яны раней займалі. На раўнінах букавыя лясы, якія раслі на найбольш багатых і зручных для асваення глебах, падвяргалі высечцы пад сельскагаспадарчыя ўгоддзі і для будаўніцтва населеных пунктаў, у гарах знішчалі з-за выпасу жывёлы. Букавыя дрэвы высякалі таксама для выкарыстання іх каштоўнай драўніны. Верхняя мяжа ляснога пояса да цяперашняга часу знізілася ў сярэднім на {{s|150—200 м}}<ref>{{cite web|url=http://www.ecosystema.ru/08nature/world/geoworld/05-8-2-4.htm|title=Горы и равнины Средней Европы|author=Боголюбов А. С.|work=ecosystema.ru|publisher=Экологический центр «Экосистема»|access-date=2011-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20120116224932/http://www.ecosystema.ru/08nature/world/geoworld/05-8-2-4.htm|archive-date=16 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref>. У штучных насаджэннях пераважаюць іглічныя пароды, большай часткай хвоя і елка. Лясы з удзелам бука еўрапейскага {{нп5|Ахоўныя лясы з удзелам бука еўрапейскага|ахоўваюцца на тэрыторыі многіх|ru|Охраняемые леса с участием бука европейского}} [[Нацыянальны парк|нацыянальных паркаў]], [[запаведнік]]аў, {{нп5|Прыродны парк|прыродных паркаў|ru|Природный парк}} і [[рэзерват]]аў прыроды. Бук еўрапейскі на тэрыторыі раўніннай часткі Украіны ставіцца да відаў, якія скарачаюцца (III катэгорыя па класіфікацыі [[Міжнародны саюз аховы прыроды|МСАП]])<ref name="Мельник" />{{Стар.|157}}. Прыроднай спадчынай [[ЮНЕСКА]] абвешчаныя [[Некранутыя букавыя лясы Карпатаў]], размешчаныя на тэрыторыі Славакіі і Украіны, у склад якіх уваходзяць [[Вігарлацкі пралес]], [[Гавешава]], [[Стужыца]]<ref name="UNESCO">{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/1133|title=Primeval Beech Forests of the Carpathians|work=whc.unesco.org|publisher=сайт ЮНЕСКО|access-date=2011-02-21|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/65rC3lS9Y?url=http://whc.unesco.org/en/list/1133|archive-date=2 сакавіка 2012|url-status=live}}</ref>. Самыя вялікія некранутыя букавыя лясы захаваліся ў міжнародным біясферным рэзерваце «{{нп5|Усходнія Карпаты, біясферны рэзерват|Усходнія Карпаты|ru|Восточные Карпаты (биосферный резерват)}}», занесеным у ліпені 2007 года ў спіс [[Сусветная спадчына|сусветнай прыроднай спадчыны]] ЮНЕСКА. Дадзены прыродны масіў, які знаходзіцца на тэрыторыі Украіны і Славакіі, у афіцыйнай класіфікацыі ЮНЕСКА фігуруе як «[[Некранутыя букавыя лясы Карпатаў]]»<ref name="UNESCO"/>. Каля {{s|10 000 га}} букавага лесу размешчана ў самым буйным Вугольска-Шырокалужанскім масіве {{нп5|Карпацкі біясферны запаведнік|Карпацкага біясфернага запаведніка|ru|Карпатский биосферный заповедник}}, які падымаецца да 1501 м па вапняковым хрыбце на паўночны ўсход ад горада [[Хуст]]<ref>{{cite web|url=http://karpat-ria.at.ua/news/pro_zakarpattja/1-0-4|title=Про Закарпаття|publisher=Karpat-RIA.at.ua|access-date=2011-05-15|lang=uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20111201211220/http://karpat-ria.at.ua/news/pro_zakarpattja/1-0-4|archive-date=1 снежня 2011|url-status=dead}}</ref>. Значныя некранутыя букавыя лясы знаходзяцца таксама ў румынскіх Карпатах, напрыклад, у горным масіве {{нп5|Семянік||ro|Munții Semenic}}. Там, у нацыянальным парку «Семянік — Цясніны Караша» — 5000 га букавага лесу. Вялікія і багатыя відамі лясы захаваліся таксама ў гарах Балкан<ref name="Walentowski" />{{Стар.|209}}. Самымі вялікімі букава-піхтавымі лясамі ў Еўропе лічацца лясы {{нп5|Лес Іраці|Іраці|fr|Forêt d'Iraty}}, якія знаходзяцца ў {{нп5|Краіна баскаў, Францыя|Французскай краіне баскаў|ru|Страна басков (Франция)}} і правінцыі [[Навара (аўтаномная супольнасць)|Навара]] Іспаніі, яны займаюць плошчу ў {{s|17 195 га}}<ref>{{cite web|url=http://www.irati.org/es/fr_irati.htm|title=Selva de Irati|work=irati.org|publisher=Atxatxuri Digital|access-date=2011-05-15|lang=es|archive-url=https://www.webcitation.org/65rGgu7bO?url=http://www.irati.org/es/fr_irati.htm|archive-date=2 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. На іспанскай тэрыторыі лесу Іраці захавалася 20 га букава-піхтавага лесу з асобнікамі бука да 40 м вышынёй. Унікальныя некранутыя змешаныя лясы з перавагай бука захаваліся ў [[Ніжняя Аўстрыя|Ніжняй Аўстрыі]]. Гэта {{нп5|Ротвальд|лес Ротвальд|de|Rothwald}}, які займае плошчу 40 км²<ref name="ВГ" />. == Хімічны склад == Драўніна ўтрымлівае [[альдэгіды]] і іх вытворныя: [[ванілін]], {{нп5|каніферын||en|Coniferin}}<ref name="HR">{{артыкул|мова=de|аўтар=Hotovy R.|загаловак=''Fagus silvatica'' L.: Rotbuche|выданне=Pharmazie|выпуск=3|volume=II|год=1948|pages=513—523}}</ref>, глюкаванілін<ref name="KW">{{кніга|аўтар=Karrer W.|загаловак=Konstitution und Vorkommen der organischen Pflanzenstoffe|месца=Basel, Stuttgart|год=1958|pages=1207}}</ref>, а таксама эцілгваякол, {{нп5|цыклапентанон||ru|Циклопентанон}}, {{нп5|Лігнацэрынавая кіслата|лігнацэрынавую кіслату|ru|Лигноцериновая кислота}}, {{нп5|Арабіноза|l-арабінозу|ru|Арабиноза}} і [[Ксілоза|d-ксілозу]]<ref name="ЦНВ">{{кніга|загаловак=Атлас лекарственных растений СССР|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/atlas_lekarstv_rast_sssr_1962.djvu|месца=М.|выдавецтва=Медгиз|адказны=Под ред. Цицина Н. В.|год=1962|старонкі=96}}</ref>. Кара ўтрымлівае [[Тэрпеноіды|трытэрпеноіды]]: {{нп5|бетулін||ru|Бетулин}}; [[стэроіды]]: {{нп5|Бэта-Сітастэрол|сітастэрын|en|beta-Sitosterol}}<ref>{{артыкул|мова=pl|аўтар=Ludwiczak R. S., Szczawinska K.|загаловак=Skladniki obojetne Buku zwyczajnego ''Fagus silvatica'' L.|выданне=Rocz. chem|год=1965|volume=39|выпуск=4|pages=583—586}}</ref>; [[фенолы]] і іх вытворныя: ''цыс''-каніферылавы спірт, D-глюкапіраназід ''цыс''-каніферылавага спірту<ref>{{артыкул|мова=en|аўтар=Harmatha J. at al.|загаловак=ciz-Coniferil alcohol end its glucoside from the bark of beech (''Fagus silvatica'' L.)|выданне=Collect. Czech. Chem. Communs|год=1978 |volume=43|нумар=3|pages=774—780}}</ref>; [[дубільныя рэчывы]] 2,47 %<ref>{{кніга|аўтар=Гнамм Г.|загаловак=Дубильные вещества и дубильные материалы |месца=Л.|год=1927|старонкі=460}}</ref>, у тым ліку {{нп5|флабафены||ru|Phlobaphene}}<ref name="HR" />; вышэйшыя [[тлустыя кіслоты]]: {{нп5|Цэратынавая кіслата|цэратынавая|ru|Церотиновая кислота}}; [[воск]]: [[цэрылстэарат]], [[цэрыларахінат]]<ref name="DG">{{кніга|аўтар=Dragendorf G.|загаловак=Die Heilpflanzen der verschiedenen Völker und Zeiten|месца=Stuttgart|год=1898|pages=884}}</ref>, [[арахінавы спірт]]<ref name="ЦНВ" />; {{нп5|камедзь|сок флаэмны|ru|Камедь}}; [[вітаміны]]: [[Тыямін|B₁]], [[Рыбафлавін|B₂]], {{нп5|Вітамін B6|B₆|ru|Витамин B6}}, [[Аскарбінавая кіслата|C]], [[Біяцін|H]], [[Нікацінавая кіслата|PP]], {{нп5|пантатэнавая кіслата||ru|Пантотеновая кислота}}<ref>{{артыкул|мова=de|аўтар=Ziegler H., Ziegler I.|загаловак=Die wasserlöslichen Vitamine in den Siebröhrensäften einiger Bäume|выданне=Flora|год=1962|выпуск=152|pages=257—278}}</ref>; глюкаванілін<ref name="ЦНВ" />. Пупышкі ўтрымліваюць [[флаваноіды]]: 4-''п''-кумароіл-3-дыглюказід кемпферола<ref name="DHHandSE">{{артыкул|мова=de|аўтар=Dietrichs H. H., Scheich E.|загаловак=Flavonolglucoside in der Knospen und Blättern der Rotbuche (''Fagus silvatica'' Linn.)|выданне=Naturwissenschaften|год=1963|тып=журнал|volume=13|выпуск=50|pages=478}}</ref>. Лісце — [[вугляводы]] і роднасныя злучэнні: {{нп5|Іназітол|l-іназіт|ru|Инозитол}}<ref>{{кніга|аўтар=Hegnauer R.|загаловак=Chemotaxonomie der Pflanzen|месца=Basel, Stuttgart|год=1969|выпуск=5|pages=506}}</ref>; стэроіды: сітастэрын; вітаміны: {{нп5|Вітамін E|E|ru|Витамин E}}, {{нп5|Філахінон|K₁|ru|Филлохинон}}<ref name="LHK">{{артыкул|мова=de|аўтар=Lichtenhaler H. K.|загаловак=Die unterschiedliche Synthese der lipophilen Plastidenchinone in Sonnen- und Schattenblättern von ''Fagus silvatica'' L.|выданне=Z. Naturforsch|год=1971|volume=8|выпуск=26B|pages=832—842}}</ref><ref name="LRSandSSR" />, [[Карацін|β-карацін]]<ref name="LHK" />; фенолкарбонавыя кіслоты ў гідралізаце: ''п''-кумаравая, {{нп5|Кафейная кіслата|кафейная|ru|Кофейная кислота}}<ref name="BSEC">{{артыкул|мова=en|аўтар=Bate-Smith E. C.|загаловак=The phenolic constituents of plants and their taxonomic significance|месца=London|выданне=J. Linn. Soc. Bot.|год=1962|volume=58|нумар=371|pages=95—173}}</ref><ref name="BSandVD">{{артыкул|мова=de|аўтар=Beckmann S., Volkmann D.|загаловак=Über Phenolcarbonsäuen der Rotbuche (''Fagus silvatica'' L.)|выданне=Naturwissenschaften|год=1965|volume=9|выпуск=52|pages=208}}</ref>, ''п''-гідроксібензойная, ванілінавая, хларагенавая, {{нп5|ферулавая кіслата|ферулавая|ru|Феруловая кислота}}<ref name="BSandVD" />; дубільныя рэчывы 5,22—7,21 %<ref>{{артыкул|мова=pl|аўтар=Gill S., Luczkiewicz I.|загаловак=Garbniki w lisciach klonu — ''Acer platanoides'' L., buka — ''Fagus silvatica'' L. i debu — ''Quercus sessiliflora'' Salisb|выданне=Farm. pol.|год=1978|volume=34|нумар=7|pages=413—414}}</ref>; флаваноіды: астрагалін, ізакверцытрын<ref name="DHHandSE" />; у гідралізаце: кемпферол, {{нп5|кверцэцін||ru|Кверцетин}}, мірэцэцін, ізарамнецін<ref name="BSEC" /><ref name="LPh">{{артыкул|мова=fr|аўтар=Lebreton Ph.|загаловак=Quelques donnees chimiotaxinomiques relatives aux Fagacees|выданне=Bull. Soc. bot. France|год=1976|volume=123|нумар=5—6 |pages=293—298}}</ref>; [[лейкаантацыянідзіны]]: лейкацыянідзін, лейкадэльфінідзін<ref name="LPh" />; [[хіноны]]: пластахінон, α-такахінон, бензахінон; {{нп5|караціноіды||ru|Каротиноиды}}: {{нп5|лютэін||ru|Лютеин}}, [[віолаксанцін]], неаксанцін; вышэйшыя [[Алканы|аліфатычныя вуглявадароды]]: ''н''-нонаказан<ref name="LRSandSSR">{{артыкул|мова=pl|аўтар=Ludwiczak R. S., Stachowiak-Szczawinska R.|загаловак=Skladniki obojetne Buku zwyczajnego ''Fagus silvatica'' L.|выданне=Rocz. chem.|год=1968|volume=42|выпуск=9|pages=1493—1497}}</ref>; вышэйшыя {{нп5|Тэрпенавыя спірты|аліфатычныя спірты|ru|Терпеновые спирты}}: эйказанол<ref name="KW" />. {{Біяфота|Beechnuts roasted.jpg|ш=250|right|Смажаныя арэшкі бука|color=lightgreen}} Вылушчаныя арэхі бука еўрапейскага ўтрымліваюць: ваду 9,8 %, [[алкалоіды|алкалоід]]: [[фагін]]<ref name="ГТС" /> (больш вядомы як [[трыметыламін]], назапашванне якога ў арганізме выклікае {{нп5|Трыметыламінурыя|трыметыламінурыю|ru|Триметиламинурия}}; [[тлушчы]] 35—45 %<ref name="ГТС">{{кніга|аўтар=Гейдеман Т. С. и др.|загаловак=Полезные дикорастущие растения Молдавии|месца=Кишинёв|год=1962|старонкі=416}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Зактрегер Л.|загаловак=Бук восточный в промышленности и строительстве|месца=Тифлис|год=1936|старонкі=245}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Никитинский Я. Я.|загаловак=Суррогаты и необычные в России источники пищевых средств растительного и животного происхождения|месца=М.|год=1921|старонкі=136}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Geßner O.|загаловак=Die Gift- und Arzneipflanzen von Mitteleuropa|месца=Heidelberg|год=1953|pages=804}}</ref>, [[азот|азоцістыя]] рэчывы 22,84 %, [[бялкі]] 30 %<ref name="ЖР" />, безазоцістыя экстрактыўныя рэчывы 27,88 %, [[Клятчатка|клятчатку]] 3,69 % і [[попел]] 3,99 %. Насенне — [[арганічныя кіслоты]]: [[Шчаўевая кіслата|шчаўевая]] 2,41—2,95 %<ref name="HR2">{{кніга|аўтар=Hegnauer R.|загаловак=Chemotaxonomie der Pflanzen|месца=Basel, Stuttgart|год=1966|выпуск=4|pages=551}}</ref><ref>{{артыкул|мова=de|аўтар=Krause S., Dziedzianowicz W.|загаловак=Untersuchungen über die Giftigkeit von Buchensamen (''Fagus silvatica'' L.)|месца=Nahrung|год=1959|выпуск=3|volume=3/4 |pages=213—227}}</ref>; фенолкарбонавыя кіслоты: ''п''-гідроксібензойная, ''п''-кумаравая, ванілінавая, кафейная, ферулавая, сінапавая<ref name="BSandVD" />; тлушчы 25—46 %<ref name="HR" /><ref name="HR2" /><ref>{{кніга|аўтар=Hoppe H. A.|загаловак=Drogenkunde|месца=Hamburg|год=1958|pages=1231}}</ref>, у яго складзе трыгліцэрыды кіслот: [[Алеінавая кіслата|алеінавай]] 76,7 %, [[лінолевая кіслата|лінолевай]] 9,2 %, [[пальміцінавая кіслата|пальміцінавай]] 4,9 %, [[Стэарынавая кіслата|стэарынавай]] 3,5 %, {{нп5|ліналенавая кіслата|ліналенавай|ru|Линоленовая кислота}} 0,4 %<ref name="HR" />. Дзёгаць бука ўтрымлівае [[гваякол]], {{нп5|крэзолы||ru|Крезолы}}. == Практычнае выкарыстанне == Бук еўрапейскі мае вялікае лесагаспадарчае, глебаахоўнае, водаахоўнае і горнаўмацавальнае значэнне. === Драўніна === {{main|Бук, драўніна}} {{Біяфота|Fagus sylvatica MHNT.BOT.2010.6.81.jpg|ш=250|right|Драўніна бука|color=lightgreen}} {{Біяфота|Fagus sylvatica Beukenhout.jpg|ш=250|right|Паркет з буку|color=lightgreen}} {{Біяфота|Buchenholz.JPG|ш=250|right|Цацка з буку|color=lightgreen}} {{нп5|Бук, драўніна|Драўніна бука|ru|Бук (древесина)}} еўрапейскага мае прыгожую тэкстуру, спачатку жаўтлявую, пасля захоўвання ружавата-карычневую, цвёрдая, цяжкая і гнуткая, лёгка колецца. [[Абалона (батаніка)|Абалона]] ў высушаным выглядзе па колеры амаль не адрозніваецца ад спелай драўніны. {{нп5|Несапраўднае ядро||ru|Ложное ядро}} па афарбоўцы адрозніваецца ад здаровай драўніны і мае чырванавата-буры колер. Гадавыя пласты адрозніваюцца няўзброеным вокам на ўсіх зрэзах. Шырокія прамяні адрозныя на ўсіх трох зрэзах, на папярочным зрэзе адрозныя таксама вузкія прамяні. Драўніна не мае бляску. Шчыльнасць пры 15 % вільготнасці {{s|0,62 г/см³}}, пры 12 % — {{s|0,60 г/см³}}. Пры сушцы можа некалькі карабаціцца. Шырока выкарыстоўваецца для вытворчасці фанеры, гнутай мэблі, у будаўніцтве і вагонабудаванні, у машынабудаванні, для вырабу паркета, у вырабе музычных інструментаў, прыкладаў для стрэльбаў, для дэкаратыўнага аздаблення радыёпрыёмнікаў і тэлевізараў<ref name="ЖР" />, кіёў для більярда<ref>{{cite web|url=http://www.mir-billiarda.ru/2009/08/19/vidy-drevesiny/|title=Виды древесины|work=mir-billiarda.ru|publisher=Мир бильярда|access-date=2011-01-13|archive-url=https://www.webcitation.org/65rGhXkDI?url=http://www.mir-billiarda.ru/2009/08/19/vidy-drevesiny/|archive-date=2 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. Для адкрытых работ драўніна бука малапрыдатная, лёгка руйнуецца грыбамі і пакрываецца мармуровай гніллю. Каб павысіць трываласць букавай драўніны, надаць ёй патрэбны тон, а таксама ліквідаваць іншыя недахопы, яшчэ не спілаваныя дрэвы прапітваюць хімікатамі і фарбавальнікамі<ref name="ШЮК">{{кніга|аўтар=Школьник Ю. К.|загаловак=Растения. Полная энциклопедия растений|месца=М.|выдавецтва=ЭКСМО|год=2009|старонкі=68|isbn=978-5-699-10969-2}}</ref>. {{Біяфота|Thonet Chair No. 14.JPG|ш=250|right|{{нп5|Венская мэбля||ru|Венская мебель}} традыцыйна вырабляецца з {{нп5|Бук, драўніна|драўніны буку|ru|Бук (древесина)}}|color=lightgreen}} Апрацаваная пад парай драўніна бука традыцыйна выкарыстоўваецца для вырабу знакамітых {{нп5|Венская мэбля|венскіх крэслаў|ru|Венская мебель}}. З драўніны бука еўрапейскага шляхам сухой перагонкі (награванне без доступу паветра) атрымліваюць [[дзёгаць]]. Акрамя таго, з яе атрымліваюць драўняны [[воцат]] і [[Метанол|метылавы спірт]]<ref name="ШЮК" />. Букавыя дровы вельмі цэняцца, яны лічацца найлепшымі дровамі для [[камін]]а<ref name="sensag" />. З букавага попелу атрымліваюць {{нп5|Карбанат калію|паташ|ru|Карбонат калия}} і {{нп5|шчолак||ru|}}. Букавы попел вельмі шануецца ў вытворчасці шкла. З букавага попелу (поташу) з даданнем пяску атрымліваюць зялёнае шкло, якое яшчэ называюць «лясным». Акурат з гэтай прычыны вялікія ўчасткі букавых лясоў былі высечаныя, а букі, якія раслі ў іх, былі заменены елкамі, якія хутчэй растуць. Такія лясы ў Германіі называюць «шклянымі лясамі», «шклянымі ярамі» і «плавільнымі лясамі». Драўніна бука, разам з бярозавай, з’яўляецца найбольш даступнай сыравінай у паўночным паўшар’і пры вытворчасці паперы з цэлюлозы цвёрдых лісцяных парод<ref>{{артыкул|аўтар=Тимошевская И.|загаловак=От бумажников с любовью. Как делается бумага? Давайте определимся в терминах|спасылка=http://www.paperandlife.com/journal/a0007/articles21.html|выданне=Бумага и жизнь|тып=журнал|год=2000|нумар=3|archive-url=https://web.archive.org/web/20090725052202/http://www.paperandlife.com/journal/a0007/articles21.html|archive-date=25 ліпеня 2009}}</ref> і найлепшай з драўніны шыракалистых парод<ref name="sensag" />. Здараюцца вытворчыя атручванні людзей рэспіраторна-кантактнага характару пры апрацоўцы і хімічнай перапрацоўцы драўніны бука<ref>{{кніга|аўтар=Орлов Б. Н., Гелашвили Д. Б., Ибрагимов А. К.|загаловак=Ядовитые животные и растения СССР|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/orlov1990_yadov_zhiv_rast_sssr.djvu|месца=М.|выдавецтва=Высш. шк.|год=1990|старонкі=139}}</ref>. Пры вытворчасці традыцыйных [[каўбаса|каўбас]] у некаторых краінах у працэсе іх [[вэнджанне|вэнджання]] выкарыстоўваюцца букавыя трэскі, напрыклад, пры вытворчасці французскай каўбасы «{{нп5|Andouille de Vire||fr|Andouille de Vire}}». === Харчовае і кармавое значэнне === Арэхі выкарыстоўваюцца ў ежу: у сырым выглядзе праз утрыманне алкалоіду фагіну яны ў вялікай колькасці шкодныя, лепш іх ужываць спражанымі. З [[мука|мукі]] букавых арэхаў з даданнем [[Пшанічная мука|пшанічнай мукі]] ў Карпатах пякуць [[бліны]], [[аладкі]], [[печыва]], а таксама выкарыстоўваюць для выпечкі звычайнага [[хлеб]]а. З арэхаў атрымліваюць {{нп5|арэхавы алей||ru|Ореховое масло}}: светла-жоўты, вельмі прыемнага на смак, які выкарыстоўваецца для харчовых і тэхнічных мэтаў. Са смажаных арэшкаў атрымліваюць {{нп5|Кавазаменнікі|напой кававага тыпу|ru|Кофезаменители}}. У Швецыі маладыя лісточкі бука ўжываюць у ежу ў сырым выглядзе, робяць з іх [[Салата (страва)|салату]] або дадаюць у [[Каша|кашу]]; пупышкі сушаць і перамолваюць у муку, якую таксама выкарыстоўваюць у ежу. Арэхі бука пасля адварвання выкарыстоўваюць на корм [[птушкі|птушцы]], {{нп5|буйная рагатая жывёла|буйной|ru|Крупный рогатый скот}} і {{нп5|дробная рагатая жывёла|дробнай|ru|Мелкий рогатый скот}} рагатай скаціне, на корм выкарыстоўваюць таксама маладыя галіны, асабліва пры [[сілас|сіласаванні]]. Лісцем бука, часцей за ўсё ўвосень, кормяць свойскую жывёлу. === Выкарыстанне ў медыцыне і касметыцы === Букавы [[дзёгаць]] раней прымяняўся пры лячэнні розных скурных захворванняў, а таксама пры {{нп5|рэўматызм|рэўматызме|ru|Ревматизм}} і [[падагра|падагры]], як расціранне або мазь<ref>{{cite web|url=http://dmytrenko.in.ua/Herbae/2/25.html|title=Бук лесной — ''Fagus Sylvatica''|author=Дмитриенко В. М.|work=dmytrenko.in.ua|publisher=Доктор Дмитриенко|access-date=2011-01-13|archive-url=https://archive.today/20120708042209/http://dmytrenko.in.ua/Herbae/2/25.html|archive-date=8 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref>. З {{нп5|крэзолы|крэзолу|ru|Крезолы}}, які здабываецца з арэхаў, вырабляюць медыкаменты, якія выкарыстоўваюцца пры лячэнні пачатковых стадый [[сухоты|сухот]]<ref name="ДПЯ"/>, гнойных працэсаў у [[Бронхі|бронхах]]. Ён выкарыстоўваецца таксама вонкава ў якасці сродка, які прыпякае і абеззаражвае<ref name="ЦНВ" />. {{нп5|Цэратынавая кіслата||ru|Церотиновая кислота}}, якая змяшчаецца ў кары, раней ужывалася пры [[інсульт]]ах<ref name="DG" />. [[Пліній Старэйшы]] ў «{{нп5|Натуральная гісторыя, Пліній|Натуральнай гісторыі|ru|Естественная история (Плиний)}}» пісаў пра тое, што старажытныя [[галы]] і [[германцы]] з букавага попелу і сала выраблялі цудадзейную мазь, якая выкарыстоўвалася імі для мыцця і афарбоўвання валасоў, а таксама для лячэння скурных захворванняў. Касметычныя кампаніі ''[[Oriflame]]'', ''{{нп5|Melvita||ru|Melvita}}'' і ''Vita Activa'' выкарыстоўваюць экстракт пупышак бука еўрапейскага для вытворчасці розных амаладжальных сродкаў як эфектыўны сродак для насычэння клетак скуры [[кісларод]]ам<ref>{{cite web|url=http://www.oriflame-cosmetics.ru/dict/dictionary.php?id=133|title=Красота и здоровье. Словарь. Бука почек экстракт|work=Сайт Светланы Аметовой|access-date=2011-01-30|archive-url=https://www.webcitation.org/65rGkWr7d?url=http://www.oriflame-cosmetics.ru/dict/dictionary.php?id=133|archive-date=2 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.vitaactiva.ru/?mod=components&id=124|title=Экстракт бука европейского ''Fagus Sylvatica Extract''|work=vitaactiva.ru|publisher=''Vitaactiva'' — натуральная израильская косметика|access-date=2011-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20120512134713/http://www.vitaactiva.ru/?mod=components|archive-date=12 мая 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.melvita.ru/naturalift,9,2,1420,8187.htm|title=Лифтинг-крем ''Naturalift''. Гибискус, Буддлея, Почки Бука — Крем против морщин|work=melvita.ru|publisher=''Melvita''|access-date=2011-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20110314003727/http://www.melvita.ru/naturalift,9,2,1420,8187.htm|archive-date=14 сакавіка 2011|url-status=dead}}</ref>. === Выкарыстанне ў ландшафтным дызайне === {{Біяфота|Hyde park tree.jpg|ш=250|left|{{bt|Fagus sylvatica||f=pendula}} у [[Гайд-парк]]у|color=lightgreen}} {{Біяфота|0 La Hestre - Drève de Mariemont (1).jpg|left|ш=250|Букавыя прысады ў {{нп5|Марланвельз|Марланвельзе|ru|Морланвельз}}|color=lightgreen}} У культуры бук еўрапейскі разводзяць звычайна на поўнач і на ўсход ад яго натуральнага арэалу: у Скандынавіі — да 63-65 ° [[Геаграфічныя каардынаты|паўночнай шыраты]], на ўсходзе — да [[мерыдыян]]а Масквы. У Маскве абмярзае па ўзровень снегу пры тэмпературы каля −40&nbsp;°C. Вырошчваюць таксама ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] і ў [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]]<ref name="sensag" />. Да недахопу атмасфернай вільгаці і нізкай тэмпературы больш адчувальны, чым {{bt-bellat|дуб звычайны|Quercus robur}}. Дыма- і газаўстойлівы. Лепш за іншыя лісцяныя дрэвы чысціць паветра ад пылу. За год гектар букавых насаджэнняў затрымлівае 63 [[тона|т]] пылу<ref>{{cite web|url=http://www.forest.ru/rus/basics/glossary/articles/buk.html|title=Бук (''Fagus'')|work=forest.ru|publisher=Лесная энциклопедия|access-date=2011-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303040359/http://www.forest.ru/rus/basics/glossary/articles/buk.html|archive-date=3 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. У стэпавай зоне пакутуе ад засухі і спякоты. У культуры добра расце на глебах [[Падзолістыя глебы|падзолістага]] і {{нп5|Чарназёмы|чарназёмнага|ru|Чернозёмы}} тыпу, мірыцца з моцна камяністымі глебамі. Дрэнна расце на [[торф|тарфяных]], сухіх пясчаных і залішне ўвільготненых гліністых глебах. Падыходзіць для стрыжкі, шырока выкарыстоўваецца для высокіх жываплотаў, сцен і {{нп5|тапіяр|фігурных формаў|ru|Топиар}}, але часцей у якасці {{нп5|Саліцёр, батаніка|саліцёра|ru|Soliter (botanika)}}. Бук традыцыйна выкарыстоўваецца ў мастацтве [[бансай]], пры гэтым яго памеры памяншаюцца ў 60-80 раз<ref>{{cite web|url=http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=617027|title=Бонсай|work=Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия|publisher=Компания «Кирилл и Мефодий»|access-date=2011-01-30|archive-url=https://archive.today/20120804201959/http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=617027|archive-date=4 жніўня 2012|url-status=dead}}</ref>. Культурныя формы размножваюць {{нп5|Прышчэпка, батаніка|прышчэпкай|ru|Прививка (ботаника)}}, {{нп5|адводкі|адводкамі|ru|Отводки}} і гадавымі {{нп5|Тронак|тронкамі|ru|Черенок}}. {{Біяфота|Höfen hecke1.jpg|ш=270|right|Жываплот у Айхершайдзе|color=lightgreen}} {{Біяфота|Meikleour.jpg|ш=270|right|Жываплот у Міклюры|color=lightgreen}} У Заходняй Еўропе бук еўрапейскі і яго культурныя формы шырока выкарыстоўваюцца ў ландшафтным дызайне. {{нп5|Парк Мансуры||fr|Parc Montsouris}} ў [[Парыж]]ы вядомы сваімі ніцымі букамі вакол цэнтральнага возера<ref>{{cite web|url=http://ourflo.ucoz.ru/publ/78-1-0-493|title=Парк Монсори|date=2008-11-28|work=Наши цветы — всё о комнатных и садовых растениях|publisher=Наши цветы|access-date=2011-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20220326044929/https://ourflo.ucoz.ru/publ/78-1-0-493|archive-date=26 сакавіка 2022|url-status=dead}}</ref>, ёсць цудоўны экземпляр гэтай формы бука і ў [[Гайд-парк]]у. У маёнтку [[Іван Сяргеевіч Тургенеў|І. С. Тургенева]] «Ясені» ў Францыі захаваўся ніцы бук, пасаджаны пісьменнікам перад вілай [[Паліна Віярдо-Гарсія|П. Вірдо]]<ref>{{артыкул|аўтар=Артамонов В.|загаловак=Бук|спасылка=http://n-t.ru/nj/nz/1988/0707.htm|выданне=Наука и жизнь|тып=часопіс|год=1988|нумар=7|archive-url=https://web.archive.org/web/20101008220147/http://n-t.ru/nj/nz/1988/0707.htm|archive-date=8 кастрычніка 2010}}</ref>. У {{нп5|парк Мускау|знакамітым парку|ru|Парк Мускау}} князя {{нп5|Герман фон Пюклер-Мускау|Пюклера-Мускау|ru|Пюклер-Мускау, Герман фон}} ў {{нп5|Горад Бад-Мускау|Бад-Мускау|ru|Бад-Мускау}} горны ўчастак засаджаны букам еўрапейскім<ref>{{cite web|url=http://www.vashsad.ua/landscape-design/styles/articles/show/7224/|title=Парк Мускау — самый крупный английский парк в Центральной Европе|author=Леся Васько.|date=2009-12-09|work=vashsad.ua|publisher=Ваш Сад|access-date=2011-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20120109061201/http://www.vashsad.ua/landscape-design/styles/articles/show/7224/|archive-date=9 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref>. У {{нп5|Валуарскія сады|Валуарскіх садах|fr|Jardins de Valloires}} у Францыі, у «вар’яцкім» садзе знайшлося месца звілістай форме бука з лесу Вярзі<ref>{{cite web |url = http://gardener.ru/gap/garden_guide/page331.php?id=1427 |title = Jardins de Valloires (Сады Валлор) |work = gardener.ru |publisher = Gardener.ru. Ландшафтный дизайн и архитектура сада |access-date = 2011-01-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20121117054641/http://gardener.ru/gap/garden_guide/page331.php?id=1427 |archive-date = 17 лістапада 2012 |url-status = dead }}</ref>. Асабліва папулярныя ў Заходняй Еўропе ў пачатку XX стагоддзя былі «габеленавыя» жывыя загарадзі, складзеныя з залацістых, зялёных, шызых і бронзавых карлікавых форм бука. Вядомая сваімі 8-метровымі букавымі жывымі дрэвамі, якія служылі для абароны ад ветру, вёска {{нп5|Айхершайд||de|Eicherscheid_(Simmerath)}}<ref>{{cite web|url=http://www.eicherscheid.de/eicherscheid/ort.php|title=Unser Ort stellt sich vor|work=eicherscheid.de|publisher=Eicherscheid|access-date=2011-01-17|archive-url=https://www.webcitation.org/65rGvi9RV?url=http://www.eicherscheid.de/eicherscheid/ort.php|archive-date=2 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref> на захадзе [[Германія|Германіі]]. Характэрная і {{нп5|Міклюрскі жываплот||en|Meikleour Beech Hedges}}, які знаходзіцца ў ваколіцах {{нп5|Міклюр, Шатландыя|Міклюра|en|Meikleour}} ў [[Шатландыя|Шатландыі]], вышынёй 30 м і даўжынёй 530 м. Яго занеслі ў [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігу рэкордаў Гінэса]] як найвышэйшы і самы доўгі жываплот свету. Букавыя дрэвы ў ім былі пасаджаныя ў 1745 годзе, іх стрыгуць кожныя дзесяць гадоў<ref>{{cite web|url=http://www.perthshirebigtreecountry.co.uk/index.asp?pg=31|title=Meikleour Beech Hedge|work=perthshirebigtreecountry.co.uk|publisher=Big Tree Country|access-date=2011-02-20|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20120310004945/http://www.perthshirebigtreecountry.co.uk/mobile/|archive-date=10 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. Упрыгожваннем {{нп5|Каралеўскі батанічны сад Эдынбурга|Каралеўскага батанічнага саду ў Эдынбургу|ru|Королевский ботанический сад Эдинбурга}} з’яўляецца травяністы бардзюр даўжынёй 165 м, які эфектна выглядае на фоне жываплота з бука. Гэтая загарадзь складаецца са 150 дрэў узростам большым за 100 гадоў<ref>{{cite web|url=http://www.beautygarden.ru/sady-i-parki-mira/angliya-shotlandiya/korolevskiy-botanicheskiy-sad-edinburga|title=Королевский ботанический сад Эдинбурга. Royal Botanic Garden Edinburgh (Великобритания, Шотландия, Эдинбург)|work=beautygarden.ru|publisher=Прекрасный сад|access-date=2011-04-09|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/65rGwqsuw?url=http://www.beautygarden.ru/sady-i-parki-mira/angliya-shotlandiya/korolevskiy-botanicheskiy-sad-edinburga|archive-date=2 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. Букавыя прысады ў лесе {{нп5|Лес Сэвернэйк|Сэвернэйк|en|Savernake Forest}} занесеныя ў Кнігу рэкордаў Гінеса як самая доўгая алея ў Вялікабрытаніі. Яе заклалі ў канцы 1790-х гадоў, даўжыня яе больш за 6,6 кіламетраў<ref>{{cite web |url = http://www.savernakeestate.co.uk/ |title = Savernake Estate |work = savernakeestate.co.uk |publisher = Savernake Estate |access-date = 2011-03-02 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20120210211812/http://www.savernakeestate.co.uk/ |archive-date = 10 лютага 2012 |url-status = dead }}</ref>. Вядомая алея з букаў звілістай формы ў горадзе {{нп5|Горад Бад-Нендорф|Бад-Нендорфе|ru|Бад-Нендорф}} ў Германіі, яе складаюць амаль 100 дрэў, {{дроб|2|3}} з якіх з’явіліся з каранёвых атожылкаў<ref>{{cite web|url=http://www.suentelbuche.info/suntelbuche.html|title=Suntelbuche|work=suentelbuche.info|publisher=Suntelbuche|access-date=2011-04-19|lang=de|archive-url=https://www.webcitation.org/65rHCGeum?url=http://www.suentelbuche.info/suntelbuche.html|archive-date=2 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. === Культурныя сарты і формы === {{main|Культурныя сарты і формы бука еўрапейскага}} Вядома {{нп5|Культурныя сарты і формы бука еўрапейскага|мноства культурных|ru|Культурные сорта и формы бука европейского}} {{нп5|Інфравідавыя рангі|формаў|ru|Инфравидовые ранги}} і [[сорт|сартоў]] бука еўрапейскага, адрозныя {{нп5|Аблічча расліны|габітусам|ru|Облик растения}}, формай, афарбоўкай і памерамі лісця, а таксама будынкам кары. Бук еўрапейскі вырошчваецца ў многіх батанічных садах свету з падыходнымі кліматычнымі ўмовамі, у тым ліку ў кіеўскім {{нп5|Нацыянальны батанічны сад імя М. М. Грышко|Нацыянальным батанічным садзе імя Грышко|ru|Национальный ботанический сад им. Н. Н. Гришко НАН Украины}}, дзе ён уваходзіць у склад трох экспазіцый: «Заходняя, або букавая, дуброва», «Украінскія Карпаты» і «Крым»<ref name="БотСад">{{cite web |url = http://www.nbg.kiev.ua/ru/collections_expositions/index.php?SECTION_ID=223 |title = III. Украинские Карпаты |work = nbg.kiev.ua |publisher = Национальный ботанический сад им. Н. Н. Гришка НАН Украины |access-date = 2011-02-20 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120513030428/http://www.nbg.kiev.ua/ru/collections_expositions/index.php?SECTION_ID=223 |archive-date = 13 мая 2012 |url-status = dead }}</ref>. Прадстаўлены бук еўрапейскі і ў {{нп5|Альпіна, батанічны сад|батанічным садзе «Альпіна»|it|Giardino botanico Alpinia)}} ў Італіі, які спецыялізуецца на вырошчванні {{нп5|Альпійскія расліны|альпійскіх раслін|ru|Альпийские растения}}<ref>{{cite web|url=http://www.giardinoalpinia.it/|title=Giardino Botanico Alpinia|work=giardinoalpinia.it|publisher=Giardino Alpinia|access-date=2011-02-20|lang=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20120210213917/http://www.giardinoalpinia.it/|archive-date=10 лютага 2012|url-status=dead}}</ref>. {{Фотарадок|Blodbokslöv-2.jpg|Fagus sylvatica 'Grandidentata' JPG1L.jpg|Fagus-sylvatica-aspleniifolia.jpg|Fagus-sylvatica-rohan-weeping.JPG|ш1=157|ш2=200|ш3=200|ш4=200|тэкст=Формы з розным лісцем, злева направа: f. purpurea, f. grandidentata, f. aspleniifolia, f. Rohani|color=lightgreen}} === Штучныя пасадкі бука === {{Біяфота|Copper-beeches-savernake-2005-05-18.JPG|ш=270|left|Букавыя прысады ў лесе Сэвернэйк|color=lightgreen}} {{Біяфота|Tervuren ARB2JPG.jpg|ш=270|left|«Каралеўскія» букавыя прысады ў дэндрапарку {{нп5|Тэрвюран|Тэрвюрана|ru|Тервюрен}}, Бельгія|color=lightgreen}} Букавыя лясы і лясы з удзелам бука ў сваім першапачатковым выглядзе захаваліся на нязначнай плошчы. Часта бук еўрапейскі фармуе лясы, якія ўтвараюцца пасля ўмяшання чалавека. Фарміраванне шыракалістых лясоў натуральным шляхам адбываецца пасля шматразовых высечак лесу без моцных парушэнняў глебавага покрыва<ref name="УАА" />{{Стар.|314—315}}. Дзякуючы сваёй ценявынослівасці і канкурэнтаздольнасці бук здольны нармальна аднаўляцца як у полідамінантных лясах, так і ў бучынах<ref name="УАА"/>{{Стар.|242}}. Пасля {{нп5|выбарачная рубка|выбарачных|ru|Выборочная рубка}} і прыісковых высечак, якія выкарыстоўвалі ў працэсе лесанарыхтовак з X—XII стагоддзяў да сярэдзіны XIX стагоддзя ў ялова-піхтава-букавых лясах Карпат, адбывалася зарастанне ўтвораных вокнаў букам — як насенным, так і вегетатыўным шляхам. Пазіцыі елкі і піхты слабелі, яны цалкам выпадалі з [[дрэвастой|дрэвастою]], памяншаўся відавы склад кустоў і траў за кошт выпадзення святлалюбных відаў. Пасля выкарыстаных за апошнія 100—150 гадоў суцэльна-лесасечных высечак утварыліся высечкі, якія засаджвалі, наадварот, елкай і піхтай<ref name="УАА"/>{{Стар.|109—110}}. У Германіі пасля бескантрольнага выкарыстання лясоў і ўзніклай небяспекі дэфіцыту дзелавой і паліўнай драўніны ў XIX стагоддзі прыйшлі да сістэмы рацыянальнага вядзення лясной гаспадаркі, у якой асноўнай задачай было доўгае выманне з лясоў найбольшай карысці. З’явілася практыка вырошчвання высокастваловых лясоў, у якіх аднаўленне лесу выраблялася натуральным, насенным шляхам. Высякаліся дрэвы, якія дасягнулі 100-200-гадовага ўзросту, а падрост, які з’яўляўся, прарэжваўся. Пры гэтым дуб, як больш святлалюбная парода, знік з дрэвастою, і з’явіліся чыстыя букавыя лясы, якія часта прымаюць за натуральныя<ref>{{кніга|аўтар=Вальтер Г.|загаловак=Общая геоботаника|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/valter1982_obschaja_geobotanika.djvu|месца=М.|выдавецтва=Мир|год=1982|старонкі=80—82|старонак=264}}</ref>. У некаторых абласцях Германіі, напрыклад, у зямлі [[Рэйнланд-Пфальц]], на працягу некалькіх дзясяткаў гадоў, пачынаючы з дваццатых гадоў XX стагоддзя, высаджваюць саджанцы бука ў лясах, якія складаюцца з елкі звычайнай, [[Дугласія|псеўдатсугі]] і хвоі. У некаторых краінах пасадкі бука еўрапейскага выкарыстоўваюць у лесапарках для паляпшэння [[Геаграфічны ландшафт|ландшафту]]. Прыкладам можа служыць лес Севернэйк у Вялікабрытаніі. У мінулым у некаторых краінах Еўропы букі, нароўні з іншымі дрэвамі, высаджвалі на межах зямельных уладанняў. == Класіфікацыя == === Таксанамічная схема === Від '''Бук еўрапейскі''' ўваходзіць у род {{bt-bellat|Бук|Fagus}} сямейства {{bt-bellat|Букавыя|Fagaceae}} [[Атрад|парадку]] {{bt-bellat|Букакветныя|Fagales}}. {{Табліца122222 |a = Аддзел [[Кветкавыя]] |b1 = Клас [[Двухдольныя]] |b2 = Клас [[Аднадольныя]] |c1 = Іншыя парадкі |c2 = Парадак [[Букакветныя]] |d1 = Сямейства [[Букавыя]] |d2 = Яшчэ 7 сямействаў <small>([[Бярозавыя]], [[Васкоўнікавыя]], [[Casuarinaceae]], [[Nothofagaceae]], [[Арэхавыя]], [[Rhoipteleaceae]], [[Ticodendraceae]])</small> |e1 = Яшчэ 9 родаў <small>([[Дуб]], [[Каштан]], [[Castanopsis]] і інш.)</small> |e2 = Род [[Бук]] |f1 = <span style="color:#20431b">від <big>'''Бук еўрапейскі''' |f2 = Яшчэ 10 відаў <small>([[Fagus crenata]], [[Fagus grandifolia]], [[Fagus hayatae]], [[Fagus engleriana]], [[Fagus japonica]] і інш.)</small> |color=darkgreen |bgcolor=lightgreen }} === Прыродныя формы === {{Біяфота|Verzy09.JPG|ш=250|right|Звілістая форма ў лесе Вярзі|color=lightgreen}} Шэраг батанікаў вылучаюць дзве [[Інфравідавыя рангі|формы]] бука еўрапейскага, якія сустракаюцца ў натуральных умовах. Аднак звычайна дадзеныя формы бука апісваюцца як культурныя [[сорт|сарты]]. Глядзі сарты ''[[Культурныя сарты і формы бука еўрапейскага#Atropunicea|Atropunicea]]'' і ''[[Культурныя сарты і формы бука еўрапейскага#Tortuosa|Tortuosa]]''. === Сінонімы === {{Біяфота|Fagus sylvatica Purpurea JPG4a.jpg|right|ш=250|{{bt|Fagus sylvatica|([[Aiton]]) Dippel|f=purpurea}} восенню|color=#BBDD99}} Від мае шырокі спіс [[Сінонім (таксанамія)|сінонімаў]]<ref>{{TPL|kew-83891|Fagus sylvatica|18.11.2011}}</ref>, вялікая частка якіх раней была ўведзена рознымі аўтарамі як формы або [[Інфравідавыя рангі|разнавіднасці]], але канчаткова прызнаныя не былі. У 1772 годзе ў батанічным сачыненні «Flora Carniolica Exhibens Plantas Carniolae Indigenas et Distributas in Classes Naturales …» від быў аднесены да роду [[Каштан]], які ўваходзіць у тое ж сямейства, аднак пазней такая класіфікацыя батанікамі была адвергнутая. {{columns-list|2| * {{btname|Castanea fagus|[[Scop.]]}} * {{btname|Fagus aenea|[[Dum.Cours.]]}} * {{btname|Fagus albovariegata|[[Weston]]}} * {{btname|Fagus asplenifolia|Dum.Cours.}} * {{btname|Fagus cochleata|([[Dippel]]) [[Domin]]}} * {{btname|Fagus comptoniifolia|[[Desf.]]}} * {{btname|Fagus crispa|Dippel}} * {{btname|Fagus cristata|Dum.Cours.}} * {{btname|Fagus cucullata|Dippel}} * {{btname|Fagus cuprea|[[Hurter]] ex [[A.DC.]]}} * {{btname|Fagus echinata|[[Gilib.]]}} * {{btname|Fagus incisa|Dippel}} * {{btname|Fagus laciniata|A.DC.}} * {{btname|Fagus pendula|(Lodd.) Dum.Cours.}} * {{btname|Fagus purpurea|Dum.Cours.}} * {{bt|Fagus purpurea|[[Cripps]]|var=roseomarginata}} * {{btname|Fagus quercoides|([[Pers.]]) Dippel}} * {{btname|Fagus salicifolia|A.DC.}} * {{bt|Fagus sylvatica|Weston|var=albovariegata}} * {{bt|Fagus sylvatica|Weston|var=atropunicea}} * {{bt|Fagus sylvatica|[[C.K.Schneid.]]|f=aureovariegata}} * {{bt|Fagus sylvatica|[[Simon-Louis]] ex [[Beissn.]]|f=bornyensis}} * {{bt|Fagus sylvatica|Dippel|f=cochleata}} * {{bt|Fagus sylvatica|A.DC.|var=colorata}} * {{bt|Fagus sylvatica|[[Wallr.]]|var=coriacea }} * {{bt|Fagus sylvatica|([[Loudon]]) Dippel|f=cristata}} * {{bt|Fagus sylvatica|Loudon|var=cristata}} * {{bt|Fagus sylvatica|Simon-Louis ex [[K.Koch]]|f=fastigiata}} * {{bt|Fagus sylvatica|Dippel|f=grandidentata}} * {{bt|Fagus sylvatica|(Loudon) Dippel|f=heterophylla}} * {{bt|Fagus sylvatica|Loudon|var=heterophylla}} * {{bt|Fagus sylvatica|([[Perr.]]) Domin|f=laciniata}} * {{bt|Fagus sylvatica|Weston|var=luteovariegata}} * {{bt|Fagus sylvatica|([[Lodd.]]) Dippel|f=pendula}} * {{bt|Fagus sylvatica|(Lodd.) Loudon|var=pendula}} * {{bt|Fagus sylvatica|Lodd.|var=pendula}} * {{bt|Fagus sylvatica|Aiton|var=purpurea}} * {{bt|Fagus sylvatica|([[Aiton]]) Dippel|f=purpurea}} * {{bt|Fagus sylvatica|Dippel|f=pyramidalis}} * {{bt|Fagus sylvatica|(C.K.Schneid.) [[Geerinck]]|var=quercifolia}} * {{bt|Fagus sylvatica|C.K.Schneid.|f=quercifolia}} * {{bt|Fagus sylvatica|Pers.|f=quercoides}} * {{bt|Fagus sylvatica|(Cripps) [[Domin]]|f=roseomarginata}} * {{bt|Fagus sylvatica|Dippel|f=tortuosa}} * {{bt|Fagus sylvatica|Dippel|var=tortuosa}} * {{bt|Fagus sylvatica|Dippel|f=variegata}} * {{bt|Fagus sylvatica|Aiton|var=vulgaris}} * {{bt|Fagus sylvatica|Späth ex E.Goeze|var=zlatia}} * {{bt|Fagus sylvatica|([[Späth]] ex [[E.Goeze]]) Geerinck|f=zlatia}} * {{btname|Fagus sylvestris|[[Gaertn.]]}} * {{btname|Fagus tortuosa|(Dippel) Domin}} * {{btname|Fagus variegata|A.DC.}} }} == Палеабатанічныя звесткі == {{Біяфота|Fagus sylvatica pliocenica MHNT.PAL.VEG.2002.31.jpg|ш=250|left|Адбітак ліста бука еўрапейскага ў {{нп5|Пліяцэн|пліяцэнавых|ru|Плиоцен}} адкладах, [[Канталь (дэпартамент)|Канталь]], Францыя|color=lightgreen}} У [[міяцэн]]авых адкладах [[Заходняя Сібір|Заходняй Сібіры]] сустракаюцца [[плюска|плюскі]] віду {{btname|Fagus decurrens|C.Reid et E.Reid (1915)}}<ref name="meller">{{кніга|аўтар=Meller Barbara, Denk Vienna and Thomas.|загаловак=The 10th Plant Taphonomy Meeting|частка=Beech cupules from beach deposits and the problem of fossil ''Fagus'' species|спасылка=http://www.equisetites.de/tapho/leeds.html#meller|месца=Stockholm|год=1999}}</ref>, вельмі блізкага буку еўрапейскаму і яшчэ больш блізкага {{bt-bellat||Fagus orientalis}}<ref name="КАН">{{кніга|аўтар={{нп5|Афрыкан Мікалаевіч Крыштафовіч|Криштофович А. Н.|ru|Криштофович, Африкан Николаевич}}|загаловак=Палеоботаника|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/krishtofovich1957_paleobotanika.djvu|месца=Л.|выдавецтва=Гостоптехиздат|год=1957}}</ref>{{Стар.|383}}. Рэшткі бука еўрапейскага былі знойдзены ў {{нп5|пліяцэн|постпліяцэнавых|ru|Плиоцен}} адкладах [[Волжска-Данскі фларыстычны раён|Волжска-Данскога раёна]] (горад [[Чакалін]]) і [[Перадкаўказзе|Перадкаўказзя]] (гара [[Гара Машук|Машук]])<ref name="ФСССР" />. У [[Англія|Англіі]] бук еўрапейскі з’явіўся пазней, за 2000 год да наступу [[ледніковы перыяд|ледніковага перыяду]] і ўтварэння праліва [[Праліў Ла-Манш|Ла-Манш]]. Магчыма, ён быў занесены туды чалавекам [[каменны век|каменнага веку]]<ref name="sensag" /><ref>{{cite web|url=http://www.forestry.gov.uk/forestry/infd-6zpgub|title=The story of our native trees|work=forestry.gov.uk|publisher=Forestry Comission — Westonbirt National Arboretum|access-date=2011-05-05|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/65rHF7Hbt?url=http://www.forestry.gov.uk/website/forestry.nsf/byunique/infd-6zqlsy|archive-date=2 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. У Скандынавію бук пракраўся з поўдня ў канцы каменнага і пачатку бронзавага веку, значна пазней елі. Пранікненне елі і бука ў Скандынавію характарызуе апошні, яшчэ не скончаны этап у развіцці яе расліннасці. У сярэдзіне [[Трацічны перыяд|трацічнага перыяду]] [[тургайская флора]], у склад якой уваходзілі лістападныя дрэвы, у тым ліку і бук, займала большую частку Еўразіі. Згодна з [[Тэорыя Гуда|тэорыяй распаўсюджвання раслін Гуда]], [[ледніковы перыяд]] выклікаў зрушэнні арэала тургайскай флоры да поўдня. Але і ў гэты час астравы лясных масіваў захоўваліся ў Еўропе, пры адступленні льдоў яны адразу ж пачыналі распаўсюджвацца. Нават у перыяд максімальнага зледзянення заставаліся ўчасткі з букам, напрыклад, у Чэхіі<ref name="КАН" />{{Стар.|561}}. У {{нп5|Міндэль-рыскае межледавікоўе|Міндэль-рыскі час|es|Interglaciar Mindel-Riss}} на поўначы [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Рускай раўніны]] існаваў [[Мяшаныя лясы|змешаны лес]], у склад якога ўваходзіў бук. Арэал бука ў [[галацэн]]е ўключаў басейны [[Заходняя Дзвіна|Заходняй Дзвіны]] і [[Прыпяць|Прыпяці]], паўднёва-заходняе Прыільменне і вярхоўі [[Ака|Акі]]. У сярэднім галацэне пылок бука знойдзены ў [[Прыбалтыка|Прыбалтыцы]], Беларусі і басейне [[Дон]]а. У познім галацэне рэшткі бука выяўленыя ў заходняй частцы [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Рускай раўніны]], [[Сярэдняруская нізіна|Сярэднярускай]] і [[Прыволжская нізіна|Прыволжскай]] нізінах<ref name="УАА" />{{Стар.|120—121}}. Ён быў знойдзены ля возера {{нп5|Возера Паліста|Паліста|ru|Полисто}} ў {{нп5|Бежаніцкі раён|Бежаніцкім раёне|ru|Бежаницкий район}}, ля [[Віцебск]]а і [[Бабруйск]]а ў Ясенскім балоце. Клімат у галацэне неаднаразова мяняўся. Пры пацяпленні адбывалася пашырэнне зоны лясоў, а пры пахаладанні — яе скарачэнне. Найбольш спрыяльныя ўмовы для лясной расліннасці склаліся ў атлантычны перыяд. Некаторыя навукоўцы лічаць, што ў гэты час шыракалістыя віды ў складзе змешаных лясоў распаўсюджваліся на 500—600 км далей на поўнач і паўночны ўсход у параўнанні з іх сучасным становішчам. Прыхільнікі гэтых тэорый не ўлічваюць здольнасці драўняных парод да распаўсюджвання на вялікія адлегласці. Так, буку на пераадоленне адлегласці ў 100 км патрабуецца 10-25 тысяч гадоў. Хутчэй за ўсё бук еўрапейскі заўсёды прысутнічаў на тэрыторыі сучаснага свайго арэала ў прытулках<ref name="УАА" />{{Стар.|137}}. Такія прытулкі былі на поўначы Іспаніі, у Міжземнамор’і і паўднёвай Францыі<ref>{{артыкул|мова=en|аўтар=Magri D.|загаловак=Patterns of post-glacial spread and the extent of glacial refugia of European beech (Fagus sylvatica)|выданне=Journal of Biogeography|тып=часопіс|год=2008|нумар=35|pages=450—463}}</ref>. Найбольш паўночныя з прытулкаў бука еўрапейскага знаходзіліся на паўднёва-ўсходняй ўскраіне Альпаў у Славеніі, або [[Істрыя|Істрыі]]<ref name="MD">{{артыкул|мова=en|аўтар=Magri D. et al.|загаловак=A new scenario for the Quaternary history of European beech populations: paleobotanical evidence und genetic consequences|выданне=New Phitol.|тып=журнал|год=2006|нумар=171|pages=199—221}}</ref>. Самы паўночны прытулак быў асноўным у распаўсюдзе бука на поўнач па ўсёй Цэнтральнай Еўропе, а таксама на захад<ref name="MD" /> і на паўднёвы ўсход Грэцыі<ref>{{артыкул|мова=en|аўтар=Hatziskakis S. et al.|загаловак=High chloroplast haplotype diversity in Greek populations of Beech (Fagus sylvatica)|выданне=Plant Biology|тып=часопіс|год=2009|нумар=11|pages=425—433}}</ref>. Са сваіх сховішчаў у Цэнтральнай Еўропе бук раней за ўсё з’явіўся ў Швейцарыі (у канцы барэальнай або ў атлантычнай фазе), затым у Баварыі і ў басейне ракі [[Вісла|Віслы]]<ref name="КАН" />{{Стар.|565}}. Паводле іншых звестак, бук з’явіўся ў Швецыі, Германіі і Польшчы ў суббарэальную фазу<ref name="БНА">{{кніга|аўтар=Буш Н. А.|загаловак=Ботанико-географический очерк Европейской части СССР и Кавказа|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/bush1936_bot_geogr_ocherk.djvu |месца=М.-Л.|выдавецтва=Издательство Академии Наук СССР|год=1936}}</ref>{{Стар.|85}}. Дадзеныя пылковага аналізу сведчаць пра пасляледавіковае распаўсюджанне бука на поўнач з Балканскага паўвострава ўздоўж Альпаў. Найбольшага распаўсюджвання ён дасягнуў у Цэнтральнай Еўропе да канца [[Бронзавы век|бронзавага веку]], прыкладна за 800 гадоў да нашай эры. Да канца XVIII стагоддзя бук захоўваўся ў нязначнай колькасці на [[Валдайскае ўзвышша|Валдаі]]<ref>{{кніга|аўтар=[[Самуіл Готліб Гмелін|Гмелин С. Г.]]|загаловак=Путешествие по России для исследования трёх царств природы естества|частка=Часть первая. Путешествие из Санкт-Петербурга до Черкасска, Главного города Донских казаков в 1768 и 1769 годах|месца=СПб.|год=1771|старонкі=272}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=[[Петэр Сімон Палас|Паллас П. С.]]|загаловак=Путешествие по разным местам Российского государства|частка=Часть 1|месца=СПб.|год=1773|старонкі=117}}</ref>. [[Уладзіслаў Шафер|У. Шафер]], правёўшы аналіз раслін розных рэгіёнаў Карпат, выявіў нямала відаў, уласцівых букавым і букава-піхтавым фармацыям ляснога пояса (600—1250 м над узроўнем мора), якія сустракаюцца распылена на прылеглых раўнінных тэрыторыях. Многія з гэтых раслін ставяцца да «частковых рэліктаў», першая хваля міграцыі гэтых відаў была цесна звязана з распаўсюджваннем бука і піхты ў {{нп5|Кліматычны оптымум|атлантычную фазу|ru|Климатический оптимум}}<ref>{{артыкул|мова=pl|аўтар=Szafer.|загаловак=Element gorski we florze nizn polskiego|месца=Krakov|выданне=Rozpr. Wydz. mat-przyrodn. Polsk. Acad. Umiejent.|тып=часопіс|год=1930|нумар=3}}</ref>. Па сучасных дадзеных, існуе нямала доказаў таго, што зусім нядаўна, гэта значыць 600—800 або 1000 гадоў таму букавыя лясы сустракаліся па ўсяму Прыдняпроўскаму ўзвышшу аж да сярэдняга цячэння Дняпра<ref>{{артыкул|мова=uk|аўтар={{нп5|Васіль Іванавіч Белавус|Білоус В. І.|uk|Білоус Василь Іванович}}|загаловак=Поширення лісового бука на Україні в минулому|месца=К.|выданне=Вісник с.-г. науки|тып=часопіс|год=1962|нумар=2|старонкі=80—82}}</ref>. Некаторыя ўскосныя дадзеныя, напрыклад, брукаванне маставых ў [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]] ў XII стагоддзі дошчачкамі з бука, дазваляюць выказаць здагадку, што лясы з удзелам бука на захадзе Рускай раўніны захоўваліся да канца [[жалезны век|жалезнага веку]]<ref name="УАА" />{{Стар.|161}}. Сярод усіх еўразійскіх відаў роду бук еўрапейскі лічыцца самым маладым<ref>{{кніга|аўтар=Lämmermayr L.|загаловак=Die Entwiklung der Buchenassoziation seit dem Tertiär|частка=Fedde Repert sp. nov. Beihefte|месца=Dahlem|год=1923}}</ref>. Пра гэта сведчыць і найменшая колькасць жылак на яго лісці, што лічыцца больш маладой {{нп5|Марфалогія раслін|марфалагічнай|ru|Морфология растений}} прыкметай<ref name="КЮД">{{кніга|аўтар={{нп5|Юрый Дзмітрыевіч Кляопаў|Клеопов Ю. Д.|ru|Клеопов, Юрий Дмитриевич}}|загаловак=Анализ флоры широколиственных лесов европейской части СССР|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/kleopov1990_analiz_fl_shirokol_lesov.djvu|месца=Киев|выдавецтва=Наукова думка|год=1990}}</ref>{{Стар.|274}}. Існуе меркаванне пра паходжанне бука еўрапейскага ад бука ўсходняга, які з’яўляецца рэліктам трацічнай флоры. == Бук у культуры == Бук мае для археолагаў Еўропы вялікае значэнне, паколькі з яго стагоддзямі вырабляліся [[Вясло|вёслы]], дзяржальні разнастайных прадметаў, {{нп5|Чаўнок, ткацкі|трацкія чаўнакі|ru|Челнок (ткацкий)}}<ref name="ie">''{{нп5|Джэймс Патрык Мэлары|J. P. Mallory|ru|Мэллори, Джеймс Патрик}}, {{нп5|Дуглас Квенцін Адамс|Douglas Q. Adams|ru|Адамс, Дуглас Квентин}}.'' Encyclopedia of Indo-European Culture. London: Fitzroy Dearborn Publishers, 1997. ISBN 978-1-884964-98-5. P. 58—60.</ref>. З часоў [[неаліт]]у пладамі бука кармілі свіней. Алей пладоў ішоў у ежу. Гладкая шэрая кара бука ідэальна падыходзіла для нанясення пісьмёнаў, гэта значыць рэлігійных тэкстаў; невыпадкова букавыя гаі ў {{нп5|Альбанскія горы|Альбанскіх гарах|ru|Альбанские горы}} былі святымі<ref name="ie"/>. У [[Германскія мовы|германскіх мовах]] ад назвы бука ўтвораны словы для абазначэння [[Кніга|кнігі]] ({{lang-de|Buch}}, {{lang-en|book}}) і [[Літара|літары]] ({{lang-got|boka}})<ref name="ie"/>. Славянскія словы «бук» і «буква» лічацца запазычанымі ў германцаў<ref>Гл. артыкул «бук» і «буква» ў {{нп5|Этымалагічны слоўнік рускай мовы М. Фасмера|слоўніку Фасмера|ru|Этимологический словарь русского языка М. Фасмера}}.</ref>. {{нп5|Букавы аргумент|Усходняя мяжа распаўсюджвання бука|ru|Буковый аргумент}} ў Еўропе доўгі час разглядалася як ключавы аргумент за тое, што {{нп5|прарадзіма||ru|Прародина}} [[Індаеўрапейцы|індаеўрапейцаў]] знаходзілася на захад ад гэтай лініі, а прарадзіма славян — на ўсход<ref name="ie"/>. Аднак у пасляваенны час устаноўлена, што праславутая «букавая мяжа» вельмі рухомая і што распаўсюджванне бука па Заходняй Еўропе прыйшлося на параўнальна позні перыяд — на [[бронзавы век]]<ref name="ie"/>. === Вядомыя дрэвы === {{Біяфота|Stifters beech.JPG|ш=250|left|Рэшткі ствала «Шціфтарава бука» ў маі 2007 года|color=lightgreen}} У Чэхіі ў 1985 годзе [[Помнікі прыроды|помнікам прыроды]] абвешчаны двухсотгадовы бук, які расце ў горадзе {{нп5|Горад Ракіцані|Ракіцані|ru|Рокицани}}. Пры вымярэнні 1998 г. ён дасягаў вышыні 32 м, а акружнасць ствала складала 4,28 м. Увесну 2003 года ён моцна пацярпеў ад ветру, а ў 2009 годзе абламілася яго апошняя трохметровая галіна. Узрост «{{нп5|Каменагорскі бук|Каменагорскага бука|cs|Kamenohorský buk}}» ацэньваецца таксама ў 200 гадоў, яго вышыня 18,5 м, акружнасць ствала 4,62 м, дыяметр кроны 16 м, ствол камкаваты і полы ўнутры. Заслугоўвае ўвагі і «{{нп5|Асялецкі бук||cs|Buk v Oselcích}}», які расце ў ваколіцах сяла {{нп5|Сяло Асялец|Асялец|cs|Oselce}}. Яго ствол складаецца з некалькіх зрослых ствалоў і мае акружнасць 5,97 м. Дрэва дасягае вышыні 32 м і надзелены, паводле павер’яў, моцнай энергіяй. Найбуйнейшым букам у Чэхіі быў да гібелі «{{нп5|Гаракаў бук||cs|Horákův buk}}», ці «Гаракаўскі бук», ці «Вялікі бук», ці «Бук князя {{нп5|Род Кінскіх|Кінскі|ru|Кинские}}». Ён быў узяты пад ахову яшчэ ў XIX стагоддзі графам Ёзэфам Кінскі, які выкупіў яго ў мясцовага фермера. У 1993 годзе вышыня гэтага бука складала 37 м, акружнасць ствала — 7,5 м<ref>{{cite web|url=http://drusop.nature.cz/ost/chrobjekty/pstromy/index.php?frame&SHOW_ONE=1&ID=8237|title=Horákův buk|work=drusop.nature.cz|publisher=Registr památných stromů AOPK ČR|access-date=2011-03-22|lang=cs|archive-url=https://web.archive.org/web/20091223033708/http://drusop.nature.cz/ost/chrobjekty/pstromy/index.php?frame|archive-date=23 снежня 2009|url-status=dead}}</ref>. Яго ўзрост ацэньваўся ў 1940 годзе ў 350—400 гадоў. Загінуў і «Пагранічны бук» у Чынаўцы, былы вядомы помнік прыроды. Гэты бук ставіцца да дрэў, высаджаных у якасці мяжы паміж Чэхіяй і Германіяй. Вядома, што «{{нп5|Пагранічны бук||cs|Hraniční buk (Cínovec)}}» быў высаджаны ў 1537 годзе і канчаткова загінуў у 70-х гадах XX стагоддзя. Па словах аднаго з мясцовых жыхароў, пад гэтым букам адпачываў [[Напалеон I Банапарт|Напалеон Банапарт]] перад адным з апошніх баёў<ref>{{cite web|url=http://www.cinovec.estranky.cz/clanky/povesti-historky.html|title=Pověst o hraničním buku|work=cinovec.estranky.cz|publisher=Cínovec v Krušných horách|access-date=2011-03-22|lang=cs|archive-url=https://www.webcitation.org/65rHGIDZa?url=http://www.cinovec.estranky.cz/clanky/povesti-historky.html|archive-date=2 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. «Пагранічны бук» быў сведкам двух паездак імператара [[Іосіф II Габсбург|Іосіфа II]] у [[Рудныя горы]] (1766 і 1779 гады), падарожжа [[Іаган Вольфганг фон Гётэ|Гётэ]] з [[Цепліцы|Цепліцаў]] у 1813 годзе, уварвання гітлераўскай арміі ў час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], а таксама [[Савецкая армія|Савецкай арміі]] ў 1968 годзе<ref>{{cite web|url=http://www.zinnwald-im-erzgebirge.de/zinnwalder-grenzbuche-geschichte|title=Zur Geschichte der Zinnwalder Grenzbuche|work=ezv-zinnwald.de|publisher=Zinnwald-Georgenfeld|access-date=2011-03-22|lang=cs}}</ref>. Вядомы трохсотгадовы «{{нп5|Шціфтараў бук||cs|Stifterův buk}}» з ваколіц горада {{нп5|Горад Гарні Плана|Гарні Плана|cs|Horní Planá}}, радзімы пісьменніка {{нп5|Адальберт Шціфтар|Адальберта Шціфтара|ru|Штифтер, Адальберт}}, пад кронай якога пісьменнік любіў сядзець. Бук быў пашкоджаны бурай ў 1979 годзе, але існаваў да 1994 года. Захаваўся яго павалены ствол. Ён быў вышынёй 17 м, акружнасць яго ствала дасягала 5,7 м, шырыня кроны была 21 м {{Біяфота|Bonnerue AR1bJPG.jpg|ш=250|right|«Блажэнны Гесэ»|color=lightgreen}} «{{нп5|Дзядуля Бук||pl|Buk Dziadek}}», ці «Бук Альфонс» — помнік прыроды ў {{нп5|Астшашуўскі павет|Астшашуўскім павеце|ru|Остшешувский повят}} [[Вялікапольскае ваяводства|Вялікапольскага ваяводства]] Польшчы, вышынёй 27 м, акружнасць ствала на вышыні 1,3 м — 6,7 м<ref>{{cite web|url=http://dzieci.erys.pl/lesnoteka/najgrubsze_drzewa/buk|title=Buk pospolity|work=dzieci.erys.pl|publisher=Leśny Wortal Edukacyjny|access-date=2011-03-17|lang=pl|archive-url=https://web.archive.org/web/20111108092753/http://dzieci.erys.pl/lesnoteka/najgrubsze_drzewa/buk|archive-date=8 лістапада 2011|url-status=dead}}</ref>. Гэта бук з самым тоўстым ствалом на тэрыторыі Польшчы. У вёсцы {{нп5|Свяркляны-Горне||pl|Świerklany Górne}} гміны [[Свяркляны (гміна)|Свяркляны]] [[Рыбніцкі павет|Рыбніцкага павета]] [[Сілезскае ваяводства|Сілезскага ваяводства]] знаходзіцца «Бук Сабескага», звязаны з імем польскага палкаводца XVII стагоддзя [[Ян Сабескі|Яна III Сабескага]]. Самы вялікі бук у Бельгіі — «{{нп5|Блажэнны Гесэ||fr|Bonnerue (Houffalize)}}» — знаходзіцца ў вёсцы {{нп5|Мабомпрэ||fr|Mabompré}} ў камуне [[Уфаліз]]. Акружнасць яго ствала ў 1,5 м ад зямлі 8 м. У Нідэрландах асобнікі еўрапейскіх букаў з’яўляюцца самымі высокімі з шыракалістых дрэў. Да 2005 года гэта былі букі на тэрыторыі замка {{нп5|Замак Мідахтэн|Мідахтэн|nl|Kasteel Middachten}} паблізу [[Арнем]]а, пасаджаныя ў 1873 годзе, якія дасягалі вышыні больш за 44 м, а самыя высокія з іх — 46 м і 48,5 м. Яны былі высечаныя ў лістападзе 2005 года. Цяпер самымі высокімі шырокалісцевымі дрэвамі з’яўляюцца букі, якія растуць у гэтым жа раёне, вышынёй 41 м<ref>{{cite web|url=http://bomeninfo.nl/tall%20trees.htm|title=Tall Trees|work=bomeninfo.nl|access-date=2011-02-12|lang=en|archive-date=17 ліпеня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140717004538/http://bomeninfo.nl/tall%20trees.htm|url-status=dead}}</ref>. У Іспаніі ў правінцыі [[Леон (правінцыя)|Леон]] самы вялікі бук мае дыяметр ствала 6,32 м, яго ўзрост ацэньваецца ў 500 гадоў<ref name="elmundo" />. 300-гадовыя букі растуць ва [[Усходнія Карпаты|Усходніх Карпатах]] у запаведніку {{нп5|Гарганы, запаведнік|Гарганы|ru|Горганы (заповедник)}}<ref>Паводле інфармацыі на сайце Плантарыум; гл. «[[#Спасылкі|Спасылкі]]».</ref>. У нацыянальным парку «{{нп5|Нацыянальны парк Сяменік — Цясніны Караша|Сяменік — Цясніны Караша|ro|Parcul Național Semenic - Cheile Carașului}}» ў Румыніі сустракаюцца дрэвы з дыяметрам ствала да 1,4 м на ўзроўні грудзей і вышынёй да 50 м. Узрост самых старых дрэў 350—400 гадоў. {{Біяфота|FagusTortuosaGremsheim01.jpg|ш=250|left|Бук-галава ў 2003 годзе|color=lightgreen}} У Германіі калісьці самым вядомым сярод букаў звілістай формы быў «{{нп5|Бук Цілі||de|Tilly-Buche}}» ў лесе Зюнтэль у горным масіве Везель, што знаходзіцца на тэрыторыі прыроднага парку {{нп5|Везербергланд-Шаўмбург-Гамельн||de|Naturpark Weserbergland Schaumburg-Hameln}}. Ён праіснаваў з 1739 па 1994 год. Людская гаворка, звязваючы гэта дрэва з [[фельдмаршал]]ам і знакамітым палкаводцам [[Трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовай вайны]] [[Іаган Церклас Цілі|Цілі]] (1559—1632), пераацэньвала яго ўзрост. У гэтым лесе ёсць яшчэ некалькі знакамітых дрэў звілістай формы. Самым буйным з іх у цяперашні час лічыцца «{{нп5|Бук-галава||de|Kopfbuche bei Gremsheim}}». Вышыня яго 14 м, дыяметр кроны 24 м, абхват ствала 6 м, штогадовы прырост дыяметра ствала складае 9,6 мм. {{Біяфота|Hannesebuche bei Schönderling, 1.jpg|ш=250|right|Бук Ханесе|color=lightgreen}} Адзін з самых знакамітых і «фотагенічных» букаў — «{{нп5|Баварскі бук||de|Bavaria-Buche}}», які расце ў [[Верхняя Баварыя|Верхняй Баварыі]] каля вёскі {{нп5|Пондарф||de|Pondorf (Altmannstein)}}. Яго ўзрост ацэньваецца ў 500—800 гадоў, пры тым што букі рэдка жывуць больш за 300 гадоў. У абхваце ён дасягаў 9,8 м, у вышыню — 22 м. Крона мела дыяметр 30 м і займала плошчу ў 750 квадратных метраў. Дрэва моцна пацярпела падчас буры 19 жніўня 2006 года. Шэраг самых буйных букаў унесены ў {{нп5|Нямецкі рэестр дрэў||de|Deutsches Baumarchiv}}. Сярод іх 250-гадовы {{нп5|бук Ханесе||de|Hannesebuche}} 6,15 м у абхваце і 21 м вышынёй. Вельмі цікавы бук з Мітгенфельда<ref>{{cite web|url=http://www.tedac.de/ext/altebaeume/Mitgen.html|title=Die «Urbuche» von Mitgenfeld|work=tedac.de|publisher=Mitgenfeld|access-date=2011-01-17|lang=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20110519102947/http://www.tedac.de/ext/altebaeume/Mitgen.html|archive-date=19 мая 2011|url-status=dead}}</ref>, у абхваце 7,6 м, які складаецца з двух паловак, якія растуць паасобку. У Германіі вядомы «{{нп5|Пашавы бук, Тодмас|«пашавы бук у Тодмасе|de|Weidbuche in Todtmoos}}» з {{нп5|Тодмас|Тодмаса|ru|Тодтмос}} узростам 400 гадоў. У {{нп5|Спіс самых магутных букаў Германіі|Спісе самых магутных букаў Германіі|de|Liste_der_dicksten_Buchen_in_Deutschland}} 34 дрэва, яны маюць ствалы абхватам ад 6,25 да 9,8 метраў на вышыні 1 метр ад зямлі. {{Біяфота|Urbuche bei Mitgenfeld, 1.jpg|ш=250|left|Бук з Мітгенфельда|color=lightgreen}} Назву адзінцы кіравання ў Швейцарыі {{нп5|Бух-ам-Ірхель||ru|Бух-ам-Ирхель}} даў асобнік пурпурнага бука {{bt|Fagus sylvatica||f=purpurea}}, які існуе ў рэчаіснасці на гары [[Штамберг]], дакументальна зарэгістраваны ў 1680 годзе. Гэта найстарэйшы з вядомых пурпурных букаў у Еўропе. У 2007 годзе ён моцна пацярпеў ад буры. Існуе [[сага]], згодна з якой лісце дрэва афарбавалася крывёй падчас братазабойства, што адбылося тут. У Даніі вядомы бук, які складаецца з адзінаццаці ствалоў, якія растуць ад аднаго кораня, у ахопе 12,5 м. Яго ўзрост ацэньваецца ў 350 гадоў. === У сімволіцы === * Разам з дубам бук лічыўся [[сімвал]]ам [[Зеўс]]а і [[Юпітэр (міфалогія)|Юпітэра]]. Адсюль [[эпітэт]] Юпітэра фагутал («бук»)<ref>{{кніга|загаловак=Мифы народов мира. Энциклопедия|частка=2. К—Я|адказны=Гл. ред. Токарев С. А.|месца=М.|выдавецтва=Росс. энциклопедия|год=1997|старонкі=679|isbn=5-86018-015-2}}</ref>. * Сімвал мудрасці, бук разам з [[дуб]]ам, [[бяроза]]й і [[Масліна еўрапейская|маслінай]] складае аснову {{нп5|Неадруідызм|неадруідычнага|ru|Neo-Druidism}} [[Трапічны год|сонечнага года]]. У [[гараскоп]]е [[друіды|друідаў]] буку адпавядае дата 21-22 снежня. Бук выступае як сімвал велічы, сілы і перамогі, стойкасці і паўнаты жыццёвых сіл. З ім звязваюць сімволіку [[пісьменства]] і [[друк|кнігадрукавання]]<ref>{{cite web|url=http://myfhology.info/planta/buk.html|title=Растения и миф. Бук|work=myfhology.info|publisher=Мифологическая энциклопедия|access-date=2011-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20120121092003/http://myfhology.info/planta/buk.html|archive-date=21 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref>. * У {{нп5|Французскі рэспубліканскі каляндар|Французскім рэспубліканскім календары|be-x-old|Францускі рэспубліканскі каляндар}} буку прысвечаны 14 дзень вясновага месяца [[жэрміналь]], што адпавядае 3 красавіка. * У [[геральдыка|геральдыцы]] бук сімвалізуе букавыя лясы, а таксама ўраджай, дастатак, шчодрасць, працяг роду і [[традыцыя|традыцый]]. * У Германіі бук лічыцца сімвалам радзімы, гістарычных і культурных традыцый. Зямлю [[Эсэн]], асабліва ўсходнюю яе частку, часта называюць Бухоніяй, сімвалізуючы гэтым унутраную салідарнасць людзей, якія пражываюць там. * Бук з’яўляецца нацыянальным сімвалам [[Данія|Даніі]]. Нацыянальны [[гімн Даніі]] апявае хвалу букаваму дрэву: «Да таго часу, пакуль хаця б адно букавае дрэва ў тваіх вялікіх парках будзе адлюстроўвацца ў водах, Данія будзе жыць!» Там нават знакамітых футбалістаў называюць «вялікімі букамі Даніі»<ref name="БВЕ">{{кніга|аўтар=Борейко В. Е.|загаловак=Лесной фольклор. Древа жизни и священные рощи|месца=Киев|выдавецтва=Киевский эколого-культурный центр|год=2003|isbn=966-7555-11-9}}</ref>. === У звычаях, паданнях і легендах === {{Біяфота|LiebmanmemoserviceF3Kösen.jpg|right|ш=250|[[Макс Ліберман]]. Памінальная служба па памерламу імператару [[Фрыдрых III Гогенцолерн|Фрыдрыху III]] у «Букавай зале» {{нп5|Горад Бад-Кёзен|Бад-Кёзена|ru|Бад-Кёзен}}. 1888|color=lightgreen}} * У [[сербы|сербаў]] лічылася небяспечным секчы старыя букі і дубы — можна захварэць невылечнай хваробай<ref name="БВЕ" />. * Бук лічыўся [[татэм]]ам у славян. Яго забаранялася секчы<ref name="БВЕ" />. * На [[Львоўская вобласць|Львоўшчыне]] лічыцца, што кожнае дрэва любіць сваю зямлю: хвоя лепш расце на пяску, дуб — на горнай зямлі, бук — любіць камень<ref name="БВЕ" />. * З часоў кельцкіх вераванняў на зямлі старажытных [[саксы|саксаў]], якія даўжэй іншых прытрымліваліся [[Язычніцтва|паганскіх]] звычаяў, захаваўся звычай падчас свята вясны, які да цяперашняга часу зліўся з хрысціянскім святам [[Вялікдзень|Вялікадня]], запальваць агні на пагорках і гарах, а таксама рабіць паходні з маладых галінак бука. З імі ў руках здзяйснялі цэлыя працэсіі<ref>{{кніга|аўтар=Иванов К. А.|загаловак=Многоликое средневековье|выданне=2-е изд|месца=М.|выдавецтва=Алетейа|год=2001|старонак=425|серыя=Vita memoriae|isbn=5-89321-075-1}}</ref>. * Бук у лесе ля вёскі {{нп5|Дамрэмі||ru|Домреми}} ў Францыі вядомы са старажытных часоў як аб’ект пакланення вясковых жыхароў, а таксама звязаны з імем [[Жанна д’Арк|Жанны д’Арк]]. Яго называлі «Дрэвам Дамы» ({{lang-fr|abre des Dames}} ад слова на дыялекце Латырынгіі abre={{lang-fr|arbre}} і {{lang-fr2|Dames}}), ці «Прыгажосцю мая» ({{lang-fr2|Le Beau Mai}}), у іншым перакладзе «Майскім дрэвам». На судовым працэсе Жанны д’Арк адзінаццаць сведак спасылаліся на гэта дрэва, як на жывога сведку<ref name="PGH"/>{{Стар.|54—55}}. Гл. {{нп5|Ключ і дрэва фей||ru|Ключ и дерево фей}}. Лес, у якім расло гэта дрэва, называлі «Лесам фей» ({{lang-fr2|les Fées}}), дзе «феі танчаць». Мяркуюць, што гэта лес Вярзі, дзе растуць скрыўленыя букі звілістай формы. Як вядома з легенд пра Жану д’Арк, пад раскідзістым букам незвычайнай прыгажосці ў дні сваёй маладосці ёй было бачанне, якое вызначыла ўвесь яе далейшы лёс. * Незвычайны бук са скульптурай [[Ісус Хрыстос|Хрыста]], якая ўрасла ў яго («{{нп5|Бальцэр Хергат||de|Balzer Herrgott}}») з’яўляецца аб’ектам пакланення шматлікіх турыстаў і [[паломніцтва|паломнікаў]]. Гэта дрэва знаходзіцца ў [[Шварцвальд]]зе, паміж {{нп5|Зімансвальд|Зімансвальдам|ru|Зимонсвальд}} і {{нп5|Фуртванген, Шварцвальд|Фуртвангенам|ru|Фуртванген (Шварцвальд)}} і ўяўляе сабой «пашавы бук». Скульптура ўкрыжаванага Хрыста выканана з вапняка і знаходзіцца ў нішы, усярэдзіне нараста на ствале бука. Узрост самога дрэва дасягае, па розных ацэнках, ад 200 да 300 гадоў. Постаць Хрыста першапачаткова была выканана ў поўны рост, але без рук і без ног. У цяперашні час яна ўдалася ў дрэва так, што бачная адна галава. Гісторыі ўзнікнення гэтай скульптуры шматлікія і супярэчлівыя, з імі звязаныя розныя, часта фантастычныя, легенды. Па адной версіі, яе пакінулі на ўзгорку [[гугеноты]], уцекачы з Францыі, па іншай — [[раялісты]], уцекачы ў час [[Вялікая французская рэвалюцыя|Французскай рэвалюцыі]], па трэцяй — скульптуру схавалі ў лесе падчас вайны [[манах]]і. Такія ж супярэчлівыя версіі існуюць з нагоды знікнення ў скульптуры канечнасцяў. Адны сцвярджаюць, што канечнасці ёй адбіў у прыступе гневу ад няўдалага палявання паляўнічы, іншыя — канечнасці былі зламаныя свойскімі жывёламі, якія пасвіліся побач, калі скульптура ляжала на зямлі. Па яшчэ адной здагадцы, якая лічыцца найбольш праўдападобнай, у выніку сходу лавіны была пахавана вёска, а статуя пашкоджана, да букавага дрэва яе прымацавалі на мяжы стагоддзяў два чалядніка гадзіншчыка<ref>{{cite web|url=http://www.frsw.de/mythen.htm#Balzer%20Herrgott%20in%20Wildgutach|title=Zeitgeschichte des Balzer Herrgotts — Ausstellung|date=28-02-2008|work=frsw.de|publisher=Freilburg-Schwarzwald.de|access-date=2011-02-04|lang=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20120302070255/http://www.frsw.de/mythen.htm#Balzer%20Herrgott%20in%20Wildgutach|archive-date=2 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.baumwunder.de/informationen/balzer-herrgott.html|title=Balzer Herrgott|work=baumwunder.de|publisher=Baumwunder Balzer-Herrgott|access-date=2011-02-04|lang=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20120116071756/http://www.baumwunder.de/informationen/balzer-herrgott.html|archive-date=16 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref>. Вядома таксама, што ў Еўропе хрысціянскія лідары часта [[Пропаведзь|прапаведавалі]] ля святых дрэў, усталёўвалі ля найбольш шанаваных дрэў [[алтар]]ы, а на дрэвах размяшчалі {{нп5|Распяцце, дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|распяцці|ru|Распятие (декоративно-прикладное искусство)}} і [[ікона|абразы]] [[Багародзіца|Дзевы Марыі]]. * У паганскія часы асаблівай павагай у розных еўрапейскіх народаў карысталіся букі з пурпурнай афарбоўкай лісця, якую звязвалі з абрадам [[ахвярапрынашэнне|ахвярапрынашэння]]. Пра гэта сведчаць знойдзеныя чарапы і шкуры жывёл<ref name="Buch-wäld">{{кніга|аўтар=Schirmbeck Georg, Dr. Vorher Wilhelm.|загаловак=Buchenwälder. Vielfältig. Einmalig. Nachhaltig|спасылка=http://www.dfwr.de/download/DFWR_Buchenwaelder_RGB.pdf|выдавецтва=DFWR|год=1992|archive-url=https://web.archive.org/web/20160103044602/http://www.dfwr.de/download/DFWR_Buchenwaelder_RGB.pdf|archive-date=3 студзеня 2016}}</ref>{{Стар.|45}}. * Нямецкія легенды распавядаюць пра тое, што [[Робін Гуд]] са сваімі ляснымі разбойнікамі праходзіў праз букавы лес і на месцы забітых пяці братоў выраслі букі з пурпурным лісцем<ref name="Boston">{{артыкул|аўтар=Cornelia Hanna McMurtrie.|загаловак=The Beech in Boston|спасылка=http://arnoldia.arboretum.harvard.edu/pdf/articles/1125.pdf|выданне=Arnoldia. The magazine of the Arnold Arboretum|тып=часопіс|год=1982|volume=42, Number 1 — Winter 1982|archive-url=https://web.archive.org/web/20100729130314/http://arnoldia.arboretum.harvard.edu/pdf/articles/1125.pdf|archive-date=29 ліпеня 2010}}</ref>. * У адной народнай англійскай казцы гаворыцца пра вядомае дрэва сноў, «спячы бук». Згодна з аповядам, гісторыя дрэва ставіцца да ранніх хрысціянскіх часоў. Аднойчы пад ім быў забіты святы [[Апосталы|апостал]], і карані дрэва ўвабралі яго кроў. Людзі верылі ў тое, што сны, якія прысніліся пад ім, павінны спраўдзіцца. Неяк бедны валацуга заснуў пад ім і ўбачыў сябе ў сне акружаным кахаючай жонкай і двума шчаслівымі, здаровымі дзецьмі. У той жа дзень яму прапанавалі працу ў сельскай гасцініцы разам з дахам і харчаваннем. У выніку ён ажаніўся з дачкою гаспадара і сам стаў гаспадаром установы<ref name="БВЕ" />. * Бук у фальклоры некаторых славянскіх народаў служыць меркай сілы. Так, персанажам чэшскіх і славацкіх казак з’яўляецца добры і адважны ''Валібук'', які з малых гадоў дэманструе сваю сілу выдзіраннем з зямлі букаў<ref>{{cite web|url=http://czechnext.narod.ru/index2.htm|title=Валибук и красавица цыганка|publisher=Чешские народные сказки|access-date=2012-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20120419233449/http://czechnext.narod.ru/index2.htm|archive-date=19 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. У [[Герцагавіна|герцагавінскай]] народнай казцы юнак, сын жанчыны і мядзведзя, жадаючы пачаць самастойнае жыццё, па радзе мядзведзя-бацькі паспрабаваў двойчы вырваць з зямлі букавае дрэва, а вырваўшы яго на другі раз, зрабіў з яго дубінку<ref>{{cite web|url=http://peskarlib.ru/lib.php?id_sst=1309|title=Герцеговинская народная сказка «Медведович»|date=24-11-2007|work=peskarlib.ru|publisher=Детская библиотека им. [[Аркадзь Пятровіч Гайдар|А. П. Гайдара]] «Пескарь»|access-date=2011-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20120106155558/http://peskarlib.ru/lib.php?id_sst=1309|archive-date=6 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref>. === У народных прыкметах і прымаўках === {{Біяфота|Stamp 2012 Buk lisovyj.JPG|right|ш=250|Бук лясны на паштовай марцы Украіны|color=lightgreen}} * Нямецкія народныя прыкметы: ** Ссечаныя ў [[маладзік]] букавыя дрэвы не будуць падвяргацца нападу насякомых-шкоднікаў<ref name="bdj">{{cite web|url=http://www.baum-des-jahres.de/|title=Die Buche — Baum Des Jahres 1990|work=baum-des-jahres.de|publisher=Baum des Jahres|access-date=2011-02-20|lang=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20120301085826/http://baum-des-jahres.de/|archive-date=1 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. ** За добрым ураджаем букавых арэхаў ідзе суровая зіма; аналагічная швейцарская прымаўка: ''«Vil Buech, vil Fluech»''<ref name="bdj" />. ** Калі зрэз на букавым дрэве, зроблены ў лістападзе, застаецца сухім, зіма не будзе суровай<ref name="bdj" />. ** Па народных павер’ях, у букавае дрэва рэдка трапляе [[маланка]]<ref name="bdj" />. Пра гэта ж гаворыцца і ў прымаўцы: {{lang-de|Vor Eichen sollst du weichen, Buchen sollst du suchen!}} * Шведскія прыкметы: ** Каб даведацца, якой будзе зіма, трэба ў {{нп5|Сабор усіх святых|Дзень усіх святых|ru|Собор всех святых}} зрэзаць галінку бука. Калі зрэз будзе сухім, зіма будзе цёплай, калі вільготным — халоднай<ref name="sv"/>. ** Па буку фермеры вызначалі, ці прыйшоў час сеяць [[авёс]]. Сеюць яго ў момант распускання лісця бука. Калі адно букавае дрэва зялёнае, а другое яшчэ не, то і авёс будзе такім жа<ref name="sv" />. ** Калі Вы хочаце абараніць сваю любімую ад няшчасця, падарыце ёй лісток або галінку бука<ref name="sv" />. === У тапаніміцы і геральдыцы === {{main|Бук еўрапейскі ў тапаніміцы і геральдыцы}} Выява і назва бука шырока {{нп5|Бук еўрапейскі ў тапаніміцы і геральдыцы|выкарыстаны ў тапаніміцы і геральдыцы|ru|Бук европейский в топонимике и геральдике}}. З імем бука звязаныя назвы: [[Букавіна]] — гістарычная вобласць ва Усходняй Еўропе (займае частку Украіны і частку Румыніі), на тэрыторыі якой бук займаў калісьці шырокія плошчы, {{нп5|Букавецкая паланіна||uk|Буковецька полонина}} — плоскаверхавіннае ўзвышша ва Украінскіх Карпатах. Існуе мноства геаграфічных назваў Букавец на тэрыторыі Балгарыі, Украіны, Польшчы, Харватыі, Славакіі. {|class="graytable" align="center" style="text-align:center; background:#ebffe6" <caption style="background:white">Гербы ўкраінскіх адміністрацыйных адзінак </caption> ||[[Файл:Coat_of_Arms_of_Chernivtsi_Oblast.svg|center|100px]] ||[[Файл:Coat of Arms of Khotynskiy Raion in Chernivtsi Oblast.png|center|110px]] |- |[[Чарнавіцкая вобласць]] |{{нп5|Хацінскі раён||ru|Хотинский район}} |} У Швейцарыі існуе больш за 700 геаграфічных назваў, звязаных з букам, сярод іх Бухтален, {{нп5|Шоненбух, Базель-Ланд|Шоненбух|ru|Шёненбух (Базель-Ланд)}}, {{нп5|Бух-ам-Ірхель||ru|Бух-ам-Ирхель}}, {{нп5|Буокс||ru|Буокс}}, а таксама {{нп5|Бухегберг, узвышша|Бухегберг|de|Bucheggberg}} — [[Лёс (горная парода)|лёсавае]] ўзвышша<ref>{{кніга|аўтар=Jean-Denis Godet.|загаловак=Bäume und Sträucher|месца=Melsungen|выдавецтва=Neumann-Neudamm|год=1989|pages=30|isbn=3-7888-0583-8}}</ref>. У Германіі з букам звязана каля 1500 тапаграфічных назваў, у тым ліку Бух, Бухен, Бухау, Бухенау, Буххольц<ref name="Buch-wäld" />{{Стар.|45}}, а таксама [[Бухенвальд, лес|Бухенвальд]] — знакаміты [[бук]]авы лес на поўдзень ад [[Браўншвайг]]а, {{lang-de|Buchenwald}} — «букавы лес». {|class="graytable" style="text-align:center; background:#ebffe6" <caption style="background:white">Гербы гарадоў Германіі</caption> |width="10%"|[[Файл:DEU Waldmünchen COA.svg|center|80px]] |width="10%"|[[Файл:DEU Buchen COA.svg|center|80px]] |width="10%"|[[Файл:DEU Waldenbuch COA.svg|center|80px]] |width="10%"|[[Файл:DEU Friedrichshafen COA.svg|center|80px]] |width="10%"|[[Файл:DEU Blumberg COA.svg|center|80px]] |width="10%"|[[Файл:DEU Bad Buchau COA.svg|center|80px]] |width="10%"|[[Файл:Wappen Maerkisch Buchholz.png|center|75px]] |width="10%"|[[Файл:Wappen Großräschen.png|center|75px]] |width="10%"|[[Файл:Wappen Neubukow.svg|center|80px]] |width="10%"|[[Файл:DEU Buchholz in der Nordheide COA.svg|65px]] |- |[[Вальдмюнхен]] |{{нп5|Бухен, Адэнвальд|Бухен|ru|Бухен (Оденвальд)}} |[[Вальдэнбух]] |[[Фрыдрыхсгафен|Фрыдрыхсхафен]] |{{нп5|Горад Блумберг|Блумберг|de|Blumberg}} |[[Бад-Бухау]] |{{нп5|Меркіш-Буххольц||ru|Меркиш-Буххольц}} |{{нп5|Гросрэшэн||ru|Гросрешен}} |{{нп5|Нойбукаў||ru|Нойбуков}} |{{нп5|Бухгольц-ін-дэр-Нардхайде||ru|Бухгольц-ин-дер-Нордхайде}} |} У Венгрыі з букам звязаны {{нп5|Бюк, горны масіў|Бюк|ru|Бюкк (горный массив)}} — горны масіў і горад, {{нп5|Баконь||ru|Баконь}} — горны масіў. На тэрыторыі Румыніі і Малдавіі з букам звязаны назвы некалькіх сёлаў і рэк з назвай Быкавец. === У іншых назвах === * Назва віда грыбоў {{bt-bellat||Russula nobilis}} у фінскай мове ({{lang-fi|Pyökkihapero}}) звязана з букам ({{lang-fi|Pyökki}}), на польскай мове яна завецца {{lang-pl2|Gołąbek buczynowy}}, што азначае «сыраежка букавая». * Харвацкая назва рыбы {{bt-bellat||Boops boops}} з’яўляецца [[амонім]]ам бука ({{lang-sh|bukve}}). * {{нп5|Dub Buk||ru|Dub Buk}} — украінскі [[рок-гурт]] у стылі «меладычны [[блэк-метал]]», утвораны ў [[Харкаў|Харкаве]] ў 1997 годзе. * Каталонская назва {{bt-bellat|каменная куніца{{!}}каменнай куніцы|Martes foina}} {{lang-ca|fagina}} звязана з букам ({{lang-ca|faig}}). * Нямецкая назва {{bt-bellat|берасцянка{{!}}берасцянкі|Fringilla coelebs}} {{lang-de|Buchfink}} значыць «букавая берасцянка»<ref name="sdw">{{артыкул|аўтар=Olaf Schmidt.|загаловак=Die Buche|спасылка=http://www.sdw.de/Die_Buche.pdf|месца=Bonn|выдавецтва=Schutzgemeinschaft Deutscher Wald|нумар=1|pages=2}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. ==== У выяўленчым мастацтве ==== {{Біяфота|KrauseBuche1890.jpg|left|ш=250|Невядомы мастак. Бук Краўзэ з Вітэнкіндсберга|color=lightgreen}} Вялікае ўражанне на мастакоў розных жанраў аказвалі так званыя зюнтэль-букі звілістай формы. Вобраз аднаго з іх з імем «Бук Краўзэ», які загінуў у 1851 ад удару маланкі, невядомы мастак выкарыстаў у сваёй [[Дрэварыт|гравюры на дрэве]]. Гэтая праца была неаднаразова надрукаваная ў розных выданнях, пачынаючы з 1890 года. ==== У літаратуры ==== Першыя згадкі бука ў літаратуры сустракаюцца ў аўтараў [[Антычнасць|антычных часоў]]. Абодва Вергілія ([[Публій Вергілій Марон]] і {{нп5|Палідор Вергілій||ru|Полидор Вергилий}}) і [[Пліній Малодшы]] згадвалі яго ў сваіх творах. Пліній апісваў букавы гай, прысвечаны [[Дыяна (багіня)|Дыяне]]. {{нп5|Гай Салюстый Крысп Пасіен|Салюстый|ru|Гай Саллюстий Крисп Пассиен}} пісаў, што ён лічыць бук дрэвам, праўзыходным усе іншыя сваёй прыгажосцю, і ён «не толькі рады адпачыць пад ценем бука, але і часта налівае віна на яго карані і абдымае яго». Са старажытных часоў у закаханых засталася традыцыя прызначаць спатканні пад букавымі дрэвамі і пакідаць прызнанні ў каханні на іх гладкай кары. Пра гэта ёсць згадкі ў Вергілія: {| |{{пачатак цытаты}} <poem>Лепей я паспрабую гэтую песню, якую запісаў нядаўна на зялёнай кары бука, Пазначаючы чаргаванне музыкі і голасу. А ты скажы Амінту спаборнічаць</poem> {{oq|la|<poem>Immo haec in uiridi nuper quae cortice fagi carmina descripsi et modulans alterna notaui, experiar: tu deinde iubeto certet Amyntas</poem><ref name=autogenerated2>Цыт. паводле: [[:s:la:Eclogae vel bucolica/Ecloga V|Эклога V]]</ref>}} {{канец цытаты}} |} Амерыканскі паэт {{нп5|Уільям Кален Браянт|Уільям Браянт|ru|Брайант, Уильям Каллен}} пісаў: {{Цытата|<poem>...who grave, as was the wont Of simple pastoral ages, on the rind Of my smooth beeches some beloved name?</poem><ref name="Boston" />}} І хоць [[Уільям Шэкспір|Шэкспір]] не ўдакладняе від дрэва, але напэўна ён меў на ўвазе бук, калі напісаў у сваёй камедыі «{{нп5|Як вам гэта спадабаецца||ru|Как вам это понравится}}»: {{Цытата|<poem>O Rosalind, these Trees shall be my Bookes, And in their barkes my thoughts Ile charracter, That euerie eye, which in this Forrest lookes, Shall see thy vertue witnest euery where. Run, run Orlando, carue on euery Tree, The faire, the chaste, and vnexpressiue shee</poem><ref>[[:s:en:As You Like It|As You Like It]]</ref>}} Імя прыгажуні Марселі ў рамане [[Мігель Сервантэс|Сервантэса]] «Дон Кіхот» было напісана на букавых ствалах. {| |{{пачатак цытаты}} Недалёка адсюль месца, дзе ёсць амаль два дзясяткі высокіх букаў, і на іх гладкай кары кожнага з іх напісана імя Марселы. {{oq|es|No está muy lejos de aquí un sitio donde hay casi dos docenas de altas hayas, y no hay ninguna que en su lisa corteza no tenga grabado y escrito el nombre de Marcela...<ref name=autogenerated3>Цыт. паводле: [[:s:es:Don Quijote, Primera Parte: Capítulo XII|Don Quijote, Primera Parte: Capítulo XII]]</ref>}} {{канец цытаты}} |} Салавей у «{{нп5|Ода салаўю|Одзе салаўю|be-x-old|Ода салаўю}}» [[Джон Кітс|Кітса]] спявае ў «зеляніне буку». {{Цытата|<poem>That thou, light-wingèd Dryad of the trees, In some melodious plot Of beechen green, and shadows numberless, Singest of summer in full-throated ease.</poem><ref>[[:s:en:Ode to a Nightingale|Ode to a Nightingale]]</ref>}} Магчыма, найбольш вядомым паэтычным прысвячэннем буку з’яўляецца твор {{нп5|Томас Кэмпбэл|Томаса Кэмпбэла|ru|Кэмпбелл, Томас (поэт)}} «The Beech Tree’s Petition». Французскі паэт {{нп5|Жазэ Марыя дэ Эрэдзіа||ru|Эредиа, Жозе Мария де}} напісаў паэму «Le Dieu Hêtre», назву якой можна перавесці як «Бажэственны бук». Паэтычны вобраз букаў ён выкарыстаў і ў «Сяброўскім пасланні». <poem>Puisse notre amitie, plus forte par le temps, A peine eclose ainsi qu"une fleur de printemps, Dans nos coeur genereux vivre l"age d"un hetre<ref>{{cite web|url=http://samlib.ru/k/korman_w_m/110heredia166-175.shtml|title=110 Эредиа, сонеты, 166—175|author=Жозе-Мариа Эредиа. Пер. В. М. Кормана|date=2011-04-10|work=samlib.ru|publisher=Журнал «Самиздат»|access-date=2011-04-01}}</ref>.</poem> У Даніі існуе мноства песень, што апяваюць бук. Векавыя букавыя дрэвы сваім вялікім выглядам і звязанымі з імі легендамі служылі крыніцай натхнення многіх пісьменнікаў. Яны (таксама як і ў народных паданнях) звязаны са старажытнымі кельтамі, [[друіды|друідамі]], [[карлік]]амі і [[волат]]амі, сярэднявечнымі [[ведзьма]]мі, у фантастычных творах — з [[прывід]]амі, [[гобліны|гоблінамі]] і іншымі выдуманымі героямі. [[Жуль Верн]] у творы «{{нп5|Замак у Карпатах||ru|Замок в Карпатах}}» апісаў стары бук, які кожны год губляў па адной галінцы, тым самым нібыта набліжаючы разбурэнне закінутага карпацкага замка, размешчанага высока ў гарах і населенага, ва ўяўленні мясцовага насельніцтва, нячыстай сілай<ref>{{кніга |аўтар=Жюль Верн.|загаловак=Зелёный луч. Замок в Карпатах|частка=Замок в Карпатах|месца=М.|выдавецтва=Ладомир|год=1993|серыя=1. Неизвестный Жюль Верн|старонак=288|isbn=5-86218-023-0}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin}} * {{ДзікСССР|аўтар=Соколов С. Я., Стратонович А. И.|частка=Род 2. Fagus — Бук|том=2|стар=397—400}} * {{кніга |загаловак=Древесные породы мира |частка=Древесные породы СССР |спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/drev_porody_mira_1982_3.djvu |месца=М. |адказны=Под ред. Калуцкого К.&nbsp;К. |выдавецтва=Лесная промышленность |год=1982 |том=3 |старонкі=99—100 |старонак=264 }} * {{ФлораСССР|аўтар={{нп5|Яўген Уладзіміравіч Вульф|Вульф Е. В.|ru|Вульф, Евгений Владимирович}}|частка=Род 368. Fagus — Бук|том=5|стар=356—359}} * {{кніга |аўтар=Меницкий Ю. Л. |загаловак=Жизнь растений |частка=Семейство буковые (Fagaceae) |том=5, Часть 1. Цветковые растения |спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/zh_ras5-1.djvu |месца=М. |адказны=Под ред. [[Тахтаджян, Армен Леонович|Тахтаджяна А.&nbsp;Л.]] |выдавецтва=Просвещение |год=1980 |старонкі=293—297 |старонак=430 }} * {{кніга |аўтар=Букштынов А. Д., Грошев Б. И., Крылов Г. В. |загаловак=Леса (Природа мира) |спасылка=http://old.botsad.ru/world6.htm |месца=М. |выдавецтва=Мысль |год=1981 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224222853/http://old.botsad.ru/world6.htm |archive-date=24 снежня 2013 }} * {{кніга |загаловак=Растительные ресурсы СССР |частка=Цветковые растения, их химический состав, использование; семейства Magnoliaceae −Limoniaceae |спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/rastit_resursy_sssr_1984_1.djvu |адказны=Под ред. Фёдорова Ал. А. |месца=Л. |выдавецтва=Наука |год=1984 |старонкі=142—143 |старонак=460 }} * {{кніга |аўтар=Криштофович А. Н. |загаловак=Палеоботаника |спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/krishtofovich1957_paleobotanika.djvu |месца=Л. |выдавецтва=Гостоптехиздат |год=1957 |старонкі=383 |старонак=650 }} * {{кніга |загаловак=Лесная энциклопедия в двух томах |спасылка=http://forest.geoman.ru/forest/item/f00/s00/e0000314/index.shtml |месца=М. |адказны=Под ред. Воробьёва Г.&nbsp;И. |выдавецтва=Советская энциклопедия |год=1985 |старонак=563 }} * {{кніга |аўтар=Вальтер Г. |загаловак=Растительность земного шара. Эколого-физиологическая характеристика |частка=Леса умеренной зоны |спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/walter1974_rastit_zemn_shara_2.djvu |месца=М. |том=II |выдавецтва=Прогресс |год=1974 |старонак=422 }} * {{кніга |аўтар=Клеопов Ю. Д. |загаловак=Анализ флоры широколиственных лесов европейской части СССР |спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/kleopov1990_analiz_fl_shirokol_lesov.djvu |месца=Киев |выдавецтва=Наукова Думка |год=1990 |старонак=352 }} * {{кніга |аўтар=Колесников А. И. |загаловак=Декоративные формы древесных пород |спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/kolesnikov1958_dekor_formy_drev_porod.djvu |месца=М. |выдавецтва=Минкомхоза РСФСР |год=1958 |старонак=272 }} * {{кніга |аўтар=Колесников А. И. |загаловак=Декоративная дендрология |спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/kolesnikov1974_dekor_dendrol.djvu |месца=М. |выдавецтва=Лесная промышленность |год=1974 |старонкі=492—495 |старонак=704 }} * {{артыкул |аўтар=Артамонов В. |загаловак=Бук |спасылка=http://n-t.ru/nj/nz/1988/0707.htm |выданне=Наука и жизнь |год=1988 |нумар=7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101008220147/http://n-t.ru/nj/nz/1988/0707.htm |archive-date=8 кастрычніка 2010 }} * {{кніга |аўтар=Коновалова Т. Ю., Шевырева Н. А. |загаловак=Декоративные деревья и кустарники: Атлас-определитель |месца=М. |выдавецтва=ЗАО «Фитон+» |год=2007 |старонак=208}} * {{кніга |аўтар=Гроздова Н. Б., Некрасов В. И., Глоба-Михайленко Д. А. |загаловак=Деревья, кустарники и лианы (справочное пособие) |спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/grozdova1986_derevja.djvu |месца=М. |адказны=Под ред. Некрасова В.&nbsp;И. |выдавецтва=Лесная промышленность |год=1986 |старонкі=170—171 |старонак=349 }} * {{кніга |загаловак=Вредители сельскохозяйственных культур и лесных насаждений |частка=Вредные нематоды, моллюски, членистоногие |спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/vrediteli_selhozkultur1973_1.djvu |месца=К. |адказны=Под ред. Васильева В.&nbsp;П. |выдавецтва=Урожай |год=1973 |том=I |старонак=496 }} * {{кніга |загаловак=Вредители сельскохозяйственных культур и лесных насаждений |спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/vrediteli_selhozkultur1974_2.djvu |частка=Вредные членистоногие (продолжение), позвоночные |месца=К. |адказны=Под ред. Васильева В.&nbsp;П. |выдавецтва=Урожай |том=II |год=1974 |старонак=608 }} * {{кніга |загаловак=Насекомые и клещи ― вредители сельскохозяйственных культур |частка=Чешуекрылые. Часть 1 |спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/nasekomie_vrediteli1994_3_1_cheshuekr.djvu |адказны=Под ред. Кузнецова В.&nbsp;И. |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |том=III |год=1999 |старонак=216 }} * {{кніга |загаловак=Насекомые и клещи ― вредители сельскохозяйственных культур |частка=Чешуекрылые. Часть 2 |спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/nasekomie_vrediteli1999_3_2_cheshuekr.djvu |адказны=Под ред. Кузнецова В.&nbsp;И. |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |том=III |год=1999 |старонак=410 }} * {{кніга|аўтар=Борейко В. Е.|загаловак=Лесной фольклор. Древа жизни и священные рощи|год=2003}} * {{кніга|аўтар=Heinz Ellenberg.|загаловак=Vegetation Mitteleuropas mit den Alpen in ökologischer, dynamischer und historischer Sicht|месца=Stuttgart|выдавецтва=Verlag Eugen Ulmer|год=1996|isbn=3825281043}} * {{кніга|аўтар=Peter Mertz.|загаловак=Pflanzenwelt Mitteleuropas und der Alpen |месца=Hamburg|выдавецтва=Nikol|год=2002|pages=62—75|isbn=3-933203-55-4}} * {{кніга|аўтар=Richard Pott.|загаловак=Die Pflanzengesellschaften Deutschlands |месца=Stuttgart|выдавецтва=Ulmer|год=1995|isbn=3825280675}} * {{кніга|аўтар=Hillier Nurseries, John Hillier, Allen J. Combes.|загаловак=Hillier Manual Trees and Schrubs. The classic horticultular guide|год=1972}} {{refend}} == Спасылкі == {{refbegin}} {{Commonscat|}} * [http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-83891 Бук европейский] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190123105415/http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-83891 |date=23 студзеня 2019 }} в базе данных [http://www.theplantlist.org/ The Plant List] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190523171514/http://www.theplantlist.org/ |date=23 мая 2019 }} {{ref-en}} {{V|3|3|2011}} * {{Плантарыум|15877|Бук лесной}} * {{cite web|url=http://apps.kew.org/wcsp/synonomy.do?name_id=83891|title=Fagus sylvatica|work=apps.kew.org|publisher=[[Каралеўскія батанічныя сады К’ю]], Вялікабрытанія|lang=en|access-date=2011-02-02|archive-url=http://www.webcitation.org/65rHdQYA4|archive-date=2012-03-02}} * {{cite web|url=http://dendroland.ru/index.php?mod=enc&cmd=view&id=46|title=Бук лясны|work=dendroland.ru|publisher=База даных па раслінах|access-date=2011-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304125832/http://dendroland.ru/index.php?mod=enc&cmd=view&id=46|archive-date=4 сакавіка 2016|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.krasnayakniga.ru/search/node/буковые%20леса|title=Буковые леса|work=krasnayakniga.ru|publisher=Красная книга|access-date=2011-01-14|archive-url=https://www.webcitation.org/65rHfPUU8?url=http://www.krasnayakniga.ru/search/node/%D0%B1%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B5%20%D0%BB%D0%B5%D1%81%D0%B0|archive-date=2 сакавіка 2012|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://flower.onego.ru/kustar/fagus.html|title=Бук (Fagus) сем. Буковые|work=flower.onego.ru|publisher=Энциклопедия декоративных садовых растений|access-date=2011-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20120621010208/http://flower.onego.ru/kustar/fagus.html|archive-date=21 чэрвеня 2012|url-status=dead}} {{refend}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Выдатны артыкул|Біялогія}} [[Катэгорыя:Букавыя]] [[Катэгорыя:Флора Еўропы]] [[Катэгорыя:Дэкаратыўныя дрэвы]] [[Катэгорыя:Харчовыя расліны]] [[Катэгорыя:Кармавыя расліны]] [[Катэгорыя:Тэхнічныя культуры]] [[Катэгорыя:Дрэвы]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]] pwqqfiwiigofrd7w6icevg1v5suo60e 0 17406 5148301 4771549 2026-05-29T11:54:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148301 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = Betula Pendula at Stockholm University 2005-07-01.jpg | image title = Агульны выгляд дарослых раслін | image descr = Агульны выгляд дарослых раслін | regnum = Расліны | parent = Betula_sect | rang = Від | latin = Betula pendula | author = [[Roth]] | syn = {{btname|Betula verrucosa|[[Ehrh.]]}} | children name = | children = | typus = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = LC | wikispecies = Betula pendula | commons = Category:Betula pendula | iucn = | itis = 19495 | ncbi = 3505 | eol = 1149364 | grin = 7127 | ipni = 295174-1 |tpl=kew-21582 }} '''Бяроза павіслая'''<ref name="ЛРКЛ">Назва згодна з {{ЛРКЛ}}</ref>, або '''паніклая''', або '''бародаўчатая'''<ref>[[Міхал Адольфавіч Федароўскі|Federowski M.]] Lud Bialoruski na Rusi litewskiej. Krakow, I, 1897</ref>, або '''гузаватая'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|24}}</ref><ref>Васількоў І. Г. Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927</ref><ref name="Інбелкульт">{{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Беларуская навуковая тэрміналогія: слоўнік лясных тэрмінаў |арыгінал = |спасылка = http://www.slounik.org/bnt08/l2/2 |адказны = |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Інбелкульт |год = 1926 |том = Вып. 8 |старонкі = |старонак = 80 |серыя = . |isbn = |тыраж = }} у крыніцы пад назвай {{btname|Betula verrucosa|[[Ehrh.]]}}</ref> (''Betula pendula'') — лістападнае дрэва, [[Біялагічны від|від]] раслін [[род]]у {{bt-bellat|Бяроза|Betula}} [[сямейства]] {{bt-bellat|Бярозавыя|Betulaceae}}<ref name="ЛР">{{кніга |аўтар = |частка = Берёза повислая, или бородавчатая |загаловак = Лекарственные растения и их применение |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = 5-е, перераб. и. доп. |месца = Мн. |выдавецтва = «Наука и техника» |год = 1974 |том = |старонкі = 111-114 |старонак = 592 |серыя = |isbn = |тыраж = 120 000 }}</ref>. == Распаўсюджанне і экалогія == Шырока распаўсюджаная {{нп3|лесаўтваральная парода||ru|Лесообразующая порода}}, якая фармуе [[драбналістыя лясы]] па ўсіх [[клімат|кліматычных зонах]], акрамя [[тундра|тундры]]; аднак [[Бярозавы лес|бярозавыя лясы]] большай часткай не з’яўляюцца карэннымі, а ўзнікаюць на месцы зведзеных або згарэлых лясоў, у першую чаргу хвойных. Часцей звязана з беднымі, добра дрэнажаванымі [[глеба]]мі. Паколькі бяроза [[Геліяфіты|святлалюбная расліна]], яна лёгка выцясняецца больш даўгавечнымі і буйнымі дрэвамі; у многіх выпадках прысутнічае ў [[лес|лясах]] толькі як прымешка, па больш светлых участках. У [[лесастэп]]авых і [[стэп]]авых раёнах фармуе карэнныя [[дрэвастой|дрэвастоі]]. Мае шырокі [[арэал]] e [[Еўрапейская частка Расіі|Еўрапейскай часткі Расіі]] (ад тундры да [[стэп]]аў), расце ў [[Заходняя Сібір|Заходняй Сібіры]], на [[Алтай|Алтаі]] і [[Каўказ]]е. Усходняя мяжа — возера [[Байкал]]. За межамі Расіі распаўсюджана амаль па ўсёй [[Еўропа|Еўропе]], за выключэннем [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнэйскага паўвострава]], у [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыцы]], у [[Пярэдняя Азія|Пярэдняй]] і [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]]. З відаў бяроз мае найбольшы арэал. У горы гэтая бяроза падымаецца да вышыні 2100—2500 м над [[узровень мора|узроўнем мора]]. {{нп3|Інтрадукаванне|Інтрадукаваная|ru|Интродукция}} паўсюль у зоне [[умераны клімат|ўмеранага клімату]]. На [[Беларусь|Беларусі]] бяроза павіслая з’яўляецца характэрнай лесаўтваральнай пародай. Светлалюбнае, хуткарослае дрэва. Расце пераважна на сухадолах, у маладых лясных пасадках, на ўзлесках. Распаўсюджваецца ў працэсе зарастання лугоў і палёў. == Батанічнае апісанне == {{Біяфота|Illustration Betula pendula0.jpg|left|{{Бат.іл.|3}}|color=#BBDD99}} Пры спрыяльных умовах дасягае 25-30 м у вышыню і да 80 см у [[дыяметр]]ы<ref name="ЛР"/>. [[Корань расліны|Каранёвая сістэма]] бярозы моцна развітая, але пранікае ў глебу неглыбока, таму дрэвы нярэдка падвяргаюцца {{нп3|буралом|ветравалу|ru|Бурелом}}. [[Кара (біялогія)|Кара]] ў маладых дрэў карычневая, а з 8-10 гадоў бялее. Маладыя асобіны можна зблытаць з відамі {{bt-bellat|Вольха{{!}}вольхі|Alnus}}. У дарослым стане добра адрозніваецца ад іншых дрэў па белай кары з чорным рысункам<ref name="ЛР"/>. У больш старых дрэў кара ў ніжняй частцы ствала становіцца грыбокапатрэсканай, чорнай<ref name="ЛР"/>. Ствол у ніжняй частцы рабрысты. [[Драўніна]] жаўтлява-белая, шчыльная і цяжкая. [[Парастак|Галіны]] голыя, пакрытыя шматлікімі густарассыпанымі [[смала|смалістымі]] [[Залоза|залозкамі]]-бародаўкамі (адсюль і адбылася назва бяроза бародаўчатая). Маладыя галіны павісаюць уніз, што надае [[дрэва|кроне]] бярозы вельмі характэрнае аблічча (назва — бяроза павіслая). Крона галінастая, але не густая, галінаванне сімпадыяльнае. [[Лісце]] ад рамбічна-яйкападобнага да трохкутна-яйкападобнага, 3,5-7 см даўжыні, 2-5 см шырыні, завостраныя на верхавіне з шырокаклінавым ці амаль усечаным аснаваннем, гладкае, у маладым узросце клейкае; краю падвойназубчастае. [[Хвосцік]]і голыя 0,8-3 см. [[Пупышка|Пупышкі]] сядзячыя. [[Кветка|Кветкі]] правільныя, дробныя, несамастойныя, раздзельнаполыя, сабраныя ў каташкавыя, павіслыя [[Суквецце|суквецці]] на канцах галінак. Цвіце да распускання лісця (па некаторых крыніцах — адначасова з распусканнем лісця) у красавіку-маі<ref name="ЛР"/>. Мужчынскія кветкі на кароткіх кветаножках, размешчаны па 3 [[дыхазій|дыхазіяльна]] ў пазухах чырвона-бурых крыючых лусак і ўтвараюць на канцах падоўжаных парасткаў мінулага года па 2-4 павіслыя (5-6 см) мужчынскія [[каташкі]]. [[Калякветнік]] просты, адно-двухліставы, 2-4 [[Тычынка|тычынкі]] раздвоеныя, супрацьстаяць лісточкам калякветніка<ref name="ЛР"/>. [[Формула кветкі]]: {{Nobr|[[Файл:Male black symbol.svg|12px]]<math>\ast P_2 \; A_2 \; G_0</math>}}. Жаночыя кветкі без калякветніка, з двума [[брактэі|брактэямі]], зрослымі трохлопасцевай пакрывальнай лускай. Яны сабраныя па 5 у дыхазіі на скарочаных бакавых парастках і фармуюць кароткія, цыліндрычныя, зялёныя жаночыя каташкі (шышкападобныя тырсы). [[Гінецэй]] з двух зрослых [[пладалісток|пладалісткоў]]. [[Завязь]] ніжняя, у завязі развіваецца па адным [[семязачаток|семязачатку]]. Ніткападобныя [[лычык]]і доўгія, выстаўляюцца, нярэдка ярка афарбаваныя. формула кветкі {{Nobr|[[Файл:Venus symbol.svg|15px]]<math>\ast P_0 \; A_0 \; G_{(\overline2)}</math>}}<ref name="Barabanov">{{кніга|аўтар=Барабанов Е.И.|загаловак=Ботаника: учебник для студ. высш. учеб. заведений|месца=М|выдавецтва=Издательский центр «Академия»|год=2006|старонкі=256|старонак=448|isbn=5-7695-2656-4}}</ref>. Бяроза павіслая ў вольным стане пачынае пладаносіць з 10 гадоў, а ў насаджэннях — з 20-25 гадоў. Плоданашэнне працягваецца штогод. [[Плод|Плады]] спеюць да канца лета і пачынаюць рассейванне. Рассейванне адбываецца паступова на працягу ўсёй восені і зімы. У бярозавым лесе можа выпадаць штогод да 35 кг бярозавага насення на 1 га. Плод — дробны арэх з крыльцамі. У адрозненне ад {{bt-bellat|Бяроза пушыстая{{!}}бярозы пушыстай|Betula pubescens}}, бяроза павіслая — вельмі святлалюбная парода. Параўнальна недаўгавечная, жыве да 120 гадоў, радзей да больш дарослага ўзросту. Часта бяроза павіслая і {{bt-bellat|бяроза пушыстая|Betula pubescens}} растуць сумесна і ўтвараюць мноства пераходных формаў. Бяроза павіслая мае [[разнавіднасць]] — {{нп3|Карэльская бяроза|Бяроза карэльская|ru|Карельская берёза}} ({{bt|Betula pendula|var=carelica|([[Mercklin]]) [[L.Hämet-Ahti]]}}) з вельмі прыгожай узорыстай драўнінай. {| align=center cellspacing=0 |- bgcolor=#BAFF99 align=center valign=top ||[[Файл:Sauerland-Winterimpression.jpg|145px|center]]<small>Форма кроны ||[[Файл:Betula pendula subsp Fontqueri textura del tronco.jpg|161px|center]]<small>Кара дарослага дрэва ||[[Файл:Bouleau verruqueux Tronc 2.jpg|140px|center]]<small>Кара старога дрэва ||[[Файл:Winter male catkins of European birch.jpg|220px|center]]<small>Мужчынскія кветкі |} {| align=center cellspacing=0 |- bgcolor=#BAFF99 align=center valign=top ||[[Файл:Betula-pendula-warts.JPG|235px|center]]<small>Бародаўкі ||[[Файл:Brosen betula2.jpg|155px|center]]<small>Лісце. Летняя афарбоўка ||[[Файл:Betula-pendula-autumn.JPG|233px|center]]<small>Асенняя афарбоўка ||[[Файл:Betula verrucosa cross beentree.jpg|154px|center]]<small>Драўніна. Папярочны спіл |} == Хімічны склад == Пупыршкі бярозы павіслай утрымліваюць 3—5,3 (8)% [[Эфірныя алеі|эфірнага алею]], асноўнымі кампанентамі якога з’яўляюцца біцыклічныя [[Сесквітэрпены|сесквітэрпеноіды]]. Уключаюць таксама [[Смала|смалістыя рэчывы]]. У лісці знойдзеныя эфірны алей, смалістыя рэчывы, [[флаваноіды]], [[сапаніны]], [[аскарбінавая кіслата]]<ref name="ЛР"/>. == Значэнне і ўжыванне == Лёгка паддаецца механічнай апрацоўцы. Надзвычай няўстойлівая супраць гніення. Лепш за ўсё захоўваецца пагружанай у ваду. Выкарыстоўваецца як [[фанера|фанерная сыравіна]], у вытворчасці [[лыжы|лыж]], дробных разьбяных цацак. З драўніны атрымліваюць [[драўняны вугаль]], [[Воцатная кіслата|воцатную кіслату]], [[Метанол|метылавы спірт]], [[шкіпінар]], цэлюлозу. Пры сухой перагонцы кары утворыцца [[дзёгаць]], які ўжываецца ў медыцыне і [[парфумерыя|парфумерыі]]. Дзякуючы высокай [[Удзельная цеплыня згарання|цеплатворнасці]] цэніцца як добрае [[паліва]]. Бяроза павіслая выкарыстоўваецца для азелянення населеных пунктаў, прысаду ля дарог, у полеахоўных палосах. Лісце вылучае [[фітанцыды]], здольныя забіваць хваробатворныя мікраарганізмы ўжо праз 3 гадзіны. З галін вяжуць венікі для [[лазня|лазні]]. Нарыхтоўваецца бярозавы сок, які ўтрымлівае да 20 % цукру. Вясновы [[Бярозавік|сок]] з’яўляецца смачным і карысным напоем. === Прымяненне ў медыцыне === Пупыршкі і маладое лісце выкарыстоўваецца ў народнай і навуковай медыцыне, яны валодаюць мачагонным, жоўцегонным, патагонным, краваачышчальным, бактэрыцыдным, супрацьзапаленчым і раназажыўляльным дзеяннем. У якасці [[Лекавая раслінная сыравіна|лекавай сыравіны]] выкарыстоўваюць пупыршкі бярозы ({{lang-la|Gemmae Betulae}}), лісце бярозы ({{lang-la2|Folium Betulae}}), бярозавы дзёгаць ({{lang-la|Pix Betulae}}) і актываваны вугаль ({{lang-la|Carbo activatus}})<ref name="ЛР"/>. Ужываюць пупыршкі і лісце ў выглядзе [[Настой|настояў]] і ў [[Лекавы збор|зборах]]<ref>{{кніга|аўтар=Блинова К. Ф. и др.|частка=|загаловак=Ботанико-фармакогностический словарь: Справ. пособие|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/botaniko-farmakognost_slovar1990.djvu|адказны=Под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева|месца={{М.}}|выдавецтва=Высш. шк.|год=1990|старонкі=172|isbn=5-06-000085-0}}</ref> ==== Нарыхтоўка сыравіны ==== Нарыхтоўку пупыршак праводзяць у студзені — сакавіку, да іх распускання. Сушаць на адкрытым паветры ці ў памяшканнях з добрай вентыляцыяй. Маладое лісце збіраюць у маі — чэрвені, сушаць у цені або на гарышчах. == Таксанамія == Від '''Бяроза павіслая''' ўваходзіць у род {{bt-bellat|Бяроза|Betula}} [[падсямейства]] {{bt-bellat|Бярозавыя, падсямейства{{!}}Бярозавыя|Betuloideae}} сямейства {{bt-bellat|Бярозавыя|Betulaceae}} [[Атрад (біялогія)|парадку]] {{bt-bellat|Букакветныя|Fagales}}. {{Табліца122222 |a=аддзел '''[[Кветкавыя|Кветкавыя, ці Пакрытанасенныя]]''' |b1=парадак '''[[Букакветныя]]''' |b2=яшчэ 44 пападкі кветкавых раслін <br />(згодна&nbsp;[[Сістэма APG II|Сістэме&nbsp;APG&nbsp;II]]) |c1=яшчэ 7 сямействаў <br />(згодна&nbsp;[[Сістэма APG II|Сістэме&nbsp;APG&nbsp;II]]) |c2=сямейства '''[[Бярозавыя]]''' |d1=падсямейства '''[[Бярозавыя (падсямейства)|Бярозавыя]]''' |d2=яшчэ адно падсямейства, '''[[Coryloideae]]''' <br />(згодна&nbsp;[[Сістэма APG II|Сістэме&nbsp;APG&nbsp;II]]) |e1=яшчэ 1—2 роды |e2=род <br />'''[[Бяроза]]''' |f1=<span style{{eq}}"background-color:#99C999; font-size:150%">від <br />'''Бяроза павіслая''' |f2=яшчэ больш 110 відаў |color=#234510 |bgcolor=#EFF9AB }} === Дэкаратыўныя садовыя формы і культывары === [[Файл:Betula pendula laciniata0.jpg|250px|thumb|Форма 'Laciniata'. Парасткі і лісце.]] [[Файл:Betula pendula 1 by Nick.JPG|250px|thumb|right|Форма {{нп3|Betula pendula 'Youngii'|'Youngii'|ru|Берёза Юнга}}. Агульны выгляд.]] * 'Dalecarlica' (ці {{bt|Betula pendula|forma=dalecarlica|([[L.f.]]) [[C.K.Schneid.]]}} — так званая {{нп3|Бяроза далекарлійская||ru|Берёза далекарлийская}}) — выключна рэдкая форма з разрезным да ажурнасці лісцем. * 'Laciniata' — характэрная глыбока разрэзаным лісцем; рэдкая ў культуры (часта за яе прымаюць больш простую форму 'Crispa', якую часам называюць {{bt|Betula pendula|var=crispa}}). * 'Purpurea' — у гэтай формы лісце мае глыбокае чырванавата-пурпурнае адценне вясной, больш бронзавае — улетку, бронзава-зялёнае і нават медна-аранжавае — увосень. Форма ліста — звычайная. Парасткі маюць чорна-пурпурнае адценне, захоўваюць яго ўсё лета; кара не такая белая, як у асноўнага віду. * 'Trost’s Dwarf' — кампактны круглявы хмызняк да 1,2 м вышынёй. Моцна рассечанае на вузкія лінейныя долі светла-зялёнае лісце гэтай карлікавай формы да 5 см даўжынёй, якія сядзяць на кароткіх галінах, утвараюць хупавыя «шарыкі», якія выглядаюць ані не горш {{bt-bellat||Acer palmatum}}, з той толькі розніцай, што гэты клён вельмі капрызны і не жадае расці ў Расіі. * {{нп3|Betula pendula 'Youngii'|'Youngii'|ru|Берёза Юнга}} — маленькае дрэва без галоўнага ствала з ніцай (амаль парасонападобнай) формай. * 'Gracilis' — сорт з ніцай формай кроны. Лісце больш дробнае, чым у дзікай формы, і глыбока рассечанае. * 'Fastigiata' — крона нізкая, калонападобная, якая з узростам пашыраецца дагары. Галінкі пачынаюцца ад аснавання ствала і накіроўваюцца ўверх. Блізкі сорт — 'Obelisk'. Выкарыстоўваецца для пасадак у маленькіх садах. * 'Tristis' — звычайна захоўвае цэнтральны ствол, з якога звісаюць галінкі, утвараючы вельмі вузкую крону. Лісце рассечанае. == Уплыў на культуру == [[Файл:Stamp 2012 Bereza povysla.JPG|250px|міні|Бяроза павіслая на паштовай марцы Украіны]] У гонар гэтага віду бяроз быў названы {{нп3|8644 Бетулапендула|астэроід|uk|8644 Бетулапендула}}<ref>{{DMPN}}</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * {{ДзікСССР|аўтар=|частка=Род 1. Betula L. — Берёза|том=2|стар=314—316}} * ''Гроздова Н.&nbsp;Б., Некрасов В.&nbsp;И., Глоба-Михайленко Д.&nbsp;А.'' Деревья, кустарники и лианы: Справочное пособие. — М.: Лесн. пром-сть, 1986. — С. 110—111. * ''Лищинская С.&nbsp;Н.'' Эколого-биологические особенности берёзы повислой (''Betula pendula'' Roth.) как компонента антрогенных лесонасаждений г. Самары. — Автореф. дис. на соиск. учён. степ. канд. биол. наук. — Самара. — 2003. — 18 с. * Древесные породы мира. В 3-х т. Т. 3. Древесные породы СССР. — М.: Лесн. пром-сть, 1982. — С. 54—57. * Жизнь растений. В 6-ти т. Т. 5. Ч. 1. Цветковые растения. — 1980. — С. 320. * ''Скворцов В.&nbsp;Э.'' Учебный атлас. Флора Средней России. — М.: ЧеРо, 2004. — С. 103. * {{кніга|аўтар = Коновалова Т. Ю., Шевырёва Н. А.|частка =|загаловак = Декоративные деревья и кустарники: Атлас-определитель|арыгінал =|спасылка =|месца = М|выдавецтва = ЗАО «Фитон+»|год = 2007|старонкі = 90|isbn = 978-5-93457-157-4}} * {{ІВРСР|частка=433. ''Betula pendula'' Roth (''B. verrucosa'' Ehrh.)— Берёза повислая, или бородавчатая|том=2|стар=31}} * Єлін Ю. Я., Зерова М. Я., Лушпа В. І., Шаброва С. І. Дари лісів. — К.: «Урожай», 1979 == Спасылкі == * {{Плантарыум|6581}} * [http://www.ecosystema.ru/08nature/trees/04.htm ''Бяроза павіслая'' на сайце www.ecosystema.ru] * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=BEPE3 ''Бяроза павіслая'' на сайце USDA NRCS]{{Недаступная спасылка}} {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бярозавыя]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Афрыкі]] [[Катэгорыя:Расліны лясоў]] [[Катэгорыя:Дрэвы]] [[Катэгорыя:Лекавыя расліны]] [[Катэгорыя:Расліны на марках]] 9aepcdcfqsqc9ob66wvnxggv2jbu119 0 19471 5147954 5076035 2026-05-28T12:58:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5147954 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |эмблема = [[Файл:Эмблема Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта.jpg|100px]] |назва = Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт |скарачэнне = БДУ |міжназва = Belarusian State University (BSU) |дэвіз = «Універсітэт – твой крок у будучыню!» |заснаваны = [[1921]] |тып = Дзяржаўны |найменне пасады = рэктар |студэнты = больш за 24100 |дактары = каля 300 |выкладчыкі = каля 3000 |размяшчэнне = {{BLR}}, [[Мінск]] |адрас = 220030 [[Мінск]], [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|пр. Незалежнасці]], 4 |сайт = http://www.bsu.by |узнагароды = {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|тып=арганізацыя }} |ранейшыя=Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт ім. У. І. Леніна |метро= * {{minskmetro|1}}[[Плошча Леніна (станцыя метро, Мінск)|Плошча Леніна]] * {{minskmetro|1}}[[Інстытут культуры (станцыя метро)|Інстытут культуры]] * {{minskmetro|2}}[[Купалаўская (станцыя метро)|Купалаўская]]}} '''Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт''' ('''БДУ''') — найстарэйшы ўніверсітэт [[Беларусь|Беларусі]], знаходзіцца ў [[Мінск]]у, афіцыйна пачаў працу [[30 кастрычніка]] [[1921|1921 года]]. == Агульныя звесткі == У комплекс БДУ ўваходзяць: 16 [[Факультэт|факультэтаў]], 11 навучальных інстытутаў і адукацыйных устаноў<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://bsu.by/bgu-segodnya/bgu-segodnya-dostizheniya-bgu.php?ysclid=ly75rvsjv7579059394|title=БДУ сёння. Дасягненні БДУ|website=Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|access-date=|archive-date=1 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241201022213/https://bsu.by/bgu-segodnya/bgu-segodnya-dostizheniya-bgu.php?ysclid=ly75rvsjv7579059394|url-status=dead}}</ref>; 2 установы перападрыхтоўкі і павышэння [[Кваліфікацыя (адукацыя)|кваліфікацыі]]<ref name=":1" />, 6 навукова-даследчых інстытутаў і цэнтраў<ref name=":0" />, 42 навукова-даследчых [[лабараторыя|лабараторый]]<ref name=":0" />, 56 студэнцкіх навукова-даследчых [[Лабараторыя|лабараторый]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nirs.bsu.by/index.php/snil/laboratorii-bgu|title=Пералік студэнцкіх навукова-даследчых лабараторый|website=Аддзел навукова-даследчай работы студэнтаў}}</ref>, 177 [[Кафедра (падраздзяленне ўніверсітэта)|кафедр]]<ref name=":1" />, 8 інавацыйных вытворчых прадпрыемстваў<ref name=":0" />, 3 вучэбна-даследчыя станцыі<ref name=":0" />, 6 [[Музей|музеяў]]<ref name=":0" />. У 2015 годзе да ўніверсітэта быў далучан [[Міжнародны дзяржаўны экалагічны інстытут імя А. Дз. Сахарава|Міжнародны экалагічны ўніверсітэт імя А. Дз. Сахарава]], які стаў структурным падраздзяленнем БДУ. [[Вышэйшая адукацыя|Вышэйшую адукацыю]] ў БДУ [[студэнт]]ы атрымліваюць па 68 спецыяльнасцям на [[Бакалаўр|першай ступені навучання]] і па 48 — на [[Магістр|другой]]<ref name=":1" />. З 2008 г. вядзецца навучанне студэнтаў у рамках Дзяржаўнай праграмы падрыхтоўкі кадраў для [[Ядзерная энергетыка|ядзернай энергетыкі]]. Падрыхтоўка кадраў вышэйшай [[Кваліфікацыя (адукацыя)|кваліфікацыі]] вядзецца ў [[Аспірантура|аспірантуры]] па 134 спецыяльнасцях<ref name=":1" />. БДУ каардынуе дзейнасць [[Спіс універсітэтаў Беларусі|універсітэтаў краіны]] па распрацоўцы навукова-метадычнага забеспячэння ўніверсітэцкай адукацыі па [[Гуманітарныя навукі|гуманітарных]] і [[Прыродазнаўчыя навукі|прыродазнаўчых]] спецыяльнасцях. Для паступлення ў БДУ неабходна паспяхова прайсці [[цэнтралізаванае тэсціраванне]] і цэнтралізаваны экзамен. На некаторыя спецыяльнасці [[абітурыент]]ы дадаткова здаюць уступныя экзамены. Ва ўніверсітэце ў 2017—2018 навучальным годзе навучаецца 53298 чалавек, з іх студэнтаў — 28874, аспірантаў — 1101, дактарантаў — 106. Штогод звыш 3 тыс. чалавек праходзіць перападрыхтоўку па 45 спецыяльнасцях і каля 6 тыс. — павышаюць кваліфікацыю па 147 праграмах. У комплексе БДУ працуюць 8703 чалавека (з іх 413 — [[Доктар навук|дактары навук]], 1876 — [[Кандыдат навук|кандыдаты навук]]), 461 навуковых супрацоўнікаў. У комплексе БДУ працуюць 5 [[Спіс акадэмікаў НАН Беларусі|акадэмікаў]] і 11 [[Член-карэспандэнт НАН Беларусі|членаў-карэспандэнтаў НАН Беларусі]]<ref name=":1" />. Універсітэт уваходзіць у структуру [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]]<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://edu.gov.by/by-be/about-ministry/podchinennye-organizacii/|title=Падпарадкаваныя арганізацыі|website=[[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]]|access-date=4 ліпеня 2024|archive-date=21 чэрвеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240621174924/https://edu.gov.by/by-be/about-ministry/podchinennye-organizacii/|url-status=dead}}</ref>. == Гісторыя == === Перадумовы === У канцы [[19 стагоддзе|XIX ст.]] расійскі ўрад вымушаны быў усё часцей звяртацца да пытанняў асветы, навукі, абмяркоўваць планы стварэння новых навучальных устаноў, у т. л. [[Універсітэт|універсітэтаў]]. Да гэтага ўрад падштурхоўвалі звароты з месцаў, ад губернскіх і гарадскіх улад. Так, пад уплывам ліберальных настрояў 1860-х гадоў, калі пакрыху адыходзіла ў мінулае [[Прыгоннае права|прыгонніцтва]], віцебскае [[дваранства]] ўзняло пытанне пра неабходнасць адкрыцця [[Універсітэт|ўніверсітэта]] ў [[Паўночна-Заходні край|беларускіх губернях]]. Але нават зварот да [[Імператар Усерасійскі|цара]] з боку міністра адукацыі на гэты конт застаўся без увагі. І ў пачатку XX ст. станоўча вырашыць набалелае пытанне не ўдалося, хаця мясцовыя ўлады рашуча запэўнівалі, што ўніверсітэт стане «трывалай апорай рускага пачатку супраць іншапляменнага ўплыву»<ref>Иванов, А. Е. География российских университетов: реальность и планы (конец XIX — начало XX века) // Российские университеты в XVIII—XX веках: сборник научных статей / Воронежский государственный университет. Вып. 5: Посвящается 60-летию исторического факультета ВГУ / [редколлегия: В. И. Чесноков (отв. ред.) и др.]. — Воронеж: Издательство ВГУ, 1993. — 230, [2] с. — С. 89—90. — ISBN 5-7455-1117-6.</ref>. Між тым у беларускім грамадстве добра ўсведамлялі высакародную місію ўніверсітэта як цэнтра не толькі спецыяльнай адукацыі, але перш-наперш агульнай, дасягненне якой якраз і павінна ісці праз адукацыю спецыяльную<ref>Витебские губернские ведомости. — 1903. — 28 сентября.</ref>. Царскія ўлады пабаяліся ствараць універсітэт ў [[Паўночна-Заходні край|Паўночна-Заходнім краі]] перш за ўсё з-за магчымасці разбудзіць тут праз студэнтаў, іх адукаванасць і павышаную грамадскую актыўнасць, заглушаныя рэцыдывы нацыяльна-палітычнай барацьбы. Да гэтай высновы прыйшла ў 1906—1907 гг. спецыяльная камісія Міністэрства асветы. Спробы з боку ўлад [[Смаленск]]а, Мінска, [[Віцебск]]а пераканаць царскі ўрад у адваротным, у тым, што [[Універсітэт|ўніверсітэт]] стане «магутным рассаднікам рускай культуры на Беларусі», не далі вынікаў<ref>Иванов, А. Е. География российских университетов… — С. 97, 15.</ref>. === Першыя спробы стварэння === Першыя рэальныя крокі да стварэння беларускага ўніверсітэта зрабіў [[Народны Сакратарыят Беларусі|урад (Народны сакратарыят) Беларускай Народнай Рэспублікі]], заявіўшы аб сабе ў сакавіку 1918 года. Над праектам універсітэта пачалі працаваць вядомыя беларускія вучоныя, атрымаўшыя адукацыю і сфарміраваўшыяся як вучоныя ў [[масква|Маскве]] і [[Санкт-Пецярбург]]у. Першасная роля належала [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|М. Доўнар-Запольсмкаму]] і [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Карскаму]]. Вядома, што [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Карскі]] у сваім выступленні на [[Першы Усебеларускі з’езд|Усебеларускім кангрэсе]] 1917 года акцэнтаваў увагу прадстаўнікоў розных колаў беларускага грамадства, узрушаных рэвалюцыйнымі падзеямі, на неабходнасці хутчэйшага стварэння на Беларусі свайго нацыянальнага ўніверсітэта<ref>Кіпель, Я. Эпізоды = Episodes / Яўхім Кіпель; Пад рэд. І. Урбановіч, З. Саўкі. — Нью Йорк: Выдавецтва газеты «Беларус», 1998. — 305 с., [6] л. іл. — С. 79.</ref>. Яго праект статута Беларускага ўніверсітэта скора быў надрукаваны ў газеце «[[Вольная Беларусь (1917)|Вольная Беларусь]]»<ref>Карскі, Е. Проект статуту Беларускага Універсітэту // Вольная Беларусь. — 1918. — № 35. — С. 256—260.</ref>. Аднак ва ўмовах [[Беларусь у Першай сусветнай вайне|нямецкай акупацыі Беларусі,]] разлікі на рэалізацыю ўніверсітэцкіх планаў зноў сталі нерэальнымі. Не мог быць рэалізаваны і план [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|бальшавікоў]] аб замацаванні ў 1918 годзе за Беларуссю [[Тартускі ўніверсітэт|Юр’еўскага ўніверсітэта]] і пераводзе яго ў адзін з незанятых нямецкімі войскамі гарадоў — Віцебск ці Смаленск. Намаганнямі [[Беларускі нацыянальны камісарыят|Беларускага нацыянальнага камісарыята]] ў [[Масква|Маскве]] і Беларускага культурна-асветнага таварыства ў [[Каўнас|Коўне]] былі створаны правобразы класічнага [[Універсітэт|ўніверсітэта]] — [[Беларускі народны ўніверсітэт]]. Але гэта былі не сапраўдныя [[Універсітэт|ўніверсітэты]] і за межамі Беларусі. У выніку [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыйных падзей]] да ўлады прыйшлі [[бальшавікі]] і Саветы, якія былі вымушаны ўлічваць імкненне народаў былой [[Расійская імперыя|Расійскай Імперыі]] да рэалізацыі сваіх нацыянальных задач. Таму, адной з першых пастаноў [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК ССРБ]] стаў дэкрэт 25 лютага 1919 года, якім вызначаліся канкрэтныя меры па стварэнню ў [[Мінск]]у ўніверсітэта. Для ўзгаднення арганізацыйных пытанняў у [[Масква|Маскву]] выехаў старшыня [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК]] [[Аляксандр Фёдаравіч Мяснікоў|А. Мяснікоў]], які абгрунтаваў правамернасць лютаўскага дэкрэта «меркаваннямі эканамічнага, тэхнічнага і культурна-бытавога характару». Былі выдзелены грошы (1 млн рублёў), створана спецыяльная камісія пры губернскім камісарыяце народнай асветы пад кіраўніцтвам [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Карскага]]<ref>Известия ЦИК Советов Белоруссии. — 1919. — 6 марта.</ref>. У яе склад увайшлі [[Аляксандр Рыгоравіч Чарвякоў|А. Чарвякоў]], [[Вацлаў Леанардавіч Іваноўскі|В. Іваноўскі]], Марэк, Андэрсан, Маслоўскі, Камінскі, Фрумкіна і інш. За 2 месяцы камісія арганізавала падрыхтоўчыя курсы для жадаючых паступаць ва ўніверсітэт. Аднак справу стварэння ўніверсітэта з-за абставін палітычнага характару, цэнтральныя органы ўлады палічылі за лепшае трымаць пад непасрэдным кантролем. Таму пры Народным камісарыяце асветы [[Расійская Савецкая Федэратыўная Сацыялістычная Рэспубліка|РСФСР]] была ўтворана і маскоўская камісія. [[Файл:Miensk, Kašarskaja-Magazynnaja. Менск, Кашарская-Магазынная (1913).jpg|thumb|[[Дом № 1 БДУ|Будынак гімназіі Фальковіча]], у якім размяшчаліся праўленне і [[Фундаментальная бібліятэка БДУ|бібліятэка]] БДУ]] [[Файл:Miensk, Vasiljeŭski. Менск, Васільеўскі (1910) (2).jpg|міні|[[Будынак]] былога камерцыйнага вучылішча]] Ужо 10 сакавіка 1919 года на пасяджэнні Мінскай камісіі па арганізацыі БДУ было разгледжана пытанне аб перадачы ўніверсітэту будынка былога камерцыйнага вучылішча, у якім размяшчаліся ваенныя курсы [[Заходняя дывізія|Заходняй дывізіі]]. Пад плануемы ўніверсітэт адвялі памяшканне [[Мінская мужчынская гімназія|былой мужчынскай гімназіі]] на рагу [[Губернатарская вуліца (Мінск)|Губернатарскай]] і [[Падгорная вуліца (Мінск, гістарычная)|Падгорнай]], будынкі духоўнай семінарыі на Аляксандраўскай вуліцы, былога жаночага духоўнага вучылішча на рагу вуліц [[Шырокая вуліца (Мінск, старая)|Шырокай]] і Міхайлаўскай, былога ваеннага шпіталя, губернскай земскай бальніцы, рэальнага вучылішча Хайкіна, [[Дом № 1 БДУ|гімназіі Фальковіча]] і інш.<ref>Звезда. — 1919. — 23 марта.</ref> Але толькі ў 1921 годзе спецыяльнай пастановай Прэзідыума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК ССРБ]] ад 18 красавіка быў афіцыйна зацверджаны спіс будынкаў, якія пераходзілі БДУ. Акрамя пералічаных будынкаў, у спіс былі ўключаны памяшканні [[Будынак фабрыкі «Вікторыя» (Мінск)|фабрыкі «Вікторыя»]], яўрэйскай бальніцы, Рускага сходу, гаспадарка «[[Лошыцкі сядзібна-паркавы комплекс|Лошыца]]» з [[Фальварак|фальваркамі]] «[[Зацішша (Мінск, паўднёвая)|Зацішша]]», «[[Шчомысліцкая дуброва|Дуброва]]», «[[Прылукі (Мінскі раён)|Прылукі]]», лясная [[дача]] [[Ваньковічы|Ваньковіча]]<ref>Школа и культура Советской Белоруссии. — 1921. — № 1—2. — С. 114—116.</ref>. Першае праўленне БДУ і [[Фундаментальная бібліятэка БДУ|бібліятэка]] размясціліся ў будынках [[Дом № 1 БДУ|гімназіі Фальковіча]] і вучылішча Хайкіна. === Даваенны перыяд === Арганізацыйныя работы па адкрыцці ўніверсітэта зацягнуліся ў сувязі з часовай акупацыяй [[Мінск]]а. У маі 1921 года быў аб’яўлены прыём на [[рабочы факультэт]], а 11 ліпеня на ўрачыстым пасяджэнні ў [[Мінскі гарадскі тэатр|гарадскім тэатры]] быў абнародаваны тэкст Дэкрэта аб адкрыцці Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. 30 кастрычніка адбыўся ўрачысты сход, прысвечаны пачатку заняткаў. Першым рэктарам універсітэта [[Народны камісарыят асветы БССР]] прызначыў выдатнага гісторыка-славіста, выпускніка гісторыка-філалагічнага факультэта [[МДУ]], [[прафесар]]а [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|Уладзіміра Іванавіча Пічэту]], які ўзначальваў БДУ на працягу 8 гадоў. Прафесарска-выкладчыцкі склад у асноўным быў сфарміраваны кадрамі [[Маскоўскі ўніверсітэт|Маскоўскага]], [[Казанскі ўніверсітэт|Казанскага]] і [[Кіеўскі ўніверсітэт|Кіеўскага ўніверсітэтаў]]. Першымі прафесарамі ўніверсітэта Дзяржаўны вучоны савет прызначыў [[Вільгельм Георгіевіч Кнорын|В. Г. Кнорына]] (палітэканамія), [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі|У. М. Ігнатоўскага]] ([[гісторыя Беларусі]]), [[Уладзімір Мікалаевіч Іваноўскі|У. М. Іваноўскага]] ([[філасофія]] і [[педагогіка]]), [[Іван Міхайлавіч Салаўёў|І. М. Салаўёва]] ([[педагогіка]]); [[Дзмітрый Пятровіч Канчалоўскі|Д. П. Канчалоўскага]], [[Уладзімір Мікалаевіч Перцаў|У. М. Перцава]], [[Мікалай Міхайлавіч Нікольскі|М. М. Нікольскага]], [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|У. І. Пічэту]], [[Дзмітрый Аляксеевіч Жарынаў|Д. А. Жарынава]], [[Саламон Захаравіч Кацэнбоген|С. З. Кацэнбогена]], [[Фёдар Фёдаравіч Турук|Ф. Ф. Турука]], [[Аляксандр Антонавіч Савіч|А. А. Савіча]] ([[Гісторыя Беларусі|гісторыя]]), [[Мікалай Андрэевіч Янчук|М. А. Янчука]] ([[этнаграфія]]), [[Сямён Якаўлевіч Вальфсон|С. Я. Вальфсона]], [[Віктар Васільевіч Якунін|В. В. Якуніна]] ([[эканоміка]]), [[Яўген Яўгенавіч Святлоўскі|Я. Я. Святлоўскага]] ([[статыстыка]]), [[Мікалай Мікалаевіч Андрэеў|М. М. Андрэева]] ([[фізіка]]), [[Барыс Майсеевіч Беркенгейм|Б. М. Беркенгейма]] ([[Хімія ў Беларусі|хімія]]), [[Міхаіл Барысавіч Кроль|М. Б. Кроля]] ([[медыцына]]), [[Пётр Іванавіч Карузін|П. І. Карузін]] ([[анатомія]]), [[Анатоль Уладзіміравіч Фядзюшын|А. У. Фядзюшына]] ([[заалогія]]) і інш. 1 лістапада 1921 г. на трох факультэтах — [[Рабочы факультэт БДУ|рабочым]], [[медыцынскі факультэт БДУ|медыцынскім]] і [[факультэт грамадскіх навук БДУ|грамадскіх навук]] — пачаліся рэгулярныя заняткі для 1390 студэнтаў. На ўсіх факультэтах БДУ ў 1921—1922 гг. працавалі 14 [[Прафесар|прафесараў]], 49 выкладчыкаў, 10 [[Асістэнт (пасада ў ВНУ)|асістэнтаў]], 5 лабарантаў і загадчыкаў кабінетаў. У 1922 годзе са складу факультэта грамадскіх навук быў утвораны [[педагагічны факультэт БДУ|педагагічны факультэт]]. У сярэдзіне 1920-х гадоў ва ўніверсітэце было створана навуковае таварыства. У лютым 1925 года ўніверсітэт выпусціў першых маладых спецыялістаў — 34 эканамісты і 26 юрыстаў. У кастрычніку 1927 года пры БДУ адкрылася [[аспірантура]]. Увосень гэтага ж года ў цэнтры Мінска пачалося будаўніцтва [[Комплекс будынкаў Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|ўніверсітэцкага гарадка]]. Да 1930 года былі пабудаваны чатыры вучэбныя карпусы — анатамічны, для медыцынскага, [[Біялагічны факультэт БДУ|біялагічнага]] і [[хімічны факультэт БДУ|хімічнага]] факультэтаў. Такім чынам, у 1930 у складзе ўніверсітэта было ўжо 6 факультэтаў: [[Рабочы факультэт БДУ|рабочы]], педагагічны, медыцынскі, [[факультэт народнай гаспадаркі БДУ|народнай гаспадаркі]], [[факультэт савецкага будаўніцтва і права БДУ|права і савецкага будаўніцтва]], [[хіміка-тэхналагічны факультэт БДУ|хіміка-тэхналагічны]]. Штат прафесараў і выкладчыкаў да гэтага часу значна павялічыўся: 49 прафесараў, 51 [[дацэнт]], 44 выкладчыкі і больш за 300 [[Навуковы супрацоўнік|навуковых супрацоўнікаў]]. Да 1930 года выйшла 25 выпускаў навуковага выдання «Працы Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта», а таксама шэраг манаграфій яго [[Навуковец|вучоных]]. Былі наладжаны навуковыя кантакты [[Навуковец|вучоных]] універсітэта з калегамі з [[Польшча|Польшчы]], [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]], [[Літва|Літвы]], [[Германія|Германіі]], [[Францыя|Францыі]], [[Англія|Англіі]], [[ЗША]] і [[Японія|Японіі]]. [[Файл:БДУ. Панарама Універсітэцкага гарадка. 1920-30-я.jpg|міні|злева|Панарама [[Комплекс будынкаў Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|Універсітэцкага гарадка]]]] [[Файл:Галоўны корпус БДУ. Від з боку Дома ўрада, 1930-я.jpg|thumb|[[Комплекс будынкаў Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|Галоўны корпус]] БДУ з боку [[Дом урада (Мінск)|Дома ўрада]], [[1930-я|1930-я гады]]. (У перабудаваным выглядзе гэты [[будынак]] сёння частка [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|педагагічнага ўніверсітэта]])]] У ліпені 1931 года Калегія [[Народны камісарыят асветы БССР|Наркамасветы БССР]] прыняла пастанову аб стварэнні на базе БДУ пяці самастойных інстытутаў<ref>{{Cite web |url=https://letopis.by/documents/prilozhenie-k-protokolu-14-zasedaniya-soveta-narodnyh-komissarov-bssr/ |title=Дадатак да пратаколу пасяджэньня Савету Народных Камісараў БССР. Менск, 13 ліпеня 1931 г. |access-date=3 чэрвеня 2025 |archive-date=3 чэрвеня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250603093545/https://letopis.by/documents/prilozhenie-k-protokolu-14-zasedaniya-soveta-narodnyh-komissarov-bssr/ |url-status=dead }}</ref>. За кароткі час пры актыўным удзеле БДУ ў [[Мінск|беларускай сталіцы]] былі адкрыты новыя вышэйшыя навучальныя ўстановы: [[Мінскі медыцынскі інстытут]], [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускі дзяржаўны вышэйшы педагагічны інстытут]], [[Мінскі юрыдычны інстытут]]. [[ЦВК БССР|ЦВК]] і [[СНК БССР]] канстатаваў, што за 10 гадоў свайго існавання БДУ стаў базай для стварэння ў рэспубліцы 12-ці [[ВНУ]] і шэрага НДІ. Акрамя таго, БДУ аказаў усялякую дапамогу ў стварэнні ў [[Мінск]]у [[Дзяржаўная бібліятэка БССР|Дзяржаўнай бібліятэкі БССР]], [[Інстытут беларускай культуры|Інстытута беларускай культуры]], пераўтворанага ў кастрычніку 1928 года ў [[Акадэмія навук Беларускай ССР|Акадэмію навук]]. [[Файл:БДУ. Сквер і садовы гадавальнік ва Універсітэцкім гарадку, 1930-я (02).jpg|thumb|злева|[[Сквер]] і садовы гадавальнік ва [[Комплекс будынкаў Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|Універсітэцкім гарадку]], [[1930-я|1930-я гг.]]]] Пасля рэарганізацыі ў 1930 годзе ў складзе ўніверсітэта захаваліся [[факультэт]]ы ([[фізіка-матэматычны факультэт БДУ|фізіка-матэматычны]], [[Хімічны факультэт БДУ|хімічны]], [[Біялагічны факультэт БДУ|біялагічны]]), якія рыхтавалі [[Малодшы навуковы супрацоўнік|малодшых навуковых супрацоўнікаў]] і выкладчыкаў [[Рабочы факультэт|рабфакаў]], тэхнікумаў і старэйшых класаў сярэдняй школы. Тэрмін навучання павялічыўся да 5 гадоў. [[Файл:БДУ. Сквер і фантан. Універсітэцкі гарадок, 1930-я (02).jpg|thumb|[[Сквер]] і [[фантан]] ва [[Комплекс будынкаў Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|Універсітэцкім гарадку]], [[1930-я|1930-я гг.]]]] У 1934 годзе ва ўніверсітэце з’явіліся новыя [[факультэт]]ы — [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычны]] і [[геаграфічны факультэт БДУ|геаграфічны]], а ў 1939 годзе — [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны]] з аддзяленнямі [[Руская мова|рускай]] і [[Беларуская мова|беларускай мовы]] і [[Літаратура|літаратуры]]. Вялікай падзеяй у жыцці БДУ стала стварэнне [[Заалагічны музей Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|заалагічнага]], [[Музей землязнаўства (Мінск)|геалагічнага]] і [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|гісторыка-археалагічнага музеяў]], [[Аранжарэя|аранжарэі]] з батанічным участкам. У сакавіку 1937 года Вучоны савет універсітэта атрымаў права прыёму да абароны [[Доктар навук|доктарскіх]] і [[Кандыдат навук|кандыдацкіх]] [[дысертацыя|дысертацый]] і прысуджэння [[Навуковая ступень|вучоных ступеняў]]. З пачатку 1930-х гг. БДУ былі вымушаны пакінуць многія вядомыя [[прафесар]]ы, [[дацэнт]]ы і выкладчыкі. Некаторыя з іх былі арыштаваныя, у тым ліку і першы рэктар БДУ [[Уладзімір Іванавіч Пічэта|У. І. Пічэта]]. Такі ж лёс напаткаў і двух наступных кіраўнікоў ВНУ — [[Язэп Пятровіч Каранеўскі|Я. П. Каранеўскага]] (1929—1931) і [[Іван Фядотавіч Ермакоў|І. Ф. Ермакова]] (1931—1933). Колькасць [[Студэнт|студэнтаў]] у БДУ ў 1921—1934 гадах<ref>{{Кніга|загаловак=З хронікі Беларускага дзяржаўнага універсітэта // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Мінска. — Кн. 3.|адказны=укладальнікі: А. А. Ляўшэвіч, В. С. Семенякоў|год=2004|месца=Мн.|выдавецтва=[[БЕЛТА]]|старонкі=152—161|isbn=985-6302-60-9}}</ref>: {| class="wikitable" |- ! Навучальны год | 1921/22 | 1922/23 | 1923/24 | 1924/25 | 1925/26 | 1926/27 | 1927/28 | 1928/29 | 1929/30 | 1930/31 | 1931/32 | 1932/33 | 1933/34 |- ! Студэнтаў | 1126 | 2092 | 2328 | 2298 | 2530 | 2550 | 2672 | 2552 | 2332 | 1579 | 437 | 528 | 635 |} Напярэдадні 1941 года БДУ складаўся з 6 [[Факультэт|факультэтаў]] і 33 [[Кафедра (падраздзяленне ўніверсітэта)|кафедр]], на якіх працавалі 17 прафесараў, 41 дацэнт, больш за 90 выкладчыкаў і асістэнтаў. У аспірантуры займалася 60 чалавек, на ўсіх факультэтах навучалася 1337 студэнтаў. Працавалі разнастайныя вучэбна-дапаможныя падраздзяленні: [[Музей|музеі]], біястанцыі, [[Лабараторыя|лабараторыі]], [[Фундаментальная бібліятэка БДУ|фундаментальная бібліятэка]], [[аранжарэя]] і інш. За 20 гадоў універсітэт падрыхтаваў 5240 [[Гісторыя|гісторыкаў]], [[Юрыст|юрыстаў]], [[Эканоміка|эканамістаў]], [[Філалогія|філолагаў]], [[Матэматык|матэматыкаў]], [[Хімія|хімікаў]], [[Біялогія|біёлагаў]], [[Геаграфія|географаў]]. У розныя гады БДУ скончылі вядомыя беларускія [[Пісьменнік|пісьменнікі]]: [[Пятро Глебка|П. Глебка]], [[Кандрат Крапіва|К. Крапіва]], [[Пятрусь Броўка|П. Броўка]] і інш. Тут выкладалі [[народны пісьменнік Беларусі]] [[Якуб Колас|Я. Колас]], вядомы вучань [[Альберт Эйнштэйн|А. Эйнштэйна]] [[Якаў Пінхусавіч Громер|Якаў Громер]]. У 1924—1941 гг. ва ўніверсітэце выходзіла некалькі газет: «Голас студэнта»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://nlr.ru/res/inv/ukazat55/record_full.php?record_ID=171552|title=«Голас студэнта» ў даведніку РНБ «Газеты ў сеціве і па-за яе»|website=[[Расійская нацыянальная бібліятэка]]}}</ref>, «Ленінскім шляхам», «За пралетарскія кадры», «За ленінскія кадры»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://nlr.ru/res/inv/ukazat55/record_full.php?record_ID=171555|title=«За ленінскія кадры» ў даведніку РНБ «Газеты ў сеціве і па-за ёй»|website=[[Расійская нацыянальная бібліятэка]]}}</ref>. === У час Вялікай Айчыннай вайны === [[Файл:БДУ. Германскія бамбардзіроўшчыкі над Мінскам у раёне Універсітэцкага гарадка 24–26 чэрвеня 1941.jpg|міні|злева|[[Трэці рэйх|Германскія]] [[Бамбардзіроўшчык|бамбардзіроўшчыкі]] над Мінскам у раёне [[Універсітэцкі гарадок БДУ|Універсітэцкага гарадка]]. У 1940 годзе адзін з карпусоў БДУ быў перададзены штабу [[Беларуская ваенная акруга|БВА]]]] 21 чэрвеня 1941 года адкрылася юбілейная навуковая сесія, была разгорнута святочная выстаўка, а на наступны дзень, 22 чэрвеня, пачалася [[Вялікая Айчынная вайна]]. У першыя ж дні вайны 450 добраахвотнікаў з ліку выкладчыкаў і [[Студэнт|студэнтаў]] пайшлі на фронт. За мужнасць і храбрасць, праяўленыя ў барацьбе з фашыстамі, 12 супрацоўнікаў і студэнтаў БДУ атрымалі высокае званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]]. [[Файл:БДУ. Галоўны корпус з даху Дома ўрада.jpg|thumb|[[Комплекс будынкаў Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|Галоўны корпус]] БДУ з даху [[Дом урада (Мінск)|Дома ўрада]]]] 10 чэрвеня 1942 года Саўнаркам БССР прыняў пастанову ад аднаўленні Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта ў складзе трох факультэтаў.<ref>{{Cite web |url=https://letopis.by/documents/postanovlenie-%e2%84%9645-soveta-narodnyh-komissarov-belorusskoj-ssr-o-belorusskom-gosudarstvennom-universitete/ |title=Постановление №45 Совета Народных Комиссаров Белорусской ССР от 10 июня 1942 г. «О Белорусском Государственном Университете» |access-date=3 чэрвеня 2025 |archive-date=25 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225155003/https://letopis.by/documents/postanovlenie-%E2%84%9645-soveta-narodnyh-komissarov-belorusskoj-ssr-o-belorusskom-gosudarstvennom-universitete/ |url-status=dead }}</ref> 15 мая 1943 года [[Саўнаркам СССР]] прыняў пастанову «Аб узнаўленні работы Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта». Месца для яго было вызначана недалёка ад [[Масква|Масквы]], на станцыі Сходня. [[Маскоўскі ўніверсітэт]] разам з іншымі [[Вышэйшая навучальная ўстанова|ВНУ]] [[Масква|сталіцы]] перадаў БДУ вялікую колькасць вучэбнага і навуковага абсталявання, падручнікаў і наглядных дапаможнікаў, 18 тысяч тамоў навуковай літаратуры. У кастрычніку 1943 года за заняткі ўзяліся каля 300 чалавек. === Пасля вайны === Улетку 1944 года, пасля [[Аперацыя Баграціён|вызвалення Беларусі]] студэнты і выкладчыкі ўніверсітэта вярнуліся з [[Маскоўская вобласць|Падмаскоўя]] ў [[Мінск]]. Начальнікам эшалона прызначылі франтавіка, лейтэнанта [[Іван Мележ|І. Мележа]] — пазней вядомага [[пісьменнік]]а. У 1945—1946 навучальным годзе з 895 студэнтаў 121 чалавек быў дэмабілізаваны з [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|арміі]], 76 чалавек былі ўдзельнікамі [[Партызанскі рух у Беларусі|партызанскага руху]]. Праз год ва ўніверсітэце навучаліся 300 былых франтавікоў і [[Партызаны|партызан]]. У 1975 годзе ў памяць пра тых, хто пайшоў з універсітэцкіх аўдыторый і навуковых лабараторый і загінуў на франтах вайны, партызанах і падполлі, устаноўлены [[абеліск]] у самым ажыўленым месцы ўніверсітэцкага гарадка — побач з уваходам у галоўны корпус універсітэта. У пасляваенныя гады ў БДУ была арганізавана падрыхтоўка [[Геалогія|геолагаў]], [[Глебазнаўства|глебазнаўцаў]], выкладчыкаў [[Філасофія|філасофіі]]. У студзені 1949 года БДУ у азнаменаванне 30-годдзя Беларускай ССР было прысвоена імя [[У. І. Ленін]]а. Даваенная вучэбна-навуковая і вытворчая база ўніверсітэта ў асноўным аднавілася да 1950 г. У 1955 годзе Мінскі юрыдычны інстытут быў рэарганізаваны ў [[Юрыдычны факультэт БДУ|юрыдычны факультэт універсітэта]]. У 1957 годзе на 7 факультэтах БДУ (у 1944 годзе быў адкрыты [[Факультэт журналістыкі БДУ|факультэт журналістыкі]]) налічвалася 43 кафедры, на якіх працавала 339 супрацоўнікаў, з якіх 29 [[Прафесар|прафесараў]] і [[Доктар навук|дактароў навук]], 160 [[Дацэнт|дацэнтаў]], 150 выкладчыкаў і [[Асістэнт (пасада ў ВНУ)|асістэнтаў]]. У 1957 годзе рэктарам універсітэта стаў вядомы вучоны-[[фізік]] [[Антон Нічыпаравіч Сеўчанка|А. Н. Сеўчанка]]. Універсітэт ператварыўся ў найбуйнейшы навукова-адукацыйны цэнтр [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. У 1967 годзе БДУ быў удастоены высокай урадавай узнагароды — [[ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга|ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга]]. Створаны адны з найбуйнейшых школ у галіне [[спектраскапія|спектраскапіі]], [[люмінесцэнцыя|люмінесцэнцыі]] і [[Лазерная фізіка|лазернай фізікі]]. У галіне [[Вылічальная матэматыка|вылічальнай матэматыкі]] пачатак сістэматычных навуковых даследаванняў у БДУ, як і ў краіне ў цэлым, звязаны з адкрыццём ва ўніверсітэце ў 1957 годзе [[Кафедра (падраздзяленне ўніверсітэта)|кафедры]] [[Вылічальная матэматыка|вылічальнай матэматыкі]]. Заснавальнікам [[Кафедра (падраздзяленне ўніверсітэта)|кафедры]] і кіраўніком усіх навуковых работ з’яўляўся [[Акадэмік НАН Беларусі|акадэмік АН БССР]] [[У. І. Крылоў]]. Асновы навуковай школы па даследаванні тэорыі [[Элементарная часціца|элементарных часціц]], [[Оптыка|аптычных]] і [[Акустыка|акустычных]] уласцівасцей [[Крышталічныя целы|крышталёў]] былі закладзены [[Акадэмік НАН Беларусі|акадэмікам АН БССР]], [[Герой Сацыялістычнай Працы|Героем Сацыялістычнай Працы]] [[Фёдар Іванавіч Фёдараў|Ф. І. Фёдаравым]]. З 1959 года пад кіраўніцтвам [[Доктар навук|доктара юрыдычных навук]], [[прафесар]]а [[Анатоль Аляксандравіч Галаўко|А. А. Галаўко]] пачала фарміравацца навуковая школа па тэарэтычных асновах [[Дэмакратыя|дэмакратыі]]. Адкрыўся [[Факультэт прыкладной матэматыкі і інфарматыкі БДУ|факультэт прыкладной матэматыкі і інфарматыкі]]; матэматычны факультэт быў пераўтвораны ў [[Механіка-матэматычны факультэт БДУ|механіка-матэматычны]] ў сувязі з адкрыццём падрыхтоўкі кадраў па спецыяльнасці «[[Механіка]]». У 1976 годзе [[Фізічны факультэт БДУ|фізічны факультэт]] быў падзелены на [[фізічны факультэт БДУ|фізічны факультэт]] і факультэт радыёфізікі і электронікі (цяпер [[Факультэт радыёфізікі і камп’ютарных тэхналогій БДУ|факультэт радыёфізікі і камп’ютарных тэхналогій]]). [[Файл:Dubrava Ščomyslickaja natural monument (Belarus) p26 — main entrance.jpg|міні|[[Шчомысліцкая дуброва|Батанічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння «Дуброва»]]]] Створаны [[Інстытут прыкладных фізічных праблем імя А. Н. Сеўчанкі|НДІ прыкладных фізічных праблем]] (адкрыты ў 1971 г.), [[Навукова-даследчы інстытут фізіка-хімічных праблем БДУ|фізіка-хімічных праблем]] (1978 г.), [[Інстытут ядзерных праблем БДУ|ядзерных праблем]] (1986 г.). У 1980 годзе каля вёскі [[Шчомысліца]] пад Мінскам адкрыўся корпус прыродазнаўчых факультэтаў<ref>{{Кніга|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/38686/1/Yanovski.pdf|загаловак=Университетоведение: учебно-методическое пособие|адказны=[[Алег Антонавіч Яноўскі|О. А. Яновский]] и др.|год=2011|месца=Мн.|выдавецтва=БГУ|старонкі=213|isbn=978-985-518-460-8}}</ref>. Каля корпуса знаходзіцца [[Шчомысліцкая дуброва|батанічны помнік прыроды рэспубліканскага значэння «Дуброва»]], які ў 1986 годзе атрымаў афіцыйны статус, перададзены пад ахоўнае абавязацельства БДУ і выкарыстоўваецца як [[дэндрарый]] [[Батанічны сад БДУ|батанічнага саду]] [[Біялагічны факультэт БДУ|біялагічнага факультэта]]. === Бунт філосафаў === У красавіку 1981 года студэнты аддзялення філасофіі БДУ В. Ламака, В. Залатар, І. Воіцкая, А. Малашчук, Л. Свярдлоў напісалі ліст, які змяшчаў прапановы, скіраваныя на ўзмацненне ўдзелу [[Студэнт|студэнтаў]] у жыцці [[Гістарычны факультэт БДУ|факультэта]]: правы выбару спецкурсаў, ацэнка выкладчыкаў і г. д. Пад лістом на працягу двух тыдняў падпісалася каля 50 чалавек, 80 % з іх студэнты аддзялення філасофіі. Мэты акцыі бачыліся арганізатарамі як «паляпшэнне ўзроўню выкладання на [[Гістарычны факультэт БДУ|факультэце]]». Ліст быў расцэнены кіраўніцтвам [[Гістарычны факультэт БДУ|факультэта]] як «бунт [[Філосаф|філосафаў]]». Была заведзена справа ў [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Беларускай ССР|КДБ]], якая курыравалася непасрэдна [[Цэнтральны камітэт КПБ|ЦК КПБ]]. Акцыя стала актам супрацьстаяння студэнтаў таталітарна-рэпрэсіўнай машыне [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкай дзяржавы]]<ref name=":2">{{Кніга|спасылка=https://slounik.org/153735.html|аўтар=[[Ігар Міхайлавіч Бабкоў|Ігар Бабкоў]]|загаловак=Ліст студэнтаў-філёзафаў за акадэмічныя свабоды // Дэмакратычная апазыцыя Беларусі: 1956—1991. Пэрсанажы і кантэкст.|адказны=пад рэдакцыяй [[Алег Іванавіч Дзярновіч|Алега Дзярновіча]]|год=[[1999]]|месца=[[Менск]]|выдавецтва=[[Архіў Найноўшае Гісторыі]]|старонак=181|isbn=985-6374-08-1}}</ref>. Былі запушчаны механізмы запалохвання і [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсій]]: выклікі ў КДБ, разгляды на [[Ленінскі Камуністычны саюз моладзі Беларусі|камсамольскіх]] і [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|партыйных]] сходах, «зразанні» на сесіі. З універсітэта былі вымушаныя сысці А. Малашчук, І. Воіцкая, В. Залатар. У дачыненні да Л. Свярдлова ставілася пытанне аб выключэнні з [[Ленінскі Камуністычны саюз моладзі Беларусі|камсамолу]] і з універсітэта. А. Малашчук пасля беспаспяховых спробаў аднавіцца ва ўніверсітэце публічна скончыў жыццё [[самагубства]]м — вясной 1985 года ён выкінуўся з 6 паверха [[Комплекс будынкаў Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|галоўнага корпуса БДУ]] на [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы Леніна]], запрасіўшы на акт сваіх сяброў і знаёмых<ref name=":2" />. У выніку акцыі аддзяленне філасофіі пачало разглядацца як «ненадзейнае». Пры паступленні патрабавалася рэкамендацыя абкама [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]]. Быў скасаваны механізм «размеркавання», пачалася практыка выдачы «вольных [[Дыплом|дыпломаў]]»<ref name=":2" />. === 1980-я гг. — наш час === На пасяджэнні Вучонага савета ўніверсітэта (пратакол № 9 ад 23 снежня 1991 года) было прынята рашэнне аб перайменаванні Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта імя [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. І. Леніна]] ў Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://fk.archives.gov.by/fond/131062/?ysclid=ly4lnvkhfh790899549|title=Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь, г. Мінск|website=Фондавы каталог дзяржаўных архіваў Рэспублікі Беларусь|access-date=}}</ref>. У 1989 годзе быў адкрыты філасофска-эканамічны факультэт (праз дзесяць гадоў на яго базе былі створаныя [[Факультэт філасофіі і сацыяльных навук БДУ|факультэт філасофіі і сацыяльных навук]] і [[Эканамічны факультэт БДУ|эканамічны факультэт]]), у 1995 годзе — [[Факультэт міжнародных адносін БДУ|факультэт міжнародных адносін]], у 2003 годзе — [[Дзяржаўны інстытут кіравання і сацыяльных тэхналогій БДУ]] і [[ваенны факультэт БДУ|ваенны факультэт]], у 2004 годзе — [[Інстытут тэалогіі імя святых Мяфодзія і Кірыла БДУ]], гуманітарны факультэт (зараз [[факультэт сацыякультурных камунікацый БДУ|факультэт сацыякультурных камунікацый]]); у 2006 годзе — [[Інстытут бізнесу БДУ|Інстытут бізнесу і менеджменту тэхналогій]], у 2007 годзе — [[Рэспубліканскі інстытут кітаязнаўства імя Канфуцыя]], у 2008 годзе — [[Факультэт журналістыкі БДУ|Інстытут журналістыкі]], у [[2009|2009 годзе]] — [[факультэт даўніверсітэцкай адукацыі БДУ|факультэт даўніверсітэцкай адукацыі]]. З мэтай арганізацыі перападрыхтоўкі і павышэння [[Кваліфікацыя (адукацыя)|кваліфікацыі]] спецыялістаў у БДУ былі адкрыты: [[Рэспубліканскі інстытут вышэйшай школы]], [[Інстытут перападрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі суддзяў, работнікаў пракуратуры, судоў і ўстаноў юстыцыі БДУ|Інстытут перападрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі суддзяў, работнікаў пракуратуры, судоў і ўстаноў юстыцыі]], [[Інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі ў галіне тэхналогій інфарматызацыі і кіравання БДУ|Інстытут тэхналогій інфарматызацыі і кіравання БДУ]], [[Інстытут бесперапыннай адукацыі БДУ]]. Навуковая і навукова-вытворчая база БДУ значна пашырылася за кошт стварэння шэрага навукова-даследчых цэнтраў: фізікі часціц і высокіх энергій (1993 г.); [[Нацыянальны навукова-даследчы цэнтр маніторынгу азонасферы|маніторынгу азонасферы]] (1997 г.); [[Навукова-даследчы інстытут прыкладных праблем матэматыкі і інфарматыкі|прыкладных праблем матэматыкі і інфарматыкі]] (2000 г.), [[Рэспубліканскі цэнтр праблем чалавека|праблем чалавека]] (2000 г.), а таксама сеткі навукова-вытворчых [[Унітарнае прадпрыемства|унітарных прадпрыемстваў]]. Ва [[Комплекс будынкаў Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|ўніверсітэцкім дворыку]] быў створаны першы ў краіне своеасаблівы нацыянальны мемарыял — помнікі вядомым дзеячам беларускай навукі і культуры. 31 кастрычніка 2008 года Указам [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|А. Г. Лукашэнкі]] рэктарам Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта прызначаны [[прафесар]], [[акадэмік]] [[Сяргей Уладзіміравіч Абламейка|С. У. Абламейка]]. У [[2008|2008 годзе]] ў БДУ быў створаны [[Навукова-даследчы інстытут прыкладных праблем матэматыкі і інфарматыкі|НДІ прыкладных праблем матэматыкі і інфарматыкі]]. 1 верасня 2012 года пры ўдзеле Аляксандра Лукашэнкі адбылася цырымонія адкрыцця новага корпуса [[Факультэт міжнародных адносін БДУ|факультэта міжнародных адносін БДУ]]<ref>[http://www.tvr.by/rus/president.asp?id=73918 Сёння Прэзідэнт пабываў на факультэце міжнародных адносін БДУ, новы будынак якога стала падарункам для студэнтаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131226085959/http://www.tvr.by/rus/president.asp?id=73918 |date=26 снежня 2013 }}</ref>, будынак размясціўся ў цэнтры Мінска, недалёка ад [[Мінск-Пасажырскі|чыгуначнага вакзала]] і [[Комплекс будынкаў Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|галоўнага корпуса]] БДУ. 28 верасня 2017 года рэктарам Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта стаў [[Доктар навук|доктар педагагічных навук]] [[Андрэй Дзмітрыевіч Кароль|А. Д. Кароль]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.belta.by/president/view/lukashenko-naznachil-novogo-rektora-bgu-i-soglasoval-naznachenie-esche-treh-rukovoditelej-vuzov-268749-2017/|title=Лукашэнка прызначыў новага рэктара БДУ і ўзгадніў прызначэнне яшчэ трох кіраўнікоў ВНУ|website=[[БелТА]]|date=2017-09-28|access-date=}}</ref>. == БДУ ў рэйтынгах == З 2008 года БДУ ўдзельнічае ў адным з самых вядомых вебаметрычных рэйтынгаў — [http://www.webometrics.info/en/detalles/bsu.by Webometrics Ranking of World Universities]. За апошнія гады рэйтынг БДУ пастаянна расце. У ліпені 2009 года ўніверсітэт займаў 1916 пазіцыю, а ў ліпені 2012 года -- 596 пазіцыю, у жніўні 2015 года -- 609-ю пазіцыю<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://www.bsu.by/main.aspx?guid=235071&detail=715783|title=БДУ працягвае ўмацоўваць свае пазіцыі ў сусветным вэбаметрычным рэйтынгу ўніверсітэтаў «Webometrics Ranking of World Universities»|website=Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|date=2016-02-02}}</ref>, у сакавіку 2018 года — 487-е месца<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.webometrics.info/en/Europe/Belarus|title=Беларусь|website=Webometrics Ranking of World Universities|archive-url=https://web.archive.org/web/20180324083744/http://www.webometrics.info/en/Europe/Belarus|archive-date=2018-03-24|url-status=dead}}</ref>. Сярод універсітэтаў краін [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]] БДУ знаходзіцца на 4-м месцы, саступаючы [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскаму дзяржаўнаму ўніверсітэту імя М. В. Ламаносава]], [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскаму]] і [[Томскі дзяржаўны ўніверсітэт|Томскаму ўніверсітэтам]]. У рэйтынгу [[Інтэрфакс]] ВНУ краін [[Постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]] 2013 года займае 2-е месца<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://univer-rating.ru/httproot/files/raitsnggll2013rus.pdf|title=Рэйтынг ВНУ краін СНД, Грузіі, Латвіі, Літвы і Эстоніі 2013 г.|website=[[Інтэрфакс]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224092038/http://univer-rating.ru/httproot/files/raitsnggll2013rus.pdf|archive-date=2013-12-24|url-status=dead}}</ref>. Паводле рэйтынгу брытанскага агенцтва QS WUR, які праводзіцца з 2004 года, па стане на 2024 год БДУ ўваходзіць у топ-500 лепшых [[Універсітэт|універсітэтаў]] свету, знаходзячыся на 387-й пазіцыі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.topuniversities.com/universities/belarusian-state-university#wurs|title=Belarusian State University|website=Quacquarelli Symonds}}</ref>. У рэйтынгу «World University Rankings» ад Times Higher Education за 2018 год БДУ падзяліў пазіцыі з 801-ю па 1000-ю. Самым лепшым паказчыкам універсітэта была названая міжнародная рэпутацыя (54,8 бала), а двума найгоршымі — даследаванні (9,9) і цытаванне [[Навуковая літаратура|работ]] супрацоўнікаў універсітэта (11,9 бала)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/belarusian-state-university?ranking-dataset=133819|title=Belarusian State University|website=Times Higher Education|archive-url=https://web.archive.org/web/20180222043839/https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/belarusian-state-university?ranking-dataset=133819|archive-date=2018-02-22|url-status=dead}}</ref>. У 2014 годзе агенцтва «Эксперт РА» прысвоіла універсітэту рэйтынгавы клас «B», які азначае «вельмі высокі» ўзровень падрыхтоўкі выпускнікоў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.wikinews.org/wiki/Составлен%20свежий%20рейтинг%20ВУЗов%20России%20и%20стран%20СНГ#Рейтинг_ВУЗов_России_и_СНГ|title=Складзены свежы рэйтынг ВНУ Расіі і краін СНД|website=Рэйтынгавае агенцтва «Эксперт РА»|date=2014-03-27}}</ref>. == Міжнародная дзейнасць == БДУ з’яўляецца членам Еўразійскай і Еўрапейскай асацыяцый універсітэтаў, мае 324 міжнародныя пагадненні аб супрацоўніцтве з адукацыйнымі і навуковымі ўстановамі з 50 краін свету. Да партнёраў БДУ адносяцца такія вядучыя ВНУ [[Еўропа|Еўропы]], як [[Енскі ўніверсітэт імя Фрыдрыха Шылера|Енскі]] і [[Бохумскі ўніверсітэт прыкладных навук|Бохумскі ўніверсітэты]] ў [[Германія|Германіі]], [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскі]], [[Уроцлаўскі ўніверсітэт|Уроцлаўскі]] і [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскі ўніверсітэты]] ў [[Польшча|Польшчы]], [[Карлаў універсітэт]] і [[Масарыкаў універсітэт|ўніверсітэт ім. Масарыка]] ў [[Чэхія|Чэхіі]]; у [[Краіны Балтыі|краінах Балтыі]] — [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскі]] і [[Латвійскі ўніверсітэт]]ы, [[Федэратыўны ўніверсітэт Тулуза-Поўдзень-Пірэнеі|універсітэты Тулузы]] і [[Савойска-Манбланскі ўніверсітэт|Савоі]] ў [[Францыя|Францыі]], [[Падуанскі ўніверсітэт|Падуі]], [[Трэнтаўскі ўніверсітэт|Трэнта]], [[Перуджыйскі ўніверсітэт|Перуджы]] — у [[Італія|Італіі]], [[Барселонскі ўніверсітэт|Барселоны]], [[Гранадскі ўніверсітэт|Гранады]] і [[Сарагоскі ўніверсітэт|Сарагосы]] — у [[Іспанія|Іспаніі]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://bsu.by/main.aspx?guid=235521|title=БДУ сёння. Дасягненні БДУ|website=Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|archive-url=https://web.archive.org/web/20190805063323/https://bsu.by/main.aspx?guid=235521|archive-date=2019-07-08|url-status=dead}}</ref>.На базе БДУ працуюць Інфармацыйны цэнтр [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага саюза]], Інфармацыйны пункт [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]], [[Рэспубліканскі інстытут кітаязнаўства імя Канфуцыя]], Цэнтр міжнародных даследаванняў. Ва ўніверсітэце рэалізуецца штогод больш 40 міжнародных праектаў па лініі такіх праграмм, як ТЭМПУС, ІНТАС, Транзгранічнае супрацоўніцтва [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]], 7-я Рамачная праграма [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]], МНТЦ. З 2012 г. рэалізуюцца 4 новыя праекты ТЭМПУС у наступных галінах: стварэнне міжуніверсітэцкіх цэнтраў падтрымкі студэнцкіх інавацыйных распрацовак, інтэграваная сістэма ўніверсітэцкага менеджменту, распрацоўка трэнінг-сеткі па паляпшэнню адукацыі ў галіне энергаэфектыўнасці, бяспека чалавека на тэрыторыях, якія пацярпелі ад [[Радыеактыўнае забруджванне|радыеактыўнага забруджвання]]. Па праграме акадэмічнай мабільнасці [[Эразмус Мундус]] рэалізуюцца 3 новыя праекты: «Развіцце навучання ў краінах ЕІДП на основе чыстых тэхналогій і навукова-даследчай дзейнасці», «Мабільнасць для інавацый і развіцця», «Уся [[Еўропа]] па-за межамі». Па стане на 2023 год у БДУ навучаецца 4200 замежных грамадзян па праграмах даўніверсітэцкай падрыхтоўкі, вышэйшай і пасляўніверсітэцкай адукацыі<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru|url=https://ums.bsu.by/images/brochure/BSU(rus).pdf|title=Буклет аб універсітэце|website=Упраўленне міжнародных сувязяў Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта}}</ref>. У БДУ навучаюцца студэнты з 50 краін свету, большасць студэнтаў-грамадзян замежных дзяржаў складаюць грамадзяне [[Кітай|Кітая]], [[Туркменістан]]а і [[Расія|Расіі]]. == Структура == === Факультэты === * [[Фізічны факультэт БДУ|Фізічны]] * [[Факультэт радыёфізікі і камп’ютарных тэхналогій БДУ|Радыёфізікі і камп’ютарных тэхналогій]] * [[Факультэт прыкладной матэматыкі і інфарматыкі БДУ|Прыкладной матэматыкі і інфарматыкі]] * [[Механіка-матэматычны факультэт БДУ|Механіка-матэматычны]] * [[Хімічны факультэт БДУ|Хімічны]] * [[Біялагічны факультэт БДУ|Біялагічны]] * [[Факультэт геаграфіі і геаінфарматыкі БДУ|Геаграфіі і геаінфарматыкі]] * [[Факультэт журналістыкі БДУ|Журналістыкі]] * [[Філалагічны факультэт БДУ|Філалагічны]] * [[Факультэт філасофіі і сацыяльных навук БДУ|Філасофіі і сацыяльных навук]] * [[Эканамічны факультэт БДУ|Эканамічны]] * [[Гістарычны факультэт БДУ|Гістарычны]] ([[Дом № 1 БДУ|выліца Чырвонаармейская, 6]]) * [[Юрыдычны факультэт БДУ|Юрыдычны]] * [[Факультэт міжнародных адносін БДУ|Міжнародных адносін]] * [[Факультэт сацыякультурных камунікацый БДУ|Сацыякультурных камунікацый]] * [[Ваенны факультэт БДУ|Ваенны]] === Інстытуты === * [[Інстытут дадатковай адукацыі БДУ|Інстытут дадатковай адукацыі]] * [[Інстытут бізнесу БДУ]] * [[Інстытут тэалогіі імя святых Мяфодзія і Кірыла БДУ|Інстытут тэалогіі імя святых Мяфодзія і Кірыла]] ([[Будынак духоўнай кансісторыі (Мінск)|праспект Незалежнасці, 24]]) * [[Міжнародны дзяржаўны экалагічны інстытут імя А. Дз. Сахарава]] * [[Сумесны інстытут Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта і Даляньскага політэхнічнага ўніверсітэта]] * [[Інстытут інавацыйнай адукацыі пад эгідай БДУ]] === Музеі === * [[Музей гісторыі БДУ]] * [[Музей землязнаўства (Мінск)|Музей землязнаўства]] * [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|Музей гістарычнага факультэта]] * [[Заалагічны музей Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|Заалагічны музей]] * [[Музей юрыдычнага факультэта БДУ|Музей юрыдычнага факультэта]] * [[Нумізматычны кабінет БДУ|Нумізматычны кабінет]] === Іншыя падраздзяленні === * [[Ліцэй Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|Ліцэй БДУ]] * [[Юрыдычны каледж БДУ|Юрыдычны каледж]] * [[Інстытут перападрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі суддзяў, работнікаў пракуратуры, судоў і ўстаноў юстыцыі БДУ|Інстытут перападрыхтоўкі і павышэння кваліфікацыі суддзяў, работнікаў пракуратуры, судоў і ўстаноў юстыцыі]] * [[Інстытут павышэння кваліфікацыі і перападрыхтоўкі ў галіне тэхналогій інфарматызацыі і кіравання]] * [[Рэспубліканскі цэнтр алімпійскай падрыхтоўкі па футболе БДУ|Рэспубліканскі цэнтр алімпійскага рэзерву па футболе]] * [[Інстытут ядзерных праблем БДУ|Інстытут ядзерных праблем]] * [[Навукова-даследчы інстытут прыкладных праблем матэматыкі і інфарматыкі]] * [[Навукова-даследчы інстытут фізіка-хімічных праблем БДУ|Навукова-даследчы інстытут фізіка-хімічных праблем]] * [[Інстытут прыкладных фізічных праблем імя А.Н. Сеўчанкі]] * [[Нацыянальны навукова-даследчы цэнтр маніторынгу азонасферы]] * [[Рэспубліканскі цэнтр праблем чалавека]] * [[Рэспубліканскі інстытут кітаязнаўства імя Канфуцыя]] * [[Цэнтр сацыялагічных і палітычных даследаванняў БДУ|Цэнтр сацыялагічных і палітычных даследаванняў]] * [[Фундаментальная бібліятэка БДУ|Фундаментальная бібліятэка]] * [[Вучэбна-навукова-вытворчае рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Унітэхпрам БДУ»]] == Вядомыя выпускнікі == * [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч|С. А. Алексіевіч]] — беларускі [[пісьменнік]]. Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] ([[2015 год у гісторыі літаратуры|2015]]) * [[Валерый Станіслававіч Аношка|В. С. Аношка]] — беларускі [[Геаграфія|географ]], [[Глебазнаўства|глебазнаўца]] * [[Павел Васілевіч Астапеня|П. В. Астапеня]] — беларускі [[прафесар]] [[Медыцына|медыцыны]] * [[Леў Андрэевіч Арцымовіч|Л. А. Арцымовіч]] — савецкі [[фізік]], [[акадэмік]] [[Акадэмія навук СССР|АН СССР]] * [[Вадзім Іванавіч Болбас|В. І. Болбас]] — [[Літаратура|літаратар]], сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюзу беларускіх пісьменнікаў]] * [[Міхаіл Якаўлевіч Кавалёў|М. Я. Кавалёў]] — [[матэматык]], [[доктар навук]], лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай прэміі Беларусі]] ([[1998]]) * [[Алена Мікалаеўна Купчына|А. М. Купчына]] — беларускі [[дыпламат]], з [[2006|2006 г.]] [[пасол]] [[Беларусь|Беларусі]] ў [[Венгрыя|Венгрыі]] * [[Аркадзь Барысавіч Рудой|А. Б. Рудой]] — [[Навуковец|вучоны]] ў галіне [[Біяфізіка|біяфізікі]], [[доктар біялагічных навук]] * [[Алег Аркадзевіч Сурскі|А. А. Сурскі]] — беларускі [[дызайн]]ер, [[мастак]], [[Крытык|арт-крытык]] і [[Мастацтвазнаўства|мастацтвазнавец]] * [[Мікалай Мікалаевіч Улашчык|М. М. Улашчык]] — беларускі [[Гісторыя|гісторык]], [[Археаграфія|археограф]] * [[Вольга Піліпаўна Якушка|В. П. Якушка]] — беларускі [[Геаграфія|географ]], [[Лімналогія|лімнолаг]] * [[Рэгіна Іосіфаўна Тышкевіч|Р. І. Тышкевіч]] '' —'' [[матэматык]], [[доктар навук]], лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнай прэміі Беларусі]] ([[1998]]) [[Файл:Вадзім Болбас.JPG|міні|150px|В. І. Болбас]] == Рэктары == {{Div col|2}} * [[Уладзімір Іванавіч Пічэта]] (1921—1929) * [[Язэп Пятровіч Каранеўскі]] (1929—1931) * [[Іван Фядотавіч Ермакоў]] (1931—1933) * [[Ананій Іванавіч Дзякаў]] (1934—1935) * [[Аляксей Сцяпанавіч Кучынскі]] (1936—1937) * [[Нічыпар Міхайлавіч Бладыка]] (1937) * [[Уладзімір Сцяпанавіч Бабраўніцкі]] (1938) * [[Парфён Пятровіч Савіцкі]] (1938—1941, 1943—1946) * [[Уладзімір Антонавіч Тамашэвіч]] (1946—1949) * [[Іван Савіч Чымбург]] (1949—1952) * [[Канстанцін Ігнатавіч Лукашоў]] (1952—1957) * [[Антон Нічыпаравіч Сеўчанка]] (1957—1972) * [[Усевалад Міхайлавіч Сікорскі]] (1972—1978) * [[Уладзімір Аляксеевіч Белы]] (1978—1983) * [[Леанід Іванавіч Кісялеўскі]] (1983—1990) * [[Фёдар Мікалаевіч Капуцкі]] (1990—1996) * [[Аляксандр Уладзіслававіч Казулін]] (1996—2003) * [[Васіль Іванавіч Стражаў]] (2003—2008) * [[Сяргей Уладзіміравіч Абламейка]] (2008—2017) * [[Андрэй Дзмітрыевіч Кароль]] (з 2017) {{Div col end}} == Санкцыі == Пасля [[Плошча 2010|Плошчы 2010]] [[Сяргей Уладзіміравіч Абламейка|Сяргей Абламейка]], тагачасны рэктар БДУ, быў уключаны ў [[Чорны спіс Еўрасаюза|спіс беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд на тэрыторыю ЕС]]. У сваім рашэнні [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] адзначыў, што [[Сяргей Уладзіміравіч Абламейка|Абламейка]] нясе адказнасць за выключэнне студэнтаў з універсітэта за тое, што яны ўдзельнічалі ў дэманстрацыях [[19 снежня]] [[2010|2010 г.]] і ў іншых [[Мітынг|мірных дэманстрацыях]] у [[2011|2011 г.]]<ref name="EU2012">[http://eur-lex.europa.eu/eli/dec/2012/642/oj Council Decision 2012/642/CFSP of 15 October 2012 concerning restrictive measures against Belarus], [[EUR-Lex]], [[2012]]</ref> == Студэнцкі гарадок == [[Файл:Студгородрок-2.jpg|міні|242x242пкс|Студэнцкі гарадок БДУ ў [[Мінск]]у]] 9 інтэрнатаў Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта забяспечваюць жыллём іншагародніх студэнтаў, [[Магістр|магістрантаў]], [[Аспірантура|аспірантаў]] і супрацоўнікаў універсітэта. Сумарная колькасць насельнікаў больш за 8000 чалавек<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://bsu.by/by/structure/units/direktsiya-studencheskogo-gorodka-d|title=Студэнцкі гарадок|website=Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт}}</ref>. У інтэрнаце пражывае каля 60—70 % іншагародніх студэнтаў першага курса<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://abiturient.bsu.by/podg/faq.html|title=Пытанні, што часта задаюць|website=Абітурыент БДУ|archive-url=https://web.archive.org/web/20180222044009/http://abiturient.bsu.by/podg/faq.html|archive-date=2018-02-22|url-status=dead}}</ref>. Чатыры інтэрнаты размешчаны на [[Кастрычніцкая вуліца (Мінск)|Кастрычніцкай вуліцы]], два ў філіяле БДУ ў раёне [[Шчомысліца|Шчомысліцы]], два ў «[[Студэнцкая вёска (Мінск)|студэнцкай вёсцы]]», па адным на вуліцах [[Вуліца Свярдлова (Мінск)|Свярдлова]] і на вуліцы [[Вуліца Крапоткіна (Мінск)|Крапоткіна]]. == Гл. таксама == * [[Тутэйшая Шляхта]] * [[Комплекс будынкаў Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] * [[:Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ|Выкладчыкі Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] * [[Георгій Канстанцінавіч Жукаў]] — выкладаў у дадзеным універсітэце {{зноскі}} == Літаратура == * [[Алег Антонавіч Яноўскі|Яноўскі, А. А.]] Беларускі універсітэт: ад ідэі да ўвасаблення / [[Алег Антонавіч Яноўскі|А. А. Яноўскі]] // Выбраныя навуковыя працы Беларускага дзяржаўнага універсітэта, 1921—2001: У 7 т. / Рэд. савет: [[Аляксандр Уладзіслававіч Казулін|А. У. Казулін]] (старш.) і інш. Т. 2: Гісторыя. Філасофія. Журналістыка / Рэдкал.: [[Алег Антонавіч Яноўскі|А. А. Яноўскі]] (адк. рэд.) і інш. — [[Мінск|Мн.]]: БДУ, 2001. — 534 с. — С. 9—18. — ISBN 985-445-538-6. * Тамковiч Ю. В., [[Алег Антонавіч Яноўскі|Яноўскi А. А.]] Гісторыя і сучаснасць чырвонага дома Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта / Ю. В. Тамковiч, [[Алег Антонавіч Яноўскі|А. А. Яноўскi]] // Человек в социокультурном измерении, 2, 2022. ― С. 32—47. * Тамковiч Ю. В. Спроба рэканструкцыі карты Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта ў 1921―1941 гг. / Ю. В. Тамковіч // [[Беларускі гістарычны часопіс]]: навукова-тэарэтычны, навукова-метадычны часопіс / заснавальнікі: [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]], [[Пачатковая школа|РУП "Выдавецтва «Пачатковая школа»]], [[Інстытут гісторыі НАНБ]], Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт. — 2021. ― № 10. ― С. 18―27. * Тамковiч Ю. В. «Асінстрой беларускай навукі»: ўніверсітэцкія будоўлі 1920―1930-х гадоў / Ю. В. Тамковіч // [[Мінск]] і мінчане: дзесяць стагоддзяў гісторыі: да 955-годдзя горада. Зборнік навуковых артыкулаў / [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нац. акад. Навук Беларусі]], [[Інстытут гісторыі НАНБ|Ін-т гісторыі]]; уклад. [[Рагнеда Анатолеўна Аляхновіч|Р. А. Аляхновіч]]; рэдкал.: [[Вадзім Леанідавіч Лакіза|В. Л. Лакіза]] [і інш]. — [[Мінск]]: [[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]], 2023. ― 545 c. == Спасылкі == * [https://bsu.by/by/ Афіцыйны сайт БДУ] * [https://web.archive.org/web/20070926234641/http://minsk-old-new.com/minsk-2880.htm Архітэктурны комплекс універсітэцкага гарадка] * {{Facebook|bsuby}} * {{Vkontakte|bsu_by}} * {{Twitter|BSU_official}} * {{Instagram|official.bsu}} * {{YouTube user|user/videoBSU}} * [https://t.me/official_bsu Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт у месенджары Telegram] {{ВНУ Беларусі}} {{Факультэты БДУ}} {{Рэктары БДУ}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт| ]] [[Катэгорыя:1921 год у Мінску]] cpekbzq5cu5810d7xsc45xzvxzxzolq 0 20486 5148278 4644495 2026-05-29T11:06:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148278 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Бягомльскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Докшыцкі раён]] |Уключае = 41 населены пункт |Сталіца = [[Бягомль]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]],</br>[[20 чэрвеня]] [[2013]] |Скасаванне = [[27 верасня]] [[1938]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 3906 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Бяго́мльскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — гарадскі пасёлак [[Бягомль]]. == Асноўныя звесткі == Паўночна-заходняя частка тэрыторыі сельсавета знаходзіцца на [[Докшыцкае ўзвышша|Докшыцкім узвышшы]]. Па ўсходняй частцы сельсавета цячэ рака [[Бярэзіна]], з захаду на ўсход сельсавет перасякаюць малыя рэчкі [[рака Студзенка|Студзенка]] і [[Дзяражына (прыток Бярэзіны)|Дзяражына]]. У паўднёвай частцы сельсавета, на мяжы з [[Мінская вобласць|Мінскай вобласцю]], знаходзіцца [[Дамашкаўскае|Дамашкаўскае возера]]. Праз сельсавет праходзіць [[Аўтамабільныя дарогі Беларусі|рэспубліканская аўтадарога]] [[Мінск]] — [[Віцебск]] {{Таблічка-by|M|3}}. У складзе сельсавета, акрамя гарадскога пасёлка Бягомль, знаходзіцца яшчэ 40 [[вёска|вёсак]]. На тэрыторыі Бягомльскага сельсавета знаходзіцца [[мемарыяльны комплекс «Праклён фашызму»]] на месцы вёскі [[Шунёўка]]<ref name="vov">{{кніга|загаловак=Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне, 1941—1945: Энцыклапедыя|адказны=Рэдкал.: [[Іван Пятровіч Шамякін|І. П. Шамякін]] (гал. рэд.) і інш.|месца=Мн.|выдавецтва=БелСЭ|год=1990|старонак=680|isbn=5-85700-012-2|тыраж=20&nbsp;000}}</ref>, спаленай [[22 мая]] [[1943]] г. у час [[Карная аперацыя «Cottbus»|карнай аперацыі «Котбус»]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Бягомльскі раён|Бягомльскага раёна]] [[Барысаўская акруга|Барысаўскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — сяло Бягомль. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Менская акруга|Менскай акругі]]. Пасля скасавання акруговага падзелу 26 ліпеня 1930 года ў Бягомльскім раёне БССР. З 21 чэрвеня 1935 года ў складзе [[Лепельская акруга|Лепельскай акругі]]. З 20 лютага 1938 года ў складзе [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. 27 верасня 1938 года сельсавет скасаваны ў сувязі з утварэннем Бягомльскага пассавета. З 20 студзеня 1960 года Бягомльскі пассавет у складзе Докшыцкага раёна Віцебскай вобласці. 20 мая 1960 года да пассавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Асаўскі сельсавет (Докшыцкі раён)|Асаўскога сельсавета]], у склад [[Юхнаўскі сельсавет|Юхнаўскага сельсавета]] перададзены 5 населеных пунктаў ([[Бераснёўка (Докшыцкі раён)|Бераснёўка]], [[Будзілаўка]], [[Заляддзе (Докшыцкі раён)|Заляддзе]], [[Краснае (Докшыцкі раён)|Краснае]] і [[Пугачова (Докшыцкі раён)|Пугачова]])<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>. 18 лютага 1964 года да пассавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Юхнаўскі сельсавет|Юхнаўскага сельсавета]]. 20 чэрвеня 2013 года Бягомльскі пассавет рэарганізаваны ў сельсавет<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0059409&p1=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 20 июня 2013 г. № 278 О некоторых вопросах административно-территориального устройства районов Витебской области]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва паводле перапісу 2009 года (40 населеных пунктаў, без Бягомля) — 2025 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=17 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 95,5 % — [[беларусы]], 3,0 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,0 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (41 населены пункт) — 3906 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / А.И. Карпачева и др. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 1: (1917―1941 гг.). — Мн., «Беларусь», 1985. — 390 с. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Бягомльскі сельсавет}} {{Докшыцкі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Бягомльскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Бягомльскі раён|child|загаловак=Бягомльскі сельсавет у [[Бягомльскі раён|Бягомльскім раёне]] (1924—1938)}} |спіс2 = {{Докшыцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Бягомльскі сельсавет у [[Докшыцкі раён|Докшыцкім раёне]] (з 2013)}} }} [[Катэгорыя:Бягомльскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Бягомльскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1938 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 2013 годзе]] m9s5oleq6lf7ffnsrhk7ftzom6v12ag 0 22332 5148138 5051475 2026-05-28T23:25:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148138 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|Усход (макрарэгіён)}} [[Выява:NearEast.png|thumb|Тэрыторыі, якія могуць быць аднесены да Блізкага Ўсходу паводле розных азначэнняў]] '''Блізкі Усход''' ({{lang-en|Near East}}) — назва, якая выкарыстоўваецца для азначэння геаграфічнага абшару ў [[Пярэдняя Азія|Заходняй Азіі]], што распасціраецца ад [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]] на захадзе да [[Іранскае нагор’е|Іранскага нагор’я]] на ўсходзе і ад [[Чорнае мора|Чорнага мора]] на поўначы да [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]] на поўдні<ref>[https://mksegment.ru/d/blizhnij-vostok-geograficheskoe-polozhenie-i-osobennosti-regiona Где находится Ближний Восток на карте: расположение и география]{{ref-ru}}</ref>. == Неадназначнасць тэрміна == Першапачаткова, у XIX стагоддзі, назва «Блізкі Усход» ужывалася еўрапейцамі ў адносінах да [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] і «Сярэдні Усход» — да заходніх подступаў да [[Брытанская Індыя|Індыі]]<ref>[https://www.krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geografiya/BLIZHNI_I_SREDNI_VOSTOK.html Ближний и Средний Восток] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250520024818/https://www.krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geografiya/BLIZHNI_I_SREDNI_VOSTOK.html |date=20 мая 2025 }}{{ref-ru}}</ref>. [[Выява:Greater Middle East (orthographic projection).svg|thumb|Вялікі Блізкі Усход і Паўночная Афрыка]] У цяперашні час пад тэрмінам (паняццем) «Блізкі Усход» разумеюцца розныя тэрыторыі<ref name="Аналіз">[https://cyberleninka.ru/article/n/analiz-interpretatsii-termina-blizhniy-vostok-zapadnymi-avtorami/viewer Анализ интерпретации термина «Ближний Восток» западными авторами]{{ref-ru}}</ref> — гэта не навуковы або строга геаграфічны тэрмін: * Кансерватыўнае вызначэнне абмяжоўвае Блізкі Усход [[Турцыя]]й і краінамі [[Левант]]а, а таксама [[Аравійскі паўвостраў|Аравійскім паўвостравам]] і, самае большае, [[Егіпет|Егіптам]] на захадзе і [[Іран]]ам на ўсходзе. * [[Сярэдні Усход]] (Middle East) — часам, асабліва ў англійскай і амерыканскай літаратуры, замяняе сабой тэрмін «Блізкі Усход», але часцей разумеецца як абазначэнне сукупнасці краін Блізкага Ўсходу разам з Іранам і [[Афганістан]]ам<ref>[https://gufo.me/dict/bse/%D0%91%D0%BB%D0%B8%D0%B6%D0%BD%D0%B8%D0%B9_%D0%92%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA Ближний Восток]{{ref-ru}}</ref>. * Вялікі Блізкі Усход (Greater Middle East) — арабскія краіны, дзяржавы [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]] і [[Паўднёвы Каўказ|Паўднёвага Каўказа]], Турцыя, Іран, Афганістан і [[Пакістан]]<ref name="Аналіз" />. * Блізкі Усход і [[Паўночная Афрыка]] (Middle East and North Africa, MENA) або Заходняя Азія і Паўночная Афрыка (West Asia and North Africa, WANA) — яшчэ больш пашыраная версія<ref name="Аналіз" /><ref name="ШТБУ">[https://www.greelane.com/ru/%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B8/%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%8B/what-is-the-middle-east-2353342 Что такое Ближний Восток?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241109083539/https://www.greelane.com/ru/%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B8/%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%8B/what-is-the-middle-east-2353342 |date=9 лістапада 2024 }}{{ref-ru}}</ref><ref>[https://islam.kz/ru/news/v-mire/sleduet-li-izmenit-termin-blijnii-vostok-17684/#gsc.tab=0 Следует ли изменить термин «Ближний Восток»?]{{ref-ru}}</ref>. * Таксама некаторыя крыніцы ўключаюць у Блізкі Усход міжземнаморскія астравы [[Мальтыйскі архіпелаг|Мальта]] і [[Кіпр (востраў)|Кіпр]]<ref name="ШТБУ" />. == Этнічны і рэлігійны склад насельніцтва == Этнічна рэгіён надзвычай разнастайны. Найбуйнейшыя групы — арабы, персы і туркі; але ёсць і іншыя этнічныя групы, такія як курды, асірыйцы, армяне, яўрэі, азербайджанцы, мандэі і іншыя, кожная са сваёй мовай, звычаямі і культурай. Сёння ў пошуках працы таксама прыбывае шмат эканамічных мігрантаў з Паўднёвай і Паўднёваўсходняй Азіі і Афрыкі на поўдзень ад Сахары. Амаль у кожнай краіне Блізкага Усходу пераважае мусульманская большасць: у Іране, Іраку і Бахрэйне пераважаюць [[шыіты]], у Амане пераважаюць ібадзіты, у Саудаўскай Аравіі пераважаюць [[Салафія|салафіты]], а ў іншых рэгіёнах пераважаюць [[суніты]]. Прававыя сістэмы ў большасці гэтых краін знаходзяцца пад уплывам шарыяту (ісламскага права), але вельмі нешматлікія з іх цалкам заснаваныя на ім. Прыкметнымі выключэннямі ёсць Ізраіль, у якім яўрэі складаюць большасць, і Ліван, дзе мусульмане і хрысціяне могуць быць прыкладна пароўну (хоць цяжка сказаць напэўна, паколькі ў краіне не праводзіцца перапіс насельніцтва). Ёсць значныя абшчыны карэнных хрысціян у Сірыі, Іарданіі, Палестыне, Егіпце, Ізраілі і Іраку, а таксама шмат [[Друзы|друзаў]] у Ліване, Сірыі і Ізраілі. У многіх раёнах гістарычна існавалі даўнія яўрэйскія абшчыны, але яны былі ў значнай ступені знішчаны хваляй антысемітызму пасля стварэння дзяржавы Ізраіль у 1948 годзе. Сёння ў рэгіёне за межамі Ізраіля яўрэйскія абшчыны засталіся ў Іране і Турцыі. Іншыя рэлігійныя групы, прадстаўлены ў значна меншай колькасці, ўключаючы [[бахаі]], мандэяў і [[Зараастрызм|зараастрыйцаў]]. Паўночная Афрыка шмат у чым падобная на Блізкі Усход — мова, рэлігія, культура і некаторыя этнічныя групы. З іншага боку, Цэнтральная Азія таксама мае шмат супольнага з Блізкім Усходам. Этнічныя групы і мовы розныя, але рэлігія, шмат што ў ежы, адзенні і архітэктуры падобныя<ref>[https://ermakvagus.com/near-east-rus.htm Ближний Восток, Азия]{{ref-ru}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Арабскія заваяванні]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Middle East|выгляд=міні}} {{Рэгіёны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэгіёны свету]] [[Катэгорыя:Блізкі Усход| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 6742u4ohqnzc3e6987o8u1pogm6slf7 0 23348 5147970 5147400 2026-05-28T15:35:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5147970 wikitext text/x-wiki [[Файл:Belarusian People's Self-Help armband (1941-1944).jpg|thumb|Нарукаўная павязка ўдзельніка Беларускай народнай самапомачы. На павязцы ўнутры ромба змешчаны абрэвіятуры арганізацыі на нямецкай (ESW — Einheimisches Selbsthilfewerk Weißruthenien) і беларускай (БНС) мовах]] [[Выява:БНС.jpg|thumb|right|250px|Дакументы членаў Беларускай народнай самапомачы.]] '''Беларуская народная самапомач''' (БНС) — грамадская нацыянальная арганізацыя, якая дзейнічала ва ўмовах нацысцкай акупацыі ў [[Генеральная акруга Беларусь|Генеральнай акрузе «Беларусь»]]. Паводле нямецкай задумы, арганізацыя мусіла пераняць усе функцыі [[Чырвоны Крыж|Чырвонага Крыжа]]<ref>К’яры, Б. Штодзённасць за лініяй фронту: Акупацыя, калабарацыя і супраціўленне у Беларусі (1941—1944 г.) / Бернгард К’яры; Пер. з ням. Л. Баршчэўскага; Навук. рэд. Г. Сагановіч. — Мн., 2008. — 390 с. — С. 130. — (Бібліятэка часопіса «Беларускі Гістарычны Агляд»; 13). — ISBN 978-5272-20-6. Спасылка ў кнізе: Gartenschläger, U. Die Stadt Minsk während der deutschen Besatzung: Magisterarbeit. — Köln, 1990. — S. 86; Die Ostkartei. Grundriß des des Neuaufbaus im Osten. H. 4. № 20. S. 2, 3.</ref>. == Гісторыя == Беларуская народная самапомач была створана [[13 кастрычніка]] [[1941]] паводле загаду генеральнага камісара Беларусі [[В. Кубэ]]. [[Файл:Main Council of the Belarusian People's Self-help in Minsk (1942).jpg|thumb|Галоўная Рада Беларускай народнай самапомачы ў Менску ў 1942 годзе. Па цэнтры сядзяць архіепіскап [[Філафей (Нарко)]] і кіраўнік БНС [[Іван Ермачэнка]].]] БНС узначальвалі [[І. Ермачэнка]] (22.10.1941 — красавік 1943), [[В. Іваноўскі]] (30.6.1943 — лістапад 1943), [[Юрый Аляксандравіч Сабалеўскі|Ю. Сабалеўскі]] (лістапад 1943 — 1.2.1944). Кіруючы орган — Цэнтральная рада (Цэнтраль, складалася з 13 аддзелаў-рэфератаў), якой падпарадкоўваліся акруговыя, раённыя і валасныя аддзелы. БНС дзейнічала пад кантролем і кіраўніцтвам нямецкіх акупацыйных улад. Склад цэнтральнай рады зацвярджаў Кубэ, праўленні акруговых, раённых і старшыняў валасных аддзелаў прызначалі адпаведныя гібетскамісары, раённыя і валасныя нямецкія кіраўнікі. Статут БНС абвяшчаў яе як дабрачынную народную арганізацыю, якая ставіць за мэту «памагаць пацярпелым беларусам ад ваенных дзеянняў, бальшавіцкага і польскага панавання, памагаць адбудаваць зруйнаваны чужынцамі беларускі край, пашырыць і развіць беларускую культуру». БНС займалася зборам грашовых і матэрыяльных каштоўнасцей, прадуктаў харчавання, абутку і зімовай вопраткі, аказвала матэрыяльную дапамогу пацярпелым ад вайны, займалася арганізацыяй устаноў аховы здароўя, дастаўкай друкаваных выданняў у акругі і паветы (напрыклад, газеты для сялян «[[Голас вёскі]]»). У пачатку [[1942]] быў праведзены з’езд усіх лекараў Беларусі. На ім было пастаноўлена стварыць беларускую лекарскую прафесійную арганізацыю, адкрыць беларускі медыцынскі ўніверсітэт і арганізаваць матэрыяльную дапамогу мясцовым дактарам у цяжкі ваенны час. БНС утрымлівала многія шпіталі, праводзіла рассяленне дзяцей у прытулкі, арганізаваныя на базе савецкіх санаторый (да 10000 дзяцей).<ref>{{Крыніцы/Беларусь учора і сяння|272}}</ref> Члены БНС удзельнічалі ў гвалтоўным медыцынскім аглядзе для высылання рабочай сілы ў Германію.<ref>{{Крыніцы/Беларусь учора і сяння|273}}</ref> [[Файл:Першы зьезд акруговых кіраўнікоў БНС ў Менску.jpg|thumb|250px|Удзельнікі з’езду кіраўнікоў БНС (1942).]] З’езд кіраўнікоў БНС (ліпень [[1942]]), у якім удзельнічалі Мужы Даверу, кіраўнікі БНС з акруг і вядучыя бурмістры і кіраўнікі беларускай паліцыі, дамагаўся ўнясення змен у статут БНС і прызнання за ёй права самакіравання. На з’ездзе Цэнтральнай рады і акруговых кіраўнікоў БНС (сакавік [[1943]]) быў выпрацаваны мемарандум, які патрабаваў поўнай аўтаноміі Беларусі, стварэнне беларускага ўрада і войска. Падкрэслівалася, што «ўрад абвясціць аддзяленне Беларусі ад СССР і аб’явіць яму вайну, як ворагу беларускага народа». Пры садзейнічанні БНС ствараўся [[Беларускі корпус самааховы]]. Аднак нямецкая акупацыйная адміністрацыя распараджэннем ад 18.3.1943 абмежавала дзейнасць БНС толькі аховай здароўя і матэрыяльнай дапамогай насельніцтву. І. Ермачэнка быў зняты з пасады кіраўніка БНС і высланы з Беларусі. У чэрвені 1943 БНС рэарганізавана ў Беларускую самапомач, дзейнасць якой у адпаведнасці з новым статутам была абмежавана зборам ахвяраванняў, матэрыяльнай дапамогай, вярбоўкай новых членаў. Кіраўніком арганізацыі стаў [[Юрый Аляксандравіч Сабалеўскі|Юрый Сабалеўскі]], былы пасол у польскім сейме. [[1 сакавіка]] [[1944]] БНС перададзеная ў падпарадкаванне [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]]. [[Файл:Belarusian Self-Help identity card cover (1941-1944).jpg|міні|злева|Вокладка пасведчання («Ausweis») сябра Беларускай самапомачы, на якой змешчаны спалучаны герб: выява [[Пагоня|Пагоні]] пад [[Герб нацысцкай Германіі|нацысцкім арлом са свастыкай]]]] [[Файл:Сяброўскі білет БНС.jpg|thumb|Сяброўскі білет БНС, упрыгожаны кветкавым матывам з васількамі і гербам «Пагоня»]] Вядомыя асобы-дзеячы БНС: [[Ян Станкевіч]] (намеснік кіраўніка), [[Вінцэнт Гадлеўскі]], [[Радаслаў Астроўскі]], архіепіскап [[Філафей (Нарко)]], [[Вацлаў Іваноўскі]], [[Антон Адамовіч]], [[Уладзіслаў Казлоўскі]], [[Іван Касяк]], [[Юльян Саковіч]] (сябры Галоўнай Рады), [[Надзея Абрамава]] (узначальвала дзіцячы сектар). == Члены Цэнтральнай рады == * [[Іван Ермачэнка]] * [[Антон Адамовіч]] * кс. [[Вінцэнт Гадлеўскі]] * Грынкевіч * [[Вацлаў Іваноўскі]] * [[Сымон Кандыбовіч]] * [[Уладзіслаў Казлоўскі]] * архіепіскап [[Філафей (Нарко)]] * Нікалаевіч * [[Язэп Найдзюк]] * [[Юліян Саковіч]] * [[Ян Станкевіч]] * [[Павел Свірыд]] == Колькасць членаў == Колькасць членаў БНС (канец 1942)<ref>К’яры, Б. Штодзённасць за лініяй фронту…С. 133.</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! Акруга !! Раённых прадстаўніцтв !! Валасных прадстаўніцтв !! Членаў |- | Баранавіцкая || 8 || 81 || 8910 |- | Наваградская || — || — || — |- | Слонімская || — || — || 6000 |- | Глыбоцкая || — || — || 1000 |- | Лідская || — || — || 743 |- | Мінская гарадская || — || — || 5628 |- | Вілейка || 8 || 40 ||— |- | Мінская сельская || — || — || 9000 |- | Слуцкая || 5 || — || 1004 |- | Ганцавіцкая || — || — || 270 |- | Барысаўская || 2 || — || 2050 |- | Разам || — || — || 29605 |} {{зноскі}} == Літаратура == * Найдзюк Я., Касяк І. Беларусь учора і сяньня: Папулярны нарыс з гісторыі Беларусі / Пасьляслоўе А. Грыцкевіча; Уклад. Н. Дашкевіч. — Мн.: Навука і тэхніка, 1993. — 414 с.: іл. * [[Ігар Юр’евіч Сервачынскі|Сервачынскі, І.]] [http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/221559/1/11-14.pdf Беларуская народная самапомач (з гісторыі калабарацыянізму на Беларусі)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200629190515/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/221559/1/11-14.pdf |date=29 чэрвеня 2020 }} // Веснік Беларускага дзяржаўнага універсітэта. Серыя 3. Гісторыя, філасофія, палітыка, сацыялогія, эканоміка, права. — 1997. — № 3. — С. 11-14. * Туронак Ю. Беларусь пад нямецкай акупацыяй / пераклад з польскага В. Ждановіч; каментарыі А. М. Літвіна. — Мн.: Беларусь, 1993. — 236 с. * Рудак А., Вайна пасля вайны // Наша гісторыя, № 2, 2018, с. 16-17. ISBN 2617—2305 == Спасылкі == * [http://www.jivebelarus.net/history/new-history/guarding-parts-from-self-defense-to-belarusian-police.html О. Романько. «Части охраны правопорядка: от самообороны до белорусской полиции»]{{ref-ru}} {{Беларусь у Другой сусветнай вайне}} {{Беларускія грамадскія арганізацыі пад нямецкім кантролем (1939—1945)}} [[Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1941 годзе]] 8xi56ll0mmd7f1wgrhq1z2t43i7qweh 0 41450 5147995 5135397 2026-05-28T16:27:22Z Lp0 on fire 161675 /* Метады */ remove cross-wiki spam 5147995 wikitext text/x-wiki '''Пошукавая аптымізацыя''' ({{lang-en|search engine optimization, SEO}}) — працэс карэктыроўкі [[HTML]]-кода, тэкставага напаўнення (кантэнту), структуры [[сайт]]а, кантролю знешніх фактараў, якія ўлічваюцца ў алгарытмах сістэм пошуку, з мэтай падняцця пазіцый сайта ў выніках пошуку ў сістэмах пошуку па асобных запытах карыстальнікаў. Чым вышэй пазіцыя сайта ў выніках пошукаў, тым патэнцыйна больш патрэбных карыстальнікаў можа яго наведаць. Для развіцця інтэрнэт-праекта выкарыстоўваюць метады ўнутранай аптымізацыі і знешняй. Спосаб унутранага ўдасканалення заключаецца ў працы з метатэгамі і ў распрацоўцы схемы сайта. Найважнейшы этап у такім метадзе — дакладна аформіць галоўную старонку вэб-праекта, карту і навігацыйнае меню. Ключавым словам надаюць асаблівую ўвагу, іх выкарыстоўваюць у семантычным ядры, і размяркоўваюць па старонках інтэрнэт-праекта. Пры выкананні знешняй аптымізацыі ставіцца мэта нарошчвання вагі знешніх спасылак на інтэрнэт-праект.<ref>[https://prshark.ru/vozmozhnosti-i-metodyi-optimizaczii-sajtov.html Метады аптымізацыі сайтаў]</ref> Пошукавая аптымізація — асноўны інструмент [[Пошукавы маркетынг|пошукавага маркетынгу]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Пошукавая аптымізацыя| ]] [[Катэгорыя:Інтэрнэт-тэрміналогія]] oc1ylkb8s3svuylzi43ol7vi6oztcrh 0 42585 5148087 5098617 2026-05-28T20:37:12Z Pabojnia 135280 /* Князь Уладзімір у кінематографе */ афармленне 5148087 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя =Уладзімір Святаславіч | арыгінальнае імя =Володимѣръ Свѧтославичь | тытул = [[Вялікія князі кіеўскія|князь кіеўскі]] | сцяг = Coat of arms of the Kievan Principality (10th–13th century).svg | перыядпачатак =[[11 чэрвеня]] [[980]] | перыядканец = [[15 ліпеня]] [[1015]] | папярэднік =[[Яраполк Святаславіч]] | пераемнік =[[Святаполк Уладзіміравіч]] | тытул_2 = [[Князі наўгародскія|князь наўгародскі]] | перыядпачатак_2 =[[970]] | перыядканец_2 = каля [[988]] | папярэднік_2 =[[Святаслаў Ігаравіч]] | пераемнік_2 =[[Вышаслаў Уладзіміравіч]] | дата нараджэння =каля [[960]] | месца нараджэння =Будуціна пад [[Пскоў|Псковам]] | дата смерці =15.07.1015 | месца смерці =[[Берастава]] пад [[Кіеў|Кіевам]] | пахаваны = [[Дзесяцінная царква]], цяпер месца пахавання невядома | дынастыя =[[Рурыкавічы]] | бацька =[[Святаслаў Ігаравіч]] | маці =[[Малуша]] | у шлюбе=[[Рагнеда Рагвалодаўна|Рагнеда Полацкая]] (з [[978]]),<br /> 4 невядомых па імёнах жонкі, <br /> [[Ганна Візантыйская]] (з [[989]]) | дзеці =13 сыноў, 10 дачок | рэлігія =[[Паганства]], прыняў [[хрысціянства]] | Commons =Vladimir I of Kiev | Rodovid=565 }} '''Уладзімір Святаславіч''' (каля 960 — {{ДС|||1015}}{{sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}) — [[Вялікія князі кіеўскія|князь кіеўскі]] (978—1015), [[Хрышчэнне Русі|хрысціцель Русі]]. У 970 годзе атрымаў ад бацькі ноўгарадскі сталец, у 978 годзе захапіў кіеўскі сталец. У 980-я гады абраў [[хрысціянства]] дзяржаўнай рэлігіяй [[Кіеўская Русь|Кіеўскай дзяржавы]]. [[хрышчэнне|Ахрышчаны]] пад імем ''Васіль''. Таксама вядомы ў царкоўнай гісторыі як '''Уладзімір Святы''', '''Уладзімір Вялікі''', '''Уладзімір Хрысціцель''', а ў [[быліны|былінах]] як '''Уладзімір Краснае Сонейка'''. [[кананізацыя|Праслаўлены]] як святы [[роўнаапостальны]]; дзень памяці ў [[Руская Праваслаўная Царква|Рускай праваслаўнай царкве]] — 15 ліпеня па [[Юліянскі каляндар|Юліянскім календары]]. == Паходжанне і выхаванне == Сын кіеўскага князя [[Святаслаў Ігаравіч|Святаслава Ігаравіча]] і [[Малуша|Малушы]], [[Ключнік|ключніцы]] кіеўскай княгіні [[Вольга (княгіня Кіеўская)|Вольгі]]. Паходжанне Малушы дыскусійнае: нават з высокім статусам пры двары княгіні Вольгі, яна была [[Рабства|нявольніцай]] («рабой»). Год нараджэння Уладзіміра невядомы<ref>«Летапісец Пераяслаўля Суздальскага» (XIII ст.) паведамляе пра 73-гадовы ўзрост князя на час смерці (ПСРЛ. Т. 41. С. 44). Аднак гісторыкі не давяраюць гэтай інфармацыі, бо іншыя даты Летапісца вельмі разыходзяцца з храналогіяй «Аповесці мінулых часоў». Так, год смерці князя пазначаны як 1035.</ref>. Яго бацька [[Святаслаў Ігаравіч|Святаслаў]] нарадзіўся ў 942 (летапісная храналогія гэтага перыяду ўмоўная), а старэйшы сын Уладзіміра [[Вышаслаў Уладзіміравіч|Вышаслаў]] — каля 977 года, адсюль гісторыкі выводзяць год нараджэння Уладзіміра як 960 з дакладнасцю да некалькіх гадоў. Як паведамляюць пазнейшыя крыніцы ({{нп3|Ніканаўскі летапіс|Ніканаўскі|ru|Никоновская летопись}} і Усцюжскі летапісы XVI ст.), Уладзімір Святаславіч нарадзіўся ў сяле Будуціне або Будзяціне: {{цытата|«Володимиръ бо бе отъ Малки, ключници Олжины; Малка же бе сестра Добрыне, — и бе Добрыня дядя Володимиру; и бе рожение Володимеру въ Будутине веси, тамо бо въ гневе отслала ея Олга, село бо бяше ея тамо, и умираючи даде его святей Богородици» ({{нп3|Ніканаўскі летапіс|Ніканаўскі летапіс|ru|Никоновская летопись}}).}} Меркаванні даследчыкаў пра лакалізацыю Будзяцінага сяла разыходзяцца, называюць паселішчы пад [[Пскоў|Псковам]] ({{нп3|Буднік (Пскоўская вобласць)|Буднік|ru|Будник (Псковская область)}})<ref>Александров А. А. [http://www.pskovcity.ru/his_aleksandrov1.htm Ольгинская топонимика, выбутские сопки и руссы в Псковской земле] // Памятники средневековой культуры. Открытия и версии. СПб., 1994. С. 22-31. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120415053022/http://www.pskovcity.ru/his_aleksandrov1.htm|date=15 красавіка 2012}}</ref>, [[Гомель|Гомелем]] ([[Будацін]])<ref>Владимир Красно Солнышко рождён в Гомеле? // Брянский регион. — Брянск, 26.01.11</ref> або [[Уладзімір-Валынскі|Уладзімірам-Валынскім]] ([[Будзяцічы]])<ref>Диба Ю. [http://volodymyrmuseum.com/naukovi-statti/92-litopysne-budyatyno-pro-mistse-narodzhennya-knyazya-volodymyra-svyatoslavovycha-ta-roztashuvannya-naydavnishoyi-tserkvy-presvyatoyi-bohorodytsi Літописне Будятино (про місце народження князя Володимира Святославовича та розташування найдавнішої церкви Пресвятої Богородиці)] // П’яті «{{нп3|Ольжині читання||ru|Ольжині читання}}». Пліснеськ. 7 травня 2010 року. Львів-Броди, 2011, с. 23-28.</ref><ref>[https://www.academia.edu/30995065/Диба_Юрій._Історично-географічний_контекст_літописного_повідомлення_про_народження_Володимира_Святославовича_локалізація_Будятиного_села Диба Ю. Історично-географічний контекст літописного повідомлення про народження князя Володимира Святославовича: Локалізація Будятиного села] // Княжа доба. Історія і культура. Львів: Інститут українознавства ім. І. Крип’якевича НАН України. — Вип. VI. — С. 37-70.</ref><ref>[https://www.academia.edu/31005154/Диба_Юрій._Батьківщина_святого_Володимира_Волинська_земля_у_подіях_X_століття_Міждисциплінарні_нариси_ранньої_історії_Руси-України_._-_Львів_Видавництво_Колір_ПРО_2014._-_484_с._іл._-_Серія_Невідома_давня_Україна_._-_1_St._Vladimir_Homeland_Volynian_land_in_the_events_of_X_century_ Диба Ю. Батьківщина святого Володимира: Волинська земля у подіях X століття] (Міждисциплінарні нариси ранньої історії Руси-України). — Львів: Видавництво «Колір ПРО», 2014. — 484 с.: іл. — (Серія «Невідома давня Україна». — 1)</ref><ref>[http://zbruc.eu/node/45585 Мицько І. Нові монографії про давню Україну]</ref>. Пра далейшы лёс Малушы летапісы не паведамляюць, а малалетні Уладзімір вярнуўся ў Кіеў, дзе быў пад наглядам княгіні Вольгі. Выхаваннем яго, магчыма, займаўся дзядзька па маці [[Дабрыня]]<ref>{{кніга |аўтар = Перхавко В.Б., Сухарев Ю.В. |загаловак = Воители Руси IX-XIII вв. |месца = Москва |выдавецтва = Вече |год = 2006 |старонкі = 56 |isbn = 5-9533-1256-3 }}</ref>, у звычаях Русі было давяраць выхаванне княскага сына старэйшым дружыннікам. == Княжанне ў Ноўгарадзе == Паводле [[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]], Уладзімір сярод сыноў Святаслава быў трэцім па старшынстве пасля [[Яраполк Святаславіч|Яраполка]] і драўлянскага князя {{нп3|Алег Святаславіч (князь драўлянскі)|Алега Святаславіча|ru|Олег Святославич (князь древлянский)}}. Таксама ёсць гіпотэза, што на праўдзе ён быў другім (старэйшым за Алега), бо атрымаў ад бацькі пры зыходзе таго на вайну з Візантыяй у 970 годзе [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарад]]{{sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}, другі ў іерархіі сталец у дзяржаве, тым часам як Алег атрымаў толькі [[драўляне|драўлянскую зямлю]] са сталіцай у [[Оўруч]]ы<ref>Паводле «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]», Яраполк і Алег адмовіліся ад княжання ў Ноўгарадзе, верагодна, з прычыны вальнадумства і незалежнасці наўгародцаў.</ref>. Настаўнікам і ваяводам дзецкага Уладзіміра ў Ноўгарадзе стаў [[Дабрыня]]. Скандынаўскія сагі распавядаюць, як будучы нарвежскі кароль [[Олаф I Тругвасан|Олаф Тругвасан]] правёў дзяцінства і юнацтва ў Ноўгарадзе. Маці Олафа, Астрыд, бегла ад забойцаў мужа ў Ноўгарад да конунга Вальдэмара (Уладзіміра), якому служыў яе брат {{нп3|Сігурд Эйрыксан|Сігурд|no|Sigurd Eiriksson}}, але дарогай яе з дзіцём захапілі разбойнікі [[эсты]]. Сігурд, які збіраў даніну з эстаў па загадзе Уладзіміра, сустрэў выпадкова Олафа і выкупіў яго з рабства. Олаф рос пад заступніцтвам Уладзіміра, пазней быў узяты ў дружыну, быў паважаны сярод дружыннікаў<ref>[http://www.krotov.info/history/10/988/jakson_1.htm Олав Трюггвасон]: Джаксон Т. Четыре норвежских конунга на Руси: из истории русско-норвежских политических отношений последней трети X — первой половины XI в. — М.: Языки русской культуры, 2002.</ref>. == Кіеўскае княжанне == === Заняцце кіеўскага стальца === Пасля гібелі ў 972 годзе князя [[Святаслаў Ігаравіч|Святаслава]] Кіевам валодаў яго сын [[Яраполк Святаславіч|Яраполк]]. У 976 годзе падчас канфлікту Яраполка з братам{{sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}, драўлянскім князем {{нп3|Алег Святаславіч (князь драўлянскі)|Алегам Святаславічам|ru|Олег Святославич (князь древлянский)}}, апошні, адступаючы перад войскам Яраполка, упаў з моста і ў рове быў раздушаны коньмі, якія таксама туды падалі. Уладзімір пасля такой весткі збег «за мора», а Яраполк завалодаў усёй Руссю. Уладзімір з Дабрынем набраў у Скандынавіі войска з [[Варагі|варагаў]] і ў 978 годзе вярнуўся ў Ноўгарад, выгнаў [[пасаднік]]а Яраполка{{sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Уладзімір захапіў [[Полацк]], які перайшоў на бок Кіева, забіў полацкага князя [[Рагвалод]]а і яго сям’ю{{sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}, толькі дачку [[Рагнеда Рагвалодаўна|Рагнеду]], прасватаную ўжо за Яраполка, гвалтам узяў яшчэ адной жонкай{{sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Затым з вялікім варажскім войскам аблажыў [[Кіеў]], дзе замкнуўся Яраполк. Па версіі летапісу, Яраполкаў ваявода Блуд, падкуплены Уладзімірам, пераканаў Яраполка бегчы ў маленькі горад {{нп5|Горад Родзень|Родзень|ru|Родень}}, напалохаўшы мяцяжом кіеўлян. У Родні Уладзімір запрасіў Яраполка на перамовы, дзе два варагі «паднялі яго мячамі пад пазухі». Удаву Яраполка, магчыма, цяжарную, Уладзімір узяў яшчэ адной жонкай. Калі варагі, нанятыя ў Скандынавіі, запатрабавалі плату за службу, Уладзімір абяцаў ім даніну з кіеўлян, але праз месяц адмовіўся і большасць варагаў адаслаў на службу ў [[Канстанцінопаль]], параіўшы візантыйскаму імператару развесці іх па розных месцах. Нейкую частку варагаў Уладзімір разаслаў па ўласных гарадах. Паводле «Аповесці мінулых часоў», Уладзімір пачаў княжыць у [[Кіеў|Кіеве]] ў 980 годзе{{sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}. Паводле самага ранняга Жыція Уладзіміра, складзенага манахам {{нп5|Якаў Чарнарызец|Якавам|ru|Иаков Черноризец}} («Памяць і пахвала князю Уладзіміру», 2-я палова XI ст.), гэта адбылося 11 чэрвеня 978 года. Дата 11 чэрвеня 978 года больш верагодная, бо 980 год атрыманы пры пазнейшай расстаноўцы гадоў у летапісе, там жа згадана<ref>[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]. Год 6360 ([[852]]).</ref> пра 37 гадоў княжання Уладзіміра, што таксама паказвае на 978 год як час яго пачатку. === Паганскае праўленне === Новы князь кіеўскі (таксама называўся [[Хазарскі каганат|хазарскім]] тытулам [[Каган (тытул)|каган]]<ref>«{{нп3|Слова пра закон і ласку||ru|Слово о законе и благодати}}» [[Іларыён Кіеўскі|Іларыёна]]. Гл. падрабязней {{нп3|Рускі каганат||ru|Русский каганат}}.</ref>) прыняў меры да рэфармацыі паганскага культу. Узвёў у Кіеве [[капішча]]<ref>Як мяркуецца, гэты пантэон знойдзены археолагамі ў [[1977]] годзе.</ref> з ідаламі шасці галоўных багоў [[Славянская міфалогія|славянскага паганства]] ([[Пярун]]а, {{нп3|Хорс|Хорса|ru|Хорс}}, [[Даждзьбог]]а, [[Стрыбог]]а, {{нп3|Сімаргл|Сімаргла|ru|Симаргл}} і [[Мокаш]]ы, без [[Вялес]]а), таксама ёсць звесткі, што князь увёў, падобна скандынавам, практыку [[ахвярапрынашэнне|чалавечых ахвяраў]] багам.<ref>Старажытныя русы практыкавалі паганскія ахвяры, забіваючы захопленых палонных. Асаблівую вядомасць атрымалі ахвярапрынашэнні русаў пры {{нп3|Паход русі на Царград, 860||ru|Поход руси на Царьград (860)}} і падчас {{нп3|Абарона Дарастола|аблогі візантыйскімі войскамі крэпасці Дарастол|ru|Оборона Доростола}}, дзе замкнуўся Святаслаў у [[971]].</ref>. Паколькі ёсць ускосныя звесткі пра сімпатыі ранейшага князя Яраполка да хрысціянскай веры і яго кантакты з лацінскім Захадам, то вельмі верагодна здагадка пра ''паганскую рэакцыю'' пры Уладзіміры, г. зн. барацьбу з хрысціянствам, якое раней сцвярджалася ў Кіеве. Археалагічным пацвярджэннем гэтага можа служыць знаходка на месцы Уладзімірава пантэона рэшткаў каменнага будынка са слядамі фрэскавага жывапісу — верагодна, царквы, якая існавала пры Яраполку. Падчас ганенняў у Кіеве загінулі адны з першых хрысціянскіх мучанікаў на Русі — [[варагі]] Фёдар і Ян. [[Аповесць мінулых часоў]] так перадае лад жыцця Уладзіміра да хрышчэння: {| |{{пачатак цытаты}} «Быў жа Уладзімір пераможаны пажадлівасцю, і былі ў яго жонкі […], а наложніц было ў яго 300 у Вышгарадзе, 300 у Белгарадзе і 200 на Берастове, у сяльцы, якое завуць цяпер Берастовым. І быў ён ненасытны ў блудзе, прыводзячы да сябе замужніх жанчын і разбэшчваў дзяўчат». {{oq|orv|«Был же Владимир побеждён похотью, и были у него жёны […], а наложниц было у него 300 в Вышгороде, 300 в Белгороде и 200 на Берестове, в сельце, которое называют сейчас Берестовое. И был он ненасытен в блуде, приводя к себе замужних женщин и растляя девиц».}} {{канец цытаты}} |} Царкоўныя крыніцы сцвярджаюць, што князь развёўся з усімі былымі паганскімі жонкамі. Напрыклад, адной з іх ён прапанаваў абраць мужа з баяр, але яна адмовілася і прыняла манаскі пострыг<ref>Прыкладна ў 987 Рагнеда вырашыла забіць мужа, вялікага князя кіеўскага Уладзіміра. Аднак гэтая спроба была няўдалая. За замах на вялікага князя Рагнедзе пагражала смерць. Паводле легенды, разгневаны Уладзімір загадаў жонцы прыбрана апрануцца і ўзяў у рукі меч, аднак на крык прыбег іх першынец [[Ізяслаў Уладзіміравіч|Ізяслаў]] і стаў на абарону маці таксама з мячом у руках. Уладзімір не змог забіць Рагнеду на вачах сына. Замест гэтага ён загадаў саслаць іх абодвух у полацкую вотчыну — горад у вярхоўях ракі [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]], названы [[Заслаўе|Ізяслаўль]]. [http://www.pravoslavie.ru/put/070727131828.htm Александр Парменов. Равноапостольный Князь Владимир. Часть 2: Крещение Руси] {{ref}}</ref><ref>[http://www.taday.ru/text/126569.html Ольга Богданова. СВЯТОЙ ВЛАДИМИР И КРЕЩЕНИЕ РУСИ] {{ref}}</ref> === Хрышчэнне === [[Файл:Eggink VelKnVladimir.jpg|thumb|right|250px|Вялікі князь Уладзімір абірае рэлігію. {{нп3|Іван Ягоравіч Эгінк|І. Эгінк|ru|Эггинк, Иван Егорович}}, 1822]] {{main|Хрышчэнне Русі}} {{seealso|Ганна Візантыйская|Руска-візантыйская вайна 988 года}} Летапіснае апавяданне пра «выбары вер» («выпрабаванні вер») Уладзімірам носіць легендарны характар​​. Да двара выклікаліся прапаведнікі [[іслам]]у, [[іўдаізм]]у, заходняга «лацінскага» хрысціянства, але Уладзімір пасля гутаркі з «грэчаскім філосафам» спыніўся на ўсходнім хрысціянстве (пасля расколу Адзінай Царквы з яго вырасце [[праваслаўе]]). Нягледзячы на [[агіяграфія|агіяграфічны]] трафарэт, у апавяданні ёсць гістарычнае зерне. Так, Уладзімір кажа «немцам»: «''Иде́те опять, яко отцы наши сего не прияли суть''» (гэта значыць: ідзіце назад, бо нашы бацькі гэтага не прынялі). У гэтым можна бачыць водгукі падзей 962 года, калі [[Атон I Вялікі|германскі імператар]] дасылаў у Кіеў {{нп3|Адальберт Магдэбургскі|епіскапа|ru|Адальберт Магдебургский}} і святароў па просьбе княгіні [[Вольга (княгіня Кіеўская)|Вольгі]]. Ці не прынятыя на Русі, яны «''еле спаслись''»<ref>Звесткі пра заходнюю місію ў Кіеў у [[962]] ўтрымліваюцца ў хроніцы прадаўжальнікаў {{нп3|Рэгіно Прумскі|Рэгінона|ru|Регино Прюмский}}. Гісторыкі мяркуюць, што няўдача місіі была выкліканая антыхрысціянскімі перакананнямі Святаслава, які толькі прыступіў да самастойнага праўлення.</ref>. Звесткі пра пасольства ў [[Харэзм]] рускага ўладара 2-й паловы X стагоддзя (імя з арабскага аднаўляецца як Уладзімір), які хацеў, каб яго краіна прыняла [[іслам]], захаваліся ў арабскіх і персідскіх крыніцах. Так, сярэднеазіяцкі лекар і гісторык {{нп3|Шараф аль-Заман аль-Марвазі|аль-Марвазі|en|Sharaf al-Zaman al-Marwazi}} (пачатак XII ст.) паведамляе: <blockquote> «І калі яны звярнуліся ў хрысціянства, рэлігія прытупіла іх мячы, і вера закрыла ім дзверы занятку, і вярнуліся яны да цяжкага жыцця і беднасці, і скараціліся ў іх сродкі існавання. Тады захацелі яны стаць мусульманамі, каб дазволены быў ім набег і святая вайна і вяртанне да таго, што было раней. Тады паслалі яны паслоў да правіцеля Харэзма, чатырох чалавек з набліжаных іх цара, таму што ў іх незалежны цар і называецца іх цар Уладзімір — падобна на тое, як цар цюрак называецца Хакан […] І прыйшлі паслы іх у Харэзм і паведамілі пасланне іх. І ўзрадаваўся Харэзмшах рашэнню іх звярнуцца ў іслам, і паслаў да іх навучыць іх законам ісламу. І звярнуліся яны ў іслам»<ref>[http://www.opentextnn.ru/history/archaeology/expedetion/Tolstov/?id=1776#_ftnref18 С. П. Толстов. По следам древнехорезмийской цивилизации. Ч. II. Гл. Х] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111216133601/http://www.opentextnn.ru/history/archaeology/expedetion/Tolstov/?id=1776#_ftnref18 |date=16 снежня 2011 }} {{ref-ru}}</ref><ref name=bra>[http://www.krotov.info/history/10/988/braychevsky_04.htm М. Брайчевский, Утверждение христианства на Руси, гл. IV] {{ref-ru}}</ref>. </blockquote> [[Файл:Vladimir2.jpg|thumb|left|250px|Гутарка Уладзіміра з грэчаскім філасафам пра хрысціянства. [[Радзівілаўскі летапіс]], л. 49 об.]] Паводле летапісу, у 987 годзе Уладзімір пасля рады з баярамі вырашыў ахрысціцца «па законе грэчаскім». У наступным 988 годзе ён захапіў Корсунь ([[Херсанес Таўрычаскі|Херсанес]] у Крыме) і запатрабаваў у жонкі сястру візантыйскіх імператараў [[Васілій II Балгарабойца|Васілія II]] і [[Канстанцін VIII|Канстанціна VIII]] {{нп3|Ганна Візантыйская|Ганну|ru|Анна Византийская}}, пагражаючы ў адваротным выпадку пайсці на [[Канстанцінопаль]]. Імператары пагадзіліся, запатрабаваўшы ў сваю чаргу хрышчэння князя, каб сястра выйшла за адзінаверца. Атрымаўшы згоду Уладзіміра, візантыйцы даслалі ў Корсунь Ганну са святарамі. Уладзімір разам са сваёй дружынай прайшоў абрад хрышчэння{{sfn|БС. Т. 5|1982|с=117}}, пасля чаго здзейсніў цырымонію шлюбу і вярнуўся ў Кіеў, дзе адразу ж загадаў перакуліць паганскія ідалы. [[Файл:Chersonesos ruins.jpg|300px|thumb|Руіны [[Херсанес Таўрычаскі|Херсанеса]] і сабор Св. Уладзіміра]] Паводле манаха Якава («Память и похвала князю Владимиру», XI стагоддзе, больш ранняя крыніца, чым «Аповесць мінулых часоў»), князь Уладзімір хрысціўся ў 988 годзе, узяў [[Херсанес Таўрычаскі|Корсунь]] на трэці год пасля хрышчэння з мэтай захопу хрысціянскіх святынь і толькі потым патрабаваў сабе жонку ад візантыйскіх імператараў. Сірыйскі гісторык XI стагоддзя [[Ях’я Антыяхійскі]] выкладае гісторыю хрышчэння па-іншаму. Супраць візантыйскага імператара [[Васілій II Балгарабойца|Васілія II]] збунтаваўся яго военачальнік {{нп3|Варда Фока||ru|Варда Фока}}, які атрымаў некалькі перамог. <blockquote> «…і заахвоціла яго [імператара Васілія] патрэба паслаць да цара русаў — а яны яго ворагі, — каб прасіць іх дапамагчы яму ў гэтым яго становішчы. І пагадзіўся ён на гэта. І яны паміж сабою дамовіліся пра сваяцтва, і ажаніўся цар русаў з сястрой цара Васілія, пасля таго як ён паставіў яму ўмову, каб ён хрысціўся і ўвесь народ яго краіны, а яны народ вялікі […] І паслаў да яго цар Васілій пасля мітрапалітаў і епіскапаў, і яны ахрысцілі цара […] і калі была вырашана паміж імі справа пра шлюб, прыбылі войскі русаў таксама і злучыліся з войскамі грэкаў, якія былі ў цара Васілія, і выправіліся ўсе разам на барацьбу з Вардам Фокам морам і сушай.»<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus/Yahya/text1.phtml Яхъя Антиохийский, Летопись, ч. 4] {{ref-ru}}</ref> </blockquote> Паводле Ях’і, злучаныя сілы русаў і грэкаў разграмілі войскі Фокі пад {{нп3|Ускюдар|Хрысопалем|ru|Ускюдар}}<ref>Горад на малаазійскім узбярэжжы [[Праліў Басфор|Басфора]] насупраць Канстанцінопаля.</ref> у канцы 988 года, а ў красавіку 989 года саюзнікі ў бітве пад [[Абідас (Гелеспонт)|Абідасам]]<ref>Горад на малаазійскім узбярэжжы праліва [[Дарданэлы|Гелеспонт]].</ref> пакончылі з Вардам Фокам. Арабскі гісторык пачатку XIII стагоддзя {{нп3|Ібн аль-Асір||ru|Ибн аль-Асир}} таксама паведаміў пра хрышчэнне русаў у версіі, блізкай да Ях’і Антыяхійскага, але адносіў падзею да 986 года, прычым цар русаў у яго апавяданні спачатку хрысціўся, потым ажаніўся і тады пайшоў ваяваць з Вардам Фокам. Пра памеры рускай ваеннай дапамогі Візантыі і хрышчэнне паведамляе таксама армянскі гісторык {{нп3|Сцепанос Таранецы|Стэфан Таронскі|ru|Степанос Таронеци}}, сучаснік князя Уладзіміра: <blockquote> «Тады ўвесь народ Рузаў [русаў], які там быў [у Арменіі, каля 1000] падняўся на бой; іх было 6 000 чалавек — пешых, узброеных дзідамі і шчытамі, — якіх прасіў цар Васілій у цара Рузаў у той час, калі ён выдаў сястру сваю замуж за апошняга. У гэты ж самы час Рузы паверылі ў Хрыста.»<ref name="bra"/> </blockquote> Дэталі храналогіі — на якім этапе апісаных падзей Уладзімір прыняў хрышчэнне, ці адбылося гэта ў Кіеве, у горадзе Васіліве або [[Херсанес Таўрычаскі|Корсуні]] — былі згубленыя на Русі яшчэ ў пачатку XII стагоддзя, у часы складання «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]», пра што летапісец проста паведамляе. Тым больш дыскусійнае гэтае пытанне ў сучаснай гістарыяграфіі. Датай Хрышчэння Русі традыцыйна лічыцца 988 год, як у летапісах, хоць гістарычныя сведчанні паказваюць на 987 як год хрышчэння самога князя Уладзіміра і [[989]] як год Хрышчэння Русі. Асноўныя складнікі сюжэтнай лініі Корсунскай легенды, у якой адлюстраваны падзеі Уладзімірава хрышчэння, літаральна супадаюць з павер’ямі, звязанымі са святой крыніцай і цудатворнай іконай Прасвятой Багародзіцы ў сяле [[Будзятычы|Будзяцічы]] на Валыні (атаясняецца з месцам нараджэння Уладзіміра). Гэта акалічнасць сведчыць, што ў Будзяцічах функцыянавалі легенды пра Свяціцеля Русі<ref>''Диба Ю.'' [http://volodymyrmuseum.com/naukovi-statti/95-pro-interpretatsiyu-korsunskoyi-lehendy-v-budyatytskiy-tradytsiyi-vshanuvannya-svyatoho-dzherela Інтерпретація Корсунської легенди в Будятицькій традиції вшанування Святого джерела] // Старий Луцьк (Матеріали наукової конференції «Любартівські читання», 30-31 березня 2012 р.). — Луцьк, 2012. — Вип. 8. — С. 26-39.</ref><ref>[http://troyan-ss.yolasite.com/resources/SV-Zbirnyk13.pdf Терський С. Культ Св. Володимира ў переказах та легендах Волині: Питання походження та поширення] // Словянський вісник. Збірник наукових праць. — Рівне, 2012. — Вип. 13. — С. 108—111</ref>. У хрышчэнні Уладзімір прыняў імя ''Васіль'', у імя брата жонкі, уладарнага візантыйскага імператара [[Васіль II Балгарабойца|Васіля II]], што адпавядала тагачаснай практыцы палітычных хрышчэнняў. [[Файл:Vasnetsov Bapt Vladimir fresco in Kiev.jpg|thumb|300px|«Хрышчэнне Уладзіміра». Фрэска [[Віктар Міхайлавіч Васняцоў|В. М. Васняцова]]]] У Кіеве хрышчэнне народа прайшло параўнальна мірна, тым часам як у Ноўгарадзе, дзе хрышчэннем кіраваў [[Дабрыня]], адбыліся паўстанні народа, якія былі задушаны сілай. У Растоўска-Суздальскай зямлі, дзе мясцовыя славянскія і фіна-вугорскія плямёны захоўвалі з прычыны аддаленасці пэўную аўтаномію, хрысціяне заставаліся меншасцю і пасля Уладзіміра. Да XIII стагоддзя паганства вызнавалі [[вяцічы]]. Разам з хростам устанаўлівалася царкоўная іерархія. Русь стала адной з [[Мітраполія|мітраполій]] (Кіеўскай) Канстанцінопальскага патрыярхату. Дыяцэзія была створана таксама ў Ноўгарадзе, а па некаторых даных — у {{нп3|Белгарад-Кіеўскі|Белгарадзе-Кіеўскім|ru|Белгород-Киевский}} (''не блытаць з сучасным [[Белгарад]]ам''), [[Пераяслаў|Пераяславе]] і [[Чарнігаў|Чарнігаве]]. Не перашкаджаў Уладзімір і дзейнасці заходніх прапаведнікаў. Калі яго сын Святаполк узяў жонку з Польшчы, разам з ёй каля 1000 года прыбыў [[Райнберн]], біскуп Кольберга ([[Калабжэг]]а), які пазней скончыў жыццё ў вязніцы<ref name="tit">[http://www.vostlit.info/Texts/rus11/Thietmar/frametext7.htm Титмар Мерзебургский, Хроника, ч. 7]</ref>. Пры дапамозе нямецкага місіянера [[Бруна фон Кверфурт]]а, які асабіста сустракаўся з Уладзімірам, у 1007 годзе была заснаваная дыяцэзія ў [[печанегі|печанегаў]], па ўсёй бачнасці недаўгавечная. === Ваенныя паходы === На працягу ўсяго ўладарства вёў войны, агулам паспяховыя, чым умацаваў пазіцыі Русі, аслабленыя пасля паражэння [[Святаслаў Ігаравіч|Святаслава]] ў [[Руска-візантыйская вайна (970—971)|вайне з Візантыяй]] (970—971). [[Файл:Vladimir.jpg|thumb|250px|right|Уладзімір ідзе ў паход на вяцічаў. Мініяцюра з [[Радзівілаўскі летапіс|Радзівілаўскага летапісу]]]] У 981 годзе (па іншай версіі, якая зыходзіць з ранейшай даты заняцця стальца Уладзімірам і палітычнага становішча ў Польшчы, — 979) Уладзімір ваяваў з польскім князем [[Мешка I|Мешкам I]] за памежныя тэрыторыі. У выніку Уладзімір атрымаў [[Галічына|Галічыну]] і [[Чырвоная Русь|Чырвоную Русь]] з гарадамі [[Чэрвен (старажытны горад)|Чэрвен]] і [[Пшэмысль|Пшамысль]]. У 981—982 гадах Уладзімір здзейсніў паход на [[вяцічы|вяцічаў]], які скончыўся абкладаннем [[даніна]]й. У 983 годзе Уладзімір перамог балцкія плямёны [[ятвягі|ятвягаў]], устанавіў кантроль над Ятвягіяй-Судовіяй, што адкрывала шляхі да Балтыкі. У 984 годзе Уладзімір здзейсніў паход на [[радзімічы|радзімічаў]], чые землі ляжалі паміж Чарнігавам і Смаленскам, падначаленне радзімічаў спрыяла сувязям паўночных і паўднёвых рэгіёнаў Русі. У 985 годзе Уладзімір ваяваў з «балгарамі». Некаторыя даследчыкі ідэнтыфікуюць іх з дунайскімі балгарамі, аднак паводле «Памяці і пахвалы» праціўнікам Уладзіміра былі «срэбныя», то-бок [[Волжская Булгарыя|волжскія булгары]]. Узяўшы перамогу, Уладзімір заключыў з булгарамі мір на выгадных для Русі ўмовах. У 985 годзе ён абклаў данінай [[Хазарскі каганат|Хазарыю]]. У 988 годзе Уладзімір меркавана заваяваў зямлі [[Таманскі паўвостраў|Таманскага паўвострава]]. У 988—989 захапіў [[Херсанес Таўрычаскі|Корсунь]] у [[Крым]]е. Па [[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]], горад здаўся пасля працяглай аблогі, калі рускія перакапалі трубы, па якіх у горад паступала вада з калодзежаў. Затым візантыйскія імператары даслалі сваю сястру {{нп3|Ганна Візантыйская|Ганну|ru|Анна Византийская}} замуж за Уладзіміра, пасля чаго ён вярнуў горад Візантыі і па вяртанні ў Кіеў прыступіў да хрышчэння народа. У 991 годзе паход у Днястроўскія землі супраць [[белыя харваты|белых харватаў]]. У 992 паспяховая вайна з Польшчай за Чэрвеньскую Русь. [[Файл:Shepherd-byzanz 1000-enhanced 1-1900x1500.jpg|thumb|right|300px|[[Кіеўская Русь|Старажытнаруская дзяржава]] (светлазялёным колерам) у эпоху Уладзіміра Вялікага]] У 994—997 Уладзімір паўтарыў паход супраць [[Волжская Булгарыя|волжска-камскіх булгар]] і рушыў на Паўночны Каўказ. Уладзімір вёў актыўную знешнюю палітыку, за час уладарства заключыў дагаворы з іншымі ўладарамі — венгерскім каралём [[Іштван I Святы|Іштванам]], польскім [[Баляслаў I Храбры|Баляславам Храбрым]], чэшскім [[Баляслаў II Набожны|Баляславам Набожным]], Папам [[Сільвестр II|Сільвестрам II]], візантыйскім імператарам [[Васілій II Балгарабойца|Васіліем II]]. Пасля 988 года войны з заходнімі дзяржавамі спыніліся, але ўвесь час свайго ўладарства Уладзімір вёў войны з печанегамі, якія арганізоўвалі пастаянныя набегі: у 990, 992 на [[Пераяслаў]], 993, у 996 адбылася бітва каля Васілева, у 997 напад на [[Кіеў]], у 1001, у 1013 адбылося польска-печанежскае ўварванне на Русь. Пры Уладзіміры створаны новыя і ўмацаваны старыя крэпасці на памежных з качэўнікамі рэках [[Дзясна|Дзясне]], [[Асцёр (прыток Дзясны)|Астры]], [[Рака Трубеж|Трубяжы]], [[Сула (прыток Дняпра)|Суле]], [[Рака Стугна|Стугне]], іх гарнізоны набіраліся з «лепшых мужоў» з ліку наўгародцаў, крывічоў і вяцічаў, будаваліся [[вартавы курган|вартавыя курганы]]. Па паўднёвых і паўднёва-ўсходніх межах тагачаснай Русі, на правым і левым беразе Дняпра, узведзены шэраг земляных умацаваных пунктаў, каб папярэджваць і стрымліваць напады качэўнікаў. Паміж сабою ўмацаванні звязваліся сістэмай [[Вал (фартыфікацыя)|валоў]] і [[тын]]оў, утваралі на поўдні Русі несуцэльную [[умацаваная лінія|ўмацаваную лінію]]. Кіеў пры Уладзіміры быў акружаны асобнымі ўмацаваннямі, падобнымі па прызначэнні да пазнейшых [[форт|фартоў]] у [[крэпасць|крэпасцях]]. Па сведчанні візантыйскага імператара [[Канстанцін VII Парфірародны|Канстанціна VII Багранароднага]], печанегі качавалі на адлегласці аднаго дзённага пераходу ад Русі. Успаміны пра печанежскую вайну ўжо праз стагоддзе пасля прынялі [[эпас|эпічныя]] формы (легенда пра белгарадскі кісель, [[Кірыла Кажамяка|Мікіту Кажамяку]] і іншыя). У 1006—1007 годзе Кіеў наведаў нямецкі місіянер [[Бруна фон Кверфурт|Бруна Кверфурцкі]], ён ехаў да печанегаў для пропаведзі Евангелля і спыніўся госцем у князя Уладзіміра, якога ў лісце да імператара [[Генрых II Святы|Генрыха II]] называе ўладаром русаў ({{lang-la|senior Ruzorum}}). Князь Уладзімір угаворваў місіянера не ездзіць да печанегаў, кажучы, што ў іх ён не знойдзе душ для выратавання, а хутчэй сам загіне ганебнай смерцю. Князь не мог угаварыць Бруна, толькі праводзіў яго са сваёй дружынай ({{lang-la|cum exercitu}}) да меж Русі, «''якія ён з усіх бакоў засланіў моцным частаколам на вельмі вялікім працягу з прычыны качэўя каля іх непрыяцеля''». Імаверна, Бруна гаварыў пра [[Зміевы валы]], даўжыня якіх у цяперашняй Кіеўскай вобласці складае каля 800 кіламетраў. == Заканадаўства і чаканка манеты == Усе законы Уладзімір прымаў пры ўзгадненні са сваім саветам, які складаўся з яго дружыны (ваенных начальнікаў) і старэйшын, прадстаўнікоў розных гарадоў. Званы былі разам з баярамі і [[пасаднік]]амі і «старейшины по всем градом». Вялікія гарады мелі вайсковую арганізацыю, кожны ўтвараў полк, называны тысячай, ён дзяліўся на сотні і дзясяткі. Тысячай камандаваў выбраны горадам, а потым прызначаны князем тысяцкі, сотнямі і дзясяткамі таксама выбарныя соцкія і дзясяцкія. Старцы, або старэйшыны, гарадскія згадваюцца побач князя, разам з баярамі, у справах кіравання, як і пры ўсіх прыдворных урачыстасцях, утвараючы быццам бы земскую арыстакратыю побач з княжацкай служылай. Уладзіміру прыпісваюць «{{нп3|Царкоўны Статут Уладзіміра|Царкоўны статут|ru|Церковный Устав Владимира}}», які вызначае кампетэнцыю царкоўных судоў. Доўгі час лічыўся падробкай XIII стагоддзя, аднак пазней узяў верх пункт гледжання, згодна з якім гэта сапраўдны статут Уладзіміра, але з пазнейшымі дапаўненнямі і скажэннямі. Па летапісу, Уладзімір спачатку і пагадзіўся з уяўленнямі херсанескага духавенства пра неабходнасць [[смяротная кара|смяротнага пакарання]], але потым, параіўшыся з баярамі і гарадскімі старцамі, усталяваў караць злачынцаў па старому звычаю, [[Віра|вірай]]. Некаторыя даследчыкі лічаць, што Уладзімір спрабаваў змяніць парадак атрымання пасад. Уладзімір пачаў таксама чаканку манеты — залатой («{{нп3|Злотнік (нумізматыка)|злотнікаў|ru|Златник}}») і срэбнай («{{нп3|срэбранік|срэбранікаў|ru|Сребреник}}»), паўтарыўшы візантыйскія ўзоры таго часу. На большасці манет Уладзіміра намаляваны князь, які сядзіць на троне, і надпіс: [[Файл:Odessa numismatic museum photo 05.jpg|280px|thumb|<small>Срэбранік вялікага Кіеўскага князя Уладзіміра. {{нп3|Адэскі музей нумізматыкі||ru|Одесский музей нумизматики}}</small>]] «Владим{{Unicode|ѣ}}ръ на стол{{Unicode|ѣ}}» (Уладзімір на троне); ёсць варыянты з пагрудным малюнкам (гл. малюнак) і іншым тэкстам легенды, у прыватнасці, на некаторых варыянтах срэбранікаў паказана імя святога Васіля, у гонар якога Уладзімір быў названы ў хрышчэнні. Мяркуючы па няпоўнагалоснай форме слоў (не ''Володим{{Unicode|ѣ}}ръ'', а ''Владим{{Unicode|ѣ}}ръ''; не ''золото'', а ''злато''), манетныя майстры былі балгарамі. [[Злотнік (нумізматыка)|Злотнікі]] і срэбранікі сталі першымі манетамі, выпушчанымі на тэрыторыі Русі. Толькі на іх захаваліся прыжыццёвыя сімвалічныя выявы князя Уладзіміра, чалавека з невялікай барадой і доўгімі вусамі. Па манетах вядомы і {{нп3|Знакі Рурыкавічаў|княжаскі знак|ru|Знаки Рюриковичей}} Уладзіміра — знакаміты {{нп3|трызубец|Трызуб|ru|Трезубец}}, прыняты ў XX ст. [[Украіна]]й як [[герб Украіны|дзяржаўны герб]]. Выпуск манеты быў абумоўлены не сапраўднымі эканамічнымі патрэбамі — Русь выдатна абслугоўвалася візантыйскай і арабскай залатой і срэбнай манетай, — а палітычнымі мэтамі: манета служыла дадатковым знакам суверэнітэту хрысціянскага гаспадара. == Культурна-сацыяльная палітыка == Часы Уладзіміра адзначаны пачаткам распаўсюджвання пісьменнасці на Русі — што звязана з Хрышчэннем. Як і многія іншыя прагрэсіўныя рэформы, праводзілася яна гвалтоўна: <blockquote> «Пасылаў ён збіраць у лепшых людзей дзяцей і аддаваць іх у навучанне кніжнае. Маці ж дзяцей гэтых плакалі пра іх, бо не зацвердзіліся яшчэ яны ў веры і плакалі пра іх як пра мёртвых»<ref>[[Аповесць мінулых часоў]], 988 год</ref>. </blockquote> Настаўнікамі выступалі не столькі візантыйцы, колькі балгары, у тым ліку тыя, што вучыліся на [[Афон]]е. Праз пакаленне на Русі выраслі ўжо выдатныя майстры слова і знаўцы літаратуры, такія, як адзін з першых рускіх пісьменнікаў мітрапаліт [[Іларыён Кіеўскі]]. Пры Уладзіміры пачынаецца маштабнае каменнае будаўніцтва на Русі, хоць першыя пабудовы, якія захаваліся, адносяцца да часу яго сына [[Яраслаў Уладзіміравіч|Яраслава]]. Закладзены гарады [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімір-на-Клязьме]] (990 г.), [[Горад Белгарад-Кіеўскі|Белгарад]] (991 г.), Пераяслаў (992 г.) і многія іншыя. Кіяўлян Уладзімір шчодра частаваў на балях кожную нядзелю, нават, паводле падання, загадаў развозіць на калёсах ежу і пітво для нямоглых і хворых. Асаблівую ўвагу аказваў дружыне, з якой раіўся пра справы дзяржаўныя і ваенныя, ні ў чым ёй не адмаўляў, кажучы: «''Срэбрам і золатам не знайду сабе дружыны, а з дружынай здабуду срэбра і золата, як дзед мой і маці з дружынай дашукаўшы золата і срэбра''». == Сям’я і дзеці == [[Файл:Anton Losenko. Vladimir and Rogneda.jpg|thumb|right|Карціна [[Антон Паўлавіч Ласенка|А. П. Ласенкі]] «Уладзімір і Рагнеда» на сюжэт летапіснага аповеду пра Рагнеду. [[1770]]]] Уладзімір да хрышчэння быў вядомы як «вялікі распуснік» ({{lang-la|fornicator maximus}}, паводле нямецкага храніста [[Цітмар Мерзебургскі|Цітмара Мерзебургскага]]), меў некалькі соцень наложніц у Кіеве і загараднай рэзідэнцыі Берастове. Акрамя гэтага меў некалькі язычніцкіх шлюбаў, у прыватнасці, з Рагнедай, з «чахіняй» (на саюз з Чэхіяй ён, па некаторых звестках, абапіраўся ў барацьбе з Яраполкам, саюзнікам германскага імператара) і «балгарыняй» (з волжскіх або дунайскіх балгар — невядома; па адной з версій, яна была дачкой цара дунайскіх балгараў Пятра, а {{нп3|Барыс Уладзіміравіч, князь растоўскі|Барыс|ru|Борис Владимирович (князь ростовский)}} і {{нп3|Глеб Уладзіміравіч, князь мурамскі|Глеб|ru|Глеб Владимирович (князь муромский)}} яе дзеці), з удавой свайго брата Яраполка, грэчаскай манашкай, прывезенай Святаславам падчас аднаго з паходаў, яна нарадзіла сына [[Святаполк Уладзіміравіч|Святаполка]], якога лічылі сынам «ад двух бацькоў»; Уладзімір разглядаў яго як свайго законнага сына, тым часам як сам Святаполк, паводле ўскосных звестак, магчыма, лічыў сябе сынам Яраполка. Пасля хрышчэння Уладзімір быў, як мяркуецца, у двух хрысціянскіх шлюбах — з візантыйскай [[Ганна Візантыйская|царэўнай Ганнай]] і, пасля яе смерці ў 1011 годзе, з невядомай «мачахай Яраслава»<ref>Аб мачысе Яраслава вядома толькі са слоў Цітмара Мерзебургскага. Не выключана, што гаворка ішла пра адну з жонак Уладзіміра ў дахрысціянскі перыяд. Рускія летапісы пра 2-і шлюб замоўчваюць. [[Мікалай Аляксандравіч Баўмгартэн|М. Баўмгартэн]] лічыў яе дачкой графа Куна Ёнінгенскага, але гіпотэза не падтрымліваецца іншымі гісторыкамі.</ref>, паланёнай Святаполкам у 1018 годзе. '''Дзеці''' (агулам 13 сыноў і не менш за 10 дачок), паводле адной з летапісных версій, верагоднасць якой аспрэчваецца: # ''З «чахіняй» (паводле «Сагі пра Олафа сына Тругві» — [[Алогія|Алогіі]], паводле [[Васіль Мікітавіч Тацішчаў|Тацішчава]] — варажкі Аловы, «нарвежскай княжны Аловы»<ref>[http://dlib.rsl.ru/viewer/01004169063#page13?page=54 Родословная книга Всероссiйскаго дворянства]. // Составилъ В. Дурасов. — Ч. I. — Градъ Св. Петра, 1906.</ref>):'' ## [[Вышаслаў Уладзіміравіч|Вышаслаў]], князь [[Вялікі Ноўгарад|наўгародскі]], старэйшы сын Уладзіміра. Памёр да смерці бацькі. # З удавой [[Яраполк Святаславіч|Яраполка Святаславіча]] (паводле радаводаў — «грэкіні Прадзіславы» (жонка з каля 978):'' ## [[Святаполк Уладзіміравіч]], князь [[князь Тураўскі|тураўскі]], потым [[вялікі князь кіеўскі|кіеўскі]]. Магчыма, быў сынам не Уладзіміра, а [[Яраполк Святаславіч|Яраполка Святаславіча]], але Уладзімір прызнаў яго сваім сынам. # З [[Рагнеда Рагвалодаўна|Рагнедай]], дачкой полацкага князя [[Рагвалод]]а (жонка з каля 977)'': ## [[Ізяслаў Уладзіміравіч|Ізяслаў]], князь [[князь полацкі|полацкі]]. Летапіс змяшчае маляўнічы аповед пра тое, як маленькі Ізяслаў заступіўся за маці і быў адпраўлены з ёй на ўдзел у Полацк. Памёр таксама пры жыцці бацькі, маладым, у 1001 годзе. Родапачынальнік [[Ізяславічы Полацкія|полацкай галіны Рурыкавічаў]]. ## Мсціслаў; калі ён згадваецца ў некаторых версіях спісу сыноў Уладзіміра не памылкова (імя Мсціслава паўторана двойчы, гл. ніжэй), напэўна, памёр у маленстве. ## [[Яраслаў Уладзіміравіч]], князь [[растоў]]скі, пасля смерці Вышаслава — [[Наўгародская зямля|наўгародскі]], пасля перамогі над Святаполкам — [[вялікі князь кіеўскі|кіеўскі]]. ## [[Усевалад Уладзіміравіч|Усевалад]], князь Уладзіміра-Валынскі, часам атаясамліваецца з «Вісівальдам, конунгам з Гардарыкі», які загінуў у Швецыі ў 993 годзе. ## [[Прадслава Уладзіміраўна|Прадслава]], зроблена наложніцай польскім князем [[Баляслаў I Храбры|Баляславам I Храбрым]]. ## [[Праміслава Уладзіміраўна|Праміслава]] (пам. 1015), па некаторых крыніцах з 1000 г. жонка венгерскага прынца {{нп3|Ласла Лысы|Ласла Лысага|ru|Władysław Łysy}}<ref>Сустракаецца памылковае ўказанне, што мужам быў [[Андраш I]], аднак ён ажаніўся з яе пляменніцай [[Настасся Яраслаўна|Настассяй Яраслаўнай]]</ref> (пам. 1029). ## [[Мсціслава Уладзіміраўна|Мсціслава]], у 1018 г. сярод іншых дачок Уладзіміра была захоплена польскім князем [[Баляслаў I Храбры|Баляславам I Храбрым]]. # ''З Адэллю (паводле позніх, ненадзейных звестак):'' ## [[Мсціслаў Уладзіміравіч|Мсціслаў Тмутараканскі]], князь [[Тмутаракань|тмутараканскі]] і [[чарнігаў]]скі, пасля паспяховай вайны з Яраславам кіраўнік паловы Русі; памёр у 1036, не пакінуўшы нашчадкаў. ## [[Станіслаў Уладзіміравіч|Станіслаў]], князь [[Князі смаленскія|смаленскі]] (звесткі пра надзел Станіслава не зусім надзейныя). (Паводле некаторых радаслоўцаў — таксама «ад балгарыні».) ## [[Судзіслаў Уладзіміравіч|Судзіслаў]], князь [[Князі пскоўскія|пскоўскі]], у 1024—1059 у зняволенні, памёр у 1063, перажыўшы ўсіх братоў. (Паводле некаторых радаслоўцаў — таксама «ад балгарыні».) # ''З «багемскай княжной» Мальфрыдай (паводле позніх звестак)'':<ref>[[Малфрадзь]] згадваецца сярод памерлых членаў княжацкага сямейства пад [[1000]] годам без указання яе сваяцтва, Тацішчаў лічыў яе іншай «чахіняй», жонкай Уладзіміра («Малфреда княжна боемская»). Часам гісторыкі атаясняюць яе з [[Малуша]]й, маці Уладзіміра.</ref> ## {{нп3|Святаслаў Уладзіміравіч, князь драўлянскі|Святаслаў|ru|Святослав Владимирович (князь древлянский)}} (пам. 1015), князь [[драўляне|драўлянскі]]. # ''З «балгарыняй», паводле радаслоўцаў — «балгарскай княжной Мілалікай», некаторыя гісторыкі спрабавалі ідэнтыфікаваць яе з [[Ганна Візантыйская|царэўнай Ганнай]]:'' ## {{нп3|Барыс Уладзіміравіч, князь растоўскі|Барыс|ru|Борис Владимирович (князь ростовский)}}, князь [[растоў]]скі. ## {{нп3|Глеб Уладзіміравіч, князь мурамскі|Глеб|ru|Глеб Владимирович (князь муромский)}}, князь [[мурам]]скі. # ''Невядома, з якой жонкай:'' ## {{нп3|Позвізд Уладзіміравіч|Позвізд|ru|Позвизд Владимирович}}, мяркуючы з паганскага імя, нарадзіўся да хрышчэння Уладзіміра. (Па некаторых радаслоўцах — таксама «ад балгарыні».) ## [[Марыя Дабранега]] (пам. 1087) — жонка польскага караля [[Казімір I Аднавіцель|Казіміра I]]. Акрамя таго, ва Уладзіміра было яшчэ некалькі дачок, невядомых імем. Агулам дачок Уладзіміра на 1018 год было не менш за 9, пра што паведамляе [[Цітмар Мерзебургскі|Цітмар]]. Пэўны лёс усіх іх невядомы. Польскі гісторык {{нп3|Анджэй Попэ||pl|Andrzej Poppe}} выказаў праўдападобную гіпотэзу, што жонка наўгародскага пасадніка [[Астрамір]]а Феафана была дачкой Уладзіміра і Ганны. Акрамя таго, магчыма, дачкой Уладзіміра была жонка маркграфа [[Паўночная марка|Паўночнай маркі]] {{нп3|Бернхард, маркграф Паўночнай маркі|Бернхарда|en|Bernard, Margrave of the Nordmark}} (пам. каля 1051) і маці маркграфа {{нп3|Вільгельм, маркграф Паўночнай маркі|Вільгельма|ru|Вильгельм (маркграф Северной марки)}} (пам. 1056). == Апошнія гады == У апошнія гады жыцця Уладзімір, верагодна, збіраўся змяніць прынцып атрымання пасада і завяшчаць уладу любімаму сыну {{нп3|Барыс Уладзіміравіч, князь растоўскі|Барысу|ru|Борис Владимирович (князь ростовский)}}. Ва ўсякім разе, менавіта Барысу ён даверыў сваю дружыну. Двое старэйшых сыноў, якія заставаліся ў жывых — [[Святаполк Уладзіміравіч|Святаполк тураўскі]] і [[Яраслаў Уладзіміравіч|Яраслаў наўгародскі]] — амаль адначасова паўсталі супраць бацькі ў 1014 годзе. Таму, калі Уладзімір памёр ад хваробы ў загараднай рэзідэнцыі Берастове 15 ліпеня 1015, прыдворныя не паведамлялі пра яго смерць, бо Святаполк знаходзіўся ў Кіеве і яны не хацелі, каб ён даведаўся раней за гараджан і заняў бацькоўскі сталец. Цела князя, абгорнутае дываном, таемна вывезлі ноччу на санях і прывезлі ў Кіеўскую {{нп3|Дзесяцінная царква|Дзесяцінную царкву|ru|Десятинная церковь}}, дзе і пахавалі; мармуровыя саркафагі Уладзіміра і яго жонкі стаялі пасярэдзіне храма. Дзесяцінная царква разбураная манголамі ў 1240 годзе. У 1632—1636 гг. у Кіеве пры разборы руін былі выяўленыя старыя саркафагі, прынятыя мітрапалітам [[Пётр Магіла|Пятром Магілам]] за пахаванні Уладзіміра і [[Ганна Візантыйская|Ганны]], а потым пасля здабывання парэшткаў закапаныя ізноў. Ідэнтыфікацыя грабніцы (або магільняў) была праведзена па надпісу, які, аднак, відавочна позняга паходжання і змяшчае фактычныя супярэчнасці (датыроўка ад Нараджэння Хрыстова і да т. п.). Месца пахавання было нанава раскапана {{нп3|Мікалай Яфімавіч Яфімаў, архітэктар|М. Я. Яфімавым|ru|Ефимов, Николай Ефимович (архитектор)}} у 1826, сапраўды былі знойдзеныя саркафагі, але яны не адпавядалі апісанням XVII стагоддзя. Рэшткі ([[мошчы]]), вынятыя з пахавання, былі раздадзеныя ў кіеўскія і маскоўскі саборы і да цяперашняга часу апынуліся страчанымі. Сучасныя даследчыкі сумняваюцца ў тым, што гэта сапраўды былі [[Рака|ракі]] Уладзіміра і Ганны. == Памяць пра Уладзіміра Хрысціцеля == === Царкоўнае шанаванне === {{Святы |імя = Уладзімір |тып = хрысціянскі |выява = Крещение Руси.jpg |шануецца = у Праваслаўнай і Каталіцкай Цэрквах |услаўлены = не пазней [[14 стагоддзе|XIV стагоддзя]] |у ліку = [[Роўнаапостальны|роўнаапостальнага]] |дзень памяці = [[15 ліпеня]] (па грыгарыянскім і юліянскім календары) |заступнік = Украіны, Расіі |працы = [[Хрышчэнне Русі]] }} Дакладных звестак пра пачатак царкоўнага шанавання (і фармальнай [[Кананізацыя|кананізацыі]], калі такая была) князя Уладзіміра няма. Магчыма, Уладзіміра першапачаткова памінаюць разам з яго сынамі, святымі Барысам і Глебам<ref>{{нп3|Барыс Андрэевіч Успенскі|Б. А. Успенскі|ru|Успенский, Борис Андреевич}} лічыць фразу ў [[берасцяная грамата|берасцяной грамаце]] [[11 стагоддзе|XI стагоддзя]] з пералікам святых: «Бориса и Глеба, оца Василья» — згадваннем бацькі братоў, князя Уладзіміра, які прыняў у хрышчэнні імя Васіль.</ref>. Паводле ўскосных звестак, ужо ў першыя гады пасля яго смерці паўстала агіяграфічная традыцыя, якая прыпадабняе князя да [[Павел (апостал)|апостала Паўла]], прычым жыційныя апавяданні пра зварот Уладзіміра (сляпога і цудоўным чынам вылечанага па малітвах хрысціян) сустракаюцца і ў заходнееўрапейскіх помніках гэтага часу. Ужо ў «Похвале кагану Владимиру» [[Іларыён Кіеўскі|мітрапаліта Іларыёна]] называе князя «[[блажэнны]]м» («{{unicode|О блаженый и треблаженый княже Володимерѣ, благовѣрне, и христолюбиве, и страннолюбче, мъзда твоа многа предъ Богомъ!}}»), хоць гісторыкі царквы прызнаюць яго словы хутчэй пажаданнем кананізацыі, чым дзейсным фактам. Згодна з сербскім Пролагам XIV стагоддзя, узыходзячым да старажытнарускіх арыгіналаў сярэдзіны XII стагоддзя, афіцыйнае прызнанне Уладзіміра святым да сярэдзіны XII стагоддзя яшчэ не адбылося<ref name=fed>[http://www.krotov.info/library/21_f/fed/otov_35.html Г. Федотов, Канонизация святого Владимира.] Журнал московской патриархии, 1999, № 7.</ref>. Рускія летапісы таксама замоўчваюць пра кананізацыю Уладзіміра Хрысціцеля. Першыя надзейныя звесткі пра афіцыйнае шанаванне Уладзіміра як святога роўнаапостальнага адносяцца да XIV стагоддзя: усе Пролагі і богаслужбовыя кнігі таго часу маюць памяць св. Уладзіміра пад 15 ліпеня. Шэраг даследчыкаў вылучаў гіпотэзу, што пачатак шанавання мог быць звязаны з перамогай наўгародцаў у {{нп3|Неўская бітва|Неўскай бітве (1240)|ru|Невская битва}}, якая адбылася 15 ліпеня, але ў многіх старажытных спісах<ref>Рэдакцыі жыція Аляксандра Неўскага ў Наўгародскім I і Пскоўскім II летапісах.</ref> жыція [[Аляксандр Неўскі|Аляксандра Неўскага]] (пам. 1263) у пераліку святых дня Неўскай бітвы якраз адсутнічае імя Уладзіміра. Верагодна, кананізацыя магла адбыцца ў 2-й палове XIII стагоддзя, паколькі менавіта гэтым перыядам часу датуецца Пролаг з устаўкай з праложнага жыція святога Уладзіміра<ref name="fed"/>. У 1635 мітрапаліт Кіеўскі [[Пётр Магіла]] здабыў мошчы Уладзіміра з руін Дзесяціннай царквы, што мяркуе пачатак шанавання яго парэшткаў. Увага да дня памяці св. Уладзіміра была прыцягнута царкоўна-грамадскімі імпрэзамі з нагоды 900-годдзя [[Хрышчэнне Русі|Хрышчэння Русі]] ў 1888. Указам {{нп3|Святы Сінод Рускай праваслаўнай царквы|Святога Сінода|ru|Священный Синод Русской православной церкви}} ад 1888 года, «для запечатления навсегда в благоговейной памяти православных чад русской Церкви имени Просветителя русского народа», дзень памяці св. Уладзіміра вызначана аднесці да святаў, якія маюць у Статуце знак крыжа ў паўколе — «имже бдение совершается»; да таго належала поліялейная служба. Тады ж будуюцца ў Расіі Князь-Уладзімірскія храмы, найбольш выдатны з якіх — {{нп3|Уладзімірскі сабор, Кіеў|Уладзімірскі сабор у Кіеве|ru|Владимирский собор (Киев)}}. У [[Белая эміграцыя|рускай эміграцыі]] царкоўнае шанаванне князя ва ўмовах распачатай у 1929 годзе ў СССР {{нп3|Рэлігія ў СССР|татальнай ліквідацыі|ru|Религия в СССР}} арганізаванай царкоўнасці набыло пэўнае палітычнае гучанне<ref>У сваім «Звароце» мітрапаліт {{нп3|Антоній (Храпавіцкі)||ru|Антоний (Храповицкий)}} пісаў, у прыватнасці: «<…> Цяпер, калі ў Расіі чырвоны [[Камуністычны інтэрнацыянал|інтэрнацыянал]], які пранікае і ў эміграцыю, разбурае нашы храмы і манастыры і раз’ядае рускі царкоўна-нацыянальны арганізм, імкнучыся знішчыць духоўна і нацыянальна рускі народ, асабліва неабходна супрацьпаставіць гэтаму ўсталяванне царкоўна-нацыянальнага свята. <…>» (''Зварот Старшыні Архірэйскага Сінода Рускай Праваслаўнай Царквы ў замежжы Высокаправялебнага Антонія, Мітрапаліта Кіеўскага і Галіцкага ад 2/15 студзеня 1930.'' // «{{unicode|Церковныя Вѣдомости}}» ([[Руская праваслаўная царква за мяжой|Архірэйскага Сінода]], Каралеўства С. Х. С.). 1 (14) — 15 ([[28 студзеня|28]]) студзеня 1930, № 1 і 2 (188—189), стар. 1.</ref>; 18/31 снежня 1929 года Архіерэйскі Сінод ([[Руская праваслаўная царква за мяжой]]), паводле даклада мітрапаліта [[Антоній (Храпавіцкі)|Антонія (Храпавіцкага)]], пастанавіў «усталяваць дзень Св. Роўнаапостальнага Князя Уладзіміра, асветніка Русі, (15 ліпеня ст. ст.) агульным рускім царкоўна-нацыянальным святам і прасіць архіпастыраў і пастыраў Рускай Праваслаўнай Зарубежнай Царквы ў гэты дзень асабліва адзначыць значэнне рускай праваслаўнай культуры і ў царкоўным і дзяржаўным жыцці рускай дзяржавы. <…>»<ref>«{{unicode|Церковныя Вѣдомости}}» ([[Руская праваслаўная царква за мяжой|Архіерэйскага Сінода]], Каралеўства С. Х. С.). 1 (14) — 15 ([[28 студзеня|28]]) студзеня 1930, № 1 и 2 (188—189), стар. 2.</ref>. Паколькі князь Уладзімір жыў да расколу хрысціянскай царквы ([[Раскол хрысціянскай царквы 1054 года|схізмы 1054]]), ён шануецца і [[Каталіцызм|каталікамі]]. [[Файл:Владимир царь Киев Праздничная минея 1619.JPG|thumb|left|140px|«Цар Уладзімір». Святочная [[мінея]] [[1619]] года]] Руская Царква здзяйсняе яго памяць у дзень яго смерці — 15 ліпеня па [[Юліянскі каляндар|Юліянскім календары]]. У той жа дзень, 28 ліпеня па Грыгарыянскім календары, святкуюць яе рымакаталікі; св. Уладзімір лічыцца заступнікам украінскіх і расійскіх каталікоў. З 2002 Святы роўнаапостальны вялікі князь Уладзімір лічыцца нябесным заступнікам {{нп3|Унутраныя войскі МУС Расіі|унутраных войскаў МУС Расіі|ru|Внутренние войска МВД России}}. Яго вобраз асвячоны ў Галоўнай іконе ўнутраных войскаў, якая захоўваецца ў [[Храм Хрыста Збавіцеля|Праабражэнскай царквы Храма Хрыста Збавіцеля]]. Пачынанне па здабыццю ўнутранымі войскамі МУС Расіі асабліва шанаванага абраза і святых заступнікаў воінскіх калектываў блаславёна [[Аляксій II (Патрыярх Маскоўскі)|Патрыярхам Маскоўскім і ўсяе Русі Аляксіем II]]<ref>[https://web.archive.org/web/20090803060933/http://www.mvd.ru/news/17990/ Святой Владимир — небесный покровитель внутренних войск МВД России] {{ref-ru}}</ref>. 24 чэрвеня 2008 года на Архірэйскім Саборы РПЦ [[Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі|Патрыярх]] [[Аляксій II (Патрыярх Маскоўскі)|Аляксій II]] ў сваім дакладзе сказаў: ''«Сёння ў агульнацаркоўным календары дзень 15/28 ліпеня, калі мы шануем памяць роўнаапостальнага князя Уладзіміра, „идолы поправшаго и всю Российскую землю Святым Крещением просветившаго“ ({{нп3|Называнне||ru|Величание}} святому), нават не вылучаны чырвоным колерам і разглядаецца як „сярэдняе“ свята. Але Хрышчэнне Русі, здзейсненае святым князем, духоўным правадыром нашага народа і героем нашых народных былін, стала найвялікшай падзеяй айчыннай гісторыі, без якой не нарадзілася б у ёй усё лепшае і ўзвышанае, што непарыўна звязана з праваслаўнай верай. Мяркую, што дзень вялікага князя Уладзіміра трэба і адзначаць як вялікае свята.»''<ref>[http://patriarchia.ru/db/text/426666.html Доклад Святейшего Патриарха Московского и всея Руси Алексия II на Архиерейском Соборе Русской Православной Церкви. // 17. Современные вызовы церковному единству и ответ на них.] На официальном сайте МП 24 июня 2008 г. {{ref-ru}}</ref>. === Былінны і фальклорны вобраз === [[Файл:Владимир Красное Солнышко и его жена Апраксия Королевична.jpg|thumb|{{нп3|Андрэй Пятровіч Рабушкін||ru|Рябушкин, Андрей Петрович}}. «Уладзімір Краснае Сонейка і яго жонка Апраксія Каралевішна». 1895. Ілюстрацыя да кнігі «Рускія былінныя волаты»]] {{main|Князь Уладзімір, персанаж}} У [[быліны|былінах]] вядомы пад імем {{нп3|Князь Уладзімір, персанаж|Уладзіміра Краснае Сонейка|ru|Князь Владимир (персонаж)}}, «ласкавага князя Уладзіміра». Да часу яго кіравання адносяцца подзвігі {{нп3|Тры волаты|трох волатаў|ru|Три богатыря}}. Тыповы вобраз князя Уладзіміра ў былінах — зборны: у ім аб’яднаны рысы некаторых пазнейшых кіраўнікоў, а гістарычная дакладнасць, магчыма, скажоная. Парныя вобразы Уладзіміра (у хрышчэнні — Васіля) і яго маці Малушы прадстаўлены ва ўкраінскіх калядных фальклорных постацях Васіля і Маланкі (Меланкі, Міланкі). У царкоўным календары дзень св. Маланні завяршае гадавы круг, дзень св. Васіля яго пачынае. Гэта каляндарная акалічнасць зблізіла ў народным уяўленні святога Васіля Вялікага і прападобную Меланню рымлянку, ператварыўшы іх ва ўстойлівую фальклорную пару, захаваўшы не толькі згадкі пра рэальных гістарычных персанажаў (Уладзіміра і Малушу), але і цэлы шэраг дэталяў, якія адлюстроўваюць прававыя нормы X стагоддзя і характарызуюць тагачасны побыт<ref>[https://docs.google.com/file/d/0B6N5SIwTknpJdkhBdEQtVU5GbEE/edit?pli=1 Диба Ю. Образ матері святого князя Володимира Малуші в українській обрядовій поезії // Минуле і сучасне Волині та Полісся. Християнство в історії і культурі Володимира-Волинського та Волині. Науковий збірник. Випуск 47. Матеріали XLVII Всеукраїнської наукової історико-краєзнавчої конференції. — Луцьк, 2013. — С. 212—227] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131114213547/https://docs.google.com/file/d/0B6N5SIwTknpJdkhBdEQtVU5GbEE/edit?pli=1 |date=14 лістапада 2013 }} {{ref-uk}}</ref>. === Гарады, помнікі, ордэны === * Уладзімір заснаваў у 990 годзе і назваў у гонар сябе горад [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзімір]], цяпер абласны цэнтр Расійскай Федэрацыі. * У X стагоддзі назваў сваім імем горад [[Уладзімір (горад, Украіна)|Уладзімір]] на Валыні, цяпер у Валынскай вобласці Украіны. * У 1782 годзе імператрыца [[Кацярына II]] заснавала [[Ордэн Святога Уладзіміра|Імператарскі ордэн Святога Роўнаапостальнага Князя Уладзіміра]] ў 4 ступенях. * У 1853 годзе князю Уладзіміру быў пастаўлены помнік у [[Кіеў|Кіеве]]. Першапачаткова ідэя, якая нарадзілася ў асяроддзі кіеўскага генерал-губернатара [[Дзмітрый Гаўрылавіч Бібікаў|Дзмітрыя Бібікава]], паставіць помнік князю Уладзіміру на пустой высокай гары над новым цэнтрам горада — [[Крашчацік]]ам, выклікала пярэчанні Кіеўскага мітрапаліта {{нп3|Філарэт (Амфітэатраў)|Філарэта (Амфітэатрава)|ru|Филарет (Амфитеатров)}}<ref>[http://otrok-ua.ru/sections/art/show/nad_goroi_svoei_vladimir_podnjal_chernyi_krest.html Над горой своей Владимир поднял чёрный крест…] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081011144321/http://otrok-ua.ru/sections/art/show/nad_goroi_svoei_vladimir_podnjal_chernyi_krest.html |date=11 кастрычніка 2008 }} в журнале «Отрок.ua»</ref>. * У 1957 годзе Руская праваслаўная царква заснавала {{нп3|Ордэн святога роўнаапостальнага вялікага князя Уладзіміра, РПЦ|ордэн Святога роўнаапостальнага вялікага князя Уладзіміра|ru|Орден святого равноапостольного великого князя Владимира}} ў 3 ступенях. * У 1999 годзе ў [[Белгарад]]зе адкрыты помнік святога роўнаапостальнага князя Уладзіміра — Хрысціцеля Русі. Скульптар [[Вячаслаў Міхайлавіч Клыкаў|В. М. Клыкаў]]. Вышыня помніка складае 22 метраў. * У 2007 годзе ва Уладзіміры адкрыты помнік Уладзіміру Святому і епіскапу Суздальскаму {{нп3|Феадор, епіскап Уладзімірскі|Феадору|ru|Феодор (епископ Владимирский)}} працы скульптара Сяргея Ісакава. * У 2010 годзе ў г. [[Корасцень]] адкрыты помнік юнаму князю Уладзіміру і яго маці [[Малуша|Малушы]]. <gallery mode="packed"> Файл:Vladimir by klodt.jpg| {{нп3|Помнік Уладзіміру Вялікаму, Кіеў|Помнік Уладзіміру Вялікаму|ru|Памятник Владимиру Великому (Киев)}} ў [[Кіеў|Кіеве]], [[Украіна]]. Найстарэйшы з помнікаў Уладзіміру Вялікаму, усталяваны ў [[1853]] годзе Файл:Novgorod Monument LOC 06268u.jpg | Помнік [[Тысячагоддзе Расіі]], узведзены ў [[1862]] годзе ў [[Вялікі Ноўгарад|Ноўгарадзе]], [[Расія]]. У цэнтры кампазіцыі намаляваны [[Рурык]] са шчытом, злева ад яго Уладзімір Хрысціцель трымае ў руцэ крыж і топча нагой ідала [[Пярун]]а Файл:Statue of St Volodymyr.jpg|{{нп3|Помнік Уладзіміру Вялікаму, Лондан|Помнік Уладзіміру|ru|Памятник Владимиру Великому (Лондон)}}, усталяваны ўкраінскай дыяспарай у [[Лондан]]е, [[Вялікабрытанія]] |{{нп3|Помнік Уладзіміру Вялікаму, Белгарад|Манумент Князю Уладзіміру Святаславічу|ru|Памятник Владимиру Великому (Белгород)}} ў [[Белгарад]]зе, [[Расія]] Файл:Vladimir the Great Toronto 2006.jpg|Помнік Уладзіміру Хрысціцелю, усталяваны ўкраінскай дыяспарай у [[Таронта]], [[Канада]]. Файл:Владимир. памятник князю Владимиру и святителю Фёдору.jpg|Помнік князю Уладзіміру і свяціцелю Феадору ва [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзіміры]], [[Расія]] Файл:Ukraine-Ivano-Frankivsk-Cathedral of Holy Resurrection-5.jpg|Статуя Уладзіміра Хрысціцеля ў {{нп3|Сабор Святога Уваскрэсення, Івана-Франкоўск|кафедральным саборы Святога Уваскрэсення|uk|Собор Святого Воскресіння (Івано-Франківськ)}} ў [[Івана-Франкоўск]]у, [[Украіна]] Файл:Казанский собор 003.jpg|Статуя Уладзіміра Святога ў [[Казанскі сабор (Санкт-Пецярбург)|Казанскім саборы]] ў [[Санкт-Пецярбург]]у, [[Расія]] Файл:St. Vladimir Statue, University of Queensland.JPG|Помнік Уладзіміру Святаславічу ў [[Квінслендскі ўніверсітэт|Квінслендскім універсітэце]] ў [[Брысбен]]е, [[Аўстралія]] </gallery> === Князь Уладзімір на грашовых купюрах і манетах === Князь Уладзімір I намаляваны на чатырох розных украінскіх {{нп3|Адна грыўна, манета|банкнотах наміналам 1 грыўна|ru|Одна гривна (монета)}} ([[1995]]—[[2007]]) і дзвюх манетах. <gallery mode="packed"> Файл:1 grivna vladimir 3.jpg|Украінская {{нп3|Адна грыўна, манета|манета 1 грыўна|ru|Одна гривна (монета)}} 2006 г. Файл:Vol vel R.jpg|Украінская інвестыцыйная манета 10 грн. </gallery> === Князь Уладзімір у філатэліі === Князь Уладзімір I намаляваны на паштовых марках і канвертах. <gallery mode="packed"> File:VladimirUNR.jpg|Помнік Уладзіміру Вялікаму ў Кіеве. [[Паштовая марка]] УНР (Украіна), [[1919]] г. File:Ukraine2000-VladimirGreat-sheet-small.jpg|Уладзімір Вялікі. [[Паштовая марка]] Украіны. [[2000]] г. File:VladimirGreat-.jpg|Паштовая картка Расіі, 2009. Помнік св. роўнаапостальнаму князю Уладзіміру ў г. [[Белгарад]]зе. File:VladimirGreat-UA.jpg|Канверт Украіны, 2008. 1020-годдзе Хрышчэння Русі св. Уладзімірам. </gallery> === Заліў Уладзіміра === [[Файл:Россия, Японское море, залив Владимира.jpg|thumb|right|250px|{{нп3|Заліў Уладзіміра||ru|Залив Владимира}}, [[Японскае мора]]]] У гонар князя Уладзіміра быў названы {{нп3|заліў Уладзіміра||ru|Залив Владимира}} [[Японскае мора|Японскага мора]] ([[Прыморскі край]], {{нп3|Ольгінскі раён||ru|Ольгинский район}})<ref>[http://maps.vlasenko.net/?lon=135.45&lat=43.97&addmap1=smtm500&addmap2=smtm500 Заліў Уладзіміра на карце.]</ref>. === Князь Уладзімір на знаках палітычных арганізацый === Згодна з Палажэннем № 65 [[Расійская фашысцкая партыя|Расійскай фашысцкай партыі]] «Аб рэлігійным значку [[Расійская фашысцкая партыя|У. Ф. П.]]», кожны фашыст павінен быў насіць рэлігійны значок той рэлігіі, да якой ён належаў. Праект рэлігійнага значка нацыянальна-меншаснай арганізацыі павінен быў выпрацоўвацца заснавальнікамі рэлігіі і зацвярджацца Вярхоўным Саветам УФП. Рэлігійным значком Праваслаўных Расійскіх фашыстаў з’яўлялася выява Св. Роўнаапостальнага Князя Уладзіміра на шчыце блакітнага фону, абрамленага [[Ордэн Святога Уладзіміра|ўладзімірскай стужкай]]<ref>[[Канстанцін Уладзіміравіч Радзаеўскі|К. У. Радзаеўскі]]. [[Сучасная іўдаізацыя свету, ці Яўрэйскае пытанне ў XX стагоддзі|Завяшчанне Рускага фашыста]]. М.: ФЭРИ-В, 2001.</ref>. === Князь Уладзімір у белетрыстыцы === У эпоху «Уладзіміра-сонца», абмаляванага па «Гісторыі дзяржавы Расійскай» Карамзіна, адбываецца дзеянне «[[Руслан і Людміла|Руслана і Людмілы]]» [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Пушкіна]]. Свае творы Уладзіміру I таксама прысвячалі {{нп3|Феафан Пракаповіч||ru|Феофан Прокопович}}, {{нп3|Якаў Барысавіч Княжнін|Я. Б. Княжнін|ru|Княжнин, Яков Борисович}}, {{нп3|Фёдар Пятровіч Ключароў|Ф. П. Ключароў|ru|Ключарёв, Фёдор Петрович}}, [[Міхаіл Мацвеевіч Хераскаў|М. М. Хераскаў]], [[Аляксандр Сяргеевіч Грыбаедаў|А. С. Грыбаедаў]] і {{нп3|Андрэй Мікалаевіч Мураўёў|А. М. Мураўёў|ru|Муравьёв, Андрей Николаевич}}<ref>Гончарова О. М. Смысловое пространство русской культуры: Память. Традиция. Текст. — СПб.: Изд-во РХГИ, 2005. — С. 78; Минчик С. С. Грибоедов и Крым. — Симферополь: Бизнес-Информ, 2011. — С. 116—145; Хохлова Н. А. Об А. Н. Муравьеве и его поэтическом сборнике «Таврида» // Муравьев А. Н. Таврида. — СПб.: Наука, 2007. — С. 249—250.</ref>. Князь Уладзімір з’яўляецца цэнтральным персанажам шэрагу гістарычных раманаў: «Голуб над Понтам» («Калі паў Херсанес») {{нп3|Антанін Пятровіч Ладзінскі|Антаніна Ладзінскага|ru|Ладинский, Антонин Петрович}}, «Уладзімір» {{нп3|Сямён Дзмітрыевіч Склярэнка|Сямёна Склярэнкі|ru|Скляренко, Семён Дмитриевич}}, «Князь Уладзімір» {{нп3|Юрый Аляксандравіч Нікіцін|Юрыя Нікіціна|ru|Никитин, Юрий Александрович}}, «Дачка імператрыцы» {{нп3|Міхаіл Рыгоравіч Казоўскі|Міхаіла Казоўскага|ru|Казовский, Михаил Григорьевич}} (1999), «Паганец» (2009) і «Княжава Русь» (2010) {{нп3|Аляксандр Уладзіміравіч Мазін|Аляксандра Мазіна|ru|Мазин, Александр Владимирович}} і іншых. У раманах «Князь» (2005) і «Герой» (2006) Аляксандра Мазіна згадваецца пра нараджэнне і дзяцінства Уладзіміра. === Князь Уладзімір у кінематографе === Уладзімір Святаславіч з’яўляецца адным з персанажаў фільма {{нп3|Яраслаў Мудры, фільм|«Яраслаў Мудры»|ru|Ярослав Мудрый (фильм)}} ([[Масфільм]] / [[кінастудыя імя А. Даўжэнкі]], 1981); яго ролю выканаў [[Пётр Сяргеевіч Вельямінаў|Пётр Вельямінаў]]. У 1983 годзе на [[Кінастудыя імя А. Даўжэнкі|кінастудыі імя А. Даўжэнкі]] (Кіеў) зняты фільм «{{нп3|Легенда пра княгіню Вольгу||ru|Легенда о княгине Ольге}}», у якім аповед вядзецца праз прызму ўспамінаў Уладзіміра. Ролю Уладзіміра ў ім сыграў {{нп3|Іван Васілевіч Мікалайчук|Іван Мікалайчук|ru|Миколайчук, Иван Васильевич}}. У 1993 годзе рэжысёр {{нп3|Юрый Валянцінавіч Тамашэўскі|Юрый Тамашэўскі|ru|Томошевский, Юрий Валентинович}} зняў поўнаметражны мастацкі фільм «[[Уладзімір Святы, фільм|Уладзімір Святы]]» (у галоўнай ролі [[Уладзіслаў Ігнатавіч Стржэльчык|Уладзіслаў Стржэльчык]]). У 2005 годзе выйшаў фільм «{{нп3|Сага старажытных булгар. Лесвіца Уладзіміра Краснае Сонейка||ru|Сага древних булгар. Лествица Владимира Красное Солнышко}}», дзе Уладзіміра сыграў [[Андрэй Міхайлавіч Сухаў|Андрэй Сухаў]]. У 2006 па матывах жыццяпісу св. Уладзіміра быў зняты паўнаметражны [[мультфільм]] «{{нп3|Князь Уладзімір, мультфільм|Князь Уладзімір|ru|Князь Владимир (мультфильм)}}». === Іншае === Маскоўскі аўтазавод [[Масквіч (завод)|Масквіч]] выпускаў {{нп3|Масквіч-2142R5 «Князь Уладзімір»||ru|Москвич-2142R5 «Князь Владимир»}}. {{ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |1= '''Уладзімір Святаславіч, вялікі князь Кіеўскі''' |2= [[Святаслаў Ігаравіч|Святаслаў Ігаравіч, вялікі князь Кіеўскі]] |3= [[Малуша]] |4= [[Ігар Рурыкавіч|Ігар Рурыкавіч, вялікі князь Кіеўскі]] |5= [[Вольга (княгіня Кіеўская)|Вольга, княгіня Кіеўская]] |6= Малк Любечанін |7= |8= [[Рурык|Рурык, князь Наўгародскі]] |9= [[Ефанда]] |10= |11= |12= |13= |14= |15= }} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|5|ref=БС. Т. 5}} * {{крыніцы/РВС-1892|1}} * Історія України в особах: IX—XVIII ст. К.: Видавництво «Україна», 1993, 396 с. * Карпов А. Ю. Владимир Святой. — М.: Молодая гвардия, 1997. — 446 с. — (Жизнь замечательных людей: Серия биографий; Вып. 738). — 10 000 экз. — ISBN 5-235-02274-2 * Назарко Іриней о. ЧСВВ. Святий Володимир Великий: Володар і христитель Руси-України / 2-е вид. — Жовква: Місіонер, 2012. — 200 с. * Ричка В. Володимир Святий в історичній пам’яті. — Київ: Видавничий дім «Скіф», 2012. — 208 с. * Бурій В. 28 липня — рівноапостольного князя Володимира / Валерій Бурій // Місто робітниче (Ватутіне). — 2013. — 26 лип. — С. 4. * [http://litopys.org.ua/dynasty/dyn.htm Войтович Л. Княжеские династии Восточной Европы (конец IX — начало XVI в.)]. * {{кніга|аўтар= {{нп5|Аляксандр Фёдаравіч Гільфердзінг|Гильфердинг А. Ф.|ru|Гильфердинг, Александр Фёдорович}}|загаловак= Неизданное свидетельство современника о Владимире Святом и Болеславе Храбром|спасылка= https://ru.wikisource.org/wiki/Неизданное_свидетельство_современника_о_Владимире_Святом_и_Болеславе_Храбром_(Гильфердинг)|месца= {{М.}}|выдавецтва= Тип. Александра Семёна|год= 1856|старонак= 39}} * Древняя Русь в свете зарубежных источников / под редакцией Е. А. Мельниковой. — М.: Логос, 1999. * Карпов А. Ю. Владимир Святой. — М.: Молодая гвардия — ЖЗЛ; Русское слово, 1997. * {{нп3|Антон Уладзіміравіч Карташоў|Карташёв А. В.|ru|Карташёв, Антон Владимирович}} Религиозно-социальная реформа князя Владимира. * [[Васіль Восіпавіч Ключэўскі|Ключевский В. О.]] [http://www.magister.msk.ru/library/history/kluchev/kllec10.htm Курс русской истории] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080113094344/http://www.magister.msk.ru/library/history/kluchev/kllec10.htm |date=13 студзеня 2008 }} * [[Аляксандр Васілевіч Назарэнка|Назаренко А. В.]] Древняя Русь на международных путях. — М.: Языки русской культуры, 2001. * ''Петров А. В.'' [https://www.academia.edu/31327646/ Владимир Святославич и его сыновья в контексте норманнского вопроса] // Древняя Русь: во времени, в личностях, в идеях. (Παλιορωσια. Альманах. Вып. 3). — СПб., 2015. С. 8-30. * {{нп3|Міхаіл Дзмітрыевіч Прысёлкаў|Присёлков М. Д.|ru|Присёлков, Михаил Дмитриевич}} Очерки по церковно-политической истории Киевской Руси X—XII в. СПб., 1913. * Ульянов О. Г. [http://www.worldhist.ru/library/review/434/8208/?sphrase_id=25680 Венчание на царство Владимира Святого и утверждение царского титула Ивана Грозного в грамоте Константинопольского патриарха Иоасафа II // Историк и общество. Исторический факт и политическая полемика. Сборник статей / Отв. ред. М. П. Айзенштат. М.:ИВИ РАН, 2011. С. 80-97]. * {{нп3|Георгій Пятровіч Фядотаў|Федотов Г. П.|ru|Федотов, Георгий Петрович}} Канонизация Святого Владимира. Владимирский сборник. Белград, 1938. == Спасылкі == {{commonscat|Vladimir I of Kiev}} * [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=1032189 Голубовский П. В. Болгары и хазары, восточные соседи Руси при Владимире Святом на сайте «Руниверс»]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.krotov.info/acts/11/pohvala.html Похвала равноапостольному князю Владимиру и житие его. Сочинение мниха Иакова] * [http://www.saints.ru/v/vladimir_krest.html Житие святого равноапостольного Великого князя Владимира в святом крещении Василия, крестителя Руси] * [http://www.krotov.info/library/k/kartash/kart102.html Антон Карташев. История Русской церкви. Распространение христианства] * [http://www.sedmitza.ru/index.html?sid=836&did=45510&p_comment=belief А. В. Назаренко. ''Равноапостольный князь Киевский Владимир (Василий) Святославич'' (Фрагмент статьи из VIII т. «Православной энциклопедии», М., 2004)] * [http://www.russian-inok.org/page.php?page=tema3&dir=tema&month=0906 Архиепископ Аверкий (Таушев). Храним ли мы заветы святого князя Владимира?] * [http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/6/Plotnikova/ Плотникова О. А. Сакральный образ князя Владимира в системе средневекового «литературного этикета»] * [http://modernhistory.omskreg.ru/page.php?id=633 Карамзин Н. М. Предания веков (отрывки из «Истории государства Российского». М., 1988. Князь Владимир] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071103174213/http://modernhistory.omskreg.ru/page.php?id=633 |date=3 лістапада 2007 }} * [http://www.sedmitza.ru/data/702/987/1234/Vest2_005-045.pdf Усачев А. С. Из истории русской средневековой агиографии: два произведения о равноапостольном князе Владимире Святославиче (исследование и тексты) // Вестник церковной истории. 2006. № 2. С. 5-44] {{Уладары Кіеўскай Русі}} {{Праваслаўныя святы}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Уладзімір Святаславіч}} [[Катэгорыя:Князі кіеўскія]] [[Катэгорыя:Рускія князі X стагоддзя]] [[Катэгорыя:Рускія князі XI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Вялікія князі кіеўскія]] [[Катэгорыя:Князі наўгародскія]] [[Катэгорыя:Рускія праваслаўныя святыя]] [[Катэгорыя:Святыя Украіны]] [[Катэгорыя:Хрысціянскія святыя XI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Каталіцкія і праваслаўныя святыя]] [[Катэгорыя:Кананізаваныя князі]] [[Катэгорыя:Роўнаапостальныя]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 960-я гады]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Старажытнай Русі]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Дзесяціннай царкве]] [[Катэгорыя:Конунгі Гардарыкі]] 50uq14skf2t5wz386eotiktfq0rnemv 0 48560 5148140 4907399 2026-05-28T23:35:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148140 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Бобрскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Крупскі раён]] |Уключае = 31 населены пункт |Сталіца = [[Бобр (гарадскі пасёлак)|Бобр]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]],</br>[[16 снежня]] [[2009]] |Скасаванне = [[31 сакавіка]] [[1977]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава = |Назва главы = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2144 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = http://krupki.gov.by/ru/rukovodstvo/sel-skie-ispolnitel-nye-komitety/bobrskij-sel-skij-ispolnitel-nyj-komitet |Заўвагі = }} '''Бо́брскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Крупскі раён|Крупскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — гарадскі пасёлак [[Бобр (гарадскі пасёлак)|Бобр]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Крупскага раёна [[Барысаўская акруга|Барысаўскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — мястэчка [[Бобр (гарадскі пасёлак)|Бобр]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Менская акруга|Менскай акругі]], з 18 чэрвеня 1927 года — у складзе [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Крупскім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Мінскай вобласці. 27 верасня 1938 года статус Бабра паніжаны да вёскі. 17 лютага 1941 года Бобр атрымаў статус гарадскога пасёлка. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Сакаловіцкі сельсавет|Сакаловіцкага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 5 мая 1962 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Шэйкаўскі сельсавет|Шэйкаўскага сельсавета]] (9 населеных пунктаў: [[Віктоліна]], [[Кляновічы]], [[Ліпавец (Крупскі раён)|Ліпавец]], [[Мярэцкі Двор]], [[Навасёлкі (Крупскі раён)|Навасёлкі]], [[Сінічанка (вёска)|Сінічанка]], [[Стаі (Крупскі раён)|Стаі]], [[Туманова]] і [[Шацькі]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 5 мая 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 19 (978).</ref>. 28 ліпеня 1966 года ў склад сельсавета з [[Акцябрскі сельсавет (Крупскі раён)|Акцябрскага сельсавета]] перададзены 10 населеных пунктаў ([[Журавы (Крупскі раён)|Журавы]], [[Кутавец]], [[Луцішча (Крупскі раён)|Луцішча]], [[Прудзіны (Крупскі раён)|Прудзіны]], [[Слабада (Крупскі раён)|Слабада]], [[Смародзінка]], [[Шарнева (вёска, Крупскі раён)|Шарнева]], [[Шкорнеўка]], пасёлкі [[Кірава (Крупскі раён)|Кірава]] і [[Шарнева (пасёлак)|Шарнева]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 28 ліпеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 26 (1146).</ref>. У 1974 годзе скасавана вёска [[Копішча (Крупскі раён)|Копішча]]<ref>Рашэнні выканаўчага камітэта Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 30 лістапада 1973 г., 18 студзеня, 14 і 28 лютага 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 10 (1420).</ref>. 31 сакавіка 1977 года сельсавет скасаваны, яго тэрыторыя перададзена ў адміністрацыйнае падпарадкаванне Бобрскага пассавета (31 населены пункт: вёскі [[Альшанікі (Крупскі раён)|Альшанікі]], [[Баравец]], [[Віктоліна]], [[Восава (Бобрскі сельсавет)|Восава]], [[Вялікі Лес (Крупскі раён)|Вялікі Лес]], [[Дворышча (Крупскі раён)|Дворышча]], [[Доўгае (Крупскі раён)|Доўгае]], [[Еленка (Крупскі раён)|Еленка]], [[Забалоцкае]], [[Замкі]], [[Кляновічы]], [[Колас (Бобрскі сельсавет)|Колас]], [[Красноўка (Крупскі раён)|Красноўка]], [[Куты (Крупскі раён)|Куты]], [[Ліпавец (Крупскі раён)|Ліпавец]], [[Ліцвінка]], [[Мачулішча (Бобрскі сельсавет)|Мачулішча]], [[Мярэцкі Двор]], [[Навасёлкі (Крупскі раён)|Навасёлкі]], [[Навесы]], [[Падсосенка]], [[Пліса (Крупскі раён)|Пліса]], [[Сакалавічы]], [[Сінічанка (вёска)|Сінічанка]], [[Скакоўка]], [[Стаі (Крупскі раён)|Стаі]], [[Стары Бобр]], [[Туманова]], [[Чарняўка (Крупскі раён)|Чарняўка]], [[Шацькі]] і [[Ярашоўка (Крупскі раён)|Ярашоўка]]) і ў склад [[Абчугскі сельсавет|Абчугскага сельсавета]] (13 населеных пунктаў: вёскі [[Журавы (Крупскі раён)|Журавы]], [[Калыбанава]], [[Кастрычнік (Крупскі раён)|Кастрычнік]], [[Кутавец]], [[Ламское]], [[Луцішча (Крупскі раён)|Луцішча]], [[Прудзіны (Крупскі раён)|Прудзіны]], [[Слабада (Крупскі раён)|Слабада]], [[Смародзінка]], [[Шарнева (вёска, Крупскі раён)|Шарнева]], [[Шкорнеўка]], пасёлкі [[Кірава (Крупскі раён)|Кірава]] і [[Шарнева (пасёлак)|Шарнева]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 сакавіка 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 15 (1533).</ref>. 13 сакавіка 2008 года цэнтр Бобрскага пассавета перанесены з гарадскога пасёлка Бобр у аграгарадок [[Замкі]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-203/2008_203_9_14803.pdf&oldDocPage=1 Решение Крупского районного Совета депутатов от 13 марта 2008 г. № 52 О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки]</ref>. 16 снежня 2009 года Бобрскі пассавет рэарганізаваны ў Бобрскі сельсавет<ref>{{Cite web |url=https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2010-8/2010-8(002-007).pdf&oldDocPage=4 |title=Решение Минского областного Совета депутатов от 16 декабря 2009 г. № 231 Об изменении административно-территориального устройства Минской области |access-date=17 лістапада 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211010132736/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2010-8%2F2010-8%28002-007%29.pdf&oldDocPage=4 |archivedate=10 кастрычніка 2021 |url-status=dead }}</ref>. 31 снежня 2013 года цэнтр сельсавета перанесены ў гарадскі пасёлак Бобр<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D914n0063272&p1=1&p5=0 Решение Крупского районного Совета депутатов от 31 декабря 2013 г. № 163 О переносе административного центра сельсовета]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва паводле перапісу 2009 года (30 населеных пунктаў, без гарадскога пасёлка Бобр) — 1468 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=6 студзеня 2024 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 92,4 % — [[беларусы]], 5,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,1 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (31 населены пункт) — 2144 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=6 студзеня 2024 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Старшыні == * Бекер (член [[ЦВК БССР]]; сярэдзіна 1930-х гадоў)<ref>Работніца і калгасніца. — 1934. — № 24. — Снежань.</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Бобрскі сельсавет}} {{Крупскі раён}} [[Катэгорыя:Бобрскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1977 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 2009 годзе]] c36cvyeidi8dj8zl053zm7y5j5p1ipm 0 50481 5148002 5062958 2026-05-28T16:44:49Z M.L.Bot 261 Адхілены 2 апошнія змены (зробленыя [[Адмысловае:Contributions/Nnethana|Nnethana]] і [[Адмысловае:Contributions/~2025-37321-05|~2025-37321-05]]) і адноўлена версія 2803651, зробленая Вадзім Медзяноўскі: спам 5148002 wikitext text/x-wiki [[Image:GrandeVerandah.jpg|thumb|Незашклёная веранда]]'''Веранда''' — неацепленае, як правіла, зашклёнае [[памяшканне]], убудаванае ў [[будынак]] або прыбудаванае да яго, якое ў залежнасці ад яго размяшчэння ў [[жылы дом|жылым доме]] нясе ў розны час розныя функцыі ([[сталовая]], [[гасцёўня]], [[спальня]], [[пакой для хатніх заняткаў]] і т.п.). Слова «веранда» прыйшло ў еўрапейскія мовы з моваў [[Індыя|Індыі]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4}} [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя элементы]] [[Катэгорыя:Святлопразрыстыя канструкцыі]] 9g75xjkwodpt0jst7jk7hvycggd1wrw 5148010 5148002 2026-05-28T16:48:57Z M.L.Bot 261 5148010 wikitext text/x-wiki [[Image:GrandeVerandah.jpg|thumb|Незашклёная веранда]]'''Веранда''' — неацепленае, звычайна, зашклёнае [[памяшканне]], убудаванае або прыбудаванае да [[жылы дом|жылога дома]] (іншага [[будынак|будынку]]) і залежна ад свайго размяшчэння нясе ў розны час розныя функцыі ([[сталовая]], [[гасцёўня]], [[спальня]], [[пакой для дамашніх заняткаў]] і іншыя). Слова «веранда» прыйшло ў еўрапейскія мовы з моў [[Індыя|Індыі]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|4}} [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя элементы]] [[Катэгорыя:Святлопразрыстыя канструкцыі]] cz0xmsx3v2cyx3491rhvp3iimgt8l5b 0 50634 5148100 4940592 2026-05-28T21:28:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148100 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Бе́ртальд Брэхт''' ({{lang-de|Berthold Brecht}} {{IPA|[ˈbɛɐ̯tɔlt ˈbʁɛçt]}}; народжаны '''Ойген Бе́ртальд Фры́дрых Брэхт''', {{lang-de|Eugen Berthold Friedrich Brecht}}; {{ВД-Прэамбула}}) — лічыцца найбольш уплывовым нямецкім [[Драматургія|драматургам]] і [[Паэзія|паэтам]] [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]. Брэхту прыпісваецца заснаванне Эпічнага тэатру («дыялектычнага тэатру»). Брэхт жадаў стварыць тэатр, які б прымушаў гледача да роздумаў, а не да суадчування. Дзеля гэтага ён значна «аддаліў» і дэаілюзыяваў (пазбавіў ілюзій) гульню акцёраў, каб зрабіць гульню падобную да звычайнага жыцця (Брэхт называў гэта «эфектам аддаленасці». Акцёры мелі б аналізаваць і сінтэзаваць, то бок, глядзець на ролю звонку, каб, з часам, цалкам свядома дзейнічаць дакладна так, як дзейнічаў пэўны персанаж. == Біяграфія == Нарадзіўся 10 лютага 1898 года ў [[Аўгсбург]]у. У 1917—1920 гадах слухаў лекцыі па медыцыне, філасофіі, тэатразнаўстве ў Мюнхенскім універсітэце. У 1933—1947 гадах — у эміграцыі. Заснавальнік і кіраўнік тэатра «Берлінер ансамбль» (1949—1951). Памёр 14 жніўня 1956 года ва [[Усходні Берлін|Усходнім Берліне]]. == Творчасць == Літаратурную дзейнасць пачаў у 1914 годзе антываеннымі вершамі. У процівагу драматычнаму (арыстоцелеўскаму) стварыў т. зв. «эпічны тэатр» (неарыстоцелеўскі), асноўныя прынцыпы якога — зварот да розуму і аналітычных здольнасцей (а не эмоцый), супрацьпастаўленне гледачоў падзеям на сцэне (а не суперажыванне). Галоўная роля адводзілася «эфекту адчужэння», які дазваляў паказаць вядомае з нечаканага боку і дасягаўся праз мноства прыёмаў: выкарыстанне класічных сюжэтаў, адмаўленне ад падкрэсленай псіхалагізацыі і індывідуалізацыі, часта адсутнасць гістарычнага касцюма, непасрэдная апеляцыя да публікі, пантаміма, зонгі, спрошчаны рэквізіт, уключэнне ў спектаклі кінакадраў і г. д. З пачатку, Брэхт даў сваёй канцэпцыі назву «эпічны тэатр», але, з часам, прапанаваў выкарыстоўваць называць яго «дыялектычным тэатрам». Дыялектычнасць тэатру Брэхта палягае ў тым, што ён прыводзіць да канфлікту паміж разважаннем і навучаннем, што мае нішчыць «эмацыйную заангажаванасць» у гледачоў, дасягаючы, такім чынам, «эфект аддаленасці». Аўтар п’ес «Што той салдат, што гэты» (1927), «Трохграшовая опера» (1928), «Маці» (1933), «Жыццё Галілея» (1938—39), «Матухна Кураж і яе дзеці» (1941), «Добры чалавек з Сезуана» (1938—1940), раманаў «Трохграшовы раман» (1934), «Справы пана Юлія Цэзара» (не скончаны, 1949), апавяданняў, вершаў, песень (зборнікі «Хатнія казанні Бертальда Брэхта», 1927; «Свэндбаргскія вершы», 1939, і інш.), тэарэтычных прац («Малы арганон для тэатра», 1949, і інш.). == Беларускія пераклады == Яго творы на беларускую мову перакладалі [[Рыгор Барадулін]], [[Васіль Сёмуха]], [[Лявон Баршчэўскі]], [[Пятро Бітэль]], [[Янка Брыль]], [[Аляксей Зарыцкі]], [[Уладзімір Антонавіч Папковіч|Уладзімір Папковіч]], [[Язэп Семяжон]]. * Брэхт, Б. На шалях праўды: Выбр. лірыка / Прадм. і перакл. з ням. Л. Баршчэўскага. — Мн., 1988. («Паэзія народаў свету»). * Брэхт, Б. Узлёт Артура Уі, які можна было спыніць: трагіфарс / Перакл. з ням. В. Сёмухі, прадм. Л. Баршчэўскага. — Мн., 2019. («Драматургі свету»). * Брэхт, Б. Выбраныя вершы / перакл. з ням. Л. Баршчэўскага. — Мн., 2023. («Паэты планеты»). == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|3|Брэхт|Е. А. Лявонава}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4456 Брэхт Бэртальд «Узлёт Артура Уі, які можна было спыніць» у перакладзе Васіля Сёмухі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220330034854/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=4456 |date=30 сакавіка 2022 }}. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Брэхт Бертальд}} [[Катэгорыя:Паэты Германіі]] [[Катэгорыя:Драматургі Германіі]] [[Катэгорыя:Нямецкамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Нямецкамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі ГДР]] 3wu5ktxzy41sy9d7lfbkvlcgelxhmhr 0 51204 5147972 5146753 2026-05-28T15:47:08Z ~2026-31785-40 168927 /* Біяграфія */ 5147972 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Аляксей Валер’евіч Дзéрмант'''<ref name="beldumka.belta.by">[https://beldumka.belta.by/isfiles/000167_908341.pdf Государственная идеология Беларуси: миф или реальность?] // [[Беларуская думка (часопіс)|Беларуская думка]] № 6, 2015. — С. 95—100</ref>, сапраўднае прозвішча '''Дзерман''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі публіцыст, [[філосаф]], палітолаг, прапагандыст [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ў Беларусі<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://mediaiq.info/razvernulsya-ot-evropy-k-azii-no-ne-izbavilsya-ot-neoyazychestva-razbiraem-rol-v-propagande-alekseya-dzermanta|title=Разбираем роль в пропаганде Алексея Дзерманта|website=MediaIQ {{!}} Путеводитель в мире новостей|date=2023-07-13|access-date=2024-04-30}}</ref>. Раней прыхільнік [[Неаязычніцтва|неаязычніцкага]] руху і еўрапейскіх новых правых<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/300184|title=Дзермант: метамарфозы. Як неанацыст і паганец палюбіў Лукашэнку, Расію і вайну|website=Наша Ніва|date=2022-09-30|access-date=2025-02-05}}</ref>, цяпер прапагандуе [[еўразійства]], [[камунізм]] і культ асобы [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і вайскоўцаў. Скончыў [[Акадэмія кіравання пры прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] (2001) па спецыяльнасці «юрыст», аспірантуру Інстытута філасофіі [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]]. Выкладаў у 2008—2009 гадах палітычную гісторыю і гісторыю палітычных ідэй Беларусі ў [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|ЕГУ]], адкуль сышоў у 2010 годзе з групай іншых выкладчыкаў нібыта праз парушэнне акадэмічнай свабоды. З 2007 года — навуковы супрацоўнік [[Інстытут філасофіі НАН Беларусі|Інстытута філасофіі НАН Беларусі]]<ref name="beldumka.belta.by"/>. Пасля [[Плошча 2010|беларускіх падзей 2010 года]] і [[Еўрамайдан|ўкраінскіх падзей 2013—2014 гадоў]], паводле ўласных слоў, трымаецца «антыфашысцкіх»<ref>[http://imhoclub.by/ru/material/mi_pobedili_no_vojna_ne_zakonchena Мы победили, но война не закончена]: «Есть и ещё один аспект — из памяти выхолащивается смысл той войны и той Победы. Ведь это было не просто противостояние двух геополитических гигантов, мировоззрений и систем. Тогда объединились все, кто противостоял абсолютному злу. Никогда до того в истории идеология, провозглашавшая своим принципом культ неравенства людей, не получала таких механизмов уничтожения всех тех, кто попадал на низшие ступени этнической и расовой иерархии. Никогда до того не создавалась настолько рационально и технологически оснащённо организационная машина массового уничтожения людей.»</ref> і «антынацыяналістычных»<ref>[http://imhoclub.by/ru/material/belorusskij_proekt_buduschego Белорусский проект будущего]: «Националистическая идеология в Беларуси повторяет существующий восточноевропейский канон национализма и обязательно предполагает глубокое вовлечение в проблемы древней истории, вопросы символики и эстетики, апологию лингвоцентризма и сильный антироссийский аффект. К сожалению или к счастью, никакого другого национализма и его наполнения в Восточной Европе сейчас нет и не предвидится. Очевиден и результат его сколь-либо длительного влияния на общество: Украина, Грузия, Молдова, страны Балтии никак не могут быть примерами реализации позитивной программы и выбора, показывающего достойный пример для белорусов».</ref> поглядаў. У 2005—2012 гадах быў укладальнікам і выпускаючым рэдактарам часопіса «Друвіс» («DRUVIS», выйшла тры нумары — 2005, 2008, 2011). У студзені 2012 года пакінуў склад [[Крыўя (цэнтр этнакасмалогіі)|Цэнтра «Крыўя»]] і рэдакцыі часопіса «Друвіс». Цяпер уваходзіць у склад суполкі «Цытадэль». Галоўны рэдактар альманаха «Сівер». Дырэктар Цэнтра вывучэння і развіцця кантынентальнай інтэграцыі «Паўночная Еўразія», які быў зарэгістраваны ў Мінску ў сакавіку 2020 года<ref>[http://eurasia-sever.by/eksperty/ Центр «Северная Евразия»]</ref>. Падтрымлівае рэпрэсіі рэжыму Лукашэнкі пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|выбараў 2020 года]] і вайну [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|Расіі супраць Украіны]]<ref name=":0" />. 26 красавіка 2024 года ўступіў у [[Камуністычная партыя Беларусі|Камуністычную партыю Беларусі]]<ref>{{Cite web|url=https://t.me/dzermant/7516|title=Дзермант|website=Telegram|access-date=2024-04-30}}</ref>. Сябра Бюро ЦК Камуністычнай партыі Беларусі, загадчык Аддзела тэорыі і практыкі сацыялізму ЦК КПБ. == Навуковая дзейнасць == Кірункі навуковай дзейнасці: [[беларуская міфалогія|беларуская]] і [[балцкая міфалогія]], палітычная і сацыяльная філасофія, філасофія [[традыцыяналізм]]у, праблемы [[этнагенез беларусаў|этнагенезу беларусаў]], міфалогія ўлады, палітычная і этнічная гісторыя Беларусі, філасофія традыцыяналізму, гісторыя ідэй, [[геапалітыка]]<ref name="beldumka.belta.by" />. Аўтар больш за 50 публікацый у навуковых і навукова-папулярных выданнях Беларусі, Літвы, Польшчы, Украіны, Расіі. Выдаў артыкулы пра этнагенез беларусаў («Крывічы» і «Этнагенез беларусаў», апошні разам з С. Санько), гісторыю паганства ў Беларусі («Паганскае адраджэньне на Беларусі»), гісторыі ідэй («Arcana imperii. Casus Lithuaniae», «Русь і Крывія», апошні разам з Я. Чурылавым). Аўтар кнігі «Беларусь — Еўразія. Памежжа Расіі і Еўропы». == Узнагароды == Узнагароджаны [[Ганаровая грамата Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Ганаровай граматай Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]]. У 2021 годзе атрымаў [[Падзяка Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|падзяку Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://president.gov.by/be/events/sherag-kiraunikou-i-supracounikau-roznyh-ustanou-uznagarodzhany-medalyami-i-udastoeny-padzyaki-prezidenta Шэраг кіраўнікоў і супрацоўнікаў розных устаноў узнагароджаны медалямі і ўдастоены Падзякі Прэзідэнта]</ref>. == Паходжанне прозвішча == Прозвішча Дзерман сустракаюцца сярод беларусаў, латышоў<ref>[http://libpers.narod.ru/derman-t1.htm Генриетта Карловна Дерман]</ref>, палякаў<ref>{{Cite web |url=http://lists.memo.ru/index5.htm |title=Дерман Юзефа Адамовна |access-date=31 кастрычніка 2016 |archive-date=28 снежня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121228114855/http://lists.memo.ru/index5.htm |url-status=dead }}</ref>, яўрэяў<ref>[http://www.jewishgen.org/Belarus/misc/JewishEncycRussia/d/index.html Jewish Encyclopedia of Russia — Surnames starting with the letter D]: DERMAN Abram Borisovich, 1880, Lisichansk, Ekaterinoslav; DERMAN Grigory Lvovich, 1889, Bakhmut, Ekaterinoslav</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * http://tverzha.ru/archives/1145 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150722103441/http://tverzha.ru/archives/1145 |date=22 ліпеня 2015 }} — Кривичи. Историко-этногенетический очерк * http://arche.bymedia.net/2005-5/dziermant505.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151017183103/http://arche.bymedia.net/2005-5/dziermant505.htm |date=17 кастрычніка 2015 }} — Этнагенез беларусаў: навука і ідэалогія * http://naviny.by/rubrics/opinion/2012/01/15/ic_articles_410_176505 — Русь и Кривия — два начала Большого Севера * http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/dzer26?OpenDocument {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130619065431/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/dzer26?OpenDocument |date=19 чэрвеня 2013 }} — Паганскае адраджэнне на Беларусі * http://www.manarchija.org/Arcana {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111126144202/http://www.manarchija.org/Arcana |date=26 лістапада 2011 }} — Arcana imperii. Casus Lithuaniae * http://pawet.net/library/history/bel_history/smalianchuk/31/Homo_Historicus_2008.html#155 — Генезіс правасвядомасці як фактар сацыяльна-гістарычных пераўтварэнняў * http://siver.by/ — Сівер. Альманах Вялікай Поўначы * http://cytadel.org/authors/dziermant {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140305221347/http://cytadel.org/authors/dziermant |date=5 сакавіка 2014 }} — статьи на сайте проекта «Цитадель» {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзермант Аляксей}} [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Філосафы Беларусі]] thi4x2sbpq72drj5tuojbj0mrgqvzy0 5148202 5147972 2026-05-29T05:36:38Z Железный капут 151538 Бот: хуткі адкат правак [[Special:Contribs/~2026-31785-40|~2026-31785-40]] па запыце [[:User:Mitte27|Mitte27]] 5148202 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''Аляксей Валер’евіч Дзéрмант'''<ref name="beldumka.belta.by">[https://beldumka.belta.by/isfiles/000167_908341.pdf Государственная идеология Беларуси: миф или реальность?] // [[Беларуская думка (часопіс)|Беларуская думка]] № 6, 2015. — С. 95—100</ref>, сапраўднае прозвішча '''Дзерман''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі публіцыст, [[філосаф]], палітолаг, прапагандыст [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] ў Беларусі<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://mediaiq.info/razvernulsya-ot-evropy-k-azii-no-ne-izbavilsya-ot-neoyazychestva-razbiraem-rol-v-propagande-alekseya-dzermanta|title=Разбираем роль в пропаганде Алексея Дзерманта|website=MediaIQ {{!}} Путеводитель в мире новостей|date=2023-07-13|access-date=2024-04-30}}</ref>. Раней прыхільнік [[Неаязычніцтва|неаязычніцкага]] руху і еўрапейскіх новых правых<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/300184|title=Дзермант: метамарфозы. Як неанацыст і паганец палюбіў Лукашэнку, Расію і вайну|website=Наша Ніва|date=2022-09-30|access-date=2025-02-05}}</ref>, цяпер прапагандуе [[еўразійства]], [[камунізм]] і культ асобы [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і вайскоўцаў. Скончыў [[Акадэмія кіравання пры прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] (2001) па спецыяльнасці «юрыст», аспірантуру Інстытута філасофіі [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]]. Выкладаў у 2008—2009 гадах палітычную гісторыю і гісторыю палітычных ідэй Беларусі ў [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|ЕГУ]], адкуль сышоў у 2010 годзе з групай іншых выкладчыкаў нібыта праз парушэнне акадэмічнай свабоды. З 2007 года — навуковы супрацоўнік [[Інстытут філасофіі НАН Беларусі|Інстытута філасофіі НАН Беларусі]]<ref name="beldumka.belta.by"/>. У 2002 годзе быў разам з [[Алесь Мікус|Алесем Мікусам]] заснавальнікам суполкі «Гега рух»<ref>{{cite web|url =https://news.arche.by/by/page/ideas/cultura-idei/9106|title =Вобразы Крывіі ў творчасьці музычных гуртоў сучаснай Беларусі|author =І. Лысюк|date =2012-08-23|publisher =[[ARCHE Пачатак|Arche.by]]|archive-url =https://web.archive.org/web/20191204230121/https://news.arche.by/by/page/ideas/cultura-idei/9106|archive-date =2019-12-04|access-date = }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20041021160507/http://gegaruch.org/rozh_rac.html Прэзэнтацыя gegaruch.org на Радыё Рацыя, 18 сакавіка 2002 г.]</ref>. Суполка пазіцыянавала сябе як прадстаўніцтва еўрапейскага [[Неанацызм|ультраправага]]<ref>[http://www.searchlightmagazine.com/index.php?link=template&story=85 Searchlight Magazine: Nazi black metal leader arrested in the US]</ref><ref>[http://www.tau.ac.il/Anti-Semitism/asw98-9/norway.htm] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071118213318/http://www.tau.ac.il/Anti-Semitism/asw98-9/norway.htm|date=18 лістапада 2007}}</ref><ref name="Roth">[http://www.tau.ac.il/Anti-Semitism/asw2000-1/sweden.htm Antisemitism Worldwide 2000/1 — Sweden] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111105173829/http://www.tau.ac.il/Anti-Semitism/asw2000-1/sweden.htm |date=5 лістапада 2011 }}</ref> [[Язычніцтва|неаязычніцкага]] руху {{нп5|Heathen Front|Heathen Front|en|Heathen Front}}.<ref>[https://web.archive.org/web/20030529230914/http://gegaruch.org/front.html Сайт Гега рух (архіўная версія): Druve. Krauja. Zeme.]: «ĢEGA Ruch — Kryuskaja Draugija Druvingau — першае прававітае афіцыйнае прадстаўніцтва Еўрапейскага рушання Heathen Front на балцкіх землях: Крыўя, Латґалія, Латвія, Літва. Разам з азначэннем Kryuskaja Draugija Druvingau ĢEGA Ruch мае адгэтуль таксама выкарыстоўваць дадатак Kryuski Druvijski Front (Krivian Heathen/ Druvian Front, KHF).»</ref> У ліку сваіх папярэднікаў «Гега рух» бачыў, сярод іншых, дзеячаў [[Беларуская нацыянал-сацыялістычная партыя|Беларускай нацыянал-сацыялістычнай партыі]] [[Уладзіслаў Казлоўскі|Уладзіслава Казлоўшчыка]] і [[Фабіян Акінчыц|Фабіяна Акінчыца]]<ref>[https://web.archive.org/web/20030718225237/http://www.gegaruch.org/skaitykla.html Сайт Гега рух (архіўная версія)]: «Našyja Papiaredniki: Вацлаў Ластоўскі / Фабіян Акінчыц / Уладзіслаў Казлоўшчык / Вітаўт Тумаш»]</ref>. Пасля [[Плошча 2010|беларускіх падзей 2010 года]] і [[Еўрамайдан|ўкраінскіх падзей 2013—2014 гадоў]], паводле ўласных слоў, трымаецца «антыфашысцкіх»<ref>[http://imhoclub.by/ru/material/mi_pobedili_no_vojna_ne_zakonchena Мы победили, но война не закончена]: «Есть и ещё один аспект — из памяти выхолащивается смысл той войны и той Победы. Ведь это было не просто противостояние двух геополитических гигантов, мировоззрений и систем. Тогда объединились все, кто противостоял абсолютному злу. Никогда до того в истории идеология, провозглашавшая своим принципом культ неравенства людей, не получала таких механизмов уничтожения всех тех, кто попадал на низшие ступени этнической и расовой иерархии. Никогда до того не создавалась настолько рационально и технологически оснащённо организационная машина массового уничтожения людей.»</ref> і «антынацыяналістычных»<ref>[http://imhoclub.by/ru/material/belorusskij_proekt_buduschego Белорусский проект будущего]: «Националистическая идеология в Беларуси повторяет существующий восточноевропейский канон национализма и обязательно предполагает глубокое вовлечение в проблемы древней истории, вопросы символики и эстетики, апологию лингвоцентризма и сильный антироссийский аффект. К сожалению или к счастью, никакого другого национализма и его наполнения в Восточной Европе сейчас нет и не предвидится. Очевиден и результат его сколь-либо длительного влияния на общество: Украина, Грузия, Молдова, страны Балтии никак не могут быть примерами реализации позитивной программы и выбора, показывающего достойный пример для белорусов».</ref> поглядаў. У 2005—2012 гадах быў укладальнікам і выпускаючым рэдактарам часопіса «Друвіс» («DRUVIS», выйшла тры нумары — 2005, 2008, 2011). У студзені 2012 года пакінуў склад [[Крыўя (цэнтр этнакасмалогіі)|Цэнтра «Крыўя»]] і рэдакцыі часопіса «Друвіс». Цяпер уваходзіць у склад суполкі «Цытадэль». Галоўны рэдактар альманаха «Сівер». Дырэктар Цэнтра вывучэння і развіцця кантынентальнай інтэграцыі «Паўночная Еўразія», які быў зарэгістраваны ў Мінску ў сакавіку 2020 года<ref>[http://eurasia-sever.by/eksperty/ Центр «Северная Евразия»]</ref>. Падтрымлівае рэпрэсіі рэжыму Лукашэнкі пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|выбараў 2020 года]] і вайну [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|Расіі супраць Украіны]]<ref name=":0" />. 26 красавіка 2024 года ўступіў у [[Камуністычная партыя Беларусі|Камуністычную партыю Беларусі]]<ref>{{Cite web|url=https://t.me/dzermant/7516|title=Дзермант|website=Telegram|access-date=2024-04-30}}</ref>. Сябра Бюро ЦК Камуністычнай партыі Беларусі, загадчык Аддзела тэорыі і практыкі сацыялізму ЦК КПБ. == Навуковая дзейнасць == Кірункі навуковай дзейнасці: [[беларуская міфалогія|беларуская]] і [[балцкая міфалогія]], палітычная і сацыяльная філасофія, філасофія [[традыцыяналізм]]у, праблемы [[этнагенез беларусаў|этнагенезу беларусаў]], міфалогія ўлады, палітычная і этнічная гісторыя Беларусі, філасофія традыцыяналізму, гісторыя ідэй, [[геапалітыка]]<ref name="beldumka.belta.by" />. Аўтар больш за 50 публікацый у навуковых і навукова-папулярных выданнях Беларусі, Літвы, Польшчы, Украіны, Расіі. Выдаў артыкулы пра этнагенез беларусаў («Крывічы» і «Этнагенез беларусаў», апошні разам з С. Санько), гісторыю паганства ў Беларусі («Паганскае адраджэньне на Беларусі»), гісторыі ідэй («Arcana imperii. Casus Lithuaniae», «Русь і Крывія», апошні разам з Я. Чурылавым). Аўтар кнігі «Беларусь — Еўразія. Памежжа Расіі і Еўропы». == Узнагароды == Узнагароджаны [[Ганаровая грамата Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Ганаровай граматай Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]]. У 2021 годзе атрымаў [[Падзяка Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|падзяку Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]]<ref>[https://president.gov.by/be/events/sherag-kiraunikou-i-supracounikau-roznyh-ustanou-uznagarodzhany-medalyami-i-udastoeny-padzyaki-prezidenta Шэраг кіраўнікоў і супрацоўнікаў розных устаноў узнагароджаны медалямі і ўдастоены Падзякі Прэзідэнта]</ref>. == Паходжанне прозвішча == Прозвішча Дзерман сустракаюцца сярод беларусаў, латышоў<ref>[http://libpers.narod.ru/derman-t1.htm Генриетта Карловна Дерман]</ref>, палякаў<ref>{{Cite web |url=http://lists.memo.ru/index5.htm |title=Дерман Юзефа Адамовна |access-date=31 кастрычніка 2016 |archive-date=28 снежня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121228114855/http://lists.memo.ru/index5.htm |url-status=dead }}</ref>, яўрэяў<ref>[http://www.jewishgen.org/Belarus/misc/JewishEncycRussia/d/index.html Jewish Encyclopedia of Russia — Surnames starting with the letter D]: DERMAN Abram Borisovich, 1880, Lisichansk, Ekaterinoslav; DERMAN Grigory Lvovich, 1889, Bakhmut, Ekaterinoslav</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * http://tverzha.ru/archives/1145 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150722103441/http://tverzha.ru/archives/1145 |date=22 ліпеня 2015 }} — Кривичи. Историко-этногенетический очерк * http://arche.bymedia.net/2005-5/dziermant505.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151017183103/http://arche.bymedia.net/2005-5/dziermant505.htm |date=17 кастрычніка 2015 }} — Этнагенез беларусаў: навука і ідэалогія * http://naviny.by/rubrics/opinion/2012/01/15/ic_articles_410_176505 — Русь и Кривия — два начала Большого Севера * http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/dzer26?OpenDocument {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130619065431/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/dzer26?OpenDocument |date=19 чэрвеня 2013 }} — Паганскае адраджэнне на Беларусі * http://www.manarchija.org/Arcana {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111126144202/http://www.manarchija.org/Arcana |date=26 лістапада 2011 }} — Arcana imperii. Casus Lithuaniae * http://pawet.net/library/history/bel_history/smalianchuk/31/Homo_Historicus_2008.html#155 — Генезіс правасвядомасці як фактар сацыяльна-гістарычных пераўтварэнняў * http://siver.by/ — Сівер. Альманах Вялікай Поўначы * http://cytadel.org/authors/dziermant {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140305221347/http://cytadel.org/authors/dziermant |date=5 сакавіка 2014 }} — статьи на сайте проекта «Цитадель» {{бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дзермант Аляксей}} [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Філосафы Беларусі]] bnqb8yd3zu8455x8m66jdz4a1oq2qkm 0 56357 5148125 4847821 2026-05-28T22:58:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148125 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Блонскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = сельсавет |Гімн = |Уваходзіць у = [[Пухавіцкі раён]] |Уключае = 13 населеных пунктаў |Сталіца = [[Блонь]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2770 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Бло́нскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок [[Блонь]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Пухавіцкага раёна [[Менская акруга|Менскай акругі]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Цэнтр — вёска Блонь. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Пухавіцкім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе [[Мінская вобласць|Менскай вобласці]]. У 1939 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Зарэчча (Пухавіцкі раён)|Зарэчча]]. У часе [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] з чэрвеня 1941 года да ліпеня 1944 года тэрыторыя сельсавета была акупіравана нямецкімі войскамі. На 1 студзеня 1947 года ў складзе сельсавета 11 населеных пунктаў<ref>{{Крыніцы/БССР. Адміністрацыйны падзел на 1.1.1947|144}}</ref>. 16 ліпеня 1954 года цэнтр сельсавета вернуты ў вёску Блонь<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 8 верасня 2017 года ў склад сельсавета з раённага падпарадкавання перададзены 5 вёсак ([[Залужжа (Пухавіцкі раён)|Залужжа]], [[Ізбішча (Блонскі сельсавет)|Ізбішча]], [[Рошча (Пухавіцкі раён)|Рошча]], [[Цагельня (Пухавіцкі раён)|Цагельня]] і [[Чырвоны Бераг (Пухавіцкі раён)|Чырвоны Бераг]])<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D917n0085185&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 8 сентября 2017 г. № 226 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Минской области]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (8 населеных пунктаў) — 2306 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=30 сакавіка 2024 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 89,2 % — [[беларусы]], 7,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,1 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (13 населеных пунктаў) — 2770 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=30 сакавіка 2024 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Блонскі сельсавет}} {{Пухавіцкі раён}} [[Катэгорыя:Блонскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] oodim7k5l07g1yjkofrtcw5ceaa9a4u 0 56358 5148133 4850822 2026-05-28T23:08:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148133 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Блужскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = сельсавет |Гімн = |Уваходзіць у = [[Пухавіцкі раён]] |Уключае = 32 населеныя пункты |Сталіца = [[Блужа (аграгарадок)|Блужа]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1967 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Заўвагі = }} '''Блу́жскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 г. вёска<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2010-86/2010_86_9_30241.pdf&oldDocPage=1 Решение Пуховичского районного Совета депутатов от 29 января 2010 г. № 206 О преобразовании деревни Блужа Блужского сельсовета в агрогородок] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201028210319/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2010-86%2F2010_86_9_30241.pdf&oldDocPage=1 |date=28 кастрычніка 2020 }}</ref>) [[Блужа (аграгарадок)|Блужа]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Пухавіцкага раёна [[Менская акруга|Менскай акругі]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Пухавіцкім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Менскай вобласці. У час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] з чэрвеня 1941 года да ліпеня 1944 года тэрыторыя сельсавета была акупіравана нямецкімі войскамі. 27 студзеня 1986 года ў склад [[Дубраўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Дубраўскага сельсавета]] перададзены 3 населеныя пункты (вёскі [[Новы Уборак]], [[Пушча (Пухавіцкі раён)|Пушча]] і [[Спічнік]])<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 27 студзеня 1986 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1986, № 7 (1849).</ref>. 30 кастрычніка 2009 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Талькаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Талькаўскага сельсавета]] (17 населеных пунктаў: [[Арэшкавічы (Пухавіцкі раён)|Арэшкавічы]], [[Блужскі Бор]], [[Весялова (Пухавіцкі раён)|Весялова]], [[Вялікае Поле (Пухавіцкі раён)|Вялікае Поле]], [[Дзям’янаўка]], [[Калінаўка (Блужскі сельсавет)|Калінаўка]], [[Каляюгі]], [[Ленінск (Пухавіцкі раён)|Ленінск]], [[Лявонаўка (Пухавіцкі раён)|Лявонаўка]], [[Малінаўка (Блужскі сельсавет)|Малінаўка]], [[Насыцк]], [[Рудня (Пухавіцкі раён)|Рудня]], [[Слабодка (Пухавіцкі раён)|Слабодка]], [[Талька (вёска)|Талька]], [[Церабуты (Пухавіцкі раён)|Церабуты]], [[Чароты]] і [[Яноўка (Пухавіцкі раён)|Яноўка]])<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf Решение Минского областного Совета депутатов от 30 октября 2009 г. № 219 Об изменении административно-территориального устройства Минской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210628095334/https://www.pravo.by/pdf/2009-307/2009-307(002-019).pdf|date=28 чэрвеня 2021}}</ref>. 28 мая 2013 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Суцінскі сельсавет|Суцінскага сельсавета]] (6 населеных пунктаў: [[Залог Пяцілеткі]], [[Каменка (Пухавіцкі раён)|Каменка]], [[Красны Пасёлак]], [[Мацеевічы (Пухавіцкі раён)|Мацеевічы]], [[Суцін (Пухавіцкі раён)|Суцін]] і [[Шэлехава]])<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (9 населеных пунктаў) — 722 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=30 сакавіка 2024 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 88,5 % — [[беларусы]], 8,7 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,7 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (32 населеныя пункты) — 1967 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=30 сакавіка 2024 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Населеныя пункты == * 1947 — 11 * 2009 — 9 * 2010 — 26 * 2014 — 32 {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Блужскі сельсавет}} {{Пухавіцкі раён}} [[Катэгорыя:Блужскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] 94pnakubf71s5osq7mezyir36nlfcar 0 61682 5148163 4782067 2026-05-29T01:59:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148163 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Залескі}} {{Мастак |імя = Браніслаў Францавіч Залескі |арыгінал_імя = |партрэт = Bronisław Zaleski, portrait.png |памер = |апісанне выявы = Браніслаў Залескі, 1875 (?). |Commons = Bronisław Zaleski |Rodovid = }} [[Файл:Konie zbiegane wg obrazu Juliusza Kossaka rysował Bronisław Zaleski.jpg|міні|справа|250px|«Панеслі коні»&nbsp;— па карціне [[Юліуш Косак|Юліуша Косака]]. Малюнак працы Браніслава Залескага, другая палова ХІХ стагоддзя.]] '''Браніслаў Францавіч Зале́скі'''{{sfn|Беларусь|1995}} ({{ДН|21|6|1820|9}} ці 1819, мяст. Вызна [[Слуцкі павет|Слуцкага павета]] Мінскай губерні, цяпер г. п. [[Чырвоная Слабада (Салігорскі раён)|Чырвоная Слабада]] Салігорскага раёна Мінскай вобл. або в. [[Рачкавічы]] Слуцкага павета Мінскай губерні — {{ДС|2|1|1880}}, [[Ментона]], [[Францыя]]; Псеўданімы: ''Lićwin'') — беларускі і польскі [[мастак]], {{празаік|Беларусі|Польшчы}}. Член-карэспандэнт [[Кракаўская акадэмія мастацтваў|Кракаўскай акадэміі мастацтваў]] (1873){{sfn|Беларусь|1995}}. == Біяграфія == [[File:Шевченко серед товаришів.jpg|thumb|200px|left|Злева направа — Браніслаў Залескі, {{нп3|Людвіг Сігізмундавіч Турно|Людвік Турно|ru|Турно, Людвиг Сигизмундович}}, [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тарас Шаўчэнка]]. Праца Тараса Шаўчэнкі. Ліпень — жнівень 1851 года.]] === Дзяцінства === Браніслаў Залескі нарадзіўся ў шляхецкай сям’і. Атрымаў хатнюю адукацыю, прайшоў курс гімназіі. У 1837 годзе паступіў у [[Тартускі ўніверсітэт|Дэрпцкі (Тартускі) ўніверсітэт]]; браў удзел у нелегальных студэнцкіх гуртках. У наступным годзе за ўдзел у гуртку польскіх студэнтаў, звязаным з канспіратыўнай арганізацыяй [[Шыман Канарскі|Шымана Канарскага]], быў выключаны і арыштаваны. Пасля двух гадоў зняволення Залескага саслалі ў [[Чарнігаў]]. Ссылка працягвалася да [[1845]] года. Адбыўшы пакаранне, пасяліўся ў [[Вільнюс|Вільні]] і наладзіў сувязь з удзельнікамі польскага вызвольнага руху. У [[1846]] годзе Залескага арыштавалі другі раз і пасля следства паслалі служыць радавым у Асобным Арэнбургскім корпусе. === Ваенная служба === [[File:Bronisław Zaleski, self-portrait.jpg|thumb|250px|left|Браніслаў Залескі, 1850.]] З [[1848]] па [[1856]] год ён служыў у другім, чацвёртым і дзевятым лінейных батальёнах. Тут Залескі пасябраваў з ссыльнымі [[Зігмунт Ігнатавіч Серакоўскі|Зігмунтам Серакоўскім]] і [[Аляксей Мікалаевіч Пляшчэеў|Аляксеем Пляшчэевым]]. З [[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка|Тарасам Шаўчэнкам]] пазнаёміўся і пасябраваў у лістападзе [[1849]] года ў [[Арэнбург| Арэнбурзе]], яны перапісваліся ў 1853—59. Як мастак Залескі быў прыкамандзіраваны дапамагаць Шаўчэнку завяршаць малюнкі, якія паэт выканаў падчас {{нп3|Аральская апісальная экспедыцыя|Аральскай апісальнай экспедыцыі|uk|Аральська описова експедиція}}. У [[1851]] годзе яны разам з {{нп3|Людвіг Сігізмундавіч Турно|Людвігам Турном|ru|Турно, Людвиг Сигизмундович}} прынялі ўдзел у {{нп3|Каратауская экспедыцыя|Каратаускай экспедыцыі|uk|Каратауська експедиція}} {{нп3|Аляксандр Іванавіч Анціпаў|Аляксандра Анціпава|uk|Антипов Олександр Іванович}}. У гэты час украінскі мастак намаляваў Залескага на карціне «Шаўчэнка сярод таварышаў». Пасля «за выдатна дбайную службу» Залескі атрымаў званне [[унтэр-афіцэр]]а. У [[1853]] годзе, вызначыўшыся пад [[Кызыларда|Ак-Мячэццю]], ён стаў афіцэрам, а [[12 чэрвеня]] [[1856]] года звольніўся са службы, маючы званне [[прапаршчык]]а. З [[1853]] года працягвалася перапіска сяброў. Захавалася шаснаццаць лістоў Шаўчэнкі да Залескага і адзінаццаць — Залескага да Шаўчэнкі. Шаўчэнка дасылаў Залескаму свае малюнкі, і той, жадаючы матэрыяльна дапамагчы паэту, прадаваў іх. У апошні раз яны сустрэліся ў [[1859]] годзе, калі Залескі па справах прыехаў у Пецярбург. Нататкі Залескага да лістоў Шаўчэнка ў [[1890]] годзе апублікаваў [[Іван Якаўлевіч Франко|Іван Франко]]. === Вяртанне на радзіму === Вярнуўшыся ў Мінскую губерню, Браніслаў Залескі жыў у радавым маёнтку [[Рачкавічы]] пад [[Слуцк]]ам, таксама пад [[Баранавічы|Баранавічамі]], [[Мінск]]ам, [[Гродна]], служыў у рэдакцыйных камісіях (у Мінску і [[Масква|Маскве]]), якія ажыццяўлялі падрыхтоўчую працу для сялянскай рэформы [[1861]] года. === У эміграцыі === [[Файл:Pejzaż z domem według Rembrandta.jpg|міні|справа|250px|«Пейзаж з будынкам»&nbsp;— па карціне [[Рэмбрант]]а. Афорт працы Браніслава Залескага, пасля [[1863]] года.]] [[Файл:Зыгмунт Серакоўскі ў вязніцы.jpg|250px|міні|[[Зігмунт Ігнатавіч Серакоўскі|Зігмунт Серакоўскі]] ў вязніцы. 1863]] У пачатку [[1860]] года Б. Залескі атрымаў дазвол на выезд за мяжу і ўжо не вярнуўся ў Расію. Жыў у [[Дрэздэн]]е, [[Рым]]е і [[Парыж]]ы. За мяжой Залескі падтрымліваў сувязь з рэвалюцыйнымі арганізацыямі. У прыватнасці, у [[1863]] годзе дапамагаў закупіць зброю для ўдзельнікаў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|польскага вызвольнага паўстання 1863—1864 гадоў]]. На працягу многіх гадоў супрацоўнічаў з польскай эмігранцкай прэсай, атрымаў вядомасць як гісторык і мастак. З [[1866]] года ён быў сакратар {{нп3|Гісторыка-літаратурнае таварыства ў Парыжы|Гісторыка-літаратурнага таварыства|ru|Towarzystwo Historyczno-Literackie w Paryżu}} і рэдактар «Штогоднікаў Гісторыка-літаратурнага таварыства» ({{lang-pl|Rocznik Towarzystwa Historyczno-Literackiego}}). Быў членам {{нп3|Польская акадэмія ведаў|Польскай акадэміі ведаў|ru|Польская академия знаний}}. З 1873 член-карэспандэнт Акадэміі ўмеласці ў Кракаве. У [[1868]] годзе Залескі стаў дырэктарам [[Польская бібліятэка ў Парыжы|Польскай бібліятэкі ў Парыжы]]. Быў членам {{нп3|Польская акадэмія ведаў|Акадэміі ведаў|ru|Польская академия знаний}} (папярэдніцы [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]]), аўтар і выдавец біяграфічных і мемуарных прац, прысвечаных [[Адам Ежы Чартарыйскі|Адаму Ежы Чартарыйскаму]], {{нп3|Іеранім Кайсевіч|Іераніму Кайсевічу|ru|Кайсевич, Иероним}} і {{нп3|Людвік Арпішэўскі|Людвіку Арпішэўскаму|pl|Ludwik Orpiszewski}}. Залескі належаў да членаў польскага палітычнага салона «[[Гатэль Ламбер]]» у Парыжы, быў сябрам [[Цыпрыян Каміль Норвід|Цыпрыяна Каміля Норвіда]]. Памёр ад [[сухоты|сухотаў]] у Ментоне<ref>{{нп3|Уладзімір Анатольевіч Дзьякаў|Дьяков В. А.|ru|Дьяков, Владимир Анатольевич}} «Тарас Шевченко и его польские друзья», с. 63-64; ГАОО, ф. 6, оп. 12, д. 1044, 1388)</ref>. == Сям’я == У шлюбе з Міхалінай з [[род Дзяконскіх|Дзяконскіх]], дачкой Міхаіла. Ёй у спадчыну ад бацькі дастаўся маёнтак [[Краснікі (Бераставіцкі раён)|Краснік]]<ref>[http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=41613-1.pdf Род Дзяконскіх — галіна Яна Валынца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200415192944/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=41613-1.pdf |date=15 красавіка 2020 }} «Герольд Litherland» № 18. 2011</ref>. == Творчасць == [[Файл:Б. Залескі. У юрце.jpg|250px|міні|злева|«У юрце». З ілюстрацыі да кнігі «Жыццё кіргізскіх стэпаў»]] Стварыў шэраг малюнкаў пра паўстанне 1863—1864 гадоў. Выпусціў ілюстраваныя выданні «Жыццё кіргізскіх стэпаў» (на французскай мове<ref>La vie des Steppes Kirghizes. Descriptions, recits & contes. Zaleski Bronislas. Paris, J. B. Vasseur, 1865, з апісальнымі тэкстамі і 22 гравюрамі (21 афорт і літаграфаваны [[франтыспіс]])</ref>, 1865, Парыж), «Польскія выгнаннікі ў Арэнбургу» ({{lang-pl|Wygnańcy polscy w Orenburgu}}, 1866). Таксама стварыў афорты «Калізей у Рыме», «Від Сен-Мало»<ref name="СП">{{кніга |аўтар = |частка = |загаловак = Слуцкая палитра: Из фондов Слуцкого краеведческого музея: фотоальбом |арыгінал = |спасылка = |адказны = сост., авт. текста Н. Г. Серик; фото В. А. Сибрикова |выданне = |месца = Минск |выдавецтва = [[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і Мастацтва]] |год = 2010 |том = |старонкі = 5 |старонак = 64 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Аўтар прац «Адмена прыгонніцтва ў Літве» (1868), «З жыцця літвінкі» (пра мастачку [[Гелена Скірмунт|Г. Скірмунт]], 1876). Пісаў успаміны. === Бібліяграфія === * (Из заметок о Шевченко) // Т. Г. Шевченко в воспоминаниях современников. М., 1962. * Michał Bakunin i odezwa jego do przyjaciół rossyjskich i polskich. Księgarnia Polska, 1862 * Ignacy Krasicki, Bronisław Zaleski, Ksawery Pillati. Bajki i przypowieści. Nakładem Bolesława Maurycego Wolffa, 1880 * Michał Zaleski, Bronisław Zaleski. Pamiętniki Michała Zaleskiego, wojskowego wielkiego ksiestwa Litewskiego, posła na Sejm czteroletni, 1879 * Z źycia Litwinki 1827—1874: Z listów i notatek zloźył Bronisław Zaleski. 1876. Беларускі пераклад: «З жыцця літвінкі» (пра Гелену Скірмунт). Мінск, 2009 * La vie des Steppes Kirghizes. Paris, J. B. Vasseur, 1865. Пер. з фр.: Залесский, Бронислав. Қазақ сахарасына саяхат: Алматы: ӨНЕР, 1991.- 131 бет. * Залеский Б.&nbsp;Ф.&nbsp;Из заметок о Шевченко. (1849—1852. Шевченко в ссылке. Его участие в экспедиции А.&nbsp;И.&nbsp;Бутакова по составлению карты Аральского моря и в поездке на Мангышлак. В тексті&nbsp;— коментарі до листів Шевченка, адресованих автору за 1853—1857&nbsp;рр. з відомостями про творчість Шевченка в засланні). В кн.: Т.&nbsp;Г.&nbsp;Шевченко в воспоминаниях современников. М., 1962, с. 237—241. Прим.: с. 444—446. * Залесский Б. Қазақ сахарасына саяхат. Алматы, 1991.- 132 бет. * Залесский Б. Қазақ даласының өмірі. Астана: Аударма, 2003.&nbsp;— 264 б. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Wiesław Caban, Z Orenburga do Paryża. Bronisław Zaleski 1820—1880, 2006. * ''Александровіч С.'' Старонкі братняй дружбы. — Мн., 1960. — С. 173—181; * ''Грыцкевіч В.'' Сябар Кабзара па ссылцы // Грыцкевіч В. Нашы славутыя землякі. — Мн., 1984; * PSB; * {{Крыніцы/ЭГБ|3|||399}}; * АЗБ. * Wiesław Caban, Z Orenburga do Paryża. Bronisław Zaleski 1820—1880, 2006, 248 s. + 12 s. nlb. + mapa, format B5, ISBN 83-7133-303-X (biografią Bronisława Zaleskiego&nbsp;— jego działalności jako uczestnika spisków niepodległościowych lat 40. XIX wieku na Litwie, ukazującą losy zesłania na linii orenburskiej w latach 1848—1856 na Syberię, a także przedstawiającą postać B. Zaleskiego jako działacza obozu Czartoryskich w dobie powstania styczniowego, a po jego upadku organizatora życia kulturalnego emigracji polskiej w Paryżu) * ''{{нп3|Глафіра Пятроўна Паламарчук|Паламарчук Г. П.|uk|Паламарчук Глафіра Петрівна}} Матеріали до біографії Шевченка за листами Броніслава Залєського. В кн.: Питання шевченкознавства, в. 1. К., 1958 * ''Дьяков В.&nbsp;А.'' Деятели русского и польского освободительного движения. — М., 1967 * ''Полотай А.'' Новознайдені автографи листів Т.&nbsp;Г.&nbsp;Шевченка до Броніслава Залеського. — «Радянське літературознавство», 1971, №&nbsp;6 * Белорусская ССР: крат. энцикл. Т. 5.&nbsp;— Мн., 1982. * {{Крыніцы/БелЭн|6|||512}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Залескі Браніслаў Францавіч|320|Пікулік А. М.}} * ''Зұлхаров Ғ.'' «Қазақты ат үстінде тану керек» Мәтін: Поляк суретшісі Бронислав Залесскийдің туғанына 180 жыл. // Дидар. 2000 * ''Joanna Woch.'' Podróże I ekspedycje naukowe polskich artystów po Sybirze w pierwszej połowie XIX wieku (Jan Damel, Leopold Niemirowski, Bronisław Zaleski) // Sztuka Europy Wschodniej T. 1. Polska — Rosja: Sztuka I historia. Polski Instytut Studiów nad Sztuką Świata & Wydawnictwo Tako. — Warszawa — Torun, 2013. — S. 327—339. * ''Joanna Woch.'' La vues des steppes Kirghizes Bronisława Zaleskiego // Sztuka Europy Wschodniej, t. III: Polscy i rosyjscy artyści i architekci w koloniach artystycznych zagranicą i na emigracji politycznej 1815—1990. Wydawnictwo Tako. — Warszawa — Torun, 2015. — S. 111—118.  ISBN/ISSN 9788362737642 == Спасылкі == {{commonscat|Bronisław Zaleski}} * Альбом «Жыццё кіргізкіх стэпаў» 1865 г. Поўная версія з тэкстамі і ілюстрацыямі. [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k63786094 pdf] * [http://cyfrowe.mnw.art.pl/dmuseion/results?action=AdvancedSearchAction&type=-3&mdirids=1&ipp=20&p=0&search_attid1=2&search_value1=Zaleski,%20Bronis%C5%82aw%20(1820-1880)&search_op2=OR&search_attid2=3&search_value2=Zaleski,%20Bronis%C5%82aw%20(1820-1880) Афорты і літаграфіі Залескага] ў калекцыі Нацыянальнага музея ў Варшаве. MNW Cyfrowe * [http://litopys.org.ua/shevchenko/slovn16.htm Стаття «Залеський Броніслав» у «Шевченківському словнику»] * [http://kraeved.opck.org/biblioteka/enciklopedii/ose/z.php Броніслав Залеський] у довідковому виданні «Оренбургская Шевченковская энциклопедия» * [http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19474 Броніслав Залеський] у довідковому виданні «Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі. 1794—1991. Том I» * [http://spadchyna.org/index.php?option=com_content&view=article&id=1041:3aecki-&catid=36:2009-10-27-12-02-55&Itemid=467 Енциклопедична стаття про Залеського] на сайті «Культурна асветніцкі клуб „Спадчына“» * {{bis.nlb.by|129461|Залескі Браніслаў Францавіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Залескі Браніслаў Францавіч}} [[Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Мастакі Польшчы]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] m92ajt8tfomzsbvnpdcrauf39yrqhkb 0 62070 5148222 4719872 2026-05-29T08:02:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148222 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Букчанскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Лельчыцкі раён]] |Уключае = 2 населеныя пункты |Сталіца = [[Букча]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 471 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Букча́нскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Цэнтр — вёска [[Букча]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Тураўскі раён|Тураўскага раёна]] [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Тураўскім раёне БССР. 25 снежня 1930 года з часткі сельсавета ўтвораны [[Радзілавіцкі сельсавет]]. З 21 чэрвеня 1935 года ў Тураўскім раёне Мазырскай акругі, з 20 лютага 1938 года — [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Гомельскай вобласці. Пасля скасавання Тураўскага раёна 17 красавіка 1962 года ўвайшоў у склад Лельчыцкага раёна<ref>[http://old.bankzakonov.com/d2008/time90/lav90627.htm Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 17 апреля 1962 г. Об упразднении некоторых районов БССР] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190321144320/http://old.bankzakonov.com/d2008/time90/lav90627.htm|date=21 сакавіка 2019}}</ref>. З 25 снежня 1962 года па 6 студзеня 1965 года ў складзе [[Мазырскі раён|Мазырскага раёна]]. На 1 студзеня 1933 — 19 населеных месцаў, 167 гаспадарак, 842 жыхары.</br> Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 669 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 99,6 % — [[беларусы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 471 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * «Памяць»: Гіст.-дакум. хроніка Жыткавіц. р-на / П15 Рэд.-укл. В. Р. Феранц. — Мн.: Ураджай, 1994. — 767 с., [8] л. іл. ISBN 5-7860-0614-X. {{Лельчыцкі раён}} [[Катэгорыя:Букчанскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Тураўскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Мазырскага раёна]] 74tdves0iuqlzgx2eixxd136uzkeudx 0 65617 5148182 5146962 2026-05-29T04:34:29Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Статыстыка выступленняў */ 5148182 wikitext text/x-wiki {{Гандбольны клуб | назва = СКА Мінск | выява = ГК СКА Мінск.png | шырыня = 180px | поўная_назва = ДУ «Гандбольный клуб „СКА-Минск“» | кароткая_назва = | мянушкі = | заснаваны = 1976 | расфарміраваны = | горад = [[Мінск]], [[Беларусь]] | пляцоўка = [[Палац спорту «Уручча»]] | умяшчальнасць = 3000 | кіраўнік = [[Андрэй Віктаравіч Крайноў|Андрэй Крайноў]] | пасада_кіраўніка = Старшыня | трэнер = [[Ігар Папруга]] | чэмпіянат = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] | сезон = 2018/2019 | месца = 2 месца | сайт = http://www.ska-minsk.by/ <!-- Форма --> |pattern_la1 = |pattern_b1 = _blueuppersnake |pattern_ra1 = |pattern_sh1 = |pattern_so1 = |leftarm1 = 0000FF |body1 = FFFFFF |rightarm1 = 0000FF |shorts1 = FF0000 |pattern_la2 = |pattern_b2 = _whiteuppersnake |pattern_ra2 = |pattern_so2 = |leftarm2 = FF0000 |body2 = FF0000 |rightarm2 = FF0000 |shorts2 = FF0000 }} '''СКА-Мінск''' — беларускі [[гандбол]]ьны клуб. Заснаваны ў [[1976]] годзе на базе клуба «Палітэхнік». Самы тытулаваны беларускі клуб. У 1980-х наймацнейшы клуб СССР і адзін з наймацнейшых у свеце. Выступае ў чэмпіянаце Беларусі па гандболе. == Дасягненні == === Нацыянальныя === * '''[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]]:''' ** {{Зл}} '''Чэмпіён (11)''': [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1992/1993|1992/1993]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1993/1994|1993/1994]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1994/1995|1994/1995]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1995/1996|1995/1996]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1996/1997|1996/1997]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1997/1998|1997/1998]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1998/1999|1998/1999]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1999/2000|1999/2000]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2000/2001|2000/2001]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2001/2002|2001/2002]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|2024/2025]] ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (17): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|2003/2004]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|2004/2005]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|2005/2006]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|2006/2007]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|2007/2008]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|2012/2013]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|2013/2014]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|2014/2015]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|2015/2016]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|2016/2017]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|2018/2019]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|2021/2022]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|2022/2023]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|2023/2024]] ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (3): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|2008/2009]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|2010/2011]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|2011/2012]] * '''[[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]]:''' ** {{Зл}} '''Уладальнік (10)''': [[Кубак Беларусі па гандболе 1998|1998]], [[Кубак Беларусі па гандболе 1999|1999]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2000|2000]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2001|2001]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2006|2006]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2012|2012]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2019|2019]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2022|2022]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2023|2023]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2026|2026]] ** {{Ср}} Фіналіст (12): [[Кубак Беларусі па гандболе 2002|2002]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2004|2004]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2007|2007]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2014|2014]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2015|2015]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2016|2016]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2017|2017]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2018|2018]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2020|2020]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2021|2021]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2024|2024]] , [[Кубак Беларусі па гандболе 2025|2025]] ** {{Бр}} 3-е месца (2) : [[Кубак Беларусі па гандболе 2005|2005]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2008|2008]] * '''[[Суперкубак Беларусі па гандболе|Суперкубак Беларусі]]''' ** [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] '''Уладальнік (1)''': [[Суперкубак Беларусі па гандболе 2025|2025]] === Спаборніцтвы ў СССР === * '''[[Чэмпіянат СССР па гандболе|Чэмпіянат СССР]]:''' ** {{Зл}} '''Чэмпіён (6)''': 1981, 1984, 1985, 1986, 1988, 1989 ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (5): 1982, 1983, 1987, 1990, 1992 ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (1): 1991 * '''[[Кубак СССР па гандболе|Кубак СССР]]:''' ** {{Зл}} '''Уладальнік (3)''': 1980, 1981, 1982 === Міжнародныя === * '''Уладальнік [[Ліга чэмпіёнаў ЕГФ|Кубка еўрапейскіх чэмпіёнаў]] (3):''' 1987, 1989, 1990 * Уладальнік [[Кубак уладальнікаў кубкаў ЕГФ|Кубка уладальнікаў кубкаў]] (2): 1983, 1988 * Уладальнік [[Кубак выкліку ЕГФ|Кубка выкліку]] (1): 2013 * '''[[Балтыйская гандбольная ліга]]:''' ** {{Зл}} '''Чэмпіён (12)''': [[Балтыйская гандбольная ліга 1993|1993]], [[Балтыйская гандбольная ліга 1993/1994|1993/1994]], [[Балтыйская гандбольная ліга 1994/1995|1994/1995]], [[Балтыйская гандбольная ліга 1995/1996|1995/1996]], [[Балтыйская гандбольная ліга 1996/1997|1996/1997]], [[Балтыйская гандбольная ліга 1997/1998|1997/1998]], [[Балтыйская гандбольная ліга 1998/1999|1998/1999]], [[Балтыйская гандбольная ліга 1999/2000|1999/2000]], [[Балтыйская гандбольная ліга 2000/2001|2000/2001]], [[Балтыйская гандбольная ліга 2012/2013|2012/2013]], [[Балтыйская гандбольная ліга 2013/2014|2013/2014]], [[Балтыйская гандбольная ліга 2014/2015|2014/2015]] ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (2): [[Балтыйская гандбольная ліга 2004/2005|2004/2005]], [[Балтыйская гандбольная ліга 2015/2016|2015/2016]] ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (3): [[Балтыйская гандбольная ліга 2016/2017|2016/2017]], [[Балтыйская гандбольная ліга 2017/2018|2017/2018]], [[Балтыйская гандбольная ліга 2018/2019|2018/2019]] == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | [[Сезон 1992/1993 ГК СКА Мінск|1992/93]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1992/1993|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || - || |- | [[Сезон 1993/1994 ГК СКА Мінск|1993/94]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1993/1994|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || - || |- | [[Сезон 1994/1995 ГК СКА Мінск|1994/95]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1994/1995|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || - || |- | [[Сезон 1995/1996 ГК СКА Мінск|1995/96]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1995/1996|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || - || |- | [[Сезон 1996/1997 ГК СКА Мінск|1996/97]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1996/1997|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || - || |- | [[Сезон 1997/1998 ГК СКА Мінск|1997/98]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1997/1998|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 1998|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 1998/1999 ГК СКА Мінск|1998/99]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1998/1999|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 1999|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 1999/2000 ГК СКА Мінск|1999/00]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1999/2000|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2000|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2000/2001 ГК СКА Мінск|2000/01]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2000/2001|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2001|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2001/2002 ГК СКА Мінск|2001/02]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2001/2002|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2002|Фіналст]]|| |- | [[Сезон 2002/2003 ГК СКА Мінск|2002/03]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | [[Сезон 2003/2004 ГК СКА Мінск|2003/04]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2004|Фіналст]]|| |- | [[Сезон 2004/2005 ГК СКА Мінск|2004/05]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр || style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2005|3-е месца]] || |- | [[Сезон 2005/2006 ГК СКА Мінск|2005/06]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр|| bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2006|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2006/2007 ГК СКА Мінск|2006/07]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2007|Фіналст]]|| |- | [[Сезон 2007/2008 ГК СКА Мінск|2007/08]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2008|3-е месца]]|| |- | [[Сезон 2008/2009 ГК СКА Мінск|2008/09]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр|| || |- | [[Сезон 2009/2010 ГК СКА Мінск|2009/10]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | [[Сезон 2010/2011 ГК СКА Мінск|2010/11]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр||[[Кубак Беларусі па гандболе 2011|першы этап]]|| |- | [[Сезон 2011/2012 ГК СКА Мінск|2011/12]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр|| bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2012|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2012/2013 ГК СКА Мінск|2012/13]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр||[[Кубак Беларусі па гандболе 2013|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2013/2014 ГК СКА Мінск|2013/14]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2014|Фіналст]]|| |- | [[Сезон 2014/2015 ГК СКА Мінск|2014/15]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2015|Фіналст]]|| |- | [[Сезон 2015/2016 ГК СКА Мінск|2015/16]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2016|Фіналст]]|| |- | [[Сезон 2016/2017 ГК СКА Мінск|2016/17]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2017|Фіналст]]|| |- | [[Сезон 2017/2018 ГК СКА Мінск|2017/18]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2018|Фіналст]]|| |- | [[Сезон 2018/2019 ГК СКА Мінск|2018/19]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр|| bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2019|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2019/2020 ГК СКА Мінск|2019/20]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр|| bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2020|Фіналст]] || |- | [[Сезон 2020/2021 ГК СКА Мінск|2020/21]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2021|Фіналст]]|| |- | [[Сезон 2021/2022 ГК СКА Мінск|2021/22]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр|| bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2022|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2022/2023 ГК СКА Мінск|2022/23]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр|| bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2023|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2023/2024 ГК СКА Мінск|2023/24]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2024|Фіналст]]|| |- | [[Сезон 2024/2025 ГК СКА Мінск|2024/25]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе 2025|Фіналст]]|| |- | [[Сезон 2025/2026 ГК СКА Мінск|2025/26]] || [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2025/2026|Вышэйшая ліга]] || ||bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2026|Уладальнік]]|| |} == Галоўныя трэнеры == * [[Спартак Мірановіч]] (1976—2016) * [[Ігар Папруга]] (2016—2023) * [[Дзмітрый Алегавіч Нікуленкаў|Дзмітрый Нікуленкаў]] (з 2023)<ref>[https://ska-minsk.by/news_item/?ni=6530 Дмитрий Никуленков — главный тренер «СКА-Минск»!]</ref> == Вядомыя ігракі == * [[Аляксандр Леанідавіч Маліноўскі]] * [[Юрый Анатолевіч Шаўцоў]] * [[Міхаіл Іванавіч Якімовіч]] == Спасылкі == * [http://www.ska-minsk.by/ Сайт клуба] {{Склад ГК СКА Мінск}} [[Катэгорыя:ГК СКА Мінск| ]] [[Катэгорыя:1976 год у Мінску]] 5t3t64ogero654hpgiea7pgq4atxmf3 0 65792 5148079 5007279 2026-05-28T20:24:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148079 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Бені́гна Сімео́н «Найно́й» Кахуа́нка Акі́на III''' ({{lang-tl|Benigno Simeon «Noynoy» Cojuangco Aquino III}}, {{ДН|8|2|1960}}, [[Маніла]], [[Філіпіны]] — {{ДС|24|6|2021}}, [[Кесан-Сіці]], [[Філіпіны]]) — палітык, прэзідэнт Філіпін. Перамог на прэзідэнцкіх выбарах мая 2010 года ад Ліберальнай партыі.<ref name="marnoy2">[http://abs-cbnnews.com/nation/09/01/09/noynoy-poised-run-president Noynoy poised to run for President] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090903112239/http://www.abs-cbnnews.com/nation/09/01/09/noynoy-poised-run-president |date=3 верасня 2009 }} — ABSCBNnews.com</ref> Прадстаўнік філіпінскай палітычнай дынастыі Акіна: [[унук]] [[Бенігна Акіна (старэйшы)|Бенігна Акіна старэйшага]], адзіны сын былога прэзідэнта [[Карасон Акіна]] і забітага сенатара Бенігна Акіна-малодшага. Быў паранены бунтаўшчыкамі падчас спробы ваеннага перавароту у [[1987]] годзе. У Ліберальнай партыі займаў пасаду генеральнага сакратара, зараз займае пасаду віце-старшыні партыі. Бенігна Акіна, як кандыдат ад Ліберальнай партії, атрымаў большасць галасоў выбарцаў падчас выбараў прэзідэнта Філіпін, якія адбыліся [[10 мая]] [[2010]] года.<ref>[http://www.wienerzeitung.at/DesktopDefault.aspx?tabID=3856&alias=wzo&cob=492612 Philippinen: Aquino bei Präsidentenwahl klar in Front]{{Недаступная спасылка}}{{ref-de}}</ref> У [[2013]] годзе часопіс [[Time|Тайм]] уключыў Бенігна Акіна III да [[Time 100|спіса 100]] найбольш уплывовых людзей свету.<ref>{{cite news| url=http://time100.time.com/2013/04/18/time-100/slide/noynoy-aquino/| title=Noynoy Aquino| access-date=31 кастрычніка 2018| archive-date=21 чэрвеня 2013| archive-url=https://web.archive.org/web/20130621222236/http://time100.time.com/2013/04/18/time-100/slide/noynoy-aquino/| url-status=dead}}</ref> {{зноскі}} {{Прэзідэнты Філіпін}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Акіна Бенігна ІІІ}} [[Катэгорыя:Палітыкі Філіпінаў]] [[Катэгорыя:Памерлі на Філіпінах]] dui245zzt5cc0siaeswq8jp26whjqab 0 72683 5148184 4244204 2026-05-29T04:37:30Z ~2026-31954-94 168944 5148184 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Майск}} {{НП-Беларусь |статус = Пасёлак |беларуская назва = Майск |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_deg= 52|lat_min= 42|lat_sec=58.76 |lon_deg= 25|lon_min=26|lon_sec=42.05 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Івацэвіцкі |сельсавет = Яглевіцкі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 1152 |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = 225256 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код =1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Майск'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Majsk}}, {{lang-ru|Майск}}) — [[пасёлак]] у [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Да 9 жніўня 2022 года пасёлак уваходзіў у склад [[Любішчыцкі сельсавет|Любішчыцкага сельсавета]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D922b0117500&p1=1 Решение Брестского областного Совета депутатов от 9 августа 2022 г. № 356 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Ивацевичского района Брестской области]</ref>. На ўсход ад пасёлку працякае [[Косаўскі канал]]. На поўнач ад вёскі праходзіць міжнародная аўтамагістраль Варшава - Брэст - Мінск - Масква {{Таблічка-by|M|1}}. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Яглевіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Яглевіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Івацэвіцкага раёна]] o65740jk377bamsrq16zys848qs28bn 5148276 5148184 2026-05-29T11:01:33Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/~2026-31954-94|~2026-31954-94]]) і адноўлена версія 4244204, зробленая Artsiom91Bot 5148276 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Майск}} {{НП-Беларусь |статус = Пасёлак |беларуская назва = Майск |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_deg= 52|lat_min= 42|lat_sec=58.76 |lon_deg= 25|lon_min=26|lon_sec=42.05 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Івацэвіцкі |сельсавет = Яглевіцкі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 1152 |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = 225256 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код =1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Майск'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Majsk}}, {{lang-ru|Майск}}) — [[пасёлак]] у [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Яглевіцкі сельсавет|Яглевіцкага сельсавета]]. Да 9 жніўня 2022 года пасёлак уваходзіў у склад [[Любішчыцкі сельсавет|Любішчыцкага сельсавета]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D922b0117500&p1=1 Решение Брестского областного Совета депутатов от 9 августа 2022 г. № 356 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Ивацевичского района Брестской области]</ref>. На ўсход ад пасёлку працякае [[Косаўскі канал]]. На поўнач ад вёскі праходзіць міжнародная аўтамагістраль Варшава - Брэст - Мінск - Масква {{Таблічка-by|M|1}}. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Яглевіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Яглевіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Івацэвіцкага раёна]] m0bs66j6208a2yf83rxgi3ja22yfgiw 0 73298 5148085 4631560 2026-05-28T20:35:23Z Pabojnia 135280 афармленне 5148085 wikitext text/x-wiki {{фарматаванне}} {{Музыкант}} '''Тэлоніус Сфір Монк''' ({{lang-en|Thelonious Sphere Monk}}, {{ДН|10|10|1917}} — {{ДН|17|2|1982}}) — выбітны [[джаз]]авы піяніст і кампазітар, найбольш вядомы як адзін з родапачынальнікаў стылю {{нп3|бібоп||en|Bebop}}. У сваёй творчасці прытрымліваўся арыгінальнага стылю, быў авангардыстам і прымітывістам, яго манера гульні была не зусім характэрнай для джаза: яго музыка была «ірванай», мела шмат рыўкоў. == Жыццёвы і творчы шлях == Нарадзіўся ў сям’і Тэлоніуса і Барбары Монк (у дзявоцтве Бэтс), быў другім іх дзіцем (сястру звалі Мэрыён, яна была старэйшая за яго на два гады, малодшага брата звалі Томас). Сам музыка ў розны час называў розныя даты свайго нараджэння, дакладна гэта было ўстаноўлена толькі ў 1968 годзе, калі крытык Леанард Фэзер выявіў арыгінал пасведчання аб нараджэнні. Другое імя — Сфір — ён, відаць, прысвоіў сабе ў гонар дзеда па матчынай лініі. Ва ўзросце трох гадоў музыка разам з сям’ёй пераехаў у [[Нью-Ёрк]], на [[Манхэтэн]]. У кватэры па адрасе 243 West 63rd St, дзе яны пасяліліся, ён пражыў амаль усё астатняе жыццё — спачатку з маці, сястрой і братам (бацька пакінуў сям’ю неўзабаве пасля пераезду і вярнуўся ў Рокі Маунт), а затым з жонкай і дзецьмі. Барбара Монк была вымушана працаваць на некалькіх працах адразу, каб пракарміць дзяцей; але, акрамя фінансавых цяжкасцей, нішто не ўскладняла дзяцінства хлопчыка: маральная абстаноўка ў сям’і была добрай, у школе ён вучыўся добра (хоць і меў праблемы ў зносінах з аднагодкамі), асабліва любіў фізіку і матэматыку. Упершыню за фартэпіяна Тэлоніус сеў ва ўзросце 6 гадоў. Перыядычна ён браў урокі, але акадэмічнай музычнай адукацыі так і не атрымаў. Сваімі кумірамі ён лічыў [[Дзюк Элінгтан|Дзюка Элінгтана]], [[:en:James P. Johnson|Джэймса П. Джонсана]] і іншых страйд-піяністаў таго часу. У 1940 годзе ён атрымаў пасаду піяніста ў легендарным Манхэтэнскім клубе «Minton's Playhouse». На гэтай працы Монк зарабляў усяго 17 долараў у тыдзень, але атрымліваў вялікае задавальненне ад імправізацый з барабаншчыкам Кені Кларкам: яны выпрацавалі сваю ўласную манеру ігры, ускладняючы кампазіцыі, каб адсяваць пасрэдных выканаўцаў, якія жадалі выступаць з імі разам. У 1942 г. у клубе сталі з’яўляцца {{нп3|Дзізі Гілеспі||en|Dizzy Gillespie}} і {{нп3|Чарлі Паркер||en|Charlie Parker}}, якія потым сталі агульнапрызнанымі родапачынальнікамі бібопа — стылю ў джазе, які здабыў папулярнасць і камерцыйную паспяховасць у 1944 г. У тым жа годзе Монк пакінуў «Minton's Playhouse», так і не дамогшыся прызнання шырокай публікі. У 1944 г. зрабіў свой першы студыйны запіс сумесна з квартэтам Коўлмена Хокінса. Хокінс быў першым вядомым музыкам, які паверыў у талент маладога Тэлоніуса Монка, і той пасля адплаціў яму за давер запрашэннем паўдзельнічаць у запісах 1957 года з {{нп3|Джон Калтрэйн|Джонам Калтрэйнам|en|John Coltrane}}. У 1947 г. адбыліся дзве вельмі важныя для Монка падзеі. Наступіў пераломны момант у яго кар’еры: у жніўні ён падпісаў кантракт на пяць гадоў са студыяй гуказапісу «Blue Note» і зрабіў першы самастойны студыйны запіс. Адбыліся змены і ў яго асабістым жыцці: у гэтым годзе ён уступіў у шлюб з Нэлі Сміт, якую ведаў з 15-гадовага ўзросту; гэта вельмі моцна паўплывала на жыццё музыканта: жонка пастаянна клапацілася аб ім і аказвала яму падтрымку. Праз 2 гады ў іх нарадзіўся сын Тэлоніус Спірыт-малодшы (у дзяцінстве насіў мянушку Toot у гонар карабліка з мультфільмаў Уолта Дыснея, і бацька прысвяціў яму п’есу «Little Rootie Tootie»), а ў 1953 годзе — дачка Барбара (сямейная мянушка — «Бу-бу»). Сын, як і бацька, прысвяціў сваё жыццё джазу; ударнік і кампазітар, выступае пад імем Т. С. Монк. Работы Монка ўсё яшчэ не мелі шырокага поспеху ў публікі: яго арыгінальную манеру выканання многія лічылі дылетанцкай. Ён шмат піў, паліў марыхуану і прымаў медыкаменты (гэта пачалося яшчэ ў час яго працы ў «Minton's Playhouse», дзе такі стыль жыцця лічыўся нормай). У 1948 годзе Монк быў упершыню абвінавачаны ў злачынстве: у яго знайшлі марыхуану. На год канфіскаваная яго кабарэ-кард (пасведчанне, якое дазваляе выступаць ва ўстановах, дзе падаюць спіртное), так што ён фактычна пазбавіўся сваёй асноўнай крыніцы даходу. Потым ён яшчэ раз страціў ліцэнзію на працу. У 1952 годзе Монк стаў працаваць на студыі «Prestige Records». У гэты перыяд было створана шмат значных запісаў: сумесныя працы з саксафаністам [[Соні Ролінз|Соні Ролінзам]], барабаншчыкам {{нп3|Арт Блэйкі|Артам Блэйкі|en|Art Blakey}} і вялікім трубачом [[Майлс Дэйвіс|Майлзам Дэвісам]]. Яго адносіны з калегамі складаліся па-рознаму: да маладога Ролінза ён ставіўся з павагай, а вось да Дэвіса адчуваў непрыязнасць. У сваю чаргу, Дэвіса раздражняла манера Монка адцягваць увагу ад саліруючай трубы сваімі шалёнымі пасажамі: ён не вельмі падыходзіў на ролю акампаніятара, і музыкі часта сварыліся. У 1953 г. Монк пазнаёміўся з баранесай Панонікай дэ Кенігсвартэр, дачкой банкіра Натаніэла Чарльза Ротшыльда, жанчынай, якая спрыяла джаз-музыкантам. Яна аказала значную дапамогу яму і Чарлі Паркеру, калі ў іх абодвух не было магчымасці выступаць у кабарэ. Баранеса засталася блізкай сяброўкай Монка да канца яго жыцця. Ёй прысвечана тэма Монка «Паноніка». У 1955 г. памёр калега і сябар Монка — Чарлі Паркер. Гэта сумная падзея прыцягнула ўвагу шырокай публікі да свету джаза, і пласцінкі Тэлоніуса Монка сталі прадавацца лепш. Ён заключыў кантракт са студыяй Riverside. Так быў створаны альбом «Thelonious Monk Plays Duke Ellington», які высока быў ацэнены Дзюкам. У 1956 г. тэлеканал [[CBS]] запрасіў Монка прыняць удзел у шоу «Зоркі джаза», дзе ён прыцягнуў усеагульную ўвагу сваёй дзіўнай манерай ніколі не згінаць пальцаў, націскаючы на клавішы. У гэтым жа годзе быў запісаны, мабыць, самы знакаміты альбом музыкі — «{{нп3|Brilliant Corners}}» (пры ўдзеле тэнар-саксафаніста Соні Ролінза). У 1957 г. намаганнямі баранесы Панонікі і Хары Каломба, новага менеджара Монка, музыкант здолеў вярнуць кабарэ-кард. Неўзабаве ён пачаў працаваць у джаз-клубе «Five Spot» на чале створанага ім квартэта. Першапачаткова з ім граў Джон Калтрэйн, але ў канцы 1958 г. яго месца заняў Джоні Грыфін, а затым Чарлі Роўз, які пратрымаўся ў калектыве цэлых 12 гадоў. У гэтым жа годзе здарыўся чарговы скандал, музыка зноў трапіў пад суд за захоўванне наркотыкаў і быў пазбаўлены магчымасці выступаць у клубах на 2 гады. У 1959 г. ён ледзь не патрапіў у псіхіятрычную бальніцу з-за сваіх асацыяльных і дзіўных паводзінаў, але паступова з дапамогай сваёй жонкі яму ўдалося прыйсці ў нармальны стан. Калі яго музыка (сумесна з Артам Блэйкі) увайшла ў саўндтрэк фільма «Знікаючыя жанчыны» («Des Femmes Disparaissent») рэжысёра [[Эдуар Малінаро|Эдуара Малінаро]], Монк усё-ткі дамогся шырокай вядомасці. У 1963 годзе ён быў уключаны чытачамі часопіса «Down Beat» ў Залу Славы джаза (цікава, што ён так ніколі і не ўвайшоў у гэты спіс па версіі крытыкаў), у 1964 часопіс «[[Time]]» прысвяціў яму цэлы нумар, партрэт Монка для вокладкі зрабіў Барыс Шаляпін (сын знакамітага спевака). У часопісе быў згаданы той факт, што музыка злоўжывае алкаголем і наркотыкамі. У гэты перыяд Монк заключыў кантракт з «[[Columbia Records]]», але яго новыя творы страцілі былую арыгінальнасць: усе яны будаваліся па аднаму плану і былі падобныя адзін да аднаго. Выключэнне складае яго апошні альбом, запісаны ў гэтай студыі, — «Underground». Канцэрн CBS прапанаваў музыканту выпусціць альбом з песнямі гурта «[[The Beatles]]» ва ўласнай інтэрпрэтацыі, але Монк адмовіўся. У 1971 г. ён прыняў удзел у сусветным турнэ «Гіганты джаза», у гэты ж час запісаў свой апошні альбом у трох частках на невялікай студыі «Black Lion». Пасля 1971 г. музыка амаль не выступаў, свой апошні канцэрт ён даў летам 1976 года. Монк да мінімуму скараціў свае кантакты з вонкавым светам, ён пасяліўся ў доме Панонікі, не выяўляючы заўважнай цікавасці ні да музыкі, ні да жыцця наогул. 17 лютага 1982 года Тэлоніус Монк памёр ад інсульту. Пахаваны на могілках Фернкліфф (Ferncliff Cemetery), у горадзе Хартсдэйл, штат Нью-Ёрк. Пасмяротна ён атрымаў дзве значныя ўзнагароды: у 1993 годзе быў узнагароджаны прэміяй «[[Грэмі]]» за ўклад у музычнае мастацтва, а ў 2006 годзе быў удастоены Пулітцэраўскай прэміі ў галіне музыкі. == Ацэнкі == Монк быў настолькі супярэчлівай постаццю, што да гэтага часу не можа быць адназначна ці раўназначна ацэненым крытыкамі і музыкамі. І сапраўды, Тэлоніус Монк меў схільнасць да шызафрэніі, як і {{нп3|Бад Пауэл||en|Bud Powell}}, з якім ён даволі блізка меў зносіны і з якім разам у свой час ён быў арыштаваны за захоўванне наркотыкаў. З-за гэтага яму было забаронена выступаць у нью-ёркскіх клубах цягам пяці гадоў, і гэта не быў адзіны яго інцыдэнт з паліцыяй. Тэлоніус Монк не быў віртуозам і не валодаў фартэпіяна ў той меры, у якой гэта звычайна чакаецца ад прафесійнага музыкі (ён быў, відаць, апошнім з прафесійных джазавых музыкантаў, якія не атрымалі сур’ёзнай адукацыі). З іншага боку, яго музычныя здольнасці былі велізарныя і дазвалялі складаць сапраўды вельмі вядомыя, арыгінальныя і самабытныя тэмы. Некаторая наіўная вуглаватасць яго манеры гульні, незвычайны падыход да клавіятуры нялёгка зразумець і прыняць пры першым праслухоўванні, і ўсё ж яна тоіць у сабе пэўнае хараство і шчодра ўзнагароджвае ўважлівага слухача. Большасць запісаных ім кампазіцый належыць яму самому, але існуюць і цікавыя запісы з яго трактоўкай стандартаў, такіх як ''Tea for Two'', ''Liza'' і ''Memories of You'', яны дэманструюць яго незвычайны падыход да ігры на фартэпіяна. Яго геніяльныя студыйныя запісы і канцэртныя выступленні характарызуюць яго як аднаго з найвялікшых артыстаў Амерыкі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Музыкальный словарь Гроува / пер. с англ., ред. и доп. Л. О. Акопяна. — М.: Практика, 2007. — 1103 с. ISBN 0-333-43236-3 {{ref-en}} ISBN 5-89816-064-7 {{ref-ru}} * [http://www.jazzdisco.org/thelonious-monk/catalog/album-index/ Thelonious Monk Catalog — album index] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Музыканты ЗША]] [[Катэгорыя:Кампазітары ЗША]] nec7v4iz8z7wbku1u3wutq1unl6f8gl 0 73468 5147971 5147329 2026-05-28T15:46:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5147971 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Клімовіч}} {{Пісьменнік | Выява = Adolf Klimovič in Prague.jpg | Подпіс = Адольф Клімовіч у пражскі перыяд (1920-я гады) }} '''Адо́льф Усці́навіч'''<ref name="csl">{{cite web|url=https://csl.bas-net.by/proekty/virtualnye-proekty-biblioteki/rukapisy-ne-garacz/adolf-ustinovich-klimovich/|title=Адольф Устинович Климович|publisher=ЦНБ НАН Беларусі|date=|lang=ru|accessdate=26 мая 2026}}</ref> ('''Юсты́навіч'''{{sfn|Маракоў|2003}}) '''Клімо́віч''' (псеўданімы і крыптанімы: ''А. Коўзан''; ''Альфіч''; ''Apanas Kouzan''{{sfn|Маракоў|2003}}<ref name="letapisec">{{cite web|url=https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/policies/klimovich/%D0%9A%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84.html|title=Клімовіч Адольф|author=Мар'ян Дукса, Андрэй Вашкевіч, Валерый Сліўкін|publisher=Лідскі летапісец №50|date=5 красавіка 2011|lang=be|accessdate=26 мая 2026}}</ref>; 20 красавіка 1900<ref name="csl"/> (паводле іншых звестак 5 мая 1900{{sfn|Маракоў|2003}}), [[Казаноўшчына]]<ref name="csl"/> — 24 лістапада 1970{{sfn|Каханоўскі|1997|с=199—200}}{{sfn|Маракоў|2003}}, паводле іншых звестак 24 кастрычніка 1970<ref name="csl"/>, [[Вільнюс|Вільня]]) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, журналіст, выдавец, публіцыст. Паводле спецыяльнасці інжынер-аграном<ref name="csl"/>{{sfn|Каханоўскі|1997|с=199—200}}. Адзін з кіраўнікоў [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1927)|Беларускай хрысціянскай дэмакратыі]]. == Біяграфія == === Сям'я і раннія гады === Нарадзіўся ў сялянскай сям'і ў вёсцы [[Казаноўшчына]] [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]<ref name="csl"/> (цяпер тэрыторыя [[Астравецкі раён|Астравецкага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]). У многіх даведніках яго месцам нараджэння памылкова называюць суседнюю вёску [[Клюшчаны]]{{sfn|Каханоўскі|1997|с=199—200}}{{sfn|Маракоў|2003}}, якая з'яўлялася цэнтрам парафіі. Бацька, Юстын Клімовіч, працаваў мясцовым кавалём і памёр ад раку, калі сыну было каля чатырох гадоў. Маці, Петрунэля, раней працавала ў маёнтку паноў [[Сволькені|Сволькенаў]], была пісьменнай жанчынай і мела ўласную невялікую бібліятэку. Пасля смерці мужа яна адмовілася выходзіць замуж паўторна і прысвяціла жыццё выхаванню сына<ref name="letapisec"/>. Скончыўшы пачатковую школу, Адольф Клімовіч у 1914 годзе паступіў у Свянцянскае вышэйшае пачатковае вучылішча, поўны курс якога скончыў 1 мая 1915 года<ref name="csl"/><ref name="letapisec"/>. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ва ўмовах нямецкай акупацыі далучыўся да беларускага нацыянальнага руху. Значны ўплыў на яго аказаў клюшчанскі пробашч, святар і паэт [[Казімір Сваяк|Канстанцін Стэповіч]] (Казімір Сваяк). Клімовіч стаў актыўным удзельнікам мясцовага каталіцкага гуртка «Хаўрус сваякоў», дзе меў псеўданім «Альфіч». На Каляды 1915 года ён скончыў кароткатэрміновыя настаўніцкія курсы, арганізаваныя Стэповічам, і на працягу трох гадоў (да закрыцця польскімі ўладамі) працаваў настаўнікам у беларускай школе ў роднай Казаноўшчыне<ref name="letapisec"/>. У лютым 1918 года захварэў на тыф, пасля чаго яго гаспадарка прыйшла ў заняпад. Каб зарабіць на жыццё, пераехаў у [[Новая Вільня|Нова-Вілейск]], дзе працаваў рэгентам мясцовага касцельнага хору. Нягледзячы на гэта, ён падтрымліваў сувязь са Стэповічам і ў 1918 годзе быў дэлегаваны ад «Хаўруса сваякоў» на [[Беларуская канферэнцыя (1918)|Беларускую канферэнцыю]] ў [[Вільнюс|Вільню]]<ref name="letapisec"/>. === Вучоба і студэнцкі рух === [[Файл:Adolf Klimovič maturity certificate (1921).jpg|міні|Атэстат сталасці аб заканчэнні 1-й Віленскай беларускай гімназіі (1921)|злева]] Улетку 1919 года Клімовіч перабраўся ў Вільню, працаваў карэктарам у Беларускім выдавецкім таварыстве і наведваў Беларускія настаўніцкія курсы. Па парадзе ксяндза [[Адам Станкевіч|Адама Станкевіча]] 20 кастрычніка 1919 года быў залічаны ў шосты клас [[Віленская беларуская гімназія|1-й Віленскай беларускай гімназіі]], якую скончыў на выдатна 25 чэрвеня 1921 года. Вучыўся ў адным класе з будучай паэткай [[Наталля Арсеннева|Наталляй Арсенневай]]. Пасля выпуску працаваў настаўнікам у адной з віленскіх беларускіх школ<ref name="csl"/><ref name="letapisec"/>. [[Файл:Adolf_Klimovič_student_record_book_(Prague,_1926).jpg|міні|Заліковая кніжка студэнта Чэшскага тэхнічнага ўніверсітэта (1926). Месцам нараджэння пазначана вёска Казаноўшчына]] Неўзабаве [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]] прапанаваў Клімовічу накіравацца на вучобу ў [[Чэхаславакія|Чэхаславакію]], паставіўшы дзве ўмовы: пасля атрымання адукацыі выдаць кнігу на беларускай мове і за ўласныя сродкі дапамагчы вывучыцца яшчэ аднаму суайчынніку. У пачатку 1922 года Клімовіч выехаў у Прагу, дзе скончыў падрыхтоўчыя курсы і паступіў у Інстытут сельскай і лясной гаспадаркі [[Чэшскі тэхнічны ўніверсітэт у Празе|Чэшскага тэхнічнага ўніверсітэта]]<ref name="csl" /><ref name="letapisec" /> (некаторыя энцыклапедычныя даведнікі памылкова сцвярджаюць, што ён вучыўся ў [[Карлаў універсітэт|Карлавым універсітэце]]{{sfn|Маракоў|2003}}{{sfn|Каханоўскі|1997|с=199—200}}). У Празе Клімовіч актыўна ўключыўся ў студэнцкі рух. Быў арганізатарам выдання і публікаваўся ў часопісах «[[Маладое жыццё]]» і «[[Студэнцкая думка]]». У 1926—1928 гадах выконваў абавязкі кіраўніка аддзела міжнародных зносін [[Аб’яднанне беларускіх студэнцкіх арганізацый|Аб’яднання беларускіх студэнцкіх арганізацый]] (АБСА), выдаваў беларускі інфармацыйны бюлетэнь на французскай мове. Прадстаўляў беларускае студэнцтва на міжнародных кангрэсах у [[Рым]]е і [[Жэнева|Жэневе]]<ref name="csl"/><ref name="letapisec"/>{{sfn|Маракоў|2003}}. З'яўляўся прыхільнікам аднаўлення [[Уніяцтва|царкоўнай уніі]] як сродку пераадолення канфесійнага расколу беларускага народа, актыўна ўдзельнічаў ва ўніяцкіх сходах<ref name="letapisec"/>. === Дзейнасць у Заходняй Беларусі === [[Файл:Adolf_Klimovič_with_a_fellow_soldier_in_Kraków_(circa_1930).jpg|злева|міні|Адольф Клімовіч (злева) падчас службы ў [[Войска Польскае (Другая Рэч Паспалітая)|Войску Польскім]] у Кракаве (каля 1930)]] У снежні 1928 года, атрымаўшы дыплом інжынера-агранома, Клімовіч вярнуўся ў Вільню. З 1928 па 1930 год праходзіў тэрміновую вайсковую службу ў [[Войска Польскае (Другая Рэч Паспалітая)|польскай арміі]] ў [[Кракаў|Кракаве]] і [[Чэнстахова|Чэнстахове]]. Атрымаў званне капрала-падхарунжага запасу, аднак афіцэрскае званне яму не прысвоілі з-за «палітычнай нядобранадзейнасці»<ref name="csl" /><ref name="letapisec" /> (афіцыйна — па стане здароўя<ref name="nn_drozd">{{cite web|url=https://gazetaby.com/post/zaverbavacz-klimovicha-kab-sachycz-za-im-zaverbavacz-grabinskaga-kab-sachycz-za-grabinskim-zaverbav/134139/|title=«Завербаваць Клімовіча. Каб сачыць за ім — завербаваць Грабінскага. Каб сачыць за Грабінскім — завербаваць Сергіевіча»|author=Зміцер Дрозд|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] (перадрук Салідарнасць)|date=18 студзеня 2018|lang=be|accessdate=26 мая 2026}}</ref>). [[Файл:Adolf_Klimovič_and_Adam_Stankievič_with_Uniate_priests_in_Vilna_(1930s).jpg|міні|Адольф Клімовіч (стаіць справа) і ксёндз [[Адам Станкевіч]] (стаіць злева) з уніяцкімі святарамі. Вільня, 1930-я гады]] Пасля дэмабілізацыі далучыўся да партыі [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1927)|Беларуская хрысціянская дэмакратыя]] (БХД). Калі віленскі арцыбіскуп [[Рамуальд Ялбжыкоўскі]] забараніў каталіцкім святарам (у тым ліку лідарам партыі Адаму Станкевічу і [[Вінцэнт Гадлеўскі|Вінцэнту Гадлеўскаму]]) займацца палітычнай дзейнасцю, кіраўніцтва перайшло да свецкіх асоб. У 1931 годзе Клімовіч быў абраны старшынёй Цэнтральнага камітэта БХД і лічыўся «правай рукой» Станкевіча. Уваходзіў у склад [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускага нацыянальнага камітэта]] ў Вільні<ref name="letapisec" /><ref name="nn_drozd" />. Паралельна з 1928 па 1936 год працаваў кіраўніком гаспадарчага аддзела [[Беларускі інстытут гаспадаркі і культуры|Беларускага інстытута гаспадаркі і культуры]] (БІГК), выкладаў у [[Віленская беларуская настаўніцкая семінарыя|Віленскай беларускай настаўніцкай семінарыі]] імя Ф. Багушэвіча<ref name="csl"/>{{sfn|Каханоўскі|1997|с=199—200}}. Клімовіч стаў адным з ідэолагаў беларускага кааператыўнага руху. З 1927 года вёў гаспадарчы аддзел у газеце «[[Беларуская крыніца]]», які ў 1932 годзе пераўтварыў у асобнае выдавецтва і часопіс «[[Самапомач (часопіс)|Самапомач]]» (рэдагаваў да 1939 года). Арганізоўваў завочныя сельскагаспадарчыя курсы і выданне эканамічнай літаратуры<ref name="csl"/><ref name="letapisec"/>. У 1935 годзе разам з Янкам Шутовічам вёў перамовы з кіраўніцтвам [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]] аб стварэнні адзінага Народнага фронту супраць фашызацыі, якія скончыліся безвынікова. Пасля забароны польскімі ўладамі дзейнасці [[Таварыства беларускай школы]] і БІГК у 1938 годзе быў выселены з Вільні. Пражываў у [[Варшава|Варшаве]] і на [[Беласточчына|Беласточчыне]]. Вярнуўся ў Вільню напрыканцы кастрычніка 1939 года, пасля перадачы горада Літве. Працаваў раённым аграномам, удзельнічаў у перамовах з літоўскім прэзідэнтам [[Антанас Смятона|Антанасам Смятонам]], аднавіў выданне газеты «Крыніца»<ref name="letapisec"/>. === Савецкі арышт і дзейнасць пад нямецкай акупацыяй === Пасля ўсталявання савецкай улады Клімовіч быў арыштаваны органамі [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] 12 ліпеня 1940 года падчас масавай аперацыі супраць былых польскіх афіцэраў<ref name="letapisec"/><ref name="nn_drozd"/>. Падчас допытаў ён не хаваў сваёй папярэдняй нацыянальнай дзейнасці, што было выкарыстана савецкімі спецслужбамі для фабрыкацыі справы аб падпольным «Цэнтры беларускай дзейнасці». Каб выявіць сувязі беларускіх дзеячаў, кіраўніцтва Віленскага ўпраўлення [[Народны камісарыят дзяржаўнай бяспекі СССР|НКДБ]] прыняла рашэнне завербаваць Клімовіча. Узамен на вызваленне з турмы 23 сакавіка 1941 года ён падпісаў абавязацельства аб супрацоўніцтве пад псеўданімам «Міхальскі». Паводле даследчыкаў, невядома, ці паспеў ён выканаць якія-небудзь заданні да пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў чэрвені 1941 года<ref name="nn_drozd"/>. У перыяд нямецкай акупацыі застаўся ў Вільні, дзе ўвайшоў у склад новаўтворанага Беларускага нацыянальнага камітэта. У кастрычніку 1941 года па запрашэнні ініцыятыўнай групы пераехаў у [[Ліда|Ліду]], дзе ўзначаліў мясцовы Беларускі камітэт і быў прызначаны перакладчыкам у акруговы гэбітскамісарыят. Карыстаючыся службовым становішчам, Клімовіч спрыяў прызначэнню беларусаў у цывільную адміністрацыю, адкрыццю школ з беларускай мовай навучання і арганізацыі чытанняў па гісторыі. Ратаваў мясцовых жыхароў ад расстрэлаў і арыштаў [[гестапа]] (у тым ліку дамогся вызвалення паэта-камуніста [[Валянцін Таўлай|Валянціна Таўлая]])<ref name="letapisec"/><ref name="nn_drozd"/>. У студзені 1942 года Лідскі камітэт быў ператвораны ў акруговае аддзяленне [[Беларуская народная самапомач|Беларускай народнай самапомачы]] (БНС). Клімовіч арганізоўваў збор збожжа і прадуктаў для дапамогі галадаючаму насельніцтву [[Мінск]]а. Улетку 1943 года ўвайшоў у склад [[Беларуская рада даверу|Беларускай рады даверу]] (Краявой Рады Даверу). У чэрвені 1944 года ўдзельнічаў у працы [[Другі Усебеларускі кангрэс|Другога Усебеларускага кангрэса]]<ref name="letapisec"/>. === Пераслед у СССР і апошнія гады === Пасля вяртання савецкіх войскаў летам 1944 года Адольф Клімовіч хаваўся ад спецслужбаў пад змененым прозвішчам у [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]]. Да 1952 года працаваў арганістам у касцёле ў вёсцы [[Жыліны]] [[Троцкі павет|Троцкага павета]]. 14 жніўня 1952 года быў арыштаваны органамі [[Міністэрства дзяржаўнай бяспекі СССР|МДБ БССР]] і перавезены ў [[Масква|Маскву]]<ref name="letapisec"/><ref name="nn_drozd"/>. 28 лютага 1953 года ваенны трыбунал [[Маскоўская ваенная акруга|Маскоўскай ваеннай акругі]] прыгаварыў яго да вышэйшай меры пакарання — расстрэлу. Пасля смерці [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіфа Сталіна]], у красавіку 1953 года Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР замяніла расстрэл на 25 гадоў [[Папраўча-працоўны лагер|папраўча-працоўных лагераў]]. Тэрмін адбываў у лагеры ў горадзе [[Інта]] ([[Комі Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Комі АССР]])<ref name="csl"/><ref name="letapisec"/>{{sfn|Каханоўскі|1997|с=199—200}}. У 1956 годзе спецыяльная камісія перагледзела яго справу і амніставала. У верасні 1957 года выйшаў на волю, аднак яму было забаронена вяртацца ў Вільню. Да 1960 года жыў у [[Барысаў|Барысаве]], працаваў арганістам у мясцовым касцёле. Актыўна займаўся эпісталярнай публіцыстыкай, у тым ліку напісаў адказ Валянціну Таўлаю на яго верш «Цені Сваяка», абараняючы памяць свайго настаўніка Казіміра Сваяка ад нападак. У 1960 годзе атрымаў дазвол вярнуцца ў Вільню, дзе працаваў арганістам у касцёле на [[Звярынец (Вільня)|Звярынцы]]. Падтрымліваў перапіску з [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларысай Геніюш]], [[Мікола Ермаловіч|Міколам Ермаловічам]], [[Зоська Верас|Зоськай Верас]] і [[Пётр Сергіевіч|Пятром Сергіевічам]]<ref name="letapisec"/><ref name="nn_drozd"/>. У апошнія гады жыцця складаў біяграфічны слоўнік беларускіх дзеячаў<ref name="csl"/>. Памёр 24 лістапада 1970 года{{sfn|Каханоўскі|1997|с=199—200}}{{sfn|Маракоў|2003}} (паводле іншых звестак — 24 кастрычніка 1970 года<ref name="csl"/>). Паводле апошняй волі быў пахаваны ў [[Клюшчаны|Клюшчанах]] побач з бацькамі<ref name="letapisec"/>. На яго надмагільным помніку па-беларуску [[Беларуская лацінскі алфавіт|лацінкай]] выбіты надпіс: {{цытата|Інжынер Адольф Клімовіч. 1900-1970. Беларускі дзеяч-патрыёт. «У табе, Божа, паклаў я надзею, хай не буду адкінуты навекі. Te Deum Laudamus»<ref name="letapisec"/>.}} == Спадчына == [[Файл:Adolf_Klimovič_agronomic_notes_(manuscript).jpg|міні|Агранамічныя запісы Адольфа Клімовіча на беларускай мове]] Асабісты архіў Адольфа Клімовіча ў 1972 годзе быў набыты ў яго жонкі Веранікі Іосіфаўны Клімовіч і перададзены ў фонды Цэнтральнай навуковай бібліятэкі Акадэміі навук БССР (цяпер [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі]]). Архіў уключае 130 адзінак захоўвання (рукапісы артыкулаў, матэрыялы для біяграфічнага слоўніка, перапіску з дзеячамі культуры, асабістыя дакументы і калекцыі музычных і фальклорна-этнаграфічных твораў)<ref name="csl" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|4|Клімовіч Адольф|с=199—200|аўтар=[[Генадзь Аляксандравіч Каханоўскі|Каханоўскі Г. А.]]|год=1997|ref=Каханоўскі}} * {{Крыніцы/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі|1|КЛІМОВІЧ Адольф Юстынавіч|спасылка=https://web.archive.org/web/20210802193014/https://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19547|ref=Маракоў}} * ''[[Міхась Казлоўскі|Казлоўскі М]]''. Нашчадак слаўных крывічоў: эцюд да партрэта Адольфа Клімовіча, чалавека і грамадзяніна. — Мінск : Кнігазбор, 2008. — 159 с. — ISBN 978-985-6852-25-4. == Спасылкі == * [http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/policies/klimovich/Клімовіч_Адольф.html Адольф Клімовіч — pawet.net] * [https://gazetaby.com/post/zaverbavacz-klimovicha-kab-sachycz-za-im-zaverbavacz-grabinskaga-kab-sachycz-za-grabinskim-zaverbav/134139/ «Завербаваць Клімовіча …»] // gazetaby.com 18 студзеня 2018 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Клімовіч Адольф Усцінавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 20 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 5 мая]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1900 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Астравецкім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі 24 лістапада]] [[Катэгорыя:Памерлі 24 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1970 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Выдаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Чэшскага тэхнічнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Карлава ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]] [[Катэгорыя:Вязні ГУЛАГа]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выдаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Навучэнцы Віленскай беларускай гімназіі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] buq0d2q0doi0qngv33tgcgg7ae281n0 5147976 5147971 2026-05-28T15:51:11Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Дзейнасць у Заходняй Беларусі */ 5147976 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Клімовіч}} {{Пісьменнік | Выява = Adolf Klimovič in Prague.jpg | Подпіс = Адольф Клімовіч у пражскі перыяд (1920-я гады) }} '''Адо́льф Усці́навіч'''<ref name="csl">{{cite web|url=https://csl.bas-net.by/proekty/virtualnye-proekty-biblioteki/rukapisy-ne-garacz/adolf-ustinovich-klimovich/|title=Адольф Устинович Климович|publisher=ЦНБ НАН Беларусі|date=|lang=ru|accessdate=26 мая 2026}}</ref> ('''Юсты́навіч'''{{sfn|Маракоў|2003}}) '''Клімо́віч''' (псеўданімы і крыптанімы: ''А. Коўзан''; ''Альфіч''; ''Apanas Kouzan''{{sfn|Маракоў|2003}}<ref name="letapisec">{{cite web|url=https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/policies/klimovich/%D0%9A%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84.html|title=Клімовіч Адольф|author=Мар'ян Дукса, Андрэй Вашкевіч, Валерый Сліўкін|publisher=Лідскі летапісец №50|date=5 красавіка 2011|lang=be|accessdate=26 мая 2026}}</ref>; 20 красавіка 1900<ref name="csl"/> (паводле іншых звестак 5 мая 1900{{sfn|Маракоў|2003}}), [[Казаноўшчына]]<ref name="csl"/> — 24 лістапада 1970{{sfn|Каханоўскі|1997|с=199—200}}{{sfn|Маракоў|2003}}, паводле іншых звестак 24 кастрычніка 1970<ref name="csl"/>, [[Вільнюс|Вільня]]) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, журналіст, выдавец, публіцыст. Паводле спецыяльнасці інжынер-аграном<ref name="csl"/>{{sfn|Каханоўскі|1997|с=199—200}}. Адзін з кіраўнікоў [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1927)|Беларускай хрысціянскай дэмакратыі]]. == Біяграфія == === Сям'я і раннія гады === Нарадзіўся ў сялянскай сям'і ў вёсцы [[Казаноўшчына]] [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]<ref name="csl"/> (цяпер тэрыторыя [[Астравецкі раён|Астравецкага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]). У многіх даведніках яго месцам нараджэння памылкова называюць суседнюю вёску [[Клюшчаны]]{{sfn|Каханоўскі|1997|с=199—200}}{{sfn|Маракоў|2003}}, якая з'яўлялася цэнтрам парафіі. Бацька, Юстын Клімовіч, працаваў мясцовым кавалём і памёр ад раку, калі сыну было каля чатырох гадоў. Маці, Петрунэля, раней працавала ў маёнтку паноў [[Сволькені|Сволькенаў]], была пісьменнай жанчынай і мела ўласную невялікую бібліятэку. Пасля смерці мужа яна адмовілася выходзіць замуж паўторна і прысвяціла жыццё выхаванню сына<ref name="letapisec"/>. Скончыўшы пачатковую школу, Адольф Клімовіч у 1914 годзе паступіў у Свянцянскае вышэйшае пачатковае вучылішча, поўны курс якога скончыў 1 мая 1915 года<ref name="csl"/><ref name="letapisec"/>. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ва ўмовах нямецкай акупацыі далучыўся да беларускага нацыянальнага руху. Значны ўплыў на яго аказаў клюшчанскі пробашч, святар і паэт [[Казімір Сваяк|Канстанцін Стэповіч]] (Казімір Сваяк). Клімовіч стаў актыўным удзельнікам мясцовага каталіцкага гуртка «Хаўрус сваякоў», дзе меў псеўданім «Альфіч». На Каляды 1915 года ён скончыў кароткатэрміновыя настаўніцкія курсы, арганізаваныя Стэповічам, і на працягу трох гадоў (да закрыцця польскімі ўладамі) працаваў настаўнікам у беларускай школе ў роднай Казаноўшчыне<ref name="letapisec"/>. У лютым 1918 года захварэў на тыф, пасля чаго яго гаспадарка прыйшла ў заняпад. Каб зарабіць на жыццё, пераехаў у [[Новая Вільня|Нова-Вілейск]], дзе працаваў рэгентам мясцовага касцельнага хору. Нягледзячы на гэта, ён падтрымліваў сувязь са Стэповічам і ў 1918 годзе быў дэлегаваны ад «Хаўруса сваякоў» на [[Беларуская канферэнцыя (1918)|Беларускую канферэнцыю]] ў [[Вільнюс|Вільню]]<ref name="letapisec"/>. === Вучоба і студэнцкі рух === [[Файл:Adolf Klimovič maturity certificate (1921).jpg|міні|Атэстат сталасці аб заканчэнні 1-й Віленскай беларускай гімназіі (1921)|злева]] Улетку 1919 года Клімовіч перабраўся ў Вільню, працаваў карэктарам у Беларускім выдавецкім таварыстве і наведваў Беларускія настаўніцкія курсы. Па парадзе ксяндза [[Адам Станкевіч|Адама Станкевіча]] 20 кастрычніка 1919 года быў залічаны ў шосты клас [[Віленская беларуская гімназія|1-й Віленскай беларускай гімназіі]], якую скончыў на выдатна 25 чэрвеня 1921 года. Вучыўся ў адным класе з будучай паэткай [[Наталля Арсеннева|Наталляй Арсенневай]]. Пасля выпуску працаваў настаўнікам у адной з віленскіх беларускіх школ<ref name="csl"/><ref name="letapisec"/>. [[Файл:Adolf_Klimovič_student_record_book_(Prague,_1926).jpg|міні|Заліковая кніжка студэнта Чэшскага тэхнічнага ўніверсітэта (1926). Месцам нараджэння пазначана вёска Казаноўшчына]] Неўзабаве [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]] прапанаваў Клімовічу накіравацца на вучобу ў [[Чэхаславакія|Чэхаславакію]], паставіўшы дзве ўмовы: пасля атрымання адукацыі выдаць кнігу на беларускай мове і за ўласныя сродкі дапамагчы вывучыцца яшчэ аднаму суайчынніку. У пачатку 1922 года Клімовіч выехаў у Прагу, дзе скончыў падрыхтоўчыя курсы і паступіў у Інстытут сельскай і лясной гаспадаркі [[Чэшскі тэхнічны ўніверсітэт у Празе|Чэшскага тэхнічнага ўніверсітэта]]<ref name="csl" /><ref name="letapisec" /> (некаторыя энцыклапедычныя даведнікі памылкова сцвярджаюць, што ён вучыўся ў [[Карлаў універсітэт|Карлавым універсітэце]]{{sfn|Маракоў|2003}}{{sfn|Каханоўскі|1997|с=199—200}}). [[Файл:Урад АБСА Ст Думка 1928 № 3 с 23.jpg|злева|міні|Кіраўнікі Аб’яднання беларускіх студэнцкіх арганізацый у 1928 годзе. Адольф Клімковіч другі справа]] У Празе Клімовіч актыўна ўключыўся ў студэнцкі рух. Быў арганізатарам выдання і публікаваўся ў часопісах «[[Маладое жыццё]]» і «[[Студэнцкая думка]]». У 1926—1928 гадах выконваў абавязкі кіраўніка аддзела міжнародных зносін [[Аб’яднанне беларускіх студэнцкіх арганізацый|Аб’яднання беларускіх студэнцкіх арганізацый]] (АБСА), выдаваў беларускі інфармацыйны бюлетэнь на французскай мове. Прадстаўляў беларускае студэнцтва на міжнародных кангрэсах у [[Рым]]е і [[Жэнева|Жэневе]]<ref name="csl"/><ref name="letapisec"/>{{sfn|Маракоў|2003}}. З'яўляўся прыхільнікам аднаўлення [[Уніяцтва|царкоўнай уніі]] як сродку пераадолення канфесійнага расколу беларускага народа, актыўна ўдзельнічаў ва ўніяцкіх сходах<ref name="letapisec"/>. === Дзейнасць у Заходняй Беларусі === [[Файл:Adolf_Klimovič_with_a_fellow_soldier_in_Kraków_(circa_1930).jpg|злева|міні|Адольф Клімовіч (злева) падчас службы ў [[Войска Польскае (Другая Рэч Паспалітая)|Войску Польскім]] у Кракаве (каля 1930)]] У снежні 1928 года, атрымаўшы дыплом інжынера-агранома, Клімовіч вярнуўся ў Вільню. З 1928 па 1930 год праходзіў тэрміновую вайсковую службу ў [[Войска Польскае (Другая Рэч Паспалітая)|польскай арміі]] ў [[Кракаў|Кракаве]] і [[Чэнстахова|Чэнстахове]]. Атрымаў званне капрала-падхарунжага запасу, аднак афіцэрскае званне яму не прысвоілі з-за «палітычнай нядобранадзейнасці»<ref name="csl" /><ref name="letapisec" /> (афіцыйна — па стане здароўя<ref name="nn_drozd">{{cite web|url=https://gazetaby.com/post/zaverbavacz-klimovicha-kab-sachycz-za-im-zaverbavacz-grabinskaga-kab-sachycz-za-grabinskim-zaverbav/134139/|title=«Завербаваць Клімовіча. Каб сачыць за ім — завербаваць Грабінскага. Каб сачыць за Грабінскім — завербаваць Сергіевіча»|author=Зміцер Дрозд|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] (перадрук Салідарнасць)|date=18 студзеня 2018|lang=be|accessdate=26 мая 2026}}</ref>). [[Файл:Adolf_Klimovič_and_Adam_Stankievič_with_Uniate_priests_in_Vilna_(1930s).jpg|міні|Адольф Клімовіч (стаіць справа) і ксёндз [[Адам Станкевіч]] (стаіць злева) з уніяцкімі святарамі. Вільня, 1930-я гады]] Пасля дэмабілізацыі далучыўся да партыі [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1927)|Беларуская хрысціянская дэмакратыя]] (БХД). Калі віленскі арцыбіскуп [[Рамуальд Ялбжыкоўскі]] забараніў каталіцкім святарам (у тым ліку лідарам партыі Адаму Станкевічу і [[Вінцэнт Гадлеўскі|Вінцэнту Гадлеўскаму]]) займацца палітычнай дзейнасцю, кіраўніцтва перайшло да свецкіх асоб. У 1931 годзе Клімовіч быў абраны старшынёй Цэнтральнага камітэта БХД і лічыўся «правай рукой» Станкевіча. Уваходзіў у склад [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускага нацыянальнага камітэта]] ў Вільні<ref name="letapisec" /><ref name="nn_drozd" />. Паралельна з 1928 па 1936 год працаваў кіраўніком гаспадарчага аддзела [[Беларускі інстытут гаспадаркі і культуры|Беларускага інстытута гаспадаркі і культуры]] (БІГК), выкладаў у [[Віленская беларуская настаўніцкая семінарыя|Віленскай беларускай настаўніцкай семінарыі]] імя Ф. Багушэвіча<ref name="csl"/>{{sfn|Каханоўскі|1997|с=199—200}}. Клімовіч стаў адным з ідэолагаў беларускага кааператыўнага руху. З 1927 года вёў гаспадарчы аддзел у газеце «[[Беларуская крыніца]]», які ў 1932 годзе пераўтварыў у асобнае выдавецтва і часопіс «[[Самапомач (часопіс)|Самапомач]]» (рэдагаваў да 1939 года). Арганізоўваў завочныя сельскагаспадарчыя курсы і выданне эканамічнай літаратуры<ref name="csl"/><ref name="letapisec"/>. У 1935 годзе разам з Янкам Шутовічам вёў перамовы з кіраўніцтвам [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]] аб стварэнні адзінага Народнага фронту супраць фашызацыі, якія скончыліся безвынікова. Пасля забароны польскімі ўладамі дзейнасці [[Таварыства беларускай школы]] і БІГК у 1938 годзе быў выселены з Вільні. Пражываў у [[Варшава|Варшаве]] і на [[Беласточчына|Беласточчыне]]. Вярнуўся ў Вільню напрыканцы кастрычніка 1939 года, пасля перадачы горада Літве. Працаваў раённым аграномам, удзельнічаў у перамовах з літоўскім прэзідэнтам [[Антанас Смятона|Антанасам Смятонам]], аднавіў выданне газеты «Крыніца»<ref name="letapisec"/>. === Савецкі арышт і дзейнасць пад нямецкай акупацыяй === Пасля ўсталявання савецкай улады Клімовіч быў арыштаваны органамі [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] 12 ліпеня 1940 года падчас масавай аперацыі супраць былых польскіх афіцэраў<ref name="letapisec"/><ref name="nn_drozd"/>. Падчас допытаў ён не хаваў сваёй папярэдняй нацыянальнай дзейнасці, што было выкарыстана савецкімі спецслужбамі для фабрыкацыі справы аб падпольным «Цэнтры беларускай дзейнасці». Каб выявіць сувязі беларускіх дзеячаў, кіраўніцтва Віленскага ўпраўлення [[Народны камісарыят дзяржаўнай бяспекі СССР|НКДБ]] прыняла рашэнне завербаваць Клімовіча. Узамен на вызваленне з турмы 23 сакавіка 1941 года ён падпісаў абавязацельства аб супрацоўніцтве пад псеўданімам «Міхальскі». Паводле даследчыкаў, невядома, ці паспеў ён выканаць якія-небудзь заданні да пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў чэрвені 1941 года<ref name="nn_drozd"/>. У перыяд нямецкай акупацыі застаўся ў Вільні, дзе ўвайшоў у склад новаўтворанага Беларускага нацыянальнага камітэта. У кастрычніку 1941 года па запрашэнні ініцыятыўнай групы пераехаў у [[Ліда|Ліду]], дзе ўзначаліў мясцовы Беларускі камітэт і быў прызначаны перакладчыкам у акруговы гэбітскамісарыят. Карыстаючыся службовым становішчам, Клімовіч спрыяў прызначэнню беларусаў у цывільную адміністрацыю, адкрыццю школ з беларускай мовай навучання і арганізацыі чытанняў па гісторыі. Ратаваў мясцовых жыхароў ад расстрэлаў і арыштаў [[гестапа]] (у тым ліку дамогся вызвалення паэта-камуніста [[Валянцін Таўлай|Валянціна Таўлая]])<ref name="letapisec"/><ref name="nn_drozd"/>. [[Файл:Першы зьезд акруговых кіраўнікоў БНС ў Менску.jpg|міні|Першы з’езд акруговых кіраўнікоў БНС ў Менску ў червені 1942 г. Адольф Клімовіч сядзіць другі справа.]] У студзені 1942 года Лідскі камітэт быў ператвораны ў акруговае аддзяленне [[Беларуская народная самапомач|Беларускай народнай самапомачы]] (БНС). Клімовіч арганізоўваў збор збожжа і прадуктаў для дапамогі галадаючаму насельніцтву [[Мінск]]а. Улетку 1943 года ўвайшоў у склад [[Беларуская рада даверу|Беларускай рады даверу]] (Краявой Рады Даверу). У чэрвені 1944 года ўдзельнічаў у працы [[Другі Усебеларускі кангрэс|Другога Усебеларускага кангрэса]]<ref name="letapisec" />. === Пераслед у СССР і апошнія гады === Пасля вяртання савецкіх войскаў летам 1944 года Адольф Клімовіч хаваўся ад спецслужбаў пад змененым прозвішчам у [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]]. Да 1952 года працаваў арганістам у касцёле ў вёсцы [[Жыліны]] [[Троцкі павет|Троцкага павета]]. 14 жніўня 1952 года быў арыштаваны органамі [[Міністэрства дзяржаўнай бяспекі СССР|МДБ БССР]] і перавезены ў [[Масква|Маскву]]<ref name="letapisec"/><ref name="nn_drozd"/>. 28 лютага 1953 года ваенны трыбунал [[Маскоўская ваенная акруга|Маскоўскай ваеннай акругі]] прыгаварыў яго да вышэйшай меры пакарання — расстрэлу. Пасля смерці [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіфа Сталіна]], у красавіку 1953 года Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР замяніла расстрэл на 25 гадоў [[Папраўча-працоўны лагер|папраўча-працоўных лагераў]]. Тэрмін адбываў у лагеры ў горадзе [[Інта]] ([[Комі Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Комі АССР]])<ref name="csl"/><ref name="letapisec"/>{{sfn|Каханоўскі|1997|с=199—200}}. У 1956 годзе спецыяльная камісія перагледзела яго справу і амніставала. У верасні 1957 года выйшаў на волю, аднак яму было забаронена вяртацца ў Вільню. Да 1960 года жыў у [[Барысаў|Барысаве]], працаваў арганістам у мясцовым касцёле. Актыўна займаўся эпісталярнай публіцыстыкай, у тым ліку напісаў адказ Валянціну Таўлаю на яго верш «Цені Сваяка», абараняючы памяць свайго настаўніка Казіміра Сваяка ад нападак. У 1960 годзе атрымаў дазвол вярнуцца ў Вільню, дзе працаваў арганістам у касцёле на [[Звярынец (Вільня)|Звярынцы]]. Падтрымліваў перапіску з [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларысай Геніюш]], [[Мікола Ермаловіч|Міколам Ермаловічам]], [[Зоська Верас|Зоськай Верас]] і [[Пётр Сергіевіч|Пятром Сергіевічам]]<ref name="letapisec"/><ref name="nn_drozd"/>. У апошнія гады жыцця складаў біяграфічны слоўнік беларускіх дзеячаў<ref name="csl"/>. Памёр 24 лістапада 1970 года{{sfn|Каханоўскі|1997|с=199—200}}{{sfn|Маракоў|2003}} (паводле іншых звестак — 24 кастрычніка 1970 года<ref name="csl"/>). Паводле апошняй волі быў пахаваны ў [[Клюшчаны|Клюшчанах]] побач з бацькамі<ref name="letapisec"/>. На яго надмагільным помніку па-беларуску [[Беларуская лацінскі алфавіт|лацінкай]] выбіты надпіс: {{цытата|Інжынер Адольф Клімовіч. 1900-1970. Беларускі дзеяч-патрыёт. «У табе, Божа, паклаў я надзею, хай не буду адкінуты навекі. Te Deum Laudamus»<ref name="letapisec"/>.}} == Спадчына == [[Файл:Adolf_Klimovič_agronomic_notes_(manuscript).jpg|міні|Агранамічныя запісы Адольфа Клімовіча на беларускай мове]] Асабісты архіў Адольфа Клімовіча ў 1972 годзе быў набыты ў яго жонкі Веранікі Іосіфаўны Клімовіч і перададзены ў фонды Цэнтральнай навуковай бібліятэкі Акадэміі навук БССР (цяпер [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі]]). Архіў уключае 130 адзінак захоўвання (рукапісы артыкулаў, матэрыялы для біяграфічнага слоўніка, перапіску з дзеячамі культуры, асабістыя дакументы і калекцыі музычных і фальклорна-этнаграфічных твораў)<ref name="csl" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|4|Клімовіч Адольф|с=199—200|аўтар=[[Генадзь Аляксандравіч Каханоўскі|Каханоўскі Г. А.]]|год=1997|ref=Каханоўскі}} * {{Крыніцы/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі|1|КЛІМОВІЧ Адольф Юстынавіч|спасылка=https://web.archive.org/web/20210802193014/https://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19547|ref=Маракоў}} * ''[[Міхась Казлоўскі|Казлоўскі М]]''. Нашчадак слаўных крывічоў: эцюд да партрэта Адольфа Клімовіча, чалавека і грамадзяніна. — Мінск : Кнігазбор, 2008. — 159 с. — ISBN 978-985-6852-25-4. == Спасылкі == * [http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/policies/klimovich/Клімовіч_Адольф.html Адольф Клімовіч — pawet.net] * [https://gazetaby.com/post/zaverbavacz-klimovicha-kab-sachycz-za-im-zaverbavacz-grabinskaga-kab-sachycz-za-grabinskim-zaverbav/134139/ «Завербаваць Клімовіча …»] // gazetaby.com 18 студзеня 2018 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Клімовіч Адольф Усцінавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 20 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 5 мая]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1900 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Астравецкім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі 24 лістапада]] [[Катэгорыя:Памерлі 24 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1970 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Выдаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Чэшскага тэхнічнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Карлава ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]] [[Катэгорыя:Вязні ГУЛАГа]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выдаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Навучэнцы Віленскай беларускай гімназіі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] nc89d40n7ss6f54s5csmdfhlfm8davo 5147981 5147976 2026-05-28T15:52:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Сям'я і раннія гады */ 5147981 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Клімовіч}} {{Пісьменнік | Выява = Adolf Klimovič in Prague.jpg | Подпіс = Адольф Клімовіч у пражскі перыяд (1920-я гады) }} '''Адо́льф Усці́навіч'''<ref name="csl">{{cite web|url=https://csl.bas-net.by/proekty/virtualnye-proekty-biblioteki/rukapisy-ne-garacz/adolf-ustinovich-klimovich/|title=Адольф Устинович Климович|publisher=ЦНБ НАН Беларусі|date=|lang=ru|accessdate=26 мая 2026}}</ref> ('''Юсты́навіч'''{{sfn|Маракоў|2003}}) '''Клімо́віч''' (псеўданімы і крыптанімы: ''А. Коўзан''; ''Альфіч''; ''Apanas Kouzan''{{sfn|Маракоў|2003}}<ref name="letapisec">{{cite web|url=https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/policies/klimovich/%D0%9A%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%90%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%84.html|title=Клімовіч Адольф|author=Мар'ян Дукса, Андрэй Вашкевіч, Валерый Сліўкін|publisher=Лідскі летапісец №50|date=5 красавіка 2011|lang=be|accessdate=26 мая 2026}}</ref>; 20 красавіка 1900<ref name="csl"/> (паводле іншых звестак 5 мая 1900{{sfn|Маракоў|2003}}), [[Казаноўшчына]]<ref name="csl"/> — 24 лістапада 1970{{sfn|Каханоўскі|1997|с=199—200}}{{sfn|Маракоў|2003}}, паводле іншых звестак 24 кастрычніка 1970<ref name="csl"/>, [[Вільнюс|Вільня]]) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, журналіст, выдавец, публіцыст. Паводле спецыяльнасці інжынер-аграном<ref name="csl"/>{{sfn|Каханоўскі|1997|с=199—200}}. Адзін з кіраўнікоў [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1927)|Беларускай хрысціянскай дэмакратыі]]. == Біяграфія == === Сям'я і раннія гады === Нарадзіўся ў сялянскай сям'і ў вёсцы [[Казаноўшчына]] [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]<ref name="csl"/> (цяпер тэрыторыя [[Астравецкі раён|Астравецкага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]). У многіх даведніках яго месцам нараджэння памылкова называюць суседнюю вёску [[Клюшчаны]]{{sfn|Каханоўскі|1997|с=199—200}}{{sfn|Маракоў|2003}}, якая з'яўлялася цэнтрам парафіі. Бацька, Юстын Клімовіч, працаваў мясцовым кавалём і памёр ад раку, калі сыну было каля чатырох гадоў. Маці, Петрунэля, раней працавала ў маёнтку паноў [[Сволькені|Сволькенаў]], была пісьменнай жанчынай і мела ўласную невялікую бібліятэку. Пасля смерці мужа яна адмовілася выходзіць замуж паўторна і прысвяціла жыццё выхаванню сына<ref name="letapisec"/>. Скончыўшы пачатковую школу, Адольф Клімовіч у 1914 годзе паступіў у Свянцянскае вышэйшае пачатковае вучылішча, поўны курс якога скончыў 1 мая 1915 года<ref name="csl"/><ref name="letapisec"/>. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ва ўмовах нямецкай акупацыі далучыўся да беларускага нацыянальнага руху. Значны ўплыў на яго аказаў клюшчанскі пробашч, святар і паэт [[Казімір Сваяк|Канстанцін Стэповіч]] (Казімір Сваяк). Клімовіч стаў актыўным удзельнікам мясцовага каталіцкага гуртка «Хаўрус сваякоў», дзе меў псеўданім «Альфіч». На Каляды 1915 года ён скончыў кароткатэрміновыя настаўніцкія курсы, арганізаваныя Стэповічам, і на працягу трох гадоў (да закрыцця польскімі ўладамі) працаваў настаўнікам у беларускай школе ў роднай Казаноўшчыне<ref name="letapisec"/>. У лютым 1918 года захварэў на тыф, пасля чаго яго гаспадарка прыйшла ў заняпад. Каб зарабіць на жыццё, пераехаў у [[Новая Вільня|Нова-Вілейск]], дзе працаваў рэгентам мясцовага касцельнага хору. Нягледзячы на гэта, ён падтрымліваў сувязь са Стэповічам і ў 1918 годзе быў дэлегаваны ад «Хаўруса сваякоў» на [[Беларуская канферэнцыя (1918)|Беларускую канферэнцыю]] ў [[Вільнюс|Вільню]]<ref name="letapisec"/>. === Вучоба і студэнцкі рух === [[Файл:Adolf Klimovič maturity certificate (1921).jpg|міні|Атэстат сталасці аб заканчэнні 1-й Віленскай беларускай гімназіі (1921)|злева]] Улетку 1919 года Клімовіч перабраўся ў Вільню, працаваў карэктарам у Беларускім выдавецкім таварыстве і наведваў Беларускія настаўніцкія курсы. Па парадзе ксяндза [[Адам Станкевіч|Адама Станкевіча]] 20 кастрычніка 1919 года быў залічаны ў шосты клас [[Віленская беларуская гімназія|1-й Віленскай беларускай гімназіі]], якую скончыў на выдатна 25 чэрвеня 1921 года. Вучыўся ў адным класе з будучай паэткай [[Наталля Арсеннева|Наталляй Арсенневай]]. Пасля выпуску працаваў настаўнікам у адной з віленскіх беларускіх школ<ref name="csl"/><ref name="letapisec"/>. [[Файл:Adolf_Klimovič_student_record_book_(Prague,_1926).jpg|міні|Заліковая кніжка студэнта Чэшскага тэхнічнага ўніверсітэта (1926). Месцам нараджэння пазначана вёска Казаноўшчына|злева]] [[Файл:Adolf Klimovič.jpeg|міні|Малады Адольф Клімовіч]] Неўзабаве [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслаў Тарашкевіч]] прапанаваў Клімовічу накіравацца на вучобу ў [[Чэхаславакія|Чэхаславакію]], паставіўшы дзве ўмовы: пасля атрымання адукацыі выдаць кнігу на беларускай мове і за ўласныя сродкі дапамагчы вывучыцца яшчэ аднаму суайчынніку. У пачатку 1922 года Клімовіч выехаў у Прагу, дзе скончыў падрыхтоўчыя курсы і паступіў у Інстытут сельскай і лясной гаспадаркі [[Чэшскі тэхнічны ўніверсітэт у Празе|Чэшскага тэхнічнага ўніверсітэта]]<ref name="csl" /><ref name="letapisec" /> (некаторыя энцыклапедычныя даведнікі памылкова сцвярджаюць, што ён вучыўся ў [[Карлаў універсітэт|Карлавым універсітэце]]{{sfn|Маракоў|2003}}{{sfn|Каханоўскі|1997|с=199—200}}). [[Файл:Урад АБСА Ст Думка 1928 № 3 с 23.jpg|злева|міні|Кіраўнікі Аб’яднання беларускіх студэнцкіх арганізацый у 1928 годзе. Адольф Клімковіч другі справа]] У Празе Клімовіч актыўна ўключыўся ў студэнцкі рух. Быў арганізатарам выдання і публікаваўся ў часопісах «[[Маладое жыццё]]» і «[[Студэнцкая думка]]». У 1926—1928 гадах выконваў абавязкі кіраўніка аддзела міжнародных зносін [[Аб’яднанне беларускіх студэнцкіх арганізацый|Аб’яднання беларускіх студэнцкіх арганізацый]] (АБСА), выдаваў беларускі інфармацыйны бюлетэнь на французскай мове. Прадстаўляў беларускае студэнцтва на міжнародных кангрэсах у [[Рым]]е і [[Жэнева|Жэневе]]<ref name="csl"/><ref name="letapisec"/>{{sfn|Маракоў|2003}}. З'яўляўся прыхільнікам аднаўлення [[Уніяцтва|царкоўнай уніі]] як сродку пераадолення канфесійнага расколу беларускага народа, актыўна ўдзельнічаў ва ўніяцкіх сходах<ref name="letapisec"/>. === Дзейнасць у Заходняй Беларусі === [[Файл:Adolf_Klimovič_with_a_fellow_soldier_in_Kraków_(circa_1930).jpg|міні|Адольф Клімовіч (злева) падчас службы ў [[Войска Польскае (Другая Рэч Паспалітая)|Войску Польскім]] у Кракаве (каля 1930)]] У снежні 1928 года, атрымаўшы дыплом інжынера-агранома, Клімовіч вярнуўся ў Вільню. З 1928 па 1930 год праходзіў тэрміновую вайсковую службу ў [[Войска Польскае (Другая Рэч Паспалітая)|польскай арміі]] ў [[Кракаў|Кракаве]] і [[Чэнстахова|Чэнстахове]]. Атрымаў званне капрала-падхарунжага запасу, аднак афіцэрскае званне яму не прысвоілі з-за «палітычнай нядобранадзейнасці»<ref name="csl" /><ref name="letapisec" /> (афіцыйна — па стане здароўя<ref name="nn_drozd">{{cite web|url=https://gazetaby.com/post/zaverbavacz-klimovicha-kab-sachycz-za-im-zaverbavacz-grabinskaga-kab-sachycz-za-grabinskim-zaverbav/134139/|title=«Завербаваць Клімовіча. Каб сачыць за ім — завербаваць Грабінскага. Каб сачыць за Грабінскім — завербаваць Сергіевіча»|author=Зміцер Дрозд|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] (перадрук Салідарнасць)|date=18 студзеня 2018|lang=be|accessdate=26 мая 2026}}</ref>). [[Файл:Adolf_Klimovič_and_Adam_Stankievič_with_Uniate_priests_in_Vilna_(1930s).jpg|міні|Адольф Клімовіч (стаіць справа) і ксёндз [[Адам Станкевіч]] (стаіць злева) з уніяцкімі святарамі. Вільня, 1930-я гады|злева]] Пасля дэмабілізацыі далучыўся да партыі [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1927)|Беларуская хрысціянская дэмакратыя]] (БХД). Калі віленскі арцыбіскуп [[Рамуальд Ялбжыкоўскі]] забараніў каталіцкім святарам (у тым ліку лідарам партыі Адаму Станкевічу і [[Вінцэнт Гадлеўскі|Вінцэнту Гадлеўскаму]]) займацца палітычнай дзейнасцю, кіраўніцтва перайшло да свецкіх асоб. У 1931 годзе Клімовіч быў абраны старшынёй Цэнтральнага камітэта БХД і лічыўся «правай рукой» Станкевіча. Уваходзіў у склад [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускага нацыянальнага камітэта]] ў Вільні<ref name="letapisec" /><ref name="nn_drozd" />. Паралельна з 1928 па 1936 год працаваў кіраўніком гаспадарчага аддзела [[Беларускі інстытут гаспадаркі і культуры|Беларускага інстытута гаспадаркі і культуры]] (БІГК), выкладаў у [[Віленская беларуская настаўніцкая семінарыя|Віленскай беларускай настаўніцкай семінарыі]] імя Ф. Багушэвіча<ref name="csl"/>{{sfn|Каханоўскі|1997|с=199—200}}. Клімовіч стаў адным з ідэолагаў беларускага кааператыўнага руху. З 1927 года вёў гаспадарчы аддзел у газеце «[[Беларуская крыніца]]», які ў 1932 годзе пераўтварыў у асобнае выдавецтва і часопіс «[[Самапомач (часопіс)|Самапомач]]» (рэдагаваў да 1939 года). Арганізоўваў завочныя сельскагаспадарчыя курсы і выданне эканамічнай літаратуры<ref name="csl"/><ref name="letapisec"/>. У 1935 годзе разам з Янкам Шутовічам вёў перамовы з кіраўніцтвам [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]] аб стварэнні адзінага Народнага фронту супраць фашызацыі, якія скончыліся безвынікова. Пасля забароны польскімі ўладамі дзейнасці [[Таварыства беларускай школы]] і БІГК у 1938 годзе быў выселены з Вільні. Пражываў у [[Варшава|Варшаве]] і на [[Беласточчына|Беласточчыне]]. Вярнуўся ў Вільню напрыканцы кастрычніка 1939 года, пасля перадачы горада Літве. Працаваў раённым аграномам, удзельнічаў у перамовах з літоўскім прэзідэнтам [[Антанас Смятона|Антанасам Смятонам]], аднавіў выданне газеты «Крыніца»<ref name="letapisec"/>. === Савецкі арышт і дзейнасць пад нямецкай акупацыяй === Пасля ўсталявання савецкай улады Клімовіч быў арыштаваны органамі [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] 12 ліпеня 1940 года падчас масавай аперацыі супраць былых польскіх афіцэраў<ref name="letapisec"/><ref name="nn_drozd"/>. Падчас допытаў ён не хаваў сваёй папярэдняй нацыянальнай дзейнасці, што было выкарыстана савецкімі спецслужбамі для фабрыкацыі справы аб падпольным «Цэнтры беларускай дзейнасці». Каб выявіць сувязі беларускіх дзеячаў, кіраўніцтва Віленскага ўпраўлення [[Народны камісарыят дзяржаўнай бяспекі СССР|НКДБ]] прыняла рашэнне завербаваць Клімовіча. Узамен на вызваленне з турмы 23 сакавіка 1941 года ён падпісаў абавязацельства аб супрацоўніцтве пад псеўданімам «Міхальскі». Паводле даследчыкаў, невядома, ці паспеў ён выканаць якія-небудзь заданні да пачатку [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў чэрвені 1941 года<ref name="nn_drozd"/>. У перыяд нямецкай акупацыі застаўся ў Вільні, дзе ўвайшоў у склад новаўтворанага Беларускага нацыянальнага камітэта. У кастрычніку 1941 года па запрашэнні ініцыятыўнай групы пераехаў у [[Ліда|Ліду]], дзе ўзначаліў мясцовы Беларускі камітэт і быў прызначаны перакладчыкам у акруговы гэбітскамісарыят. Карыстаючыся службовым становішчам, Клімовіч спрыяў прызначэнню беларусаў у цывільную адміністрацыю, адкрыццю школ з беларускай мовай навучання і арганізацыі чытанняў па гісторыі. Ратаваў мясцовых жыхароў ад расстрэлаў і арыштаў [[гестапа]] (у тым ліку дамогся вызвалення паэта-камуніста [[Валянцін Таўлай|Валянціна Таўлая]])<ref name="letapisec"/><ref name="nn_drozd"/>. [[Файл:Першы зьезд акруговых кіраўнікоў БНС ў Менску.jpg|міні|Першы з’езд акруговых кіраўнікоў БНС ў Менску ў червені 1942 г. Адольф Клімовіч сядзіць другі справа.]] У студзені 1942 года Лідскі камітэт быў ператвораны ў акруговае аддзяленне [[Беларуская народная самапомач|Беларускай народнай самапомачы]] (БНС). Клімовіч арганізоўваў збор збожжа і прадуктаў для дапамогі галадаючаму насельніцтву [[Мінск]]а. Улетку 1943 года ўвайшоў у склад [[Беларуская рада даверу|Беларускай рады даверу]] (Краявой Рады Даверу). У чэрвені 1944 года ўдзельнічаў у працы [[Другі Усебеларускі кангрэс|Другога Усебеларускага кангрэса]]<ref name="letapisec" />. === Пераслед у СССР і апошнія гады === Пасля вяртання савецкіх войскаў летам 1944 года Адольф Клімовіч хаваўся ад спецслужбаў пад змененым прозвішчам у [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]]. Да 1952 года працаваў арганістам у касцёле ў вёсцы [[Жыліны]] [[Троцкі павет|Троцкага павета]]. 14 жніўня 1952 года быў арыштаваны органамі [[Міністэрства дзяржаўнай бяспекі СССР|МДБ БССР]] і перавезены ў [[Масква|Маскву]]<ref name="letapisec"/><ref name="nn_drozd"/>. 28 лютага 1953 года ваенны трыбунал [[Маскоўская ваенная акруга|Маскоўскай ваеннай акругі]] прыгаварыў яго да вышэйшай меры пакарання — расстрэлу. Пасля смерці [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|Іосіфа Сталіна]], у красавіку 1953 года Ваенная калегія Вярхоўнага суда СССР замяніла расстрэл на 25 гадоў [[Папраўча-працоўны лагер|папраўча-працоўных лагераў]]. Тэрмін адбываў у лагеры ў горадзе [[Інта]] ([[Комі Аўтаномная Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Комі АССР]])<ref name="csl"/><ref name="letapisec"/>{{sfn|Каханоўскі|1997|с=199—200}}. У 1956 годзе спецыяльная камісія перагледзела яго справу і амніставала. У верасні 1957 года выйшаў на волю, аднак яму было забаронена вяртацца ў Вільню. Да 1960 года жыў у [[Барысаў|Барысаве]], працаваў арганістам у мясцовым касцёле. Актыўна займаўся эпісталярнай публіцыстыкай, у тым ліку напісаў адказ Валянціну Таўлаю на яго верш «Цені Сваяка», абараняючы памяць свайго настаўніка Казіміра Сваяка ад нападак. У 1960 годзе атрымаў дазвол вярнуцца ў Вільню, дзе працаваў арганістам у касцёле на [[Звярынец (Вільня)|Звярынцы]]. Падтрымліваў перапіску з [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларысай Геніюш]], [[Мікола Ермаловіч|Міколам Ермаловічам]], [[Зоська Верас|Зоськай Верас]] і [[Пётр Сергіевіч|Пятром Сергіевічам]]<ref name="letapisec"/><ref name="nn_drozd"/>. У апошнія гады жыцця складаў біяграфічны слоўнік беларускіх дзеячаў<ref name="csl"/>. Памёр 24 лістапада 1970 года{{sfn|Каханоўскі|1997|с=199—200}}{{sfn|Маракоў|2003}} (паводле іншых звестак — 24 кастрычніка 1970 года<ref name="csl"/>). Паводле апошняй волі быў пахаваны ў [[Клюшчаны|Клюшчанах]] побач з бацькамі<ref name="letapisec"/>. На яго надмагільным помніку па-беларуску [[Беларуская лацінскі алфавіт|лацінкай]] выбіты надпіс: {{цытата|Інжынер Адольф Клімовіч. 1900-1970. Беларускі дзеяч-патрыёт. «У табе, Божа, паклаў я надзею, хай не буду адкінуты навекі. Te Deum Laudamus»<ref name="letapisec"/>.}} == Спадчына == [[Файл:Adolf_Klimovič_agronomic_notes_(manuscript).jpg|міні|Агранамічныя запісы Адольфа Клімовіча на беларускай мове]] Асабісты архіў Адольфа Клімовіча ў 1972 годзе быў набыты ў яго жонкі Веранікі Іосіфаўны Клімовіч і перададзены ў фонды Цэнтральнай навуковай бібліятэкі Акадэміі навук БССР (цяпер [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі]]). Архіў уключае 130 адзінак захоўвання (рукапісы артыкулаў, матэрыялы для біяграфічнага слоўніка, перапіску з дзеячамі культуры, асабістыя дакументы і калекцыі музычных і фальклорна-этнаграфічных твораў)<ref name="csl" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|4|Клімовіч Адольф|с=199—200|аўтар=[[Генадзь Аляксандравіч Каханоўскі|Каханоўскі Г. А.]]|год=1997|ref=Каханоўскі}} * {{Крыніцы/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі|1|КЛІМОВІЧ Адольф Юстынавіч|спасылка=https://web.archive.org/web/20210802193014/https://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19547|ref=Маракоў}} * ''[[Міхась Казлоўскі|Казлоўскі М]]''. Нашчадак слаўных крывічоў: эцюд да партрэта Адольфа Клімовіча, чалавека і грамадзяніна. — Мінск : Кнігазбор, 2008. — 159 с. — ISBN 978-985-6852-25-4. == Спасылкі == * [http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/policies/klimovich/Клімовіч_Адольф.html Адольф Клімовіч — pawet.net] * [https://gazetaby.com/post/zaverbavacz-klimovicha-kab-sachycz-za-im-zaverbavacz-grabinskaga-kab-sachycz-za-grabinskim-zaverbav/134139/ «Завербаваць Клімовіча …»] // gazetaby.com 18 студзеня 2018 {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Клімовіч Адольф Усцінавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 20 красавіка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 5 мая]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1900 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Астравецкім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі 24 лістапада]] [[Катэгорыя:Памерлі 24 кастрычніка]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1970 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Вільні]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Выдаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Чэшскага тэхнічнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Карлава ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]] [[Катэгорыя:Вязні ГУЛАГа]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Выдаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Навучэнцы Віленскай беларускай гімназіі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] rg4w7nuauo6eqqznk6evnklvyo04gj6 0 73999 5148247 4798144 2026-05-29T10:04:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148247 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Быценскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Івацэвіцкі раён]] |Уключае = 14 населеных пунктаў |Сталіца = [[Быцень (Івацэвіцкі раён)|Быцень]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2186 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = Івацэвіцкі раён. (12).svg |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Бы́ценскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок [[Быцень]]. Колькасць двароў — 1261 (2014 год). == Гісторыя == Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Быценскі раён|Быценскага раёна]] [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. З 8 студзеня 1954 года ў Брэсцкай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Зарэцкі сельсавет (Быценскі раён)|Зарэцкага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 14 кастрычніка 1957 года ў складзе Івацэвіцкага раёна, з 25 снежня 1962 года — [[Бярозаўскі раён|Бярозаўскага раёна]], з 6 студзеня 1965 года — адноўленага Івацэвіцкага раёна. 30 кастрычніка 1972 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Доўгаўскі сельсавет (Івацэвіцкі раён)|Доўгаўскага сельсавета]] (вёскі [[Вуглы (Івацэвіцкі раён)|Вуглы]], [[Доўгае (Івацэвіцкі раён)|Доўгае]], [[Міронім]], [[Наліўкі]], [[Пагор’е (Івацэвіцкі раён)|Пагор’е]])<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 30 кастрычніка 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1973, № 4 (1378).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета было 12 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|22}}</ref>. 27 верасня 2011 года скасаваны вёскі [[Зарэчча (Івацэвіцкі раён)|Зарэчча]] і [[Козіна]] (далучаны да аграгарадка Быцень)<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2011-120/2011_120_9_44644.pdf Решение Ивацевичского районного Совета депутатов от 27 сентября 2011 года № 81 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Бытенского сельсовета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191027112231/http://www.pravo.by/pdf/2011-120/2011_120_9_44644.pdf|date=27 кастрычніка 2019}}</ref>. 9 жніўня 2022 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Даманаўскі сельсавет|Даманаўскага сельсавета]] (4 населеныя пункты: аграгарадок [[Даманава (Івацэвіцкі раён)|Даманава]], вёскі [[Вішнёўка (Івацэвіцкі раён)|Вішнёўка]], [[Дабрынева]] і [[Каханова]])<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D922b0117500&p1=1 Решение Брестского областного Совета депутатов от 9 августа 2022 г. № 356 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Ивацевичского района Брестской области]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (12 населеных пунктаў) — 2677 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 93,5 % — [[беларусы]], 4,7 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,5 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (10 населеных пунктаў) — 2186 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=26 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Інфраструктура == === Адукацыя === * Быценская сярэдняя школа * Быценскі дзіцячы дом * Быценская дзіцячая музычная школа * Быценскі дзіцячы садок === Ахова здароўя === * Быценская ўрачэбная амбулаторыя * Бальніца, амбулаторыя ([[Быцень (Івацэвіцкі раён)|Бцыень]]) * Фельдшарска-акушэрскія пункты ([[Доўгае (Івацэвіцкі раён)|Доўгае]], [[Міронім]]) === Культура === * Быценскі сельскі Дом культуры * Бібліятэка, дзіцячая бібліятэка ([[Быцень (Івацэвіцкі раён)|Бцыень]]) * Сельскія клубы ([[Наліўкі]], [[Манцюты]]) == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Быценскі сельсавет}} {{Івацэвіцкі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Быценскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Быценскі раён|child|загаловак=Быценскі сельсавет у [[Быценскі раён|Быценскім раёне]] (1940—1957)}} |спіс2 = {{Івацэвіцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Быценскі сельсавет у [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкім раёне]] (1957—1962)}} |спіс3 = {{Бярозаўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Быценскі сельсавет у [[Бярозаўскі раён|Бярозаўскім раёне]] (1962—1965)}} |спіс4 = {{Івацэвіцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Быценскі сельсавет у [[Івацэвіцкі раён|Івацэвіцкім раёне]] (з 1965)}} }} [[Катэгорыя:Быценскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Быценскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Бярозаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] dwin7o024xo6gsfmqvjz882deogxgdg 0 74490 5147992 5125224 2026-05-28T16:25:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* А */ 5147992 wikitext text/x-wiki {{пералік}} Вядомыя ўраджэнцы [[Мінск]]а: {{АБВ}} __NOTOC__ == А == * [[Надзея Яўгеньеўна Аблова]] (нар. 1956) — беларускі гісторык. * [[Алена Яўгенаўна Агафонава-Шох]] (нар. 1964) — беларуская мастачка. * [[Мікалай Іванавіч Агафонаў]] (нар. 1955) — беларускі мастацтвазнавец, мастак. * [[Анжаліка Анатольеўна Агурбаш]] (нар. 1970) — беларуская [[Спявак|спявачка]], [[Акцёр|актрыса]] і [[Вядучы|тэлевядучая]]. * [[Антон Яўстаф’евіч Адамовіч]] (1909—1998) — беларускі літаратуразнавец, гісторык, публіцыст, празаік, доктар філалогіі. Сябра [[Рада БНР|Рады БНР]] і [[Беларуская незалежніцкая партыя|БНП]]. * [[Леанід Аляксандравіч Акаловіч]] (нар. 1939) — святар Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы, філолаг, выкладчык і краязнавец. * [[Галіна Яўгенаўна Акуловіч]] (нар. 1957) — беларускі гісторык, архівіст. * Юлія Андрусышына (1932—2017) — дзяячка беларускай эміграцыі<ref>[https://nashaniva.com/197542 У Нью-Ёрку памерла Юлія Андрусішына, маці спевака Данчыка]</ref> * [[Міхал Анемпадыстаў|Міхаіл Анемпадыстаў]] (1964—2018) — беларускі [[мастак]], [[дызайнер]], [[паэт]], [[культуролаг]], [[мастацтвазнавец]]. * [[Ігар Васілевіч Арлоў]] (нар. 1956) — беларускі мастак. * [[Алесь Асташонак]] (1954—2004) — беларускі [[празаік]], [[кінасцэнарыст]], [[перакладчык]]. * [[Вера Дзмітрыеўна Астрэйка]] (нар. 1968) — беларуская мовазнаўца. * [[Яўген Станіслававіч Атрошчанка]] (нар. 1948) — [[кардыёлаг]]. == Б == * [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка]] (нар. 1963) — беларускі [[Банк|банкір]], [[філантроп]], [[палітык]], [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]]. * [[Эдуард Віктаравіч Бабарыка]] (нар. 1990) — беларускі менеджар, [[Палітычныя зняволеныя|палітычны зняволены]]. * [[Наталля Аляксандраўна Бабіч]] (нар. 1981) — беларускі гісторык, архівіст. * [[Максім Багдановіч]] (1891—1917) — [[Беларуская мова|беларускі]] [[паэт]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], [[літаратурны крытык]], [[перакладчык]], [[літаратуразнавец]]; класік [[Беларуская літаратура|беларускай літаратуры]], адзін са стваральнікаў беларускай літаратуры і сучаснай [[Літаратурная мова|літаратурнай]] [[Беларуская мова|беларускай мовы]]. * [[Раман Ігаравіч Бандарэнка]] (1989—2020) — беларускі мастак, загінулы ў час [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў у Беларусі 2020—2021 гадоў]]. * [[Алена Анатолеўна Бараноўская]] (нар. 1967) — беларуская мастачка. * [[Фёдар Міхайлавіч Бараноўскі]] (1924—2000) — беларускі мастак-жывапісец. * [[Аляксандр Аркадзевіч Барковіч]] (нар. 1968) — беларускі мовазнавец. * [[Аляксандр Расціслававіч Барташэвіч]] (нар. 1966) — беларускі мастак. * [[Мацвей Ізраілевіч Басаў]] (нар. 1950) — беларускі мастак. * [[Марына Генадзеўна Бацюкова]] (нар. 1961) — беларуская мастачка дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, фатографка. * [[Таццяна Паўлаўна Белавусава-Пятроўская]] (нар. 1950) — беларуская мастачка дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. * [[Іосіф Іосіфавіч Белановіч]] (1929—1998) — беларускі мастак. * [[Міхаіл Аркадзевіч Бергер]] (1909—1981) — беларускі піяніст і педагог. * [[Усевалад Віктаравіч Більдзюкевіч]] (1879 — пасля 1940) — беларускі праваслаўны свецкі і грамадскі дзеяч, публіцыст, журналіст, рэдактар. * [[Святлана Яўгенаўна Богуш]] (нар. 1987) — беларуская мовазнаўца, паэтка, перакладчыца. * [[Уладзімір Андрэевіч Бойка]] (1932—1996) — беларускі журналіст, мастацтвазнавец, літаратурны крытык, паэт, мастак. * [[Ларыса Барысаўна Бортнік]] (нар. 1953) — беларуская мастацтвазнавец. * [[Ісак Сямёнавіч Брук]] (1902—1974) — савецкі вучоны ў галіне энергетыкі і вылічальнай тэхнікі. * [[Андрэй Васілевіч Бурсаў]] (нар. 1976) — беларускі паэт, мастак, фатограф і перакладчык. * [[Андрэй Яўгенавіч Бур’як]] (нар. 1965) — беларускі мастак. * [[Юрый Сямёнавіч Бушлякоў|Юрась Бушлякоў]] (1973—2013) — беларускі мовазнавец, журналіст і перакладчык. == В == * [[Эдвард Адамавіч Вайніловіч]] (1847—1928) — палітычны дзеяч і меценат, фундатар [[Касцёл Святога Сымона і Святой Алены|Чырвонага касцёла]]. * [[Абрам Ільіч Вайнштэйн]] (1916—1990) — беларускі жывапісец. * [[Віктар Мацвеевіч Варламаў]] (1936—1996) — беларускі жывапісец. * [[Наталля Васкабовіч]] (нар. 1993) — беларуская футбалістка. * [[Сяргей Міхайлавіч Вержбаловіч]] (1902—1987) — беларускі псіхолаг і псіхатэхнік. * {{нп5|Ніна Волмарк||fr|Nina Wolmark}}. * [[Лявон Вольскі]] (нар. 1965) — беларускі [[Музыкант|музыка]]. * [[Ганна Альбертаўна Выганная]] (нар. 1966) — беларуская мастачка. * [[Вячаслаў Віктаравіч Вярсоцкі]] (нар. 1955) — беларускі жывапісец. * [[Ірына Паладзеўна Ползік|Арына Вячорка]] (1961—2012) — беларускі [[грамадскі дзеяч]], навуковец, [[Педагогіка|педагог]]. == Г == * [[Леанард Эдуардавіч Гадлеўскі]] (1935—1982) — беларускі мастак. * [[Алесь Гарун]] (1887—1920) — беларускі паэт, празаік, публіцыст. * [[Міхаіл Якаўлевіч Гафт]] (1913—1987) — беларускі мастак тэатра. * [[Зіна Гімпелевіч]] (нар. 1949) — беларускі і канадскі філолаг, культуролаг, беларусістка. * [[Алег Аркадзевіч Глекаў]] (нар. 1967) — мастак, кніжны графік, рэдактар. * {{нп5|Саламон Грайзель||fr|Salomon Grayzel}}. * [[Генадзь Уладзіміравіч Грушавы]] (1950—2014) — заснавальнік дабрачыннага фонду «Дзецям Чарнобыля», адзін з арганізатараў [[Беларускі народны фронт «Адраджэньне»|Беларускага народнага фронту «Адраджэньне»]], уладальнік [[Нарвегія|нарвежскай]] праваабарончай узнагароды памяці прафесара Торалфа Рафто. * [[Ірына Леанідаўна Грыбко]] (нар. 1964) — беларускі гісторык, педагог. * [[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч]] (1929—2015) — беларускі [[гісторык]]. * [[Пётр Адамавіч Гуд]] (нар. 1945) — беларускі этнограф, фалькларыст, рэжысёр, сцэнарыст. * [[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі]] (нар. 1960) — беларускі гісторык, музеолаг. * [[Аркадзь Яфімавіч Гураў]] (1956—2002) — беларускі кампазітар. * [[Кліменцій Ісаакавіч Гурвіч]] (1903 — ?) — беларускі бібліятэкар, ваенны ўрач. * [[Ніна Мікалаеўна Гурло]] (нар. 1946) — беларускі мастак. * [[Соф'я Якаўлеўна Гурыч]] (1919—1999) — беларуская актрыса, рэжысёр. == Д == * [[Наталля Мікалаеўна Даўгулевіч]] (нар. 1975) — беларуская мовазнаўца. * {{нп5|Вячаслаў Дзінерштэйн||fr|Viacheslav Dinerchtein}}. * [[Іосіф Львовіч Дорскі]] (1911—1964) — беларускі тэатральны дзеяч, драматург. * [[Людміла Уладзіміраўна Дучыц]] (нар. 1950) — беларускі археолаг, гісторык. == Е == * [[Андрэй Рыгоравіч Ермаловіч]] (нар. 1971) — беларускі дыпламат. == Ж == * [[Эдуард Эдуардавіч Жакевіч]] (нар. 1940) — беларускі мастак-графік. * [[Валерый Фёдаравіч Жыгалка]] (нар. 1940) — беларускі рэжысёр. == З == * [[Мар’ян Міхайлавіч Зайцаў]] (1949—1999) — беларускі празаік, публіцыст, гісторык. * [[Таццяна Алегаўна Зарэцкая]] (нар. 1994) — беларуская прадпрымальніца, былая прадстаўніца па фінансах і эканоміцы Аб’яднаннага пераходнага кабінета Беларусі. * [[Віктар Адамавіч Зелязей]] (1881—1952) — удзельнік беларускага нацыянальнага руху пачатку ХХ ст. * [[Ігар Яўгенавіч Зуйкоў]] (нар. 1952) — беларускі фізік. == І == * [[Людміла Сяргееўна Іванова]] (нар. 1947) — беларускі гісторык, архівіст, палеограф. * [[Віктар Антонавіч Івашкевіч]] (1959—2013) — беларускі грамадска-палітычны дзеяч. * [[Барыс Уладзіміравіч Івонцьеў]] (1926—1985) — беларускі скульптар. * [[Алена Георгіеўна Ільіна]] (нар. 1948) — беларускі вучоны ў галіне медыцынскай генетыкі. * {{нп5|Ізя Ісгур||fr|Isia Isgour}}. == Й == * [[Віталь Альгімантавіч Йоцюс]] (нар. 1983) — беларускі гісторык. == К == * [[Жанна Анатолеўна Капуснікава]] (нар. 1965) — беларуская мастачка, спецыяліст па мастацкім мадэляванні адзення. * [[Юрый Аляксандравіч Карачун]] (1931—1997) — беларускі мастак-[[Графіка (мастацтва)|графік]], [[мастацтвазнавец]]. * [[Генадзь Дзмітрыевіч Карпенка]] (1949—1999) — беларускі палітычны і грамадскі дзеяч. * [[Ілона Георгіеўна Касабука]] (нар. 1966) — беларуская мастачка. * [[Ларыса Піліпаўна Касцюкавец]] (1939—2014) — беларускі музыказнавец, фалькларыст, медыявіст. * [[Вольга Іванаўна Касцюкова]] (нар. 1954) — беларускі матэматык. * [[Уладзімір Леанідавіч Каткоўскі]] (1976—2007) — заснавальнік [[Беларуская Вікіпедыя|беларускай Вікіпедыі]]. * [[Яніна Каханоўская]] (1905—2005) — беларуская грамадская дзяячка. * [[Арлен Міхайлавіч Кашкурэвіч]] (1929—2013) — беларускі мастак-графік. * [[Вітаўт Кіпель]] (1927—2022) — беларускі грамадскі дзеяч, гісторык. * [[Зора Кіпель]] (1927—2003) — беларуская грамадская дзяячка, [[літаратуразнавец]], публіцыстка. * [[Яўген Сяргеевіч Кулік]] (1937—2002) — беларускі мастак, аўтар эталона герба «[[Пагоня]]» як [[Герб Беларусі|дзяржаўнага герба Рэспублікі Беларусь]] у 1991—1995 гадах. * [[Ігар Мікалаевіч Кулікоў]] (нар. 1988) — беларускі паэт і перакладчык. * [[Віктар Давыдавіч Купрэйчык]] (1949—2017) — [[Беларусь|беларускі]] [[шахматы]]ст, [[Гросмайстар, шахматы|гросмайстар]]. * [[Максім Кутузаў]] (нар. 1995) — беларускі пісьменнік, драматург і навуковец. * [[Аляксандр Ігаравіч Кухта]] (нар. 1993) — беларускі праваслаўны святар, відэаблогер. == Л == * {{нп5|Барыс Левін (мантажор)|Барыс Левін|fr|Borys Lewin}}. * [[Павел Латушка]] (нар. 1973) — беларускі палітык. * [[Юрый Мікалаевіч Лаўрык]] (нар.1966) — беларускі гісторык культуры, кнігазнаўца, бібліятэкар, пісьменнік. * [[Сяргей Сяргеевіч Лосеў]] (нар. 1971) — беларускі юрыст. * [[Янка Лучына]] (1851—1897) — беларускі [[паэт]]-[[Дэмакратыя|дэмакрат]], мысляр. * [[Андрэй Уладзіміравіч Любы]] (нар. 1980) — беларускі гісторык. * [[Уладзімір Лянкевіч]] (нар. 1987) — беларускі паэт і перакладчык, спявак, музыкант. == М == * [[Аляксей Міхайлавіч Мажэйка]] (1902—1986, [[Харкаў]]) — глебазнавец. Доктар сельскагаспадарчых навук, прафесар<ref>https://esu.com.ua/article-68303</ref> * [[Валерый Дзмітрыевіч Маракоў]] (1909, мяст. [[Козырава]], цяпер у межах Мінска — 1937) — беларускі [[паэт]], [[перакладчык]], ахвяра савецкіх рэпрэсій. * [[Леанід Уладзіміравіч Маракоў]] (1958—2016) — беларускі [[журналіст]], [[пісьменнік]], [[гісторык]], [[энцыклапедыст]], член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]], правадзейны член міжнароднага ПЭН-клуба. Даследчык рэпрэсій савецкіх уладаў на Беларусі. * [[Вітаўт Міхайлавіч Мартыненка]] (1959—2016) — беларускі журналіст, музычны крытык, пісьменнік, паэт і аўтар тэкстаў * [[Пётр Паўлавіч Марцаў]] (1962—2014) — беларускі журналіст, выдавец. * [[Каміла Марцінкевіч]] (каля 1837—1900) — музыка, кампазітарка, пэдагог, удзельніца рэвалюцыйнага ру­ху на Беларусі ў 1860-я гады. Дачка [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дунін-Марцінкевіча]]. * [[Настасся Ігараўна Масквіна]] (нар. 1972) — беларуская оперная спявачка. * [[Надзея Паўлаўна Маслоўская]] (нар. 1955) — беларускі філолаг, мовазнавец. * [[Антон Уладзіміравіч Матусевіч]] (нар. 1954) — беларускі юрыст. * [[Ян Матусевіч]] (1948—1998) — беларускі рэлігійны і [[грамадскі дзеяч]], святар. * [[Ігар Аляксандравіч Міклашэвіч]] (1963—2013) — беларускі спецыяліст у галіне механікі дэфармуемага цвёрдага цела. * [[Юрый Мікалаевіч Мікульскі]] (нар. 1988) — беларускі гісторык. * [[Фларыян Станіслаў Міладоўскі]] (1819—1889) — беларускі кампазітар, піяніст, педагог. * [[Валерый Міхайлавіч Мірановіч]] (1945—2012) — спецыяліст у галіне аэрадзінамікі. Доктар тэхнічных навук, прафесар<ref>https://esu.com.ua/article-64606</ref> * [[Аляксандр Іванавіч Мірончык]] (нар. 1954) — беларускі скульптар. * [[Ігар Мікалаевіч Молчан]] (нар. 1962) — беларускі балетнік. * [[Ларыса Фёдараўна Мурашка]] (нар. 1951) — беларускі кампазітар. * [[Аляксандр Міхайлавіч Мядзведзеў]] (нар. 1960) — беларускі археолаг. == Н == * [[Ізідар Герасімавіч Нісневіч]] (1914—1977) — беларускі музыказнавец, музычны крытык. == П == * [[Таццяна Ігараўна Палікоўская]] (нар. 1978) — беларускі гісторык. * [[Уладзімір Іванавіч Пашкевіч]] (нар. 1963) — беларускі гісторык. * [[Міхаіл Іванавіч Пржыбытка]] (1906—1973) — беларускі дзеяч тэатра. * [[Ягор Уладзіміравіч Прыстаўка]] (нар. 1981) — беларускі філолаг. * [[Сяргей Яўгенавіч Пукст]] (нар. 1972) — беларускі кампазітар, аранжыроўшчык, піяніст, гітарыст, музычны журналіст. * [[Іван Пуліхаў]] (1879—1906) — эсэр-рэвалюцыянер. * [[Канстанцін Васілевіч Пуроўскі]] (1894—1965) — беларускі фалькларыст, спявак і лібрэтыст. * [[Яўгенія Эргардаўна Пфляўмбаўм]] (1908—1996) — беларуская [[паэтэса]]. * [[Таццяна Антонаўна Пятроўская]] (1946—2000) — беларускі мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. == Р == * [[Валерый Мікалаевіч Раеўскі]] (1939—2011) — беларускі тэатральны рэжысёр, народны артыст Беларусі. * [[Алена Якаўлеўна Ракава]] (нар. 1926) — беларускі музыказнавец. * [[Таццяна Анатолеўна Ратабыльская]] (нар. 1959) — беларускі тэатразнавец. * [[Алесь Розна]] (1913—1942) — беларускі паэт, перакладчык. * [[Ларыса Ільінічна Рулёва]] (нар. 1952) — беларускі тэатральны мастак. * [[Сяргей Аляксандравіч Рыбчонак]] (нар. 1966) — беларускі архівіст, гісторык. == С == * [[Яфім Ільіч Садоўскі]] (1908—1993) — беларускі пісьменнік і журналіст. * [[Мікалай Сцяпанавіч Саламенка]] (1921—1995) — вучоны ў галіне будаўнічай механікі карабля. * {{нп5|Мішэль Салкінд||fr|Michael Salkind}}. * [[Зміцер Саўка]] (1965—2016) — беларускі мовазнавец. * [[Барыс Аляксандравіч Семілетаў]] (нар. 1956) — беларускі мастак. * [[Валянціна Мікалаеўна Сідарэнка]] (нар. 1954) — беларускі ўрач-акушэр-гінеколаг. Доктар медыцынскіх навук (2008), прафесар (2010). * [[Зміцер Сідаровіч]] (1965—2014) — беларускі музыкант, бард. * [[Віталь Вячаслававіч Сіліцкі]] (1972—2011) — беларускі палітолаг і аналітык. * [[Ганна Скаржанка]] (1917—–1992) — польская актрыса тэатра, кіно і тэлебачання, спявачка, родам з [[Мінск]]а. * [[Аляксей Скобля]] («Тур»; 1990—2022) — баец-добраахвотнік [[Батальён імя Кастуся Каліноўскага|батальёна імя Кастуся Каліноўскага]], які загінуў пры абароне Кіева. Герой Украіны. * {{нп5|Жак Стані||fr|Jacques Stany}}. * [[Уладзімір Дзмітрыевіч Станкевіч]] (1923—2008) — беларускі рэжысёр. * [[Стэфанія Міхайлаўна Станюта]] (1905—2000) — беларуская актрыса. * [[Дзіяна Уладзіміраўна Стэльмах]] (нар. 1939) — беларускі тэатразнавец. * [[Валянцін Стэфановіч]] (нар. 1972) — беларускі праваабаронец. * [[Святлана Георгіеўна Суджаева]] (нар. 1951) — выбітны беларускі вучоны ў галіне кардыялогіі, рэабіліталогіі, патафізіялогіі кровазвароту, псіхафізіялогіі. * [[Наталля Уладзіміраўна Сухаверхава]] (нар. 1949) — мастак дэкартатыўна-прыкладнога мастацтва. * [[Аляксандр Мікалаевіч Сямашка]] (1952—2013) — вучоны ў галіне вылічальнай тэхнікі і сістэм кіравання. * [[Георгій Мінавіч Сямёнаў]] (1908—1942) — адзін з арганізатараў Мінскага патрыятычнага падполля ў Вялікую Айчынную вайну. * [[Дзмітрый Аляксандравіч Сямёнаў]] (1926—1982) — беларускі грамадскі дзеяч. * [[Таццяна Уладзіміраўна Сянько]] (нар. 1953) — псіхолаг. == Т == * [[Віктар Мікалаевіч Тамашэвіч]] (1954—2008) — вучоны ў галіне эканомікі і статыстыкі. * [[Аляксандр Валер’евіч Тарайкоўскі]] (1986—2020) — беларускі прадпрымальнік, загінулы ўдзельнік [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў]] пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]]. * [[Валянцін Яфімавіч Тарас]] (1930—2009) — беларускі [[паэт]], [[крытык]] і [[перакладчык]]. * [[Віталь Валянцінавіч Тарас]] (1956—2011) — беларускі [[журналіст]], [[публіцыст]]. * [[Кастусь Тарасаў]] (1940—2010) — беларускі пісьменнік, гісторык, дзеяч нацыянальна-дэмакратычнага руху Беларусі. * [[Уладзімір Іванавіч Тарашкевіч]] (нар. 1948) — музыкант-[[валтарніст]], музычны педагог * [[Уладзімір Міхайлавіч Ткач]] (нар. 1956) — баяніст, кампазітар, аранжыроўшчык. * [[Марына Дзмітрыеўна Троіцкая]] (1911—1990) — рэжысёр радыё. == У == * [[Ганна Аляксандраўна Урбан]] (нар. 1962) — беларускі архітэктар. * [[Ізраіль Аўсеевіч Урман]] (1903 — пасля 1956) — савецкі ваенны ўрач, палкоўнік медыцынскай службы. * [[Сяргей Міронавіч Ушарэнка]] (нар. 1949) — беларускі вучоны ў галіне матэрыялазнаўства. == Ф == * [[Андрэй Андрэевіч Фёдараў]] (нар. 1949) — беларускі палітолаг. * [[Іна Мікалаеўна Фралова]] (нар. 1972) — беларуская пісьменніца, перакладчык, аўтар лірычных вершаў і кніг для дзяцей. * [[Аляксандр Фрыдман]] (нар. 1979) — беларускі і нямецкі гісторык. == Х == * [[Юрый Хадыка]] (1938—2016) — беларускі [[навуковец]], грамадскі і культурны дзеяч. * [[Аляксей Пятровіч Харак]] (1978—2019) — беларускі мастацтвазнавец, экспазіцыянер. * [[Дзяніс Хвастоўскі]] (1976—2001) — паэт, удзельнік нацыянальна-дэмакратычнага руху 1990-х — пач. ХХІ ст<ref>Імены Свабоды стар 478 96247f72-a7e0-4382-ad1c-ec68459cf6b7.pdf (rferl.org)</ref>. * [[Ілья Хрэнаў]] («Літвін»; 1994—2022) — баец-добраахвотнік, які загінуў [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|пры абароне Украіны]]<ref>«Працаваў праграмістам, нармальна зарабляў». Хто такі беларус Ільля «Літвін», які загінуў за Ўкраіну (svaboda.org)</ref>. == Ц == * [[Аляксандр Валянцінавіч Ціхаміраў]] (нар. 1965) — беларускі гісторык, спецыяліст у галіне гісторыі міжнародных адносін і дыпламатыі. == Ч == * [[Наталля Уладзіміраўна Чайка]] (нар. 1967) — беларускі філолаг. * [[Вераніка Анатолеўна Чаркасава]] (1959—2004) — беларуская журналістка. * [[Руслан Іосіфавіч Чарнецкі]] (нар. 1981) — беларускі акцёр тэатра і кіно, дэпутат. * [[Генадзь Рыгоравіч Чысты]] (нар. 1947) — беларускі мастак-афарміцель. == Ш == * [[Валянцін Браніслававіч Шалькевіч]] (1945—2001) — беларускі вучоны ў галіне неўралогіі і нейрахірургіі. * [[Леанід Валянцінавіч Шалькевіч]] (нар. 1972) — беларускі навуковец, даследчык, урач. * [[Міхаіл Шарамет]] (1982—2013) — заснавальнік вайскова-патрыятычнай арганізацыі «Ваяр»<ref>Памёр Міхал Шарамет — адзін зь легендарных Міронаў https://www.svaboda.org/a/24966275.html</ref>. * [[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч]] (1934—2022) — беларускі фізік, дзяржаўны дзеяч, першы кіраўнік незалежнай Рэспублікі Беларусь == Ю == * [[Язэп Аляксандравіч Юхо|Язэп Юхо]] (1921—2004) — заснавальнік першай навуковай школы дзяржавы і права Беларусі, сябар Вялікай Рады міжнароднага грамадскага аб’яднання [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»|ЗБС «Бацькаўшчына»]]. == Я == * [[Анры Барысавіч Янпольскі]] (нар. 1935) — беларускі скрыпач, музычны педагог. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Постаці Мінска| ]] [[Катэгорыя:Спісы:Мінск]] c19ky4vo81f9mah669al94e1vyxwid2 0 74807 5148226 5048524 2026-05-29T08:43:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148226 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Бураты <br /> (''буряад'') | image = [[Выява:Sartuul 01.jpg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 674 000 | popplace = {{Сцягафікацыя|Расія}} — 461 389<br /> {{Сцягафікацыя|Кітай}} — 160 000<br /> {{Сцягафікацыя|Манголія}} — 45 087<br /> {{Сцягафікацыя|Беларусь}} — 53<br /> | langs = [[бурацкая мова|бурацкая]] | rels = [[шаманізм]], [[будызм]], [[праваслаўе]] | related = [[Манголы]], [[калмыкі]] }} '''Бура́ты''' (саманазва ''буряад'') — народ, карэнныя жыхары поўдню [[Сібір]]ы ([[Расія]]), поўначы [[Манголія|Манголіі]] і паўночнага ўсходу [[Кітай|Кітая]]. Падпадзяляюцца на шэраг этна-тэрытарыяльных і моўных груп — булагаты, эхірыты, харынцы, хангадоры, сартулы, цанголы, табангуты і інш. Прыкладная агульная колькасць — 674 тыс. == Паходжанне == Згодна [[генетыка|генетычным]] даследаванням, большасць буратаў адносіцца да нашчадкаў старажытнага насельніцтва [[Азія|Азіі]], якое перасялілася ў раён вакол [[Байкал|возера Байкал]] каля 60 тысяч гадоў таму. Адсюль ішлі перасяленні на [[Карэйскі паўвостраў]] і Паўночна-Усходнюю Азію, а адтуль — у [[Амерыка|Амерыку]]. Такім чынам, бураты генетычна блізкія да іншых народаў [[Сібір]]ы і [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]], асабліва да [[Цюркскія народы|цюркаў]]<ref>[http://www.predistoria.org/index.php?name=News&file=article&sid=24 Александр Махачкеев, Раскрыта тайна происхождения бурят]</ref><ref>[http://gentis.ru/info/mtdna-tutorial/hg-g/g2a Гаплогруппа G2a] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130310151813/http://gentis.ru/info/mtdna-tutorial/hg-g/g2a |date=10 сакавіка 2013 }}</ref>. Аднак [[мовазнаўства|лінгвістычна]] бураты адносяцца да [[мангольскія народы|мангольскіх народаў]]. Гэта тлумачыцца міграцыяй [[манголы|мангольскіх]] плямёнаў на поўдзень Сібіры з [[7 стагоддзе|VII]] — [[11 стагоддзе|XI]] стст. н. э.<ref>[http://tradkulzab.narod.ru/HistoryBuryat.html Этнос — Буряты]</ref> Яны [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асімілявалі]] іншамоўнае мясцовае карэннае насельніцтва. Назва ''буряад'', відавочна, мае [[цюркскія мовы|цюркскае]] паходжанне. Першапачаткова яна азначала заходніх [[гуны|гунаў]]. У [[13 стагоддзе|XIII]] — сярэдзіне [[17 стагоддзе|XVII]] стст. бураты ўваходзілі ў склад [[Юань (імперыя)|сярэднявечнай мангольскай дзяржавы]]. З [[16 стагоддзе|XVI]] ст. у землях, населеных буратамі, з’явіліся [[рускія]] перасяленцы. Згодна дагаворам [[1689]] г., [[1727]] г. і [[1728]] г. паміж [[Расія]]й і [[Імперыя Цын|маньчжурамі]], землі буратаў трапілі ў склад Расіі. Адносіны паміж буратамі і рускімі мелі надзвычай складаны характар і суправаджаліся сутыкненнямі з абодвух бакоў. Гэта выклікала перасяленне часткі буратаў спачатку ў [[Манголія|Манголію]], а потым і ў [[Кітай]], а таксама раскол расійскіх буратаў на некалькі геаграфічна-культурных груп<ref>[http://buryadxelen.com/articles/?article=20 Хилханов Д. Л., Этническая идентичность бурят и способ производства]</ref>. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыі 1917 г.]] падзел бурацкага народа быў замацаваны ў выніку стварэння ў [[1923]] г. Бурат-Мангольскай Аўтаномнай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі (зараз [[Бурація|Рэспубліка Бурація]]), у [[1937]] г. [[Усць-Ардынская Бурацкая аўтаномная акруга|Усць-Ардынскай Бурацкай аўтаномнай акругі]] і [[Агінская Бурацкая аўтаномная акруга|Агінскай Бурацкай аўтаномнай акругі]]. У [[2008]] г. насуперак пярэчанням з боку бурацкіх праваабаронцаў і VI Кангрэса бурацкага народа<ref>[http://www.baikal-media.ru/news/analytics/24917/ Буряты: Нация без лидеров] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210118205957/https://www.baikal-media.ru/news/analytics/24917/ |date=18 студзеня 2021 }}</ref><ref>[http://teoria-practica.ru/-7-2012/politics/zheleznyakov-litvinova.pdf Железняков Александр Сергеевич, ЭТНИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ УКРУПНЕНИЯ СУБЪЕКТОВ РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ НА ПРИМЕРЕ ВОСТОЧНО-СИБИРСКОГО И СЕВЕРО-КАВКАЗСКОГО РЕГИОНОВ]{{Недаступная спасылка}}</ref> Усць-Ардынская Бурацкая аўтаномная акруга і Агінская Бурацкая аўтаномная акруга спынілі сваё існаванне. == Рассяленне == === Бураты ў Расіі === Згодна перапісу [[2010]] г., у [[Расія|Расіі]] жыло 461389 чал., якія вызнавалі сваю [[этнас|этнічную]] тоеснасць як бураты. З іх 286839 чал. жылі ў [[Бурація|Рэспубліцы Бурація]], 73941 чал. — у [[Забайкальскі край|Забайкальскім краі]] (да [[2008]] г. тут існавала [[Агінская Бурацкая аўтаномная акруга]]), 77667 чал. — у [[Іркуцкая вобласць|Іркуцкай вобласці]] (да 2008 г. тут існавала [[Усць-Ардынская Бурацкая аўтаномная акруга]])<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm gks.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200430211642/https://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/perepis_itogi1612.htm |date=30 красавіка 2020 }}</ref>. Для параўнання, ў [[1926]] г. у [[РСФСР]] налічвалася 237,5 тыс. буратаў, у [[1939]] г. — 251,5 тыс., у [[1970]] г. — 312,8 тыс., у [[1979]] г. — 349,8 тыс., у [[1989]] г. — 417,4 тыс.<ref>[http://www.ethnos.nw.ru/lib/data/126.html БУРЯТЫ: Основные сведения] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150517002338/http://www.ethnos.nw.ru/lib/data/126.html |date=17 мая 2015 }}</ref> У Расіі дзейнічае шэраг нацыянальных бурацкіх арганізацый, у тым ліку Усебурацкая асацыяцыя развіцця культуры<ref>{{Cite web |url=http://modvark.com/ |title=ВАРК |access-date=15 верасня 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130614000806/http://modvark.com/ |archivedate=14 чэрвеня 2013 |url-status=dead }}</ref>, які арганізуе Кангрэс бурацкага народа (VI Кангрэс адбыўся ў 2008 г.) і [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбургскі]] бурацкі культурны цэнтр, пры якім існуюць дабрачынны фонд «Ая-Ганга» і Бурацкая нацыянальна-культурная аўтаномія «Гэсэр»<ref>[http://www.ethnospb.ru/p4/t11/l83/index.htm ethnospb.ru]</ref>. === Бураты ў Кітаі === Прыкладная колькасць буратаў у [[КНР]] ([[2013]] г.) дасягае 160 тысяч чал.<ref>[http://www.joshuaproject.net/peoples.php?peo3=19319 Buriat, Chinese]</ref> Гэта нашчадкі бурацкіх бежанцаў, якія перасяляліся ў Кітай з [[СССР]] у 1930 — 1940-ых гг.<ref>[http://smglnc.blogspot.com/2010/12/blog-post.html 内蒙古布里亚特蒙古人的今昔]</ref> Яны жывуць пераважна ва [[Унутраная Манголія|Унутранай Манголіі]] і правінцыі [[Хэйлунцзян]]. У КНР бураты разглядаюцца як частка [[Манголы|мангольскай]] нацыянальнай меншасці. === Бураты ў Манголіі === Бураты [[Манголія|Манголіі]] кампактна насяляюць Дарнодскі, Хэнтэйскі, Цэнтральны, Селенгінскі, Булганскі і Хубсугульскі аймакі, жывуць у буйных [[горад|гарадах]] гэтай краіны. У Хэнтэйскім аймаку існуюць монаэтнічныя бурацкія самоны Біндэр, Батшырээт і Дадал. Большасць буратаў адносяцца да этнічнай групы ''хоры'', вылучаюцца таксама ''сангол'', булганскія бураты, тункінскія бураты, хамнінганскія бураты і г. д. Перасяленне буратаў у Манголію пачалося ў [[17 стагоддзе|XVII]] ст. з-за сутыкненняў з [[рускія|рускімі]] перасяленцамі. Так, у сярэдзіне XVII ст. у Манголію перакачавала вялікая група буратаў з [[:ru:Балаганский район|Балаганскага стэпу]]. Яны ратаваліся ад вынішчэння, што ўчынілі [[казакі]] на чале [[:ru:Похабов, Иван Иванович|Івана Пахабава]]. Частка ранніх перасяленцаў змяшалася з іншымі [[этнас|этнічнымі супольнасцямі]] [[манголы|манголаў]]. Бураты таксама пераязджалі з [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў Манголію па [[рэлігія|рэлігійных]] прычынах як манахі і пілігрымы. У першай палове [[20 стагоддзе|XX]] ст. колькасць перасяленцаў значна павялічылася ў сувязі з [[Рэпрэсіі ў СССР|рэпрэсіямі ў СССР]]. Урад Манголіі успрымаў буратаў як этнічна блізкіх да манголаў, а таму спрыяў іх адаптацыі на новых месцах. У некаторых выпадках ім перадаваліся ў карыстанне качэўі значна лепшыя, чым на гістарычнай радзіме. Аднак большасць сучасных буратаў Манголіі вызнае сваю сувязь з буратамі Расіі і падтрымлівае з імі шчыльныя, у тым ліку сваяцкія, сувязі. Агульная колькасць буратаў у гэтай краіне ([[2010]] г.) — 45 087 чал.<ref>[http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf toollogo2010.mn]</ref> === Бураты ў Беларусі === У [[2009]] г. у [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]] жыло 53 чал., якія вызначалі сваю [[этнас|этнічную]] тоеснасць як бураты<ref>[https://web.archive.org/web/20100918165045/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/5.8-0.pdf belstat.gov.by]</ref>. З іх толькі 8 чал. лічылі роднай [[мова]]й [[бурацкая мова|бурацкую]] і 2 чал. — [[беларуская мова|беларускую]]. == Традыцыйная культура == === Заняткі === Да пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. у буратаў сфарміраваўся [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўча]]-[[земляробства|земляробчы]] гаспадарчы комплекс. Жывёлагадоўля мела качавы характар. Трымалі [[карова|кароў]], [[Вярблюд двухгорбы|вярблюдаў]], [[Авечка свойская|авечак]]. [[малако|Малочныя]] прадукты і [[мяса]] ў асноўным спажывалі самі. [[Скура]] і [[воўна]] перапрацоўваліся, ішлі на выраб [[вопратка|вопраткі]] або прадаваліся [[гандаль|гандлярам]]. У засушлівых рэгіёнах для арашэння [[луг]]оў практыкавалася [[ірыгацыя]]. Захоп часткі качавых тэрыторый [[рускія|рускімі]] перасяленцамі вымушаў буратаў змяняць лад жыцця, пераходзіць да [[земляробства]]. Гэта было асабліва характэрна для насельнікаў сучаснай [[Іркуцкая вобласць|Іркуцкай вобласці]] і часткі [[Бурація|Бураціі]]. Вырошчвалі [[збожжавыя культуры]], [[бульба|бульбу]], [[гародніна|гародніну]]. Бураты таксама займаліся [[паляванне]]м і [[рыбалоўства]]м. Былі вядомыя калектыўныя формы палявання ''зэгэтэ-аба'' і ''аба хайдак'', у якіх удзельнічалі ўсе члены роду. Родавыя саюзы лічыліся маёмаснікамі паляўнічых угоддзяў. Палявалі з дапамогай розных пастак, радзей з дапамогай агнястрэльнай зброі. Рыбалоўствам і паляваннем на байкальскую нерпу займаліся прыбярэжныя жыхары берагоў [[Байкал|возера Байкал]] і [[Селенга|ракі Селенга]]. Скура нерпы спраўджвалася ў [[Іркуцк]]. Мяса і [[жыр]] спажываліся, часткова прадаваліся рускім гандлярам. Распаўсюджаныя [[рамяство|рамёствы]] — перапрацоўка [[воўна|воўны]], [[метал]]аў і [[драўніна|драўніны]], [[бондарства]], [[гарбарства]], выраб вопраткі. Бураты, што насялялі [[лес|лясныя]] раёны, таксама здабывалі драўніну і драўняны вугаль. === Жытло === У качавых буратаў, што насялялі [[стэп]], найбольш распаўсюджанай формай жытла была [[лямец|лямцавая]] юрта. Яна майстравалася з 5 — 10 [[драўніна|драўляных]] рашотак ''хана'', якія вертыкальна растаўлялі колам і звязвалі валасянымі шнурамі. Наверсе з рэяк ''уні'' рабіўся [[конус]]ападобны [[дах]]. У цэнтры яны шчапляліся за абруч ''тона''. Атрыманы такім чынам каркас абкладвалі лямцавымі покрыўкамі і звязвалі вяроўкамі. ''Тона'' заставалася свабоднай для выхаду дыму і пранікнення сонечнага святла. [[Падлога]] ладзілася з драўляных дошак, але найчасцей заставалася земляной, пасцілалася скурамі і лямцом. Уваход закрывалі драўлянымі дзвярыма ''халага'' і лямцавай покрыўкай ''уда''. У жыхароў паўночных лясных раёнаў існаваў ''бухэк'', канічны будан з жэрдак, накрыты звярынымі скурамі. Аднак з пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. ён выкарыстоўваўся ўжо толькі як часовае жытло для паляўнічых. Дастаткова распаўсюджанымі былі драўляныя юрты, якія будаваліся з [[Хвоя|хваёвых]] бярвенняў ў 8 сцен, дыяметрам да 10 м. У драўляных юртах жылі пераважна ў летні сезон або выкарыстоўвалі як хлеў ці рамесную майстэрню. Былі вядомы звычайныя хаты з бярвення. Многія бураты мелі некалькі жытлаў — летняе, зімовае і часовае (для перакачовак, часу палявання і рыбнага лову). Цэнтральная частка жытла выкарыстоўвалася для вогнішча, [[гліна|глінянай]] або [[жалеза|жалезнай]] [[печ]]ы з плітою. Насупраць ''халага'' месцілі бажніцу, дзе трымалі [[рытуал]]ьныя рэчы і невялікія выявы продкаў і [[бог|багоў]]. [[шаманізм|Шаманісты]] на месцы бажніцы мелі доўгі [[куфар]] з рытуальнымі выявамі ''ангонамі'', часцяком у выглядзе футра. Налева ад уваходу знаходзілася мужчынская зона, направа — жаночая. === Вопратка === Народная вопратка складаецца з прамога футравага [[халат]]а з запахам направа і стаялым каўняром, шырокага пояса і скураных [[боты|ботаў]]. Жаночыя халаты маюць нізкі каўнер, зборкі ў таліі і станік, абабіты вузкай стужкай. Пад халат апранаюць [[штаны]] і [[кашуля|кашулю]]. Жанчыны на халат — [[камізэлька|камізэльку]]. Мужчынскую шапку з вострым верхам і пашыраным аколышкам шыюць з лямцу і лісінага футра. Жаночыя шапкі робяцца з каляровай тканіны, абабітай мехам бабра. Улетку жанчыны носяць [[хустка|хустку]]. Жаночыя ўпрыгожванні апранаюць так, каб яны былі бачныя спераду. Ва ўсходніх раёнах, населеных буратамі, раней сярод мужчын было прынята галіць пярэднюю частку галавы, а ззаду заплятаць касу. === Кухня === Народная бурацкая [[кулінарыя|кухня]] прадстаўлена пераважна стравамі з [[мяса]], [[рыбы]] і [[малако|малочных]] прадуктаў. Мяса вяляць, гатуюць з яго розныя віды каўбас, бульён ''бухлер'', пельмені ''бууз'' (позы), піражкі ''хушуур'', суп з лапшой і баранім мясам ''шулэн'' і г. д. Рыба традыцыйна ўжываецца ў ежу жыхарамі берагоў [[Байкал|возера Байкал]]. Яе смажаць на вуглях, на камянях або на патэльні, ядуць салёнай і вэнджанай. З малака робяць ласункі — сушаную малочную плеўку ''ўрмэ'' і смятанныя аладкі ''саламат''. Смятану заварваюць кіпнем і ядуць з молатай чаромхай. На малаке гатуюць саланаваты чай. Папулярны алкагольны напоі ''архі'' і ''тарасун'' з перагнанага кіслага малака. Двойчы перагнанае малако раней ішло на ''арсу'', якую злівалі ў спецыяльны посуд, дадавалі туды ядомае карэнне, чаромху, муку. ''Арсу'' доўга захоўвалася, ужывалася дарослымі і малымі. === Грамадства === У канцы [[19 стагоддзе|XIX]] — пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. сацыяльная арганізацыя буратаў была дастаткова складанай. Існавалі буйныя роды, што аб’ядноўвалі [[сям'я|сем’і]] пэўнай тэрыторыі і фактычна з’яўляліся не столькі сваяцкімі, колькі суседскімі абшчынамі, а таксама аб’яднанні кроўных сваякоў ''ясу'' (літаральна «костка»), якія гуртавалі родзічаў з розных родаў. Прыналежнасць да ''ясу'' лічылася вельмі важнай, таму звычайна кожны бурат ведаў сваіх продкаў і асноўныя адгалінаванні сваёй сям’і на шмат стагоддзяў да свайго нараджэння. Роды кантралявалі зямельныя ўгоддзі, арганізоўвалі адміністрацыйнае кіраўніцтва, сумесную працу, узаемадапамогу, шанаванне духаў ''эджын'', што разглядаліся як гаспадары месцаў, населеных абшчыннікамі, агульныя святы і ахвярапрынашэнні. Пераважалі малыя нуклеарныя сем’і. Дазвалялаіся [[палігінія]] і дамовы паміж бацькамі аб будучым [[шлюб]]е яшчэ малых дзяцей. Дзяўчынак аддавалі замуж ва ўзросце 11 — 15 гадоў. Шлюбная дамова мела абавязковы характар, і за яе парушэнне неслі адказнасць усе чальцы абшчыны. Бацькі жаніха выплочвалі за нявесту выкуп. Калі яна раптам мяняла рашэнне і знаходзіла да вяселля іншага мужа, то той абавязваўся аддаць выкуп былому жаніху. Каб пазбегнуць выкупу, сем’і часцяком абменьваліся нявестамі. Сваяцтва мела выразную іерархію, вылучаліся старэйшыя і малодшыя сваякі, сваякі па маці і па бацьку. Асаблівыя адносіны звязвалі не толькі з бацькамі, але братам маці. Жанчыны ў сям’і лічыліся падначаленымі, іх паводзіны значна абмяжоўваліся. === Фальклор === Бурацкі [[фальклор]] знакаміты [[эпас|эпічнымі]] [[Націск|сілабічнымі]] [[паэзія|паэмамі]] ''ўлігер'', прысвечанымі змагарам са злом. Найбольш вядомы эпас пра героя Гэсэра, які, як лічаць, захаваўся ў буратаў у найбольш архаічнай форме. Таксама вядомы чарадзейныя [[казка|казкі]], [[гісторыя|гістарычныя]] паданні, [[легенда|легенды]], [[песня|песні]]. Папулярнымі святочнымі забавамі буратаў з’яўляюцца стральба з [[лук]]у, скачкі на [[Конь свойскі|конях]], [[Барацьба|дужанне]], [[танец|танцы]], у тым ліку сакральны [[Карагод|танок]] ''ёхор'', які суправаджаецца спевамі. <gallery align=center> Файл:Бурятские юрты в степи..JPG|Бурацкія юрты Файл:Buryatdress.jpg|Вопратка Файл:Sartuul 07.jpg|Жанчыны ў народных строях Файл:Obed v Khoyto-Gole.jpg|Прыгатаванне ежы Файл:Buryat wrestling 04.jpg|Барацьба Файл:Namgar en Trio Nov 13 2008 Moscow.jpg|Сучасныя музыканты </gallery> == Мова == [[Бурацкая мова]] адносіцца да паўночнай групы [[мангольскія мовы|мангольскіх моў]]. Мае афіцыйны статус у [[Бурація|Рэспубліцы Бурація]]. Сучасныя лінгвісты вылучаюць мовы буратаў [[Расія|Расіі]], [[Манголія|Манголіі]] і [[Кітай|Кітая]] як фактычна самастойныя. Мова расійскіх буратаў падзяляецца на 5 буйных [[дыялект]]аў. У Расіі да [[1931]] г. бураты карысталіся тым жа [[пісьмо]]м, што і [[мангольская мова|манголы]]. У 1931 г. была ўведзена [[лацінскі алфавіт|лацінская графіка]]. У [[1939]] г. — [[алфавіт]] на аснове [[кірыліца|кірыліцы]]<ref>[http://www.vokrugsveta.ru/encyclopedia/index.php?title=%D0%91%D1%83%D1%80%D1%8F%D1%82%D1%8B Энциклопедия «Вокруг света»]</ref>. У [[Манголія|Манголіі]] бураты карыстаюцца [[Мангольская мова|мангольскай]] кірылічнай графікай. У [[Кітай|Кітаі]] — старамангольскай графікай. == Рэлігія == === Шаманізм === [[Шаманізм]] з’яўляўся асноўнай [[рэлігія]]й буратаў да [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. Нават пасля шырокага распаўсюджання [[будызм]]у практыка шаманізму мела вялікае значэнне, асабліва сярод заходніх і паўночных буратаў. [[Расійская імперыя|Расійская]] каланіяльная адміністрацыя вяла барацьбу з шаманізмам, навязвала [[будызм]] або [[праваслаўе]]<ref name="zaimka.ru">[http://zaimka.ru/religion/badmaev1.shtml Бадмаев А. А., Некоторые новые данные о христианизации предбайкальских бурят] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140114204823/http://zaimka.ru/religion/badmaev1.shtml |date=14 студзеня 2014 }}</ref>. У гады станаўлення савецкай улады шаманы таксама падвяргаліся ганенням і рэпрэсіям, таму былі вымушаны дзейнічаць патаемна або наогул адмаўляцца ад сваіх поглядаў. Пасля [[1991]] г. шаманізм зноў адрадзіўся. У наш час адбываецца кансалідацыя шаманістаў, праводзяцца сумесныя абрады, дзейнічае рэлігійная арганізацыя «Тэнгэры»<ref>[http://buryatia.asia/shamany-pribajkalya-sobralis-na-drevnejshij-obryad-tajlagan/ Шаманы Прибайкалья собрались на древнейший обряд Тайлаган] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304142356/http://buryatia.asia/shamany-pribajkalya-sobralis-na-drevnejshij-obryad-tajlagan/ |date=4 сакавіка 2016 }}</ref><ref>[http://buryatia.asia/shamany-buryatii-konsolidiruyutsya/ Шаманы Бурятии консолидируются] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304185819/http://buryatia.asia/shamany-buryatii-konsolidiruyutsya/ |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. Бурацкі шаманізм увабраў у сябе архаічныя [[анімізм|анімістычныя]] вераванні, старажытны [[культ продкаў]] і пэўныя рысы [[бурханізм]]у. Разам з гэтым, ён уяўляе сабою дастаткова складаную сістэму, якая адлюстроўвае асаблівы светапогляд і [[рытуал]]ьную частку. Шаманісты вераць у тое, што [[сусвет]] быў створаны прамаці ўсіх [[бог|багоў]] Ээхэ. Ён падзяляецца на тры часткі. Верхні свет ''Дээдэ замбі'' насяляюць 99 добрых і злых багоў ''тэнгры'', сярэдні ''Тээлі замбі'' — людзі, ніжэйшы ''Даода замбі'' — злыя сілы на чале Эрлен-хана. Цэнтрам сусвету з’яўляецца [[Палярная зорка]] (''Алтан гадас'', літаральна «залаты кол»). Чалавечы свет нагадвае шмат’ярусную канструкцыю, дзе маюцца свае багі, уладары тых ці іншых краін, духі-ахоўнікі пэўных месцаў ''эджын'' і меншыя па значнасці звышнатуральныя істоты<ref>[http://www.endlessplanet.org/expeditions/barguzin_valley/results/shaman.htm Шаманизм в Баргузинской долине] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130829010956/http://www.endlessplanet.org/expeditions/barguzin_valley/results/shaman.htm |date=29 жніўня 2013 }}</ref>. Увесь [[пантэон]] бурацкіх бажаствоў шануецца па чатырох бакам свету. Бурацкія шаманы падзяляюцца на белых, якія шануюць ''тэнгры'', і чорных, прыхільнікаў злых сіл. Абрады практыкуюцца з дапамогай ''ангон'' — рэчаў, што утрымоўваюць у сябе духаў або толькі адлюстроўваюць іх. <gallery align=center> Файл:Shaman Buryatia.jpg|Бурацкі шаман. Фота 1904 г. Файл:Khagdaev1.JPG|Сучасны шаман [[Востраў Альхон|вострава Альхон]] Файл:Шаманский обряд.jpg|Шаманскі рытуал Файл:Stela Hongodors.jpg|Стадол буратаў-хангадораў </gallery> === Будызм === Сярод буратаў распаўсюджаны [[будызм]] у форме [[ламаізм]]у (ваджраяна), які прыйшоў сюды з тэрыторыі [[Тыбет]]а праз [[Манголія|Манголію]]. Будызм быў вядомы ў [[Бурація|Бураціі]] з канца [[16 стагоддзе|XVI]] ст., аднак пачатак яго інтэнсіўнага распаўсюджвання прыпаў на пачатак [[18 стагоддзе|XVIII]] ст., калі ў землі буратаў прыйшлі 150 [[Лама (будызм)|лам]]-місіянераў. У [[1741]] г. [[Лізавета Пятроўна|Елізавета I]] афіцыйна дазволіла распаўсюджванне будызму ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У [[1773]] г. [[імператар]]скі ўказ рэгламентаваў мець не болей за 1 кляштар-''дацан'' для кожнага бурацкага рода<ref>[http://www.buriatia.ru/religion/buddizm.htm buriatia.ru]</ref>. У іх вялася не толькі [[рэлігія|рэлігійная]], але і [[культура|культурная]] праца — перапісваліся і перакладаліся [[кніга|кнігі]], вялася падрыхтоўка вучняў. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] савецкія ўлады пачалі закрыццё дацанаў, і да [[1937]] г. усе будысцкія рэлігійныя цэнтры буратаў былі знішчаны. Толькі ў [[1945]] г. ва [[Улан-Удэ]] быў адчынены адзіны Івалгінскі дацан<ref>[http://www.datsan.buryatia.ru/ datsan.buryatia.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140209052336/http://www.datsan.buryatia.ru/ |date=9 лютага 2014 }}</ref>. У наш час патрэбы вернікаў-буратаў абслугоўвае 23 дацаны. З [[1991]] г. пры Івалгінскім дацане працуе будысцкі інстытут «Дашы Чайнхарлін», [[1999]] г. — будысцкі ўніверсітэт. <gallery align=center> Файл:Tsam.jpg|Рытуал ''цам'', фота кан. XIX ст. Файл:Egituysky datsan.jpg|Сучасны дацан Файл:Сартул-Гэгэтуйский дацан (ступы).JPG|Будысцкія ступы Файл:Жаргал-лама Норбоев.jpg|Бурацкі лама </gallery> === Праваслаўе === [Праваслаўе] пачало распаўсюджвацца на землях буратаў з [[1648]] г., калі [[рускія]] [[казакі]] заснавалі Баргузінскую крэпасць, дзе мелася [[Царква (збудаванне)|царква]] і [[святар]]<ref>[http://chita.eparhia.ru/enapx/hist/nov/histbur/ А. Д. ЖАЛСАРАЕВ «ПРАВОСЛАВИЕ В БУРЯТИИ: ДАТЫ И ФАКТЫ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101103185850/http://chita.eparhia.ru/enapx/hist/nov/histbur/ |date=3 лістапада 2010 }}</ref>. Місіянерская дзейнасць сярод буратаў актыўна праводзілася ў [[19 стагоддзе|XIX]] — пачатку [[20 стагоддзе|XX]] стст. Яна была накіравана ў першую чаргу на прыцягненне [[шаманізм|шаманістаў]] на захадняй поўначы ад [[Байкал|возера Байкал]]. Пры падтрымцы каланіяльнай [[Расійская імперыя|расійскай]] адміністрацыі вернікаў заахвочвалі адменай [[ясак]]а і іншых павіннасцяў, але таксама ўжывалі прымус і розныя пакаранні<ref name="zaimka.ru"/><ref>[http://dlib.eastview.com/browse/doc/7937875 П. ПЕРЕПЕЧЕНОВА, КРЕЩЕНИЕ БУРЯТ (ЦЕРКОВЬ НА СЛУЖБЕ САМОДЕРЖАВИЯ)]</ref>. Некаторыя з новаахрышчоных працягвалі патаемна ад царквы спраўляць старыя [[свята|святы]] і хаваць памерлых па даўнейшым звычаям. Разам з гэтым, сярод праваслаўных місіянераў меліся тыя, хто даследваў і апісваў [[культура|культуру]] бурацкага народа. У канцы XIX ст. яны пераклалі на [[бурацкая мова|бурацкую мову]] некалькі [[Агіяграфія|агіяграфічных]] твораў і частку [[Біблія|Бібліі]]<ref>[http://krotov.info/libr_min/11_k/ul/kulganek.html И. В. Кульганек, НЕИЗВЕСТНАЯ РАБОТА А. М. ПОЗДНЕЕВА О ПЕРЕВОДЕ СВЯЩЕННОГО ПИСАНИЯ]</ref><ref>[http://rbo.spb.ru/proektyi/perevod-biblii-na-buryatskiy-yazyik.htm Перевод Библии на бурятский язык] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140622150103/http://rbo.spb.ru/proektyi/perevod-biblii-na-buryatskiy-yazyik.htm |date=22 чэрвеня 2014 }}</ref>. Сярод найбольш выбітных ахрышчаных буратаў быў хросны сын [[Аляксандр III (імператар расійскі)|Аляксандра III]], [[:ru:Бадмаев, Пётр Александрович|Пётр Аляксандравіч Бадмаеў]] ([[1851]]—[[1920]] гг.), урач і даследчык [[Тыбет]]а. У наш час праваслаўныя вернікі ёсць толькі сярод буратаў, што жывуць у [[Расія|Расіі]] (каля 27 %). У [[2010]] г. пачалася публікацыя новага перакладу кніг [[Стары Запавет|Старога Запавета]] на бурацкай мове, быў зроблены поўны пераклад [[Новы Запавет|Новага Запавета]]<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/1320960.html В Улан-Удэ представили Новый Завет на бурятском языке, изданный Институтом перевода Библии]</ref>. <gallery align=center> Файл:Badmaev P.A. 1913-16 Karl Bulla.jpg|Пётр Бадмаеў Файл:Посольский Спасо-Преображенский мужской монастырь 4.JPG|Праваслаўны Пасольскі манастыр у Бураціі Файл:Успенская церковь в Кяхте.JPG|Праваслаўная царква Ушэсця ў Кяхце Файл:Old Believers chapel.JPG|Капліца рускіх старавераў у Бураціі </gallery> == Зноскі == {{reflist|2}} == Літаратура == * [http://www.academia.edu/480827/_Mongolian_Buryats_A_Diaspora_in_the_Situations_of_Challenge_ Трансграничные миграции в пространстве монгольского мира: история и современность: сб. науч. ст. — Улан-Удэ: Изд-во БНЦ СО РАН, 2010 ] * Буряты. // Народы России: Энциклопедия. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1994 — С. 118—122 * [http://mirknig.com/knigi/religiya/1181607275-dolamaistskie-verovaniya-buryat.html Галданова Г. Р., Доламаистские верования бурят. — Новосибирск: Наука, 1987] * [http://www.hist.msu.ru/Science/Disser/Tregubova.pdf Трегубова Динара Дмитриевна, Субэтнические группы бурят в прошлом и настоящем. Автореферат диссертации на соискание учёной степени кандидата исторических наук. 07.00.07 -Этнография, этнология и антропология. — Москва, 2011] == Спасылкі == {{Commonscat|Buryat people}} * [http://www.narodru.ru/peoples1196.html Буряты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160309220800/http://www.narodru.ru/peoples1196.html |date=9 сакавіка 2016 }} * [http://www.buryatia.org Сайт бурятского народа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071026021017/http://www.buryatia.org/ |date=26 кастрычніка 2007 }} * [http://www.languages-study.com/buryat.html ИЗУЧЕНИЕ БУРЯТСКОГО ЯЗЫКА В ИНТЕРНЕТЕ] * [http://www.tengerism.org/Buryat_History.html History of Buryatia (Ar Mongol)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140310032941/http://www.tengerism.org/Buryat_History.html |date=10 сакавіка 2014 }} * [http://www.baikal-raduga.com/tourism-buriatia/traveling/24/ Ethnic cuisine of Buryatia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150930140153/http://www.baikal-raduga.com/tourism-buriatia/traveling/24/ |date=30 верасня 2015 }} * [http://www.wanmin.org/minzu/buriat 关于布利亚特民族] [[Катэгорыя:Мангольскія народы]] [[Катэгорыя:Народы Азіі]] [[Катэгорыя:Народы Сібіры]] [[Катэгорыя:Народы Расіі]] [[Катэгорыя:Народы Кітая]] [[Катэгорыя:Народы Манголіі]] qkde9ch4rxpiu1w5x5dss3x3jmdcyg8 0 75360 5148166 4015995 2026-05-29T02:45:44Z Ægishjálmur 167840 /* */ 5148166 wikitext text/x-wiki [[File:1999. Stamp of Belarus 0315.jpg|thumb|Келіх. [[Налібоцкая шкляная мануфактура]], 1730-я гады. Паштовая марка Беларусі]] '''Келіх''' (ад {{lang-pl|kielich}}<ref name=pr>{{Крыніцы/Слоўнік іншамоўных слоў|1}}, С.642</ref>) — [[пасудзіна]] для [[віно|віна]]. Адрозніваюць келіхі: * для шампанскага. Ёмістасць — 125—150 г. Канічнай, падоўжанай, цыліндрычнай, грушападобнай і краманчатай формы. * для сокаў і піва. Ёмістасць — 250—400 г. Цыліндрычнай формы на нізкай ножцы. * для фруктова-ягадных сокаў, фруктова-ягадных кактэйляў з марожаным або малочных. Ёмістасць — 250—350 г. Цікава, што класічныя келіхі для салодкага [[шампанскае|шампанскага]] вырабляліся па форме і памеру грудзей каралевы Францыі [[Марыя-Антуанэта|Марыі-Антуанэты]], якая была абезгалоўлена ў Парыжы ў [[1793]] годзе. Гэтыя келіхі адпавядаюць памеру «У» паводле міжнароднай класіфікацыі памераў жаночых бюстаў і аб'ёму ў 200 мл, паводле метрычнай сістэмы. У наш час такія келіхі выкарыстоўваюцца для падачы шампанскага даволі рэдка.<ref name="МА">[http://www.gq.ru/practicum/40638/ Урокі келіха] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081015232348/http://www.gq.ru/practicum/40638/ |date=15 кастрычніка 2008 }}</ref> У [[1950-я]] гг. аўстрыец Клаус Іозеф Рыйдэль стварыў розныя тыпы келіхаў для вінаў розных рэгіёнаў [[Францыя|Францыі]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]], [[Італія|Італіі]], [[тэкіла|тэкілы]], [[аквавіт]]у, [[вермут]]а, [[кіршвасер]]у, [[грапа|грапы]] і іншых напояў. Вынайдзеныя ім формы выкарыстоўваюцца і ў наш час.<ref name="http://www.dp-trade.ru/catalog_in.mhtml?PubID=48">[http://www.dp-trade.ru/catalog_in.mhtml?PubID=48 Riedel, Аўстрыя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110812223714/http://www.dp-trade.ru/catalog_in.mhtml?PubID=48 |date=12 жніўня 2011 }}</ref> == Гл. таксама == * [[Чарка]] * [[Кілішак]] * [[Шклянка]] * [[Куфель]] {{зноскі}} [[Катэгорыя:Посуд]] s5chqwhgfrzt863r658umjzx9x2hpdr 0 80401 5148070 4822364 2026-05-28T20:01:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148070 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Бендэ́р-Аба́с'''{{sfn|БелЭн|1996}} (перс. بندر عباس — ''Банда́р-е-Аба́с'' — «Порт Абаса») — партовы [[горад]] на поўдні [[Іран]]а на беразе [[Персідскі заліў|Персідскага заліва]]. Цэнтр астана [[Хармазган]]. Займае стратэгічную пазіцыю ў [[Армузскі праліў|Армузскім праліве]]. Насельніцтва — 367 508 чал. (2006 г.) == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|3|Бендэ́р-Аба́с||96}} * {{ВСЭ3|Бенде́р-Абба́с|3|193}} == Спасылкі == * [http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2766 Ад Каспійскага мора да Персідскага заліву] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305085628/http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2766 |date=5 сакавіка 2016 }} * [http://www.city-travel-guide.co.uk/travel-guide/bandar-abbas-travel-guide.html Турыстычны даведнік] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120511061845/http://www.city-travel-guide.co.uk/travel-guide/bandar-abbas-travel-guide.html |date=11 мая 2012 }} {{Гарады Ірана}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Ірана]] t6sgta3g1rgi5hhmem3t9n59ij87ke3 0 85144 5147956 5111702 2026-05-28T13:15:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5147956 wikitext text/x-wiki '''Беларускі кангрэсавы камітэт Амерыкі''' (БККА) — грамадская арганізацыя [[беларусы ЗША|беларусаў у ЗША]]. Каардынуе работу беларускіх згуртаванняў, якія прытрымліваюцца палітычнай платформы [[БЦР|Беларускай цэнтральнай рады]]. == Гісторыя == Беларускі кангрэсавы камітэт Амерыкі створаны [[11 лютага]] [[1951]] года ў г. [[Саўт-Рывер]] ([[Нью-Джэрсі|штат Нью-Джэрсі]]) як выканаўчы орган [[Кангрэс беларусаў Амерыкі|Кангрэса беларусаў Амерыкі]]. Сярод задачаў БККА былі: каардынацыя працы беларускіх арганізацый у ЗША, выступленні ад іх імя перад амерыканскімі палітычнымі і грамадскімі, а таксама міжнароднымі арганізацыямі. Першым старшынёй БККА стаў [[Мікалай Шчорс]]. Камітэт збірае і распаўсюджвае інфармацыю на надзённыя беларускія тэмы. Выдае і распаўсюджвае часопіс «[[Беларуская думка (ЗША)|Беларуская думка]]». == Старшыні == * [[Мікалай Шчорс]] (11.2.1951—30.6.1957) * [[Іван Касяк]] (30.6.1957—13.3.1989) * [[Расціслаў Завістовіч]] (2.6.1990—20.12.2000) * [[Роберт Цупрык]] (2001—2021) == Літаратура == * ''Гардзіенка А.'' Беларускі кангрэсавы камітэт Амэрыкі (БККА) / [[Алег Гардзіенка]]. — Смаленск, 2009. — 428 с. — (БІНІМ; Бібліятэка Бацькаўшчыны, Кніга 16). * ''Ляднёва А.'' Беларускі кангрэсавы камітэт Амерыкі // БелЭн у 18 т. Т. 2. — Мн., 1996. == Спасылкі == * [http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=13384 Беларускі кангрэсавы камітэт Амэрыкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180124090646/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=13384 |date=24 студзеня 2018 }} на сайце Kamunikat.org [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў ЗША]] [[Катэгорыя:1951 год у ЗША]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1951 годзе]] {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} cu4a8u2ek8zp4i4goifmgb7483vm6zv 0 87152 5148058 4884520 2026-05-28T19:33:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148058 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = Горад |беларуская назва = Бельфор |арыгінальная назва = {{lang-fr|Belfort}} |краіна = Францыя |герб = Blason ville fr Belfort (Territoire-de-Belfort).svg |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_deg= 47|lat_min= 38|lat_sec=30 |lon_deg= 6|lon_min= 51|lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = 200 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = рэгіён |рэгіён = Бургундыя — Франш-Кантэ |рэгіён у табліцы = |від раёна = Дэпартаменты Францыі{{!}}Дэпартамент |раён = Тэрыторыя Бельфор |раён у табліцы = Тэрыторыя Бельфор |унутранае дзяленне = 5 кантонаў |від главы = мэр |глава = Эцьен Бюзбаш |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 17,1 |від вышыні = сярэдняя вышыня НУМ |вышыня цэнтра НП = 358 |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 50417 |год перапісу = 1999 |шчыльнасць = 2948 |агламерацыя = 81524 |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +1 |DST = ёсць |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = 90000 |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = Код INSEE |лічбавы ідэнтыфікатар = 90010 |катэгорыя ў Commons = |сайт = http://www.mairie-belfort.com/ |мова сайта = fr |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = }} '''Бельфор''' ({{lang-fr|Belfort}}) — горад на ўсходзе [[Францыя|Францыі]], адміністрацыйны цэнтр дэпартамента [[Тэрыторыя Бельфор]]. Транспартны вузел ля горнага праходу паміж Вагезамі і Юра («Бургундскія вароты»). У мінулым Бельфор — крэпасць, якая вытрымала шэраг аблог (1814, 1815, 1870—1871), праіснавала да [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Паблізу ад Бельфора — знакамітая царква [[Нотр-Дам-дзю-О]]. == Гісторыя == Бельфор размешчаны ў вельмі стратэгічным месцы, у Вагезай і Юрай, на шляху, які злучае [[Рэйн]] і [[Рона|Рону]]. Месца, дзе зараз стаіць горад, было заселена ў гала-рымскую эпоху і ў хроніках [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]] згадваецца як валоданне графаў [[Манбельяр]]а, якія надалі паселішчу статус горада ў [[1307]] годзе. Раней аўстрыйскае валоданне, Бельфор быў перададзены [[Францыя|Францыі]] паводле [[Вестфальскі мір|Вестфальскага міру]] [[1648]] года, па заканчэнню [[Трыццацігадовая вайна|Трыццацігадовай вайны]]. Умацаванні горада былі пашыраны і развіты, дзякуючы ваеннаму архітэктару [[Людовік XIV|Людовіка XIV]] [[Себасцьен Ле Прэтр дэ Вабан|Вабана]]. [[Выява:France-90-Belfort-Belvedere ouest.jpg|thumb|left|Выгляд заходняй часткі Бельфора]] Найбольш вядомая гістарычная падзея, звязаная з горадам — яго гераічная абарона падчас [[франка-пруская вайна|франка-прускай вайны]] [[1870]]—[[1871]] гадоў. На працягу 103 дзён з лістапада [[1870]] года па студзень [[1871]] года гарнізон крэпасці пад камандаваннем палкоўніка [[П’ер Данфер-Рашро|П’ера Данфер-Рашро]] вытрымліваў аблогу нямецкіх войскаў у суправаджэнні артылерыйскіх абстрэлаў. == FIMU == Штогод у Бельфоре праводзіцца міжнародны фестываль універсітэцкай музыкі ''Festival International de Musique Universitaire'' (FIMU). У маі з розных краін у горад з’язджаюцца да 2500 выканаўцаў, галоўным чынам студэнтаў. Фестываль доўжыцца тры дня. Усе канцэрты і паказы бясплатныя, яны учыняюцца на 14 сцэнах у зачыненых памяшканнях, пад голым небам і проста на вуліцы. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{commons|Belfort}} * [http://www.belfort-tourisme.com/ Афіцыйны турыстычны цэнтр] {{ref-fr}} {{ref-en}} {{ref-de}} * [http://www.Fimu.com/ Музычны фестываль FIMU у Бельфоры]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.fortified-places.com/belfort.html Старонка пра бельфорскай крэпасці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210309153430/http://www.fortified-places.com/belfort.html |date=9 сакавіка 2021 }} * [http://www.citadelle-belfort.fr Сайт, прысвечаны бельфорскай крэпасці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071102201529/http://www.citadelle-belfort.fr/ |date=2 лістапада 2007 }} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады рэгіёна Бургундыя — Франш-Кантэ]] [[Катэгорыя:Гарады, узнагароджаныя ордэнам Ганаровага легіёна]] [[Катэгорыя:Камуны дэпартамента Тэрыторыя Бельфор]] [[Катэгорыя:Бельфор| ]] ifunku5tdv3hd9g2dlneenk8x8nvtzp 4 90386 5148232 5147529 2026-05-29T08:54:46Z JerzyKundrat 174 5148232 wikitext text/x-wiki ''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)'' * [[Вавілон]]яне перанялі ў [[шумер]]аў '''[[Шасцідзесятковая сістэма злічэння|сістэму злічэння]]''' з асновай 60 і паклалі яе ў аснову сваёй [[Вавілонская астраномія|астраноміі]]. * Афіцыйнай мяжой [[Масква|Масквы]] да 1960 года была '''[[Малое кальцо Маскоўскай чыгункі|кальцавая чыгунка]]'''. * Пасля ўстанаўлення пабрацімскіх адносін з горадам [[Кіёта]] ў [[Кіеў|Кіеве]] быў закладзены '''[[Парк Кіёта (Кіеў)|парк]]''', аформлены ў [[Японскі сад|японскім стылі]]. * [[Кракадзіл]] стаў прычынай '''[[Катастрофа Let L-410 у Бандунду|авіякатастрофы]]''' ў [[ДР Конга]]. * Пункт дыслакацыі '''[[Расійская авіяцыйная група місіі ААН у Судане|расійскіх міратворцаў]]''' у [[Паўднёвы Судан|Паўднёвым Судане]] быў празваны Міхайлаўкай. * Штогод у першую суботу [[май|мая]] [[садоўнік]]і ўсяго свету '''[[Сусветны дзень голага садоўніка|яднаннюцца з прыродай]]'''. ''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]] rgw1uton2oapm6qnhtypmh9kd3hfiac 5148287 5148232 2026-05-29T11:15:29Z ~2026-31587-12 168848 5148287 wikitext text/x-wiki ''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)'' * [[Вавілон]]яне перанялі ў [[шумер]]аў '''[[Шасцідзесятковая сістэма злічэння|сістэму злічэння]]''' з асновай 60 і паклалі яе ў аснову сваёй [[Вавілонская астраномія|астраноміі]]. * Афіцыйнай мяжой [[Масква|Масквы]] да 1960 года была '''[[Малое кальцо Маскоўскай чыгункі|кальцавая чыгунка]]'''. * Пасля ўстанаўлення пабрацімскіх адносін з горадам [[Кіёта]] ў [[Кіеў|Кіеве]] быў закладзены '''[[Парк Кіёта (Кіеў)|парк]]''', аформлены ў [[Японскі сад|японскім стылі]]. * [[Кракадзіл]] стаў прычынай '''[[Катастрофа Let L-410 у Бандунду|авіякатастрофы]]''' ў [[ДР Конга]]. * Пункт дыслакацыі '''[[Расійская авіяцыйная група місіі ААН у Судане|расійскіх міратворцаў]]''' у [[Паўднёвы Судан|Паўднёвым Судане]] быў празваны Міхайлаўкай. * Штогод у першую суботу [[май|мая]] [[садоўнік]]і ўсяго свету '''[[Сусветны дзень голага садоўніка|яднаюцца з прыродай]]'''. ''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]] 58ybjjd7tpwxnnmd8xirzqt5bnwayya 0 91893 5148078 4802548 2026-05-28T20:20:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148078 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Беняконскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Воранаўскі раён]] |Уключае = 30 населеных пунктаў |Сталіца = [[Беняконі]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2319 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Беняко́нскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Воранаўскі раён|Воранаўскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок [[Беняконі]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Воранаўскага раёна [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Ромуцеўскі сельсавет|Ромуцеўскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гродненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 29 красавіка 1960 года ў склад [[Воранаўскі сельсавет|Воранаўскага сельсавета]] перададзены 7 населеных пунктаў ([[Бялюнцы (Беняконскі сельсавет)|Бялюнцы]], [[Дайнава (Беняконскі сельсавет)|Дайнава]], [[Забалаць (Беняконскі сельсавет)|Забалаць]], [[Кмітаўшчызна]], [[Рэмізава]], [[Станішы]] і [[Тусуманцы]])<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 29 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>. 11 студзеня 1966 года ў склад сельсавета з [[Воранаўскі пассавет|Воранаўскага пассавета]] вернуты вёскі [[Забалаць (Беняконскі сельсавет)|Забалаць]] і [[Рэмезава|Рамізава]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 студзеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 9 (1129).</ref>. 11 лютага 1972 года ў склад сельсавета з Воранаўскага пассавета перададзены 8 населеных пунктаў: [[Бялюнцы (Беняконскі сельсавет)|Бялюнцы]], [[Вараноўка (Беняконскі сельсавет)|Вараноўка]], [[Дайнава (Беняконскі сельсавет)|Дайнава]], [[Навасады (Беняконскі сельсавет)|Малыя Навасады]], [[Мілюнцы (Воранаўскі раён)|Мілюнцы]], [[Станішы]], [[Тусуманцы]] і [[Цеслюкішкі]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 лютага 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 8 (1346).</ref>. У 1978 годзе ў склад сельсавета з [[Паляцкішскі сельсавет|Паляцкішскага сельсавета]] перададзены 4 населеныя пункты (вёска [[Любарты]], хутары [[Жальвідоры]], [[Кодзі]] і [[Кужы]])<ref>Рашэнні выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 сакавіка, 24 красавіка і 15 мая 1978 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 16 (1570).</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2953 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=14 ліпеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 83,7 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 12,0 % — [[беларусы]], 3,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,5 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 2319 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=14 ліпеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Беняконскі сельсавет}} {{Воранаўскі раён}} [[Катэгорыя:Беняконскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] cznwv5qtm9xev1fnx8momxb76uvwd2i 0 92486 5147968 5111547 2026-05-28T15:05:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5147968 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Беларускі інстытут навукі і мастацтва |абрэвіятура = БІНіМ |выява = БІНіМ.jpg |дата ўтварэння = {{Дата пачатку|16|12|1951|1}} |юрыдычны статус = [[грамадскае аб’яднанне]] |месцазнаходжанне = [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]] |дзейнічае ў рэгіёнах = [[ЗША]], [[Канада]], [[Германія]] |пасада_кіраўніка1 = Старшыня |імя_кіраўніка1 = [[Юрка Кіпель]] }} '''Беларускі інстытут навукі і мастацтва (БІНіМ) у [[Нью-Ёрк]]у''' ({{lang-be-x-old|Беларускі інстытут навукі й мастацтва}}, {{lang-en|Belarusian Institute of Arts and Sciences}}) — грамадская навукова-культурная арганізацыя беларускай эміграцыі ў [[ЗША]]. Заснаваны 16 снежня 1951 года, зарэгістраваны 13 жніўня 1953 года як арганізацыя са штаб-кватэрай у [[Нью-Ёрк]]у з правам дзейнасці на ўсёй тэрыторыі ЗША. Мае філіялы ў Германіі ([[Мюнхен]], з 1955) і Канадзе ([[Таронта]], з 1967). Друкаваны орган — навуковы штогоднік «[[Запісы БІНіМ|Запісы]]» (выдаецца з 1952). Станам на люты 2026 года выйшлі 44 выпускі «Запісаў». У 1954—1963 гадах выдаваў літаратурна-мастацкі часопіс «[[Конадні]]», у 1953—1969 — інфармацыйны часопіс «Абежнік». Інстытут падтрымлівае сувязі з многімі бібліятэкамі свету, асабліва з [[Публічная бібліятэка ў Нью-Ёрку|Публічнай бібліятэкай у Нью-Ёрку]]. З канца 1980-х гадоў інстытут наладжвае кантакты з арганізацыямі [[Беларусь|Беларусі]]<ref>[https://web.archive.org/web/20140501220823/http://kamunikat.org/BINiM.html БІНіМ] Камунікат</ref>. Інстытут узначальвалі<ref>[https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid0znQYHoJ1s9Z6UCgg62bpNgDBeD46Jv2dL4yBxGbYHLoBPGH1wubxGVC6XPCwbK2wl&id=100089595467075 Беларускі Інстытут Навукі й Мастацтва — Facebook]</ref>: * [[Уладзімір Тамашчык]] (1951—1952); * [[Янка Ліманоўскі]] (1952—1955); * [[Вітаўт Тумаш]] (1955—1982); * [[Вітаўт Кіпель]] (1982—2022); * [[Юрка Кіпель]] (з 2023). Сярод правадзейных членаў БІНіМа [[Леў Аляксандравіч Акіншэвіч|Леў Акіншэвіч]]. У розныя гады колькасць членаў БІНіМ вагалася ад 100 да 200 чалавек. З 1990-х гадоў у БІНіМ працуюць і тутэйшыя навукоўцы з метраполіі<ref>[https://web.archive.org/web/20190323054402/https://news.tut.by/society/13175.html Зусім нядаўна споўнілася 50 гадоў з дня заснавання Беларускага інстытуту навукі і мастацтва ў Нью Ёрку — найбольшае беларускае навуковае ўстановы акадэмічнага тыпу за мяжою], Tut.by, 2002</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т. 1. — Мн., 1993. — С.433-434. * Беларуская энцыклапедыя. Т. 2. — Мн., 1996. — С.444-445. == Спасылкі == * [http://www.knihi.by/spis/knihi/almanach-zapisy-binim Альманах «Запісы БІНіМ»]{{Недаступная спасылка}} // Кнігі поштай {{Арганізацыі беларускай дыяспары}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларускай навукі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў ЗША]] [[Катэгорыя:Беларускі інстытут навукі і мастацтва]] [[Катэгорыя:Нью-Ёрк]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1951 годзе]] [[Катэгорыя:1951 год у Нью-Ёрку]] pxu74cgljsa28begmf3f935ecwt7r4k 0 95775 5148231 4752724 2026-05-29T08:54:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148231 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Буркоўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Брагінскі раён]] |Уключае = 12 населеных пунктаў |Сталіца = [[Буркі]] |Датаўтварэння = [[8 снежня]] [[1926]],</br>[[18 сакавіка]] [[2005]] |Скасаванне = [[26 лістапада]] [[1959]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1034 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавы пояс = +2 |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Бурко́ўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2009 г. вёска) [[Буркі]]. Знаходзіцца на паўночным захадзе раёна. == Гісторыя == Пасля [[Узбуйненне БССР#Другое ўзбуйненне БССР|другога ўзбуйнення]] [[БССР]] з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Брагінскага раёна [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. 30 снежня 1927 года сельсавет узбуйнены, у яго склад увайшла тэрыторыя скасаваных [[Бакуноўскі сельсавет|Бакуноўскага]] і [[Сабалёўскі сельсавет (Брагінскі раён)|Сабалёўскага]] сельсаветаў. Пасля скасавання акруговага падзелу 26 ліпеня 1930 года ў складзе Брагінскага раёна БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Гомельскай вобласці. 26 лістапада 1959 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Мікуліцкі сельсавет|Мікуліцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 лістапада 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 17.</ref>. 18 сакавіка 2005 года [[Астраглядаўскі сельсавет]] перайменаваны ў Буркоўскі<ref>{{Cite web |url=https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-65/2005-65(003-031).pdf&oldDocPage=8 |title=Решение Гомельского облсовета депутатов от 18 марта 2005 г. № 159 О переименовании Остроглядовского и Сперижского сельсоветов Брагинского района |access-date=21 лістапада 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210613051411/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2005-65%2F2005-65%28003-031%29.pdf&oldDocPage=8 |archivedate=13 чэрвеня 2021 |url-status=dead }}</ref>. 20 жніўня 2008 года былі ліквідаваныя вёскі [[Астрагляды]], [[Багушы (Брагінскі раён)|Багушы]], [[Вязок (Брагінскі раён)|Вязок]] і [[Хатуча]]<ref>[http://pravo.by/pdf/2009-62/2009_62_9_21015.pdf Решение Брагинского районного Совета депутатов от 20 августа 2008 г. № 68 Об упразднении сельских населенных пунктов Брагинского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180317234647/http://pravo.by/pdf/2009-62/2009_62_9_21015.pdf|date=17 сакавіка 2018}}</ref>. 1 снежня 2009 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Мікуліцкі сельсавет|Мікуліцкага сельсавета]] (5 населеных пунктаў: аграгарадок [[Мікулічы (Брагінскі раён)|Мікулічы]], вёскі [[Вялікі Лес (Брагінскі раён)|Вялікі Лес]], [[Конанаўшчына]], [[Рыжкаў (Брагінскі раён)|Рыжкаў]] і [[Чырвонае Поле]]), таксама ў склад сельсавета перададзены вёскі [[Красная Гара (Брагінскі раён)|Красная Гара]] і [[Сабалі (Брагінскі раён)|Сабалі]], якія знаходзіліся ў раённым падпарадкаванні<ref>[http://pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 276 Об изменении административно-территориального устройства Брагинского района Гомельской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf|date=29 кастрычніка 2013}}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (5 населеных пунктаў) — 646 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 97,1 % — [[беларусы]], 1,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,1 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (12 населеных пунктаў) — 1034 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == * {{archives.gov.by|112301}} {{Буркоўскі сельсавет}} {{Брагінскі раён}} [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1959 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 2005 годзе]] [[Катэгорыя:Буркоўскі сельсавет| ]] 437k0lqz1pc95h1ng8rusvbrblt4390 0 98875 5148013 5047634 2026-05-28T16:57:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148013 wikitext text/x-wiki {{Краіна-удзельніца Еўрабачання | Назва краіны = Беларусь | Сцяг = EuroBielorrusia.svg | Тэлеканал = [[Першы нацыянальны тэлеканал|БТ]] (2004—2006)<br />[[Першы нацыянальны тэлеканал|Першы]] (2007—2011)<br />[[Беларусь 1]] (2011—2021)<br />[[Беларусь 24]] (2011—2021) | Адбор = {{Collapsible list | title = Нацыянальны | 2004–2009<br>2012–2020<br>([[EuroFest]]) }}{{Collapsible list | title = Унутраны | 2010–2011<br>2021 }} | Удзелы = 16 (6 у фінале) | Першы выступ = [[Конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]] | Апошні выступ = [[Конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]] | Лепшы вынік = 6, [[Конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]] | Горшы вынік = 22 (паўфінал), [[Конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]] | Старонка краіны = {{cite web|url=https://eurovision.tv/country/belarus|title=Старонка краіны}} | Сайт тэлеканала = {{cite web|url=http://www.tvr.by/|title=Сайт тэлеканала|accessdate=8 лютага 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190410125506/https://www.tvr.by/|archivedate=10 красавіка 2019|url-status=dead}} }} '''[[Беларусь]]''' удзельнічала ў [[Конкурс песні Еўрабачанне|конкурсе песні «Еўрабачанне»]] з [[Конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]] па [[Конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]] год<ref name="eurovision.tv">{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=41|title=Старонка Беларусі на афіцыйным сайце конкуса песні Еўрабачанне|publisher=eurovision.tv|accessdate=1 красавіка 2013}}</ref>. Дэбют краіны на конкурсе быў няўдалым, дуэт [[Аляксандра і Канстанцін|«Аляксандра і Канстанцін»]] заняў толькі 19 месца ў паўфінале, што не дазволіла яму працягнуць удзел. Удзел Беларусі на «Еўрабачанні» нельга назваць паспяховым, за 16 гадоў удзелу краіна змагла прайсці ў фінал толькі 6 разоў: у [[Конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]], [[Конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]], [[Конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]], [[Конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]], [[Конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]] і [[Конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]] гадах. Пры гэтым у топ-10 у фінале краіна патрапіла толькі аднойчы, у [[Конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]] годзе. Тады краіну прадстаўляў [[Дзмітрый Калдун]] з песняй [[Work your magic (песня Калдуна)|«Work your magic»]]. Яму ўдалося выйсці ў фінал і заваяваць 6-е месца. Гэты вынік стаў найлепшым за ўсю гісторыю ўдзелу ў конкурсе. У сакавіку [[2021]] краіна была дыскваліфікавана з конкурса з-за таго, што песня абраных прадстаўнікоў, гурта {{нп5|Галасы ЗМеста||ru|Галасы ЗМеста}} [[«Я научу тебя»]] мела палітычны падтэкст. Такім чынам краіна ўпершыню за 17 гадоў удзелу ў конкурсе (з улікам адмененага конкурса [[Конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]] года), яго прапусціла. [[28 мая]] [[2021]] года [[Еўрапейскі вяшчальны саюз]] аб’явіў аб пазбаўленні членства [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Белтэлерадыёкампаніі]] ў арганізацыі з-за пытанняў парушэння правоў чалавека ў краіне на фоне бягучага [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пераследу апазіцыі]]<ref>[https://www.rbc.ru/politics/28/05/2021/60b0e1a49a79474605abb6a3 Организаторы «Евровидения» приостановили членство Белоруссии в союзе]</ref>. За 16 гадоў удзелу, Беларусь атрымала ў фіналах 368 балаў, а ў паўфіналах — 1025 балаў. == Гісторыя == === 2000-я === Першымі прадстаўнікамі краіны стаў дуэт [[Аляксандра і Канстанцін|«Аляксандра і Канстанцін»]], які выканаў на конкурсе песню [[My Galileo (песня «Аляксандра і Канстанцін»)|«My Galileo»]]<ref>{{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/culture/2011/05/16/ic_media_infografic_117_4054/|title=Беларусь на «Евровидении» — 2004-2011. Все участники и все песни|publisher=naviny.by|accessdate=1 красавіка 2013|archive-date=2 мая 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130502213814/http://naviny.by/rubrics/culture/2011/05/16/ic_media_infografic_117_4054/|url-status=dead}}</ref>. У тым годзе краіна атрымала 10 балаў і заняла 19 месца ў паўфінале. На наступны раз Беларусь на конкурсе прадстаўляла [[Анжаліка Агурбаш]]<ref name="eurovision.tv"/><ref>{{cite web|url=http://belapan.com/archive/2005/01/31/na_konkurse_pesni_evrovidenie2005_belarus/|title=На конкурсе песни "Евровидение-2005" Беларусь будет представлять Анжелика Агурбаш|publisher=belapan.com|accessdate=1 красавіка 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306113537/http://belapan.com/archive/2005/01/31/na_konkurse_pesni_evrovidenie2005_belarus/|archivedate=6 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. На падрыхтоўку нумара было выдаткавана каля 5 мільёнаў долараў, асноўным спонсарам спявачкі з’яўляўся яе муж — бізнесмен [[Мікалай Агурбаш]]<ref>{{cite web|url=http://www.kp.by/daily/25955/2896484/|title=Сколько миллионов спустил на карьеру Анжелики Агурбаш ее бывший муж-бизнесмен?|publisher=kp.by|accessdate=1 красавіка 2013}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Нягледзячы на высокія шанцы выхаду ў фінал, якія давалі [[Рэспубліка Беларусь|Беларусі]] [[Букмекерская фірма|букмекерскія фірмы]], краіна заняла толькі 13 месца ў паўфінале. У [[2006]] годзе на «Еўрабачанне» ў [[Афіны]] паехала [[Паліна Смолава]]. Яе выступ у паўфінале конкурса стаў найгоршым вынікам для краіны за ўсю гісторыю ўдзелаў. У той год Беларусь заняла толькі 22 месца сярод 23 удзельнікаў паўфінала<ref>{{cite web|url=http://www.ctv.by/%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BF%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8-2006|title=Полина Смолова - певица, представитель Беларуси на Евровидении-2006|publisher=ctv.by|accessdate=1 красавіка 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130209035003/http://www.ctv.by/%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%BF%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%86%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8-2006|archivedate=9 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Найлепшы вынік краіна дасягнула ў [[2007]] годзе, калі на [[Конкурс песні Еўрабачанне 2007|«Еўрабачанне»]] паехаў пераможца [[Фабрыка зорак|Фабрыкі зорак 5]] [[Дзмітрый Калдун|Калдун]]. Кіраўнікамі дэлегацыі з’яўляліся [[Аляксандр Ціхановіч]] і [[Філіп Кіркораў]]. Песня расійска-армянскага кампазітара [[Карэн Каваляран|Карэна Кавалярана]] [[Work your magic (песня Калдуна)|«Work your magic»]] (Твары свой цуд) заняла 6 месца, набраўшы 145 балаў<ref>{{cite web|url=http://news.tut.by/culture/87506.html|title=Беларусь - впервые в финале "Евровидения"|publisher=tut.by|accessdate=1 красавіка 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305023956/http://news.tut.by/culture/87506.html|archivedate=5 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. На наступны год конкурс адбываўся ў сталіцы [[Сербія|Сербіі]] — [[Бялград]]зе. На «Еўрабачанне» паехаў пераможца конкурса [[Новая волна в Юрмале|«Новая волна»]] [[Руслан Аляхно]]<ref>{{cite web|url=http://naviny.by/rubrics/culture/2008/01/22/ic_articles_117_155097/|title=На «Евровидение-2008» от Беларуси поедет «народный артист»|publisher=naviny.by|accessdate=1 красавіка 2013|archive-date=28 красавіка 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130428231903/http://naviny.by/rubrics/culture/2008/01/22/ic_articles_117_155097|url-status=dead}}</ref>. Песня [[Hasta la vista (песня Руслана Аляхно)|«Hasta la vista»]] набрала 27 балаў і заняла толькі 17 месца<ref>{{cite web|url=http://blog.minskstyle.com/ruslan-alexno-dostojno-predstavil-belarus-na-evrovidenii-2008-no/|title=Руслан Алехно достойно представил Беларусь на “Евровидении-2008″, но..|publisher=blog.minskstyle.com|accessdate=1 красавіка 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130410022116/http://blog.minskstyle.com/ruslan-alexno-dostojno-predstavil-belarus-na-evrovidenii-2008-no/|archivedate=10 красавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. Нягледзячы на гэта, відэакліп на песню атрымаў узнагароду як найлепшы відэакліп-удзельнік конкурса. Беларусь на [[Конкурс песні Еўрабачанне 2009|«Еўрабачанні 2009»]] прадстаўляў пераможца [[Славянскі Базар у Віцебску|Славянскага базару]] 2004 года Пётр Ялфімаў<ref>{{cite web|url=http://www.interfax.by/article/43168|title=Евровидение-2009 - самое скандальное для Беларуси|publisher=interfax.by|accessdate=1 красавіка 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090502162932/http://interfax.by/article/43168|archivedate=2 мая 2009|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ctv.by/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C-%D0%BD%D0%B0-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8-2009-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82-%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80-%D0%B5%D0%BB%D1%84%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2|title=Беларусь на "Евровидении-2009" представит Петр Елфимов|publisher=ctv.by|accessdate=1 красавіка 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305090702/http://www.ctv.by/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C-%D0%BD%D0%B0-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8-2009-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82-%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80-%D0%B5%D0%BB%D1%84%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2|archivedate=5 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. Рок-кампазіцыя [[Eyes, that never lie (песня Пятра Ялфімава)|«Eyes, that never lie»]] набрала 25 балаў і заняла 13 месца<ref>{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=1480|title=Першы паўфінал "Еўрабачання 2009" на афіцыйным сайце конкурсе песні Еўрабачанне|publisher=eurovison.tv|accessdate=1 красавіка 2013}}</ref>. === 2010-я === У [[Конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]] годзе конкурс прымала ў сябе [[сталіца]] [[Нарвегія|Нарвегіі]] — [[Осла]]. На гэты раз Беларусь упершыню прадстаўляла група. Яна складалася з удзельнікаў музыкальнага праекта тэлеканала [[АНТ]]. Песня [[Butterflies (песня «3+2»)|«Butterflies»]]<ref>{{cite web|url=http://www.ctv.by/32-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BF%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8-2010|title=3+2 - музыкальная группа, представитель Беларуси на Евровидении-2010|publisher=ctv.by|accessdate=1 красавіка 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130211095051/http://www.ctv.by/32-%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%BF%D0%BF%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8-2010|archivedate=11 лютага 2013|url-status=dead}}</ref> расійскага кампазітара [[Максім Фадзееў|Максіма Фадзеева]]<ref>{{cite web|url=http://artemosha.info/?p=2344|title=Макс Фадеев поможет Беларуси на Евровидении 2010|publisher=artemosha.info|accessdate=1 красавіка 2013}}</ref> выйшла ў фінал, дзе заняла перадапошняе 24 месца<ref>{{cite web|url=http://news.tut.by/kaleidoscope/171695.html|title="Евровидение-2010" выиграла Германия, белорусы - вторые с конца|publisher=tut.by|accessdate=1 красавіка 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130118080233/http://news.tut.by/kaleidoscope/171695.html|archivedate=18 студзеня 2013|url-status=dead}}</ref>. У выніку ўнутранага адбору ў [[2011]] годзе краіну на [[Конкурс песні Еўрабачанне 2011|«Еўрабачанне 2011»]] паехала прадстаўляць [[Анастасія Віннікава]]<ref>{{cite web|url=http://www.ctv.by/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8/%D0%BD%D0%B0-%C2%AB%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8-2011%C2%BB-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82-%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%BA%D0%B0-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B8%D0%BD%D1%8F%D0%B7%D0%B0|title=На «Евровидении-2011» Беларусь представит студентка минского иняза Анастасия Винникова|publisher=ctv.by|accessdate=1 красавіка 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150327111718/http://www.ctv.by/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8/%D0%BD%D0%B0-%C2%AB%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8-2011%C2%BB-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82-%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%BA%D0%B0-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B8%D0%BD%D1%8F%D0%B7%D0%B0|archivedate=27 сакавіка 2015|url-status=dead}}</ref>. Яе песня [[I love Belarus (песня Анастасіі Віннікавай)|«I love Belarus»]], нягледзячы на высокія шанцы трапіць у фінал, заняла толькі 14 месца ў паўфінале<ref>{{cite web|url=http://www.interfax.by/news/belarus/92409|title=Беларусь не прошла в финал «Евровидения-2011» в Дюссельдорфе|publisher=interfax.by|accessdate=1 красавіка 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120629135108/http://www.interfax.by/news/belarus/92409|archivedate=29 чэрвеня 2012|url-status=dead}}</ref>. З нацыянальны адборам на [[Конкурс песні Еўрабачанне 2012|«Еўрабачанне 2012»]] быў звязаны скандал з падтасоўкай галасоў тэлегледачоў<ref>{{cite web|url=http://telegraf.by/2012/02/na-evrovidenie-2012-belarus-predstavit-alena-lanskaya-video|title=На "Евровидении-2012" Беларусь представит Алена Ланская - видео|publisher=telegraf.by|accessdate=1 красавіка 2013|archive-date=18 красавіка 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120418180204/http://telegraf.by/2012/02/na-evrovidenie-2012-belarus-predstavit-alena-lanskaya-video|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.1news.az/bomond/eurovision/20120220024302907.html|title=Скандал вокруг нацотбора «Евровидение 2012» в Беларуси обрастает новыми подробностями|publisher=1news.az|accessdate=1 красавіка 2013}}</ref>. У выніку разбору краіну паехала прадстаўляць група «[[Litesound]]» <ref>{{cite web|url=http://www.interfax.by/article/1106847|title=Группа Litesound: «Это победа белорусского народа!»|publisher=interfax.by|accessdate=1 красавіка 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131110172840/http://www.interfax.by/article/1106847|archivedate=10 лістапада 2013|url-status=dead}}</ref> з песняй [[We are the heroes (песня «Litesound»)|«We are the heroes»]]. Беларусь зноў не трапіла ў фінал, заняўшы 16 месца ў паўфінале<ref>{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=1583|title=Другі паўфінал "Еўрабачання 2012" на афіцыйным сайце конкурсе песні Еўрабачанне|publisher=eurovison.tv|accessdate=1 красавіка 2013}}</ref>. У [[Конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]] годзе Беларусь стала першай краінай, што абрала свайго прадстаўніка на конкурс [[Конкурс песні Еўрабачанне 2013|«Еўрабачанне 2013»]] у [[Швецыя|шведскі]] горад [[Мальмё]]. У выніку галасавання журы і тэлегледачоў (50/50) прадстаўніцай Беларусі была абрана [[Алена Ланская]] з песняй [[Rhythm of love (песня Алены Ланской)|«Rhythm of love»]]<ref>{{cite web|url=http://telegraf.by/2012/12/opredelen-predstavitel-belarusi-na-evrovidenii-2013|title=Определен представитель Беларуси на "Евровидении-2013"|publisher=telegraf.by|accessdate=1 красавіка 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130420132403/http://telegraf.by/2012/12/opredelen-predstavitel-belarusi-na-evrovidenii-2013|archivedate=20 красавіка 2013|url-status=dead}}</ref>, якую пасля змяніла на «[[Solayoh (песня Алены Ланской)|Solayoh]]»<ref>{{cite web|url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=alyona_lanskaya_will_sing_solayoh_in_malmoe|title=Alyona Lanskaya will sing "Solayoh" in Malmö|publisher=eurovison.tv|accessdate=1 красавіка 2013}}</ref>. Спявачка прайшла ў фінал, дзе заняла 16 месца<ref>{{cite web|url=https://www.belta.by/culture/view/alena-lanskaja-zanjala-16-mesto-na-konkurse-evrovidenie-2013-v-malme-16079-2013|title=Алена Ланская заняла 16 место на конкурсе "Евровидение-2013" в Мальме|publisher=belta.by|accessdate=19 мая 2013}}</ref>. На нацыянальным адборы, які прайшоў [[10 студзеня]] [[2014]] года, перамогу атрымаў спявак [[TEO]] з песняй «[[Cheesecake (песня TEO)|Cheesecake]]»<ref>{{cite web|url=https://www.tvr.by/company/novosti-kompanii/belarus_na_evrovidenii_2014_predstavit_pevets_teo/|title=Беларусь на "Евровидении-2014" представит певец Тео|publisher=tvr.by|accessdate=11 студзеня 2014}}</ref>. [[8 мая]] ён выступіў у другім паўфінале конкурса «Еўрабачанне», і змог прайсці ў фінал (гэта быў першы раз, калі краіна прайшла ў фінал 2 гады запар)<ref>{{cite web|url=https://www.eurobelarus.info/news/society/2014/05/09/teo-iz-belarusi-proshel-v-final-evrovideniya.html|title=ТЕО ИЗ БЕЛАРУСИ ПРОШЕЛ В ФИНАЛ ЕВРОВИДЕНИЯ|publisher=eurobelarus.info|accessdate=8 мая 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210918171306/https://www.eurobelarus.info/news/society/2014/05/09/teo-iz-belarusi-proshel-v-final-evrovideniya.html|archivedate=18 верасня 2021|url-status=dead}}</ref>. У фінале конкурса, які прайшоў [[10 мая]], ТЕО набраў 43 балы і заняў 16 месца<ref>{{cite web|url=https://interfax.by/news/stil_zhizni/razvlecheniya_i_otdykh/1155920/|title=Белорус Тео занял 16-е место на «Евровидении», победила Кончита из Австрии|publisher=interfax.by|accessdate=11 мая 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200410203627/https://interfax.by/news/stil_zhizni/razvlecheniya_i_otdykh/1155920/|archivedate=10 красавіка 2020|url-status=dead}}</ref>. У [[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]] годзе прадстаўнікамі краіны на конкурсе стаў дуэт [[Юзары|Uzari]] & [[Maimuna]] з песняй «[[Time (песня Uzari & Maimuna)|Time]]»<ref>{{cite web|url=https://www.tvr.by/company/novosti-kompanii/belarus-na-evrovidenii-2015-predstavyat-uzari-maimuna/|title=Беларусь на "Евровидении-2015" представят UZARI & MAIMUNA|publisher=tvr.by|accessdate=26 снежня 2014}}</ref>. У фінал яны не прайшлі, заняўшы 12 месца ў паўфінале<ref>{{cite web|url=https://interfax.by/news/stil_zhizni/razvlecheniya_i_otdykh/1184196/|title=Uzari & Maimuna не прошли в финал "Евровидения-2015"|publisher=interfax.by|accessdate=20 мая 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210918171303/https://interfax.by/news/stil_zhizni/razvlecheniya_i_otdykh/1184196/|archivedate=18 верасня 2021|url-status=dead}}</ref>. Прадстаўніком на конкурсе ў [[Конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]] годзе быў абраны [[IVAN]]. Яго прадзюсарам быў [[Віктар Якаўлевіч Дробыш|Віктар Дробыш]], які да гэтага, у [[Конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]] годзе, прадзюсіраваў прадстаўнікоў Расіі, фальклорны калектыў [[Буранаўскія бабулі]], якія занялі 2-е месца<ref>{{cite web|url=http://www.ctv.by/ivan-s-pesney-viktora-drobysha-predstavit-belarus-na-evrovidenii-2016|title=IVAN с песней Виктора Дробыша представит Беларусь на «Евровидении-2016»|publisher=ctv.by|accessdate=20 мая 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160410101243/http://www.ctv.by/ivan-s-pesney-viktora-drobysha-predstavit-belarus-na-evrovidenii-2016|archivedate=10 красавіка 2016|url-status=dead}}</ref>. Аднак гэта не дапамагло прадстаўніку Беларусі. Песня «[[Help You Fly]]», якую выконваў артыст, у фінал конкурса не трапіла, спыніўшыся на 12 месцы ў паўфінале<ref>{{cite web|url=https://gp.by/novosti/kultura/news92273.html|title=IVAN не прошел в финал Евровидения|publisher=gp.by|accessdate=13 мая 2016}}</ref>. На [[Конкурс песні Еўрабачанне 2017|Еўрабачанне 2017]] у [[Кіеў]] упершыню паехаў гурт з песняй на беларускай мове<ref>{{cite web|url=https://sputnik.by/20170121/naviband-predstavit-belarus-na-evrovidenii-v-kieve-1027075266.html|title=Беларусь на "Евровидении-2017" представят Naviband|publisher=sputnik.by|accessdate=21 студзеня 2017}}</ref>. Песня «[[Гісторыя майго жыцця]]» у выкананні гурта [[NAVIBAND]] прагучала [[11 мая]] ў другім паўфінале конкурса. Артыстам удалося прайсці ў фінал і [[13 мая]] яны выступілі паўторна, заняўшы 17 месца<ref>{{cite web|url=https://www.belta.by/culture/view/gruppa-naviband-iz-belarusi-proshla-v-final-evrovidenija-2017-246870-2017/|title=Группа NaviBand из Беларуси прошла в финал "Евровидения-2017"|publisher=belta.by|accessdate=12 мая 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.sb.by/articles/naviband-zanyali-17-e-mesto-na-evrovidenii-2017.html|title=Naviband заняли 17-е место на «Евровидении-2017»|publisher=sb.by|accessdate=14 мая 2017}}</ref>. На конкурс [[Конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]] года ад Беларусі быў абраны вядомы ўкраінскі спявак [[Alekseev]]<ref>{{cite web|url=https://www.dw.com/ru/%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%86-alekseev-%D0%BD%D0%B0-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B8-2018-%D1%8D%D1%82%D0%BE-%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%88%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D1%82%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D1%8F%D1%82%D1%8C-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C/a-43426684|title=Украинец Alekseev на "Евровидении-2018": Это большая ответственность - представлять Беларусь|publisher=dw.com|accessdate=14 красавіка 2018}}</ref>. З песняй «[[Forever]]» ён выступіў у першым паўфінале, дзе заняў 16 месца, што не дазволіла яму выйсці ў фінал<ref>{{cite web|url=https://www.kp.by/daily/26826/3866225/|title=ALEKSEEV не прошел в финал «Евровидения-2018»|publisher=kp.by|accessdate=8 мая 2018}}</ref>. У [[Конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]] годзе краіну прадставіла маладая спявачка [[Зінаіда Аляксандраўна Купрыяновіч|ZENA]] з песняй «[[Like It (песня ZENA)|Like It]]». Яна выступіла ў першым паўфінале і змагла прайсці ў фінал, заняўшы 10 месца. У фінале ZENA заняла 25 месца, аднак пазней адбыўся пералік вынікаў і выявілася, што спявачка на самай справе была на 24 месцы<ref>{{cite web|url=https://www.belta.by/culture/view/zena-proshla-v-final-evrovidenija-2019-347340-2019/|title=ZENA прошла в финал "Евровидения-2019"|publisher=belta.by|accessdate=15 мая 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://sputnik.by/20190519/Belarus-zanyala-25-mesto-v-finale-Evrovideniya-1041216577.html|title=Беларусь заняла 25-е место в финале "Евровидения"|publisher=sputnik.by|accessdate=19 мая 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ctv.by/organizatory-evrovideniya-2019-pereschitali-itogi-golosovaniya-v-finale-zena-zanyala-24-mesto|title=Организаторы «Евровидения-2019» пересчитали итоги голосования в финале. ЗЕНА заняла 24 место|publisher=ctv.by|accessdate=22 мая 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190524144851/http://www.ctv.by/organizatory-evrovideniya-2019-pereschitali-itogi-golosovaniya-v-finale-zena-zanyala-24-mesto|archivedate=24 мая 2019|url-status=dead}}</ref>. === 2020-я === У нацыянальным адборы на «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2020|Еўрабачанне 2020]]» перамог гурт [[VAL (гурт)|VAL]], ён і павінен быў прадстаўляць краіну на конкурсе з беларускамоўнай песняй «[[Да відна]]»<ref>{{cite web|url=https://www.belta.by/culture/view/val-predstavit-belarus-na-evrovidenii-2020-381509-2020/|title=VAL представит Беларусь на "Евровидении-2020"|publisher=belta.by|accessdate=29 лютага 2020}}</ref>. Аднак пазней «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2020|Еўрабачанне 2020]]» было адменена з-за [[Пандэмія COVID-19|пандэміі COVID-19]]<ref>{{cite web|url=https://rg.ru/2020/03/18/evrovidenie-2020-oficialno-otmenili.html|title="Евровидение-2020" официально отменили|publisher=rg.ru|accessdate=18 сакавіка 2020}}</ref>. Першапачаткова Беларусь планавала прыняць удзел у конкурсе [[Конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]] года і павінна была выступаць у першай палове першага паўфіналу. [[9 сакавіка]] [[2021]] года праз унутраны адбор [[Белтэлерадыёкампанія|БТРК]] абрала ўдзельніка, ім аказаўся гурт {{нп5|Галасы ЗМеста||ru|Галасы ЗМеста}} з рускамоўнай песняй «[[Я научу тебя]]»<ref>{{Cite web|date=2021-03-09|title=🇧🇾 Belarus: Galasy ZMesta to Eurovision 2021|url=https://eurovoix.com/2021/03/09/galasy-zmesta-eurovision-2021/|access-date=2021-03-09|website=Eurovoix|language=en-GB}}</ref>. Аднак [[11 сакавіка]] заяўка была адхілена, паколькі [[Еўрапейскі вяшчальны саюз|EBU]] вырашыў, што песня парушае правілы конкурсу. Беларускаму вяшчальніку было прапанавана прадставіць альбо новую версію песні, альбо цалкам новую песню, якая будзе адпавядаць правілам, у адваротным выпадку краіне пагражала дыскваліфікацыя<ref>{{Cite web|date=2021-03-11|title=Latest news: EBU statement on Belarusian entry|url=https://eurovision.tv/story/latest-news-march-2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210311150505/https://eurovision.tv/story/latest-news-march-2021|archive-date=2021-03-11|access-date=2021-03-11|website=Eurovision.tv|language=en}}</ref>. [[26 сакавіка]] Белтэлерадыёкампанія прапанавала новую песню, якая называецца «[[Песня про зайцев]]», яе таксама спявае гурт «Галасы ЗМеста». Аднак гэтая песня таксама была адхілена, па тых жа прычынах, што і папярэдняя заяўка, а Беларусь была дыскваліфікаваная з конкурсу 2021 года<ref>{{Cite web|date=2021-03-26|title=EBU statement on Belarusian participation|url=https://eurovision.tv/story/ebu-statement-on-belarusian-entry-2021|access-date=2021-03-26|website=Eurovision.tv|language=en}}</ref><ref>{{Citation|title=Галасы Зместа - Песня про зайцев - песня на Евровидение 2021|url=https://www.youtube.com/watch?v=TtbcXxN03Aw|language=en|access-date=2021-03-26}}</ref>. [[28 мая]] [[2021]] года, праз шэсць дзён пасля фіналу 2021 года, ЕВС прыпыніў членства БТРК у арганізацыі. Вяшчальнік атрымаў два тыдні (да [[11 чэрвеня]]), каб даць адказ, перш чым прыпыненне ўступіць у сілу, але Белтэлерадыёкампанія не дала на гэта ніякага адказу<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.ebu.ch/news/2021/05/ebu-executive-board-agrees-to-suspension-of-belarus-member-btrc|title=EBU EXECUTIVE BOARD AGREES TO SUSPENSION OF BELARUS MEMBER BTRC|date=28 May 2021|access-date=28 May 2021|publisher=European Broadcasting Union|archive-url=https://web.archive.org/web/20210528124149/https://www.ebu.ch/news/2021/05/ebu-executive-board-agrees-to-suspension-of-belarus-member-btrc|archive-date=28 May 2021|url-status=live}}</ref>. [[1 ліпеня]] вяшчальнік быў выключаны з ЕВС, і такім чынам страціў правы на трансляцыю і ўдзел у конкурсах, якія арганізуюцца Еўрапейскім вяшчальным саюзам<ref>{{Cite web|url=https://euroradio.fm/belteleradyyokampaniyu-vyklyuchyli-z-eurapeyskaga-vyashchalnaga-sayuza/|title=Белтэлерадыёкампанію выключылі з Еўрапейскага вяшчальнага саюза|date=2021-06-30|website=euroradio.fm|url-status=live}}</ref>. Пазней было абвешчана, што выключэнне будзе доўжыцца тры гады, аднак па заканчэнні гэтага тэрміну БТРК прыйдзецца паўторна падаваць заяўку на членства<ref>{{Cite web|date=2021-08-27|title=BTRC: Suspenzija traje tri godine|url=https://eurosong.hr/btrc-suspenzija-traje-tri-godine/|access-date=2021-08-27|website=eurosong.hr|language=hr}}</ref>. == Удзельнікі == {|class="wikitable" |+Легенда табліцы |- |width=15px bgcolor=#FFCC33| |Пераможца |- |bgcolor=#CCCCCC| |Другое месца |- |bgcolor=#cc9966| |Трэцяе месца |- |bgcolor=#87CEFA| |Чацвёртае месца |- |bgcolor=#C39AC3| |Пятае месца |- |bgcolor=#FE8080| |Апошняе месца |- |bgcolor=#99FF99| |Аўтаматычны праход у фінал |- |bgcolor=#FFCDBD| |Не прайшла ў фінал |- |bgcolor=#DCDCDC| |Не ўдзельнічала, або была дыскваліфікавана |} <br /> {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#ccccff" ! rowspan=2 | Год ! rowspan=2 | Прадстаўнік ! rowspan=2 | Мова ! rowspan=2 | Песня ! rowspan=2 | Пераклад ! colspan=2 | Фінал ! colspan=2 | Паўфінал |- ! Месца ! Балы ! Месца ! Балы |- bgcolor="#FFCDBD" | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]] | [[Аляксандра і Канстанцін]] | [[Англійская мова|Англійская]] | «[[My Galileo (песня "Аляксандра і Канстанцін")|My Galileo]]» | «Мой Галілеа» | colspan="2" |<small><center><span style="color:#808080">Не прайшлі</span></center></small> | 19 | 10 |- bgcolor="#FFCDBD" | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2005|2005]] | [[Анжаліка Агурбаш]] | [[Англійская мова|Англійская]] | «[[Love Me Tonight (песня Анжалікі Агурбаш)|Love Me Tonight]]» | «Кахай мяне сёння вечарам» | colspan="2" |<small><center><span style="color:#808080">Не прайшла</span></center></small> | 13 | 67 |- bgcolor="#FFCDBD" | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]] | [[Паліна Смолава]] | [[Англійская мова|Англійская]] | «[[Mum (песня Паліны Смолавай)|Mum]]» | «Мама» | colspan="2" |<small><center><span style="color:#808080">Не прайшла</span></center></small> | 22 | 10 |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]] | [[Дзмітрый Калдун|Калдун]] | [[Англійская мова|Англійская]] | «[[Work your magic (песня Калдуна)|Work your magic]]» | «Твары сваё чараўніцтва» | 6 | 145 |bgcolor="#87CEFA"| 4 |bgcolor="#87CEFA"| 176 |- bgcolor="#FFCDBD" | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2008|2008]] | [[Руслан Аляхно]] | [[Англійская мова|Англійская]] | «[[Hasta la vista (песня Руслана Аляхно)|Hasta la vista]]» | «Бывай» | colspan="2" |<small><center><span style="color:#808080">Не прайшоў</span></center></small> | 17 | 27 |- bgcolor="#FFCDBD" | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]] | [[Пётр Ялфімаў]] | [[Англійская мова|Англійская]] | «[[Eyes, that never lie (песня Пятра Ялфімава)|Eyes, that never lie]]» | «Вочы, якія ніколі не ілгуць» | colspan="2" |<small><center><span style="color:#808080">Не прайшоў</span></center></small> | 13 | 25 |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]] | [[3+2 (гурт)|«3+2»]] | [[Англійская мова|Англійская]] | «[[Butterflies (песня "3+2")|Butterflies]]» | «Матылькі» | 24 | 18 | 9 | 59 |- bgcolor="#FFCDBD" | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2011|2011]] | [[Анастасія Віннікава]] | [[Англійская мова|Англійская]] | «[[I love Belarus, песня Анастасіі Віннікавай|I love Belarus]]» | «Я люблю Беларусь» | colspan="2" |<small><center><span style="color:#808080">Не прайшла</span></center></small> | 14 | 45 |- bgcolor="#FFCDBD" | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]] | «[[Litesound]]» | [[Англійская мова|Англійская]] | «[[We are the heroes (песня "Litesound")|We are the heroes]]» | «Мы героі» | colspan="2" |<small><center><span style="color:#808080">Не прайшлі</span></center></small> | 16 | 35 |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]] | [[Алена Ланская]] | [[Англійская мова|Англійская]] | «[[Solayoh (песня Алены Ланской)|Solayoh]]» | «Салеа» | 16 | 48 | 7 | 64 |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]] | [[TEO]] | [[Англійская мова|Англійская]] | «[[Cheesecake (песня TEO)|Cheesecake]]» | «Чызкейк» | 16 | 43 |bgcolor="#C39AC3"| 5 |bgcolor="#C39AC3"| 87 |- bgcolor="#FFCDBD" | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]] | [[Юзары|Uzari]] & [[Maimuna]] | [[Англійская мова|Англійская]] | «[[Time (песня Uzari & Maimuna)|Time]]» | «Час» | colspan="2" |<small><center><span style="color:#808080">Не прайшлі</span></center></small> | 12 | 39 |- bgcolor="#FFCDBD" | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]] | [[IVAN]] | [[Англійская мова|Англійская]] | «[[Help You Fly]]» | «Дапамагу табе лятаць» | colspan="2" |<small><center><span style="color:#808080">Не прайшоў</span></center></small> | 12 | 84 |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]] | [[NAVIBAND]] | [[Беларуская мова|Беларуская]] | colspan="2" |«[[Гісторыя майго жыцця]]» | 17 | 83 | 9 | 110 |- bgcolor="#FFCDBD" |[[Конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]] |[[Alekseev]] |[[Англійская мова|Англійская]] |«[[Forever]]» |«Назаўжды» | colspan="2" |<small><center><span style="color:#808080">Не прайшоў</span></center></small> | 16 | 65 |- |[[Конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]] |[[Зінаіда Аляксандраўна Купрыяновіч|ZENA]] |[[Англійская мова|Англійская]] |«[[Like It (песня ZENA)|Like It]]» |«Спадабацца» |24 |31 | 10 | 122 |- bgcolor="#DCDCDC" | <small><center><span style="color:#808080">[[Конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]]</span></center></small> |[[VAL (гурт)|VAL]] |[[Беларуская мова|Беларуская]] | colspan="2" |«[[Да відна]]» | colspan="4" bgcolor="#DCDCDC"|<small><center><span style="color:#808080">Конкурс адменены</span></center></small> |- bgcolor="#DCDCDC" | <small><center><span style="color:#808080">[[Конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]]</span></center></small> |[[Галасы ЗМеста]] | colspan="8" bgcolor="#DCDCDC"|<small><center><span style="color:#808080">Дыскваліфікаваныя</span></center></small> |-bgcolor="#DCDCDC" | colspan="9" bgcolor="#DCDCDC" data-sort-value="99999"|<small><center><span style="color:#808080">З [[Конкурс песні Еўрабачанне 2022|2022]] года ўдзел немагчымы (прыпынена членства ў ЕВС)</span></center></small> |} == Беларусы як прадстаўнікі іншых краін == {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Год ! rowspan="2" |Выканаўца ! rowspan="2" |Краіна ! rowspan="2" |Песня ! rowspan="2" |Пераклад ! rowspan="2" |Мова ! colspan="2" |Фінал ! colspan="2" |Паўфінал |- !Месца !Балы !Месца !Балы |- bgcolor="#FFCC33" | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]] | [[Аляксандр Ігаравіч Рыбак|Аляксандр Рыбак]] | {{ESC|Нарвегія}} | «[[Fairytale]]» | «Казка» | [[Англійская мова|Англійская]] | 1 | 387 | 1 | 201 |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]] | [[Аляксандр Ігаравіч Рыбак|Аляксандр Рыбак]] | {{ESC|Нарвегія}} | «That’s How You Write A Song» | «Вось як трэба пісаць песню» | [[Англійская мова|Англійская]] | 15 | 144 |bgcolor="#FFCC33"| 1 |bgcolor="#FFCC33"| 266 |} == Гісторыя галасавання == Станам на {{Escyr|2019}} год гісторыя галасавання Беларусі выглядае наступным чынам: {| |- valign="top" | {| class="wikitable" ! colspan="3"| Большасць балаў аддалі (фінал) |- ! Месца ! Краіна ! Балы |- style="background:gold" | 1 | {{ESC|Расія}} | 166 |- style="background:silver" | 2 | {{ESC|Украіна}} | 126 |- bgcolor="#cc9966" | 3 | {{ESC|Азербайджан}} | {{0}}71 |- | 4 | {{ESC|Нарвегія}} | {{0}}66 |- | 5 | {{ESC|Швецыя}} | {{0}}53 |- |} | {| class="wikitable" !colspan="3"| Большасць балаў атрымалі (фінал) |- ! Месца ! Краіна ! Балы |- style="background:gold" | 1 | {{ESC|Украіна}} | 50 |- style="background:silver" | 2 | {{ESC|Расія}} | 41 |- bgcolor="#cc9966" | 3 | {{ESC|Азербайджан}} | 32 |- | 4 | {{ESC|Грузія}} | 31 |- | 5 | {{ESC|Малдова}} | 26 |- |} | {| class="wikitable" ! colspan="3"| Большасць балаў аддалі (усяго) |- ! Месца ! Краіна ! Балы |- style="background:gold" | 1 | {{ESC|Украіна}} | 215 |- style="background:silver" | 2 | {{ESC|Расія}} | 212 |- bgcolor="#cc9966" | 3 | {{ESC|Малдова}} | 104 |- | 4 | {{ESC|Літва}} | 101 |- | 5 | {{ESC|Нарвегія}} | {{0}}99 |- |} | {| class="wikitable" ! colspan="3"| Большасць балаў атрымалі (усяго) |- ! Месца ! Краіна ! Балы |- style="background:gold" | 1 | {{ESC|Украіна}} | 155 |- style="background:silver" | 2 | {{ESC|Расія}} | {{0}}89 |- bgcolor="#cc9966" | 3 | {{ESC|Грузія}} | {{0}}87 |- | 4 | {{ESC|Літва}} | {{0}}83 |- | 5 | {{ESC|Малдова}} | {{0}}77 |- |} |} == Каментатары і глашатаі == {| class="wikitable" ! Год ! Каментатар ! Абвеснік |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2004|2004]] | [[Дзяніс Кур’ян]] | [[Дзяніс Кур’ян]] |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2005|2005]] | [[Дзяніс Кур’ян]] | [[Алена Панарова]] |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2006|2006]] | [[Дзяніс Кур’ян]] | [[Кацярына Лангер|Карыяна]] |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2007|2007]] | [[Дзяніс Кур’ян]]<br />[[Аляксандр Ціхановіч]] | [[Юліяна]] |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2008|2008]] | [[Дзяніс Кур’ян]] | [[Вольга Барабаншчыкава]] |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2009|2009]] | [[Дзяніс Кур’ян]] | [[Кацярына Літвінава]] |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2010|2010]] | [[Дзяніс Кур’ян]] | [[Аляксей Грышын]] |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2011|2011]] | [[Дзяніс Кур’ян]] | [[Лейла Ісмаілава]] |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2012|2012]] | [[Дзяніс Кур’ян]] | [[Дзмітрый Калдун]] |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2013|2013]] | [[Яўген Перлін]] | [[Дар’я Домрачава]] |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2014|2014]] | [[Яўген Перлін]] | [[Алена Ланская]] |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2015|2015]] | [[Яўген Перлін]] | [[Юрый Вашчук|Юрый Вашчук (ТЕО)]] |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2016|2016]] | [[Яўген Перлін]] | [[Юзары|Юрый Наўроцкі (Юзары)]] |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2017|2017]] | [[Яўген Перлін]] | [[Алена Ланская]] |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2018|2018]] | [[Яўген Перлін]] | [[Naviband]] |- | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2019|2019]] | [[Яўген Перлін]] | [[Марыя Васілевіч]] |- bgcolor="#DCDCDC" | <s>[[Конкурс песні Еўрабачанне 2020|2020]]</s> | <s>[[Яўген Перлін]]</s> | Не было |- bgcolor="#DCDCDC" | [[Конкурс песні Еўрабачанне 2021|2021]] | Не транслявалі | Не ўдзельнічалі |} == Фотагалерэя == <gallery class="center"> File:Kolduneurovision2007.jpg|[[Дзмітрый Калдун]] у [[Хельсінкі]] ({{Escyr|2007}}) File:Ruslan Alekhno, Belarus, Eurovision 2008.jpg|[[Руслан Аляхно]] ў [[Бялград]]зе ({{Escyr|2008}}) File:3+2 band 01.JPG| [[3+2 (гурт)|«3+2»]] у [[Осла]] ({{Escyr|2010}}) File:Litesound Eurovision.jpg|[[Litesound]] у [[Баку]] ({{Escyr|2012}}) File:ESC2013 - Belarus 15.jpg|[[Алена Ланская]] ў [[Мальмё]] ({{Escyr|2013}}) File:ESC2014 - Belarus 01.jpg|[[TEO]] ў [[Капенгаген]]е ({{Escyr|2014}}) File:20150515 ESC 2015 Uzari & Maimuna 7730.jpg|[[Юзары|Uzari]] & [[Maimuna]] ў [[Вена|Вене]] ({{Escyr|2015}}) File:ESC2016 - Belarus 07.jpg|[[IVAN]] у [[Стакгольм]]е ({{Escyr|2016}}) File:Eurovision Song Contest 2017, Semi Final 2 Rehearsals. Photo 260.jpg|[[NAVIBAND]] у [[Кіеў|Кіеве]] ({{Escyr|2017}}) File:ESC2018 - Belarus 01.jpg|[[Alekseev]] у [[Лісабон]]е ({{Escyr|2018}}) File:Eurovision 2019 Belarus.jpg|[[Зінаіда Аляксандраўна Купрыяновіч|ZENA]] ў [[Тэль-Авіў|Тэль-Авіве]] ({{Escyr|2019}}) </gallery> == Гл. таксама == * [[Беларусь на дзіцячым конкурсе песні Еўрабачанне]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.eurovision.tv/ Афіцыйны сайт Еўрабачання] * [https://eurofest.by/ «Навіны Еўрабачання ў Беларусі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191222093946/https://eurofest.by/ |date=22 снежня 2019 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Commons category|Belarus in the Eurovision Song Contest}} {{Еўрабачанне}} {{Беларусь на конкурсе песні Еўрабачанне}} {{Беларусь у тэмах}} [[Катэгорыя:Музыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Краіны на конкурсе песні Еўрабачанне]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларусь на конкурсе песні Еўрабачанне| ]] dazoxmzmm38e3vr3prdgn0rxdbiv59g 0 103848 5148269 4256210 2026-05-29T10:29:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148269 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст | Імя = Бені Хіл | Арыгінал імя = Benny Hill | Фота = Benny_Hill.JPG | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = Альфрэд Хотарн Хіл ({{lang-en|Alfred Hawthorn Hill}}) | Дата нараджэння = 21.1.1924 | Месца нараджэння = {{Месца нараджэння|Саўтгемптан}}, [[Хэмпшыр]], [[Англія]] | Дата смерці = 19.4.1992 | Месца смерці = [[:en:Teddington|Тэдынгтан]], {{Месца смерці|Лондан}}, [[Англія]] | Прафесія = {{акцёр|Вялікабрытаніі}}, комік, спявак | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} | Гады актыўнасці = 1940 — 1991 | Кірунак = | Узнагароды = | imdb_id = 0001350 | Сайт = }} '''Альфрэд Хотарн «Бэні» Хіл''' (англ.: Alfred Hawthorn "Benny" Hill; [[21 студзеня]] [[1924]], Саўтгэмптан - [[19 красавіка]] [[1992]], Тэдынгтан, прыгарад [[Лондан]]а) — англійскі [[акцёр]], комік. Стваральнік папулярнай ва ўсім свеце праграмы «Шоў Бэні Хіла». {{зноскі}} == Спасылкі == * {{imdb|0001350}} * [http://www.museum.tv/archives/etv/H/htmlH/hillbenny/hillbenny.htm Benny Hill] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090126105829/http://museum.tv/archives/etv/H/htmlH/hillbenny/hillbenny.htm |date=26 студзеня 2009 }} page at the [[Museum of Broadcast Communications]] * [http://cinema-translations.blogspot.com/2009/04/benny-hills-show-family.html Сям'я: акцёры-ўдзельнікі «Шоу Бені Хіла»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170420075550/http://cinema-translations.blogspot.com/2009/04/benny-hills-show-family.html |date=20 красавіка 2017 }}{{ref-ru}} * [http://www.museum.tv/archives/etv/B/htmlB/bennyhillsh/bennyhillsh.htm ''The Benny Hill Show''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090321074632/http://www.museum.tv/archives/etv/B/htmlB/bennyhillsh/bennyhillsh.htm |date=21 сакавіка 2009 }} page at the [[Museum of Broadcast Communications]] * [http://eastleighso50.tripod.com/id5.html The Eastleigh Photograph Archive] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080514173827/http://eastleighso50.tripod.com/id5.html |date=14 мая 2008 }} Photos of the dairy and streets where Benny worked as a milkman, inspiring the song Ernie (The fastest milkman in the west) * [http://www.tnsf.ca/bennyhill The Benny Hill Songbook] Lyrics, guitar chords and transcripts * [http://www.runstop.de/bennysplace/ Benny’s Place featuring Louise English & Hill’s Angels] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070928021054/http://www.runstop.de/bennysplace/ |date=28 верасня 2007 }} A tribute to Benny Hill and his beautiful ladies known as Hill’s Angels * [http://www.laughterlog.com/Personalities/per-bhill.HTM Laughterlog.com] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090401165254/http://www.laughterlog.com/Personalities/per-bhill.HTM |date=1 красавіка 2009 }} Article with complete list of appearances on television, radio and record {{DEFAULTSORT:Хіл, Бені}} [[Катэгорыя:Комікі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Бені Хіл]] {{Бібліяінфармацыя}} fxt3cmczt0ecugm86h975l3aglr2xez 0 108557 5148034 4695685 2026-05-28T18:09:31Z Feeleman 163471 афармленне 5148034 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст | Гады актыўнасці = [[1990]] — наш час }} '''Джада Корэн Пінкет-Сміт''' ({{lang-en|Jada Koren Pinkett-Smith}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] {{актрыса|ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}} і {{спявачка|ЗША|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}. Замужам за акцёрам і рэперам [[Уіл Сміт|Уілам Смітам]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{commons|Jada Pinkett Smith|Джада Пінкет Сміт}} * {{imdb name|id=0000586|name=Джада Пінкет Сміт}} * [http://www.jadapinkettsmith.com Афіцыйны сайт Джады Пінкет Сміт] * {{ymovies name|1800347522|Джада Пінкет Сміт}} * [http://www.wickedwisdom.net Official Website of Wicked Wisdom] * [http://www.nvlacademy.org/index.cfm Official Website of New Village Leadership Academy] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100113100937/http://www.nvlacademy.org/index.cfm |date=13 студзеня 2010 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пінкет-Сміт Джада}} [[Катэгорыя:Акцёры агучвання ЗША]] [[Катэгорыя:Аўтары-выканаўцы ЗША]] p80l6yivpb10wl5r0y7qncf8dbx58k2 0 109484 5148215 4740668 2026-05-29T07:31:16Z Feeleman 163471 5148215 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці = [[1988]] — наш час }} '''Мэцью Пейдж Дэйман''' ({{lang-en| Matthew Paige «Matt» Damon}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[ЗША|амерыканскі]] [[акцёр]], [[прадзюсар]] і [[сцэнарыст]]. Лаўрэат прэмій «[[Оскар]]» і «[[Залаты глобус]]» у [[1998]] годзе ў катэгорыі «[[Прэмія «Оскар» за найлепшы арыгінальны сцэнарый|Найлепшы арыгінальны сцэнарый фільма]]» за фільм «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» (1997) (сумесна з [[Бен Афлек|Бенам Афлекам]]). Найбольш вядомыя фільмы з удзелам Мэта Дэймана — драма «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» (1997), «[[Выратаваць радавога Раяна]]» (1998), «[[Догма, фільм|Догма]]» (1999), крымінальная драма «[[Таленавіты містар Рыплі, фільм|Таленавіты містар Рыплі]]» (1999); [[Трылогія Оўшена|тры часткі пра прыгоды сяброў Оўшэна]]: «[[Адзінаццаць сяброў Оўшэна, фільм, 2001|Адзінаццаць сяброў Оўшэна]]» (2001), «[[Дванаццаць сяброў Оўшэна]]» (2004), «[[Трынаццаць сяброў Оўшэна]]» (2007); трылогія пра Джэйсана Борна: «[[Ідэнтыфікацыя Борна, фільм|Ідэнтыфікацыя Борна]]» (2002), «[[Перавага Борна]]» (2004) і «[[Ультыматум Борна]]» (2007); а таксама фільм [[Марцін Скарсэзэ|Марціна Скарсэзэ]] «[[Адступнікі]]» (2006). == Біяграфія == === Юнацтва === Мэцью Пейдж Дэйман нарадзіўся [[8 кастрычніка]] [[1970]] годзе ў амерыканскім горадзе [[Кембрыдж (Масачусетс)|Кембрыдж]] штата [[Масачусетс]], дзе знаходзіцца вядомы [[Гарвардскі ўніверсітэт]]. Першыя два гады яго жыцця мінулі ў багатым [[бостан]]скім раёне Ньютан. Яго бацька Кент Дэйман (нар. 1943) быў падатковым інспектарам, а маці Нэнсі Карлсан-Пейдж — прафесарам коледжа Леслі, якая спецыялізуецца на адукацыі ў малодшых класах. У ягоным радаводзе ёсць [[Шатландыя|шатландскія]] і [[Англія|англійскія карані]], а яго дзядуля быў [[Фінляндыя|фінам]]<ref name="ok"/>. Таксама ў Мэта Дэймана ёсць старэйшы брат Кайл (нар. 1967), які пазней стаў скульптарам. У [[1973]] годзе, калі Мэту Дэйману не было яшчэ 3 гадоў, яго бацькі развяліся, таму ён разам з братам застаўся на выхаванні ў маці ў Кембрыджы. Будучы акцёр вырас у хаце, дзе акрамя іх жыло яшчэ пяць сем’яў. Адным з суседзяў быў [[Говард Зін]], аўтар кнігі «[[Гісторыя народа Злучаных Штатаў]]», якую Мэт Дэйман згадае ў сваім будучыні фільме «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]». У 1978 годзе ва ўзросце 8 гадоў Мэт Дэйман пазнаёміўся з сваім далёкім сваяком [[Бен Афлек|Бенам Афлекам]]<ref name="newengland">{{Спасылка|загаловак=Genealogical Chart Knowlton Line of Ben Affleck and Matt Damon|выдавец=New England Historic Genealogical Society|год=2009|url=http://www.newenglandancestors.org/pdfs/affleck_damon_connection.pdf|дата=2010-02-02|title=Архіўная копія|access-date=4 сакавіка 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/6BUMd6V0u?url=http://www.americanancestors.org/pdfs/affleck_damon_connection.pdf|archive-date=17 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref><ref name="wargs1">{{Спасылка|загаловак=Matt Damon|выдавец=Rootsweb|url=http://freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com/~battle/celeb/damon.htm|дата=2010-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20120519155355/http://freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com/~battle/celeb/damon.htm|archive-date=19 мая 2012|title=Архіўная копія|access-date=4 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref>, які жыў на яго вуліцы праз два кварталы. Ужо тады яны сталі лепшымі сябрамі, а ў будучыні — прафесійнымі партнёрамі на сцэне. Да 1986 года Мэт зразумеў, што жадае быць толькі акцёрам. Таму ён сказаў аб гэтым сваім бацькам і сабраўся адправіцца ў [[Нью-Ёрк]], каб паспрабаваць прайсці кастынг у адным з агенцтваў. Але бацька і маці былі не вельмі гэтым усцешаныя: яны дазволілі яму паехаць, але з ўмовай, што сам аплаціць сабе дарогу. Да таго часу ўсё зберажэнні Дэймана складалі каля 200 долараў, якія яму прыйшлося выдаткаваць на падарожжа. У Нью-Ёрку будучаму акцёру атрымалася з’явіцца ў [[TJ Maxx]] commercial. === Кар’ера === Першыя свае невялікія ролі сыграў быўшы студэнтам. У 1996 годзе з’явіўся ў фільме «Мужнасць у бою» з [[Дэнзел Вашынгтон|Дэнзелам Вашынгтонам]] і [[Мег Раян]]. Разам з Бенам Афлекам яны працягнулі напісанне сцэнарыя да фільма «Разумнік Уіл Ханцінг», які быў пачаты яшчэ ў Прынстоне. Але кінастудыі адмаўляліся купляць яго праз тое, што Дэйман з Афлекам жадалі выконваць ролі ў фільме. У выніку сцэнарый набыла кінакампанія [[Miramax Films]]. Фільм «Разумнік Уіл Ханцінг» (1997) прынёс Дэйману і Афлеку «Оскар» за найлепшы сцэнарый. З бюджэтам у 10 млн долараў карціна сабрала 225 млн у сусветным пракаце. У 1995 годзе адмовіўся выканаць галоуную ролю ў фільме «[[Хуткі і мёртвы]]», якую ў выніку сыграў [[Леанарда дзі Капрыё]]<ref name="ok"/>. Акцёр мог сыграць адну з роляў у фільме «[[За шта варта памерці|Памерці ў імя]]» (1995), але ў выніку роля дасталася [[Хаакін Фенікс|Хаакіну Феніксу]]<ref name="ok">Часопіс OK! Мэтт Деймон. [http://www.ok-magazine.ru/?action=person&id=594 Часопіс OK!] {{ref-ru}}</ref>. У 1998 годзе сыграў у фільме «[[Выратаваць радавога Раяна]]» [[Стывен Спілберг|Стывена Спілберга]]. У 1999 годзе з Бенам Афлекам здымаецца ў камедыі аб двух паўшых анёлах «[[Догма, фільм|Догма]]» [[Кевін Сміт|Кевіна Сміта]] і «[[Таленавіты містар Рыплі]]» рэжысёра [[Энтані Мінгела|Энтані Мінгелы]] з [[Гвінет Пэлтрау]] і [[Джуд Лоу|Джудам Лоу]]. Дзеля таго, каб выканаць галоуную ролю ў фільме «Таленавіты містар Рыплі», Мэт Дэйман пахудзеў на 13,5 кілаграмаў. Да таго ж яму прыйшлося вывучыцца ігры на піяніна<ref name="ok"/>. === Асабістае жыццё === Мэт Дэйман жанаты з Люсьянай Бароза (нарадзілася ў 1976 годзе ў Аргенціне). Пазнаёміліся будучыя супругі ў 2003 годзе ў [[Маямі]], дзе Люсьяна працавала бармэнам. Вяселле адбылася 9 снежня 2005 года ў Нью-Ёрку. Рэгістрацыя шлюбу праводзілася ў [[Манхэтэн]]скім бюро рэгістрацыі шлюбаў. 11 чэрвеня 2006 года ў горадзе [[Маямі]] штата [[Фларыда (штат)|Фларыда]] ў іх нарадзілася дачка Ізабела. 20 жніўня 2008 года ў сям’і Мэта з’явілася другая дзяўчынка, яе назвалі Джыя Завала. У кастрычніку 2010 года нарадзілася трэцяя дачка, якой далі імя Стэла Завала. У Люсьяны таксама ёсць дачка Алексія ад першага шлюбу. Акцёр паліў, але кінуў пасля візіту да гіпнатызёра<ref name="ok"/>. == Узнагароды і намінацыі == Да цяперашняга часу мае 19 узнагародаў і яшчэ 43 намінацыі,<ref>Matt Damon — Awards. [http://www.imdb.com/name/nm0000354/awards IMDb.com]</ref> пакінутых без перамогі, у вобласці кіно. Ніжэй пералічаныя асноўныя ўзнагароды і намінацыі. Поўны спіс гл. на [http://www.imdb.com/name/nm0000354/awards IMDb.com] === Узнагароды === * [[Берлінскі кінафестываль]] ** [[1998]] — Срэбраны мядзведзь за выдатны аднаасобны ўнёсак у фільм «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» * Прэмія «[[Оскар]]» ** [[1998]] — Лепшы сцэнарый, за фільм «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» * Прэмія «[[Залаты глобус]]» ** [[1998]] — Лепшы сцэнарый, за фільм «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» === Намінацыі === * Прэмія «[[Оскар]]» ** [[2010]] — Найлепшая мужчынская роля другога плану, за фільм «[[Непакорны, фільм, 2009|Непакорны]]» ** [[1998]] — Найлепшая мужчынская роля, за фільм «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» * Прэмія «[[Залаты глобус]]» ** [[2010]] — Найлепшая мужчынская роля другога плану, за фільм «[[Непакорны, фільм, 2009|Непакорны]]» ** [[2000]] — Найлепшая мужчынская роля (драма), за фільм «[[Таленавіты містар Рыплі]]» ** [[1998]] — Найлепшая мужчынская роля (драма), за фільм «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» * [[MTV Movie Awards]] ** [[2007]] — Найлепшая мужчынская роля, за фільм «[[Ультыматум Борна]]» ** [[2007]] — Найлепшая бойка, за фільм «[[Ультыматум Борна]]» ** [[2005]] — Найлепшая мужчынская роля, за фільм «[[Перавага Борна]]» ** [[2002]] — Найлепшая экранная каманда, за фільм «[[Адзінаццаць сяброў Оўшэна, фільм, 2001|11 сяброў Оўшэна]]» ** [[2000]] — Найлепшы музычны выступ, за фільм «[[Таленавіты містар Рыплі]]» ** [[2000]] — Найлепшы злыдзень, за фільм «[[Таленавіты містар Рыплі]]» ** [[1998]] — Найлепшы экранны дуэт, за фільм «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» ** [[1998]] — Найлепшы пацалунак, за фільм «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» ** [[1998]] — Найлепшая мужчынская роля, за фільм «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Matt_Damon}} * {{Imdb імя|0000354}} * {{ymovies name|1800020155}} * {{people.com}} * [http://www.moviefone.com/celebrity/matt-damon/1435473/main Matt Damon] на [[Moviefone]] {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — камедыя ці мюзікл}} {{DEFAULTSORT:Дэйман Мэт}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кембрыджы (Масачусетс)]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Спадарожнік»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] d9xfnka6n42pg2ge63cgiv83z4mup6k 5148217 5148215 2026-05-29T07:34:57Z Feeleman 163471 + 14 катэгорый з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5148217 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці = [[1988]] — наш час }} '''Мэцью Пейдж Дэйман''' ({{lang-en| Matthew Paige «Matt» Damon}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[ЗША|амерыканскі]] [[акцёр]], [[прадзюсар]] і [[сцэнарыст]]. Лаўрэат прэмій «[[Оскар]]» і «[[Залаты глобус]]» у [[1998]] годзе ў катэгорыі «[[Прэмія «Оскар» за найлепшы арыгінальны сцэнарый|Найлепшы арыгінальны сцэнарый фільма]]» за фільм «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» (1997) (сумесна з [[Бен Афлек|Бенам Афлекам]]). Найбольш вядомыя фільмы з удзелам Мэта Дэймана — драма «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» (1997), «[[Выратаваць радавога Раяна]]» (1998), «[[Догма, фільм|Догма]]» (1999), крымінальная драма «[[Таленавіты містар Рыплі, фільм|Таленавіты містар Рыплі]]» (1999); [[Трылогія Оўшена|тры часткі пра прыгоды сяброў Оўшэна]]: «[[Адзінаццаць сяброў Оўшэна, фільм, 2001|Адзінаццаць сяброў Оўшэна]]» (2001), «[[Дванаццаць сяброў Оўшэна]]» (2004), «[[Трынаццаць сяброў Оўшэна]]» (2007); трылогія пра Джэйсана Борна: «[[Ідэнтыфікацыя Борна, фільм|Ідэнтыфікацыя Борна]]» (2002), «[[Перавага Борна]]» (2004) і «[[Ультыматум Борна]]» (2007); а таксама фільм [[Марцін Скарсэзэ|Марціна Скарсэзэ]] «[[Адступнікі]]» (2006). == Біяграфія == === Юнацтва === Мэцью Пейдж Дэйман нарадзіўся [[8 кастрычніка]] [[1970]] годзе ў амерыканскім горадзе [[Кембрыдж (Масачусетс)|Кембрыдж]] штата [[Масачусетс]], дзе знаходзіцца вядомы [[Гарвардскі ўніверсітэт]]. Першыя два гады яго жыцця мінулі ў багатым [[бостан]]скім раёне Ньютан. Яго бацька Кент Дэйман (нар. 1943) быў падатковым інспектарам, а маці Нэнсі Карлсан-Пейдж — прафесарам коледжа Леслі, якая спецыялізуецца на адукацыі ў малодшых класах. У ягоным радаводзе ёсць [[Шатландыя|шатландскія]] і [[Англія|англійскія карані]], а яго дзядуля быў [[Фінляндыя|фінам]]<ref name="ok"/>. Таксама ў Мэта Дэймана ёсць старэйшы брат Кайл (нар. 1967), які пазней стаў скульптарам. У [[1973]] годзе, калі Мэту Дэйману не было яшчэ 3 гадоў, яго бацькі развяліся, таму ён разам з братам застаўся на выхаванні ў маці ў Кембрыджы. Будучы акцёр вырас у хаце, дзе акрамя іх жыло яшчэ пяць сем’яў. Адным з суседзяў быў [[Говард Зін]], аўтар кнігі «[[Гісторыя народа Злучаных Штатаў]]», якую Мэт Дэйман згадае ў сваім будучыні фільме «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]». У 1978 годзе ва ўзросце 8 гадоў Мэт Дэйман пазнаёміўся з сваім далёкім сваяком [[Бен Афлек|Бенам Афлекам]]<ref name="newengland">{{Спасылка|загаловак=Genealogical Chart Knowlton Line of Ben Affleck and Matt Damon|выдавец=New England Historic Genealogical Society|год=2009|url=http://www.newenglandancestors.org/pdfs/affleck_damon_connection.pdf|дата=2010-02-02|title=Архіўная копія|access-date=4 сакавіка 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/6BUMd6V0u?url=http://www.americanancestors.org/pdfs/affleck_damon_connection.pdf|archive-date=17 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref><ref name="wargs1">{{Спасылка|загаловак=Matt Damon|выдавец=Rootsweb|url=http://freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com/~battle/celeb/damon.htm|дата=2010-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20120519155355/http://freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com/~battle/celeb/damon.htm|archive-date=19 мая 2012|title=Архіўная копія|access-date=4 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref>, які жыў на яго вуліцы праз два кварталы. Ужо тады яны сталі лепшымі сябрамі, а ў будучыні — прафесійнымі партнёрамі на сцэне. Да 1986 года Мэт зразумеў, што жадае быць толькі акцёрам. Таму ён сказаў аб гэтым сваім бацькам і сабраўся адправіцца ў [[Нью-Ёрк]], каб паспрабаваць прайсці кастынг у адным з агенцтваў. Але бацька і маці былі не вельмі гэтым усцешаныя: яны дазволілі яму паехаць, але з ўмовай, што сам аплаціць сабе дарогу. Да таго часу ўсё зберажэнні Дэймана складалі каля 200 долараў, якія яму прыйшлося выдаткаваць на падарожжа. У Нью-Ёрку будучаму акцёру атрымалася з’явіцца ў [[TJ Maxx]] commercial. === Кар’ера === Першыя свае невялікія ролі сыграў быўшы студэнтам. У 1996 годзе з’явіўся ў фільме «Мужнасць у бою» з [[Дэнзел Вашынгтон|Дэнзелам Вашынгтонам]] і [[Мег Раян]]. Разам з Бенам Афлекам яны працягнулі напісанне сцэнарыя да фільма «Разумнік Уіл Ханцінг», які быў пачаты яшчэ ў Прынстоне. Але кінастудыі адмаўляліся купляць яго праз тое, што Дэйман з Афлекам жадалі выконваць ролі ў фільме. У выніку сцэнарый набыла кінакампанія [[Miramax Films]]. Фільм «Разумнік Уіл Ханцінг» (1997) прынёс Дэйману і Афлеку «Оскар» за найлепшы сцэнарый. З бюджэтам у 10 млн долараў карціна сабрала 225 млн у сусветным пракаце. У 1995 годзе адмовіўся выканаць галоуную ролю ў фільме «[[Хуткі і мёртвы]]», якую ў выніку сыграў [[Леанарда дзі Капрыё]]<ref name="ok"/>. Акцёр мог сыграць адну з роляў у фільме «[[За шта варта памерці|Памерці ў імя]]» (1995), але ў выніку роля дасталася [[Хаакін Фенікс|Хаакіну Феніксу]]<ref name="ok">Часопіс OK! Мэтт Деймон. [http://www.ok-magazine.ru/?action=person&id=594 Часопіс OK!] {{ref-ru}}</ref>. У 1998 годзе сыграў у фільме «[[Выратаваць радавога Раяна]]» [[Стывен Спілберг|Стывена Спілберга]]. У 1999 годзе з Бенам Афлекам здымаецца ў камедыі аб двух паўшых анёлах «[[Догма, фільм|Догма]]» [[Кевін Сміт|Кевіна Сміта]] і «[[Таленавіты містар Рыплі]]» рэжысёра [[Энтані Мінгела|Энтані Мінгелы]] з [[Гвінет Пэлтрау]] і [[Джуд Лоу|Джудам Лоу]]. Дзеля таго, каб выканаць галоуную ролю ў фільме «Таленавіты містар Рыплі», Мэт Дэйман пахудзеў на 13,5 кілаграмаў. Да таго ж яму прыйшлося вывучыцца ігры на піяніна<ref name="ok"/>. === Асабістае жыццё === Мэт Дэйман жанаты з Люсьянай Бароза (нарадзілася ў 1976 годзе ў Аргенціне). Пазнаёміліся будучыя супругі ў 2003 годзе ў [[Маямі]], дзе Люсьяна працавала бармэнам. Вяселле адбылася 9 снежня 2005 года ў Нью-Ёрку. Рэгістрацыя шлюбу праводзілася ў [[Манхэтэн]]скім бюро рэгістрацыі шлюбаў. 11 чэрвеня 2006 года ў горадзе [[Маямі]] штата [[Фларыда (штат)|Фларыда]] ў іх нарадзілася дачка Ізабела. 20 жніўня 2008 года ў сям’і Мэта з’явілася другая дзяўчынка, яе назвалі Джыя Завала. У кастрычніку 2010 года нарадзілася трэцяя дачка, якой далі імя Стэла Завала. У Люсьяны таксама ёсць дачка Алексія ад першага шлюбу. Акцёр паліў, але кінуў пасля візіту да гіпнатызёра<ref name="ok"/>. == Узнагароды і намінацыі == Да цяперашняга часу мае 19 узнагародаў і яшчэ 43 намінацыі,<ref>Matt Damon — Awards. [http://www.imdb.com/name/nm0000354/awards IMDb.com]</ref> пакінутых без перамогі, у вобласці кіно. Ніжэй пералічаныя асноўныя ўзнагароды і намінацыі. Поўны спіс гл. на [http://www.imdb.com/name/nm0000354/awards IMDb.com] === Узнагароды === * [[Берлінскі кінафестываль]] ** [[1998]] — Срэбраны мядзведзь за выдатны аднаасобны ўнёсак у фільм «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» * Прэмія «[[Оскар]]» ** [[1998]] — Лепшы сцэнарый, за фільм «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» * Прэмія «[[Залаты глобус]]» ** [[1998]] — Лепшы сцэнарый, за фільм «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» === Намінацыі === * Прэмія «[[Оскар]]» ** [[2010]] — Найлепшая мужчынская роля другога плану, за фільм «[[Непакорны, фільм, 2009|Непакорны]]» ** [[1998]] — Найлепшая мужчынская роля, за фільм «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» * Прэмія «[[Залаты глобус]]» ** [[2010]] — Найлепшая мужчынская роля другога плану, за фільм «[[Непакорны, фільм, 2009|Непакорны]]» ** [[2000]] — Найлепшая мужчынская роля (драма), за фільм «[[Таленавіты містар Рыплі]]» ** [[1998]] — Найлепшая мужчынская роля (драма), за фільм «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» * [[MTV Movie Awards]] ** [[2007]] — Найлепшая мужчынская роля, за фільм «[[Ультыматум Борна]]» ** [[2007]] — Найлепшая бойка, за фільм «[[Ультыматум Борна]]» ** [[2005]] — Найлепшая мужчынская роля, за фільм «[[Перавага Борна]]» ** [[2002]] — Найлепшая экранная каманда, за фільм «[[Адзінаццаць сяброў Оўшэна, фільм, 2001|11 сяброў Оўшэна]]» ** [[2000]] — Найлепшы музычны выступ, за фільм «[[Таленавіты містар Рыплі]]» ** [[2000]] — Найлепшы злыдзень, за фільм «[[Таленавіты містар Рыплі]]» ** [[1998]] — Найлепшы экранны дуэт, за фільм «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» ** [[1998]] — Найлепшы пацалунак, за фільм «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» ** [[1998]] — Найлепшая мужчынская роля, за фільм «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Matt_Damon}} * {{Imdb імя|0000354}} * {{ymovies name|1800020155}} * {{people.com}} * [http://www.moviefone.com/celebrity/matt-damon/1435473/main Matt Damon] на [[Moviefone]] {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — камедыя ці мюзікл}} {{DEFAULTSORT:Дэйман Мэт}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кембрыджы (Масачусетс)]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Спадарожнік»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання ЗША]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары ЗША]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Музыканты ЗША]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Музыканты паводле алфавіта]] puhxdgvd12lpda9myppn38cuj2n6vn0 5148218 5148217 2026-05-29T07:37:03Z Feeleman 163471 афармленне 5148218 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дэйман}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці = [[1988]] — наш час }} '''Мэцью Пейдж Дэйман''' ({{lang-en| Matthew Paige «Matt» Damon}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[ЗША|амерыканскі]] [[акцёр]], [[прадзюсар]] і [[сцэнарыст]]. Лаўрэат прэмій «[[Оскар]]» і «[[Залаты глобус]]» у [[1998]] годзе ў катэгорыі «[[Прэмія «Оскар» за найлепшы арыгінальны сцэнарый|Найлепшы арыгінальны сцэнарый фільма]]» за фільм «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» (1997) (сумесна з [[Бен Афлек|Бенам Афлекам]]). Найбольш вядомыя фільмы з удзелам Мэта Дэймана — драма «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» (1997), «[[Выратаваць радавога Раяна]]» (1998), «[[Догма, фільм|Догма]]» (1999), крымінальная драма «[[Таленавіты містар Рыплі, фільм|Таленавіты містар Рыплі]]» (1999); [[Трылогія Оўшена|тры часткі пра прыгоды сяброў Оўшэна]]: «[[Адзінаццаць сяброў Оўшэна, фільм, 2001|Адзінаццаць сяброў Оўшэна]]» (2001), «[[Дванаццаць сяброў Оўшэна]]» (2004), «[[Трынаццаць сяброў Оўшэна]]» (2007); трылогія пра Джэйсана Борна: «[[Ідэнтыфікацыя Борна, фільм|Ідэнтыфікацыя Борна]]» (2002), «[[Перавага Борна]]» (2004) і «[[Ультыматум Борна]]» (2007); а таксама фільм [[Марцін Скарсэзэ|Марціна Скарсэзэ]] «[[Адступнікі]]» (2006). == Біяграфія == === Юнацтва === Мэцью Пейдж Дэйман нарадзіўся [[8 кастрычніка]] [[1970]] годзе ў амерыканскім горадзе [[Кембрыдж (Масачусетс)|Кембрыдж]] штата [[Масачусетс]], дзе знаходзіцца вядомы [[Гарвардскі ўніверсітэт]]. Першыя два гады яго жыцця мінулі ў багатым [[бостан]]скім раёне Ньютан. Яго бацька Кент Дэйман (нар. 1943) быў падатковым інспектарам, а маці Нэнсі Карлсан-Пейдж — прафесарам коледжа Леслі, якая спецыялізуецца на адукацыі ў малодшых класах. У ягоным радаводзе ёсць [[Шатландыя|шатландскія]] і [[Англія|англійскія карані]], а яго дзядуля быў [[Фінляндыя|фінам]]<ref name="ok"/>. Таксама ў Мэта Дэймана ёсць старэйшы брат Кайл (нар. 1967), які пазней стаў скульптарам. У [[1973]] годзе, калі Мэту Дэйману не было яшчэ 3 гадоў, яго бацькі развяліся, таму ён разам з братам застаўся на выхаванні ў маці ў Кембрыджы. Будучы акцёр вырас у хаце, дзе акрамя іх жыло яшчэ пяць сем’яў. Адным з суседзяў быў [[Говард Зін]], аўтар кнігі «[[Гісторыя народа Злучаных Штатаў]]», якую Мэт Дэйман згадае ў сваім будучыні фільме «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]». У 1978 годзе ва ўзросце 8 гадоў Мэт Дэйман пазнаёміўся з сваім далёкім сваяком [[Бен Афлек|Бенам Афлекам]]<ref name="newengland">{{Спасылка|загаловак=Genealogical Chart Knowlton Line of Ben Affleck and Matt Damon|выдавец=New England Historic Genealogical Society|год=2009|url=http://www.newenglandancestors.org/pdfs/affleck_damon_connection.pdf|дата=2010-02-02|title=Архіўная копія|access-date=4 сакавіка 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/6BUMd6V0u?url=http://www.americanancestors.org/pdfs/affleck_damon_connection.pdf|archive-date=17 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref><ref name="wargs1">{{Спасылка|загаловак=Matt Damon|выдавец=Rootsweb|url=http://freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com/~battle/celeb/damon.htm|дата=2010-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20120519155355/http://freepages.genealogy.rootsweb.ancestry.com/~battle/celeb/damon.htm|archive-date=19 мая 2012|title=Архіўная копія|access-date=4 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref>, які жыў на яго вуліцы праз два кварталы. Ужо тады яны сталі лепшымі сябрамі, а ў будучыні — прафесійнымі партнёрамі на сцэне. Да 1986 года Мэт зразумеў, што жадае быць толькі акцёрам. Таму ён сказаў аб гэтым сваім бацькам і сабраўся адправіцца ў [[Нью-Ёрк]], каб паспрабаваць прайсці кастынг у адным з агенцтваў. Але бацька і маці былі не вельмі гэтым усцешаныя: яны дазволілі яму паехаць, але з ўмовай, што сам аплаціць сабе дарогу. Да таго часу ўсё зберажэнні Дэймана складалі каля 200 долараў, якія яму прыйшлося выдаткаваць на падарожжа. У Нью-Ёрку будучаму акцёру атрымалася з’явіцца ў [[TJ Maxx]] commercial. === Кар’ера === Першыя свае невялікія ролі сыграў быўшы студэнтам. У 1996 годзе з’явіўся ў фільме «Мужнасць у бою» з [[Дэнзел Вашынгтон|Дэнзелам Вашынгтонам]] і [[Мег Раян]]. Разам з Бенам Афлекам яны працягнулі напісанне сцэнарыя да фільма «Разумнік Уіл Ханцінг», які быў пачаты яшчэ ў Прынстоне. Але кінастудыі адмаўляліся купляць яго праз тое, што Дэйман з Афлекам жадалі выконваць ролі ў фільме. У выніку сцэнарый набыла кінакампанія [[Miramax Films]]. Фільм «Разумнік Уіл Ханцінг» (1997) прынёс Дэйману і Афлеку «Оскар» за найлепшы сцэнарый. З бюджэтам у 10 млн долараў карціна сабрала 225 млн у сусветным пракаце. У 1995 годзе адмовіўся выканаць галоуную ролю ў фільме «[[Хуткі і мёртвы]]», якую ў выніку сыграў [[Леанарда дзі Капрыё]]<ref name="ok"/>. Акцёр мог сыграць адну з роляў у фільме «[[За шта варта памерці|Памерці ў імя]]» (1995), але ў выніку роля дасталася [[Хаакін Фенікс|Хаакіну Феніксу]]<ref name="ok">Часопіс OK! Мэтт Деймон. [http://www.ok-magazine.ru/?action=person&id=594 Часопіс OK!] {{ref-ru}}</ref>. У 1998 годзе сыграў у фільме «[[Выратаваць радавога Раяна]]» [[Стывен Спілберг|Стывена Спілберга]]. У 1999 годзе з Бенам Афлекам здымаецца ў камедыі аб двух паўшых анёлах «[[Догма, фільм|Догма]]» [[Кевін Сміт|Кевіна Сміта]] і «[[Таленавіты містар Рыплі]]» рэжысёра [[Энтані Мінгела|Энтані Мінгелы]] з [[Гвінет Пэлтрау]] і [[Джуд Лоу|Джудам Лоу]]. Дзеля таго, каб выканаць галоуную ролю ў фільме «Таленавіты містар Рыплі», Мэт Дэйман пахудзеў на 13,5 кілаграмаў. Да таго ж яму прыйшлося вывучыцца ігры на піяніна<ref name="ok"/>. === Асабістае жыццё === Мэт Дэйман жанаты з Люсьянай Бароза (нарадзілася ў 1976 годзе ў Аргенціне). Пазнаёміліся будучыя супругі ў 2003 годзе ў [[Маямі]], дзе Люсьяна працавала бармэнам. Вяселле адбылася 9 снежня 2005 года ў Нью-Ёрку. Рэгістрацыя шлюбу праводзілася ў [[Манхэтэн]]скім бюро рэгістрацыі шлюбаў. 11 чэрвеня 2006 года ў горадзе [[Маямі]] штата [[Фларыда (штат)|Фларыда]] ў іх нарадзілася дачка Ізабела. 20 жніўня 2008 года ў сям’і Мэта з’явілася другая дзяўчынка, яе назвалі Джыя Завала. У кастрычніку 2010 года нарадзілася трэцяя дачка, якой далі імя Стэла Завала. У Люсьяны таксама ёсць дачка Алексія ад першага шлюбу. Акцёр паліў, але кінуў пасля візіту да гіпнатызёра<ref name="ok"/>. == Узнагароды і намінацыі == Да цяперашняга часу мае 19 узнагародаў і яшчэ 43 намінацыі,<ref>Matt Damon — Awards. [http://www.imdb.com/name/nm0000354/awards IMDb.com]</ref> пакінутых без перамогі, у вобласці кіно. Ніжэй пералічаныя асноўныя ўзнагароды і намінацыі. Поўны спіс гл. на [http://www.imdb.com/name/nm0000354/awards IMDb.com] === Узнагароды === * [[Берлінскі кінафестываль]] ** [[1998]] — Срэбраны мядзведзь за выдатны аднаасобны ўнёсак у фільм «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» * Прэмія «[[Оскар]]» ** [[1998]] — Лепшы сцэнарый, за фільм «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» * Прэмія «[[Залаты глобус]]» ** [[1998]] — Лепшы сцэнарый, за фільм «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» === Намінацыі === * Прэмія «[[Оскар]]» ** [[2010]] — Найлепшая мужчынская роля другога плану, за фільм «[[Непакорны, фільм, 2009|Непакорны]]» ** [[1998]] — Найлепшая мужчынская роля, за фільм «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» * Прэмія «[[Залаты глобус]]» ** [[2010]] — Найлепшая мужчынская роля другога плану, за фільм «[[Непакорны, фільм, 2009|Непакорны]]» ** [[2000]] — Найлепшая мужчынская роля (драма), за фільм «[[Таленавіты містар Рыплі]]» ** [[1998]] — Найлепшая мужчынская роля (драма), за фільм «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» * [[MTV Movie Awards]] ** [[2007]] — Найлепшая мужчынская роля, за фільм «[[Ультыматум Борна]]» ** [[2007]] — Найлепшая бойка, за фільм «[[Ультыматум Борна]]» ** [[2005]] — Найлепшая мужчынская роля, за фільм «[[Перавага Борна]]» ** [[2002]] — Найлепшая экранная каманда, за фільм «[[Адзінаццаць сяброў Оўшэна, фільм, 2001|11 сяброў Оўшэна]]» ** [[2000]] — Найлепшы музычны выступ, за фільм «[[Таленавіты містар Рыплі]]» ** [[2000]] — Найлепшы злыдзень, за фільм «[[Таленавіты містар Рыплі]]» ** [[1998]] — Найлепшы экранны дуэт, за фільм «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» ** [[1998]] — Найлепшы пацалунак, за фільм «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» ** [[1998]] — Найлепшая мужчынская роля, за фільм «[[Разумнік Уіл Ханцінг]]» == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Matt_Damon}} * {{Imdb імя|0000354}} * {{ymovies name|1800020155}} * {{people.com}} * [http://www.moviefone.com/celebrity/matt-damon/1435473/main Matt Damon] на [[Moviefone]] {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — камедыя ці мюзікл}} {{DEFAULTSORT:Дэйман Мэт}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кембрыджы (Масачусетс)]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Спадарожнік»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Кінаакцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры агучвання ЗША]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты ЗША]] [[Катэгорыя:Акцёры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Акцёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Акцёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары ЗША]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Музыканты ЗША]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Музыканты паводле алфавіта]] 6nxlbcq0fr6zinwj5559e8it0xulaim 0 115104 5148056 5073127 2026-05-28T19:16:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148056 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Белыя Лужы |краіна = Беларусь |арыгінальная назва = |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Белыя Лужы. Мінскі раён 2018 (01).jpg |подпіс = |lat_dir =N|lat_deg =54|lat_min = 03|lat_sec = 14 |lon_dir =E|lon_deg =27|lon_min = 42|lon_sec = 35 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет = Астрашыцкагарадоцкі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = +375 17 |паштовы індэкс = 223054 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 437910011 }} '''Бе́лыя Лу́жы'''<ref name=":0">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. </ref> ({{lang-be-trans|Bielyja Lužy}}, {{lang-ru|Белые Лужи}}), таксама '''Бе́лая Лу́жа<ref name=":0" />''' — [[вёска]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Астрашыцкагарадоцкі сельсавет|Астрашыцкагарадоцкага сельсавета]]. Размешчана на скрыжаванні шашы {{таблічка-by|M|3}} з {{таблічка-by|P|80}}. == Гісторыя == Вёска вядома прынамсі з 1858 года як Белалужа, уваходзіла ў склад [[Мінскі павет|Мінскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Пасля 1861 года ў [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай воласці]] Мінскай губерні. У 1860-я гады было 2 [[Засценак|засценкі]] Белая Лужа, на 1 і 2 двары<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/1418726_1519262_z13_54.036052,27.709236|title=Европейская Россия (Шуберт) 1:126K v.2|website=retromap.ru|access-date=2025-12-26}}</ref>. У 1914 годзе землеўладальнікамі ў Белай Лужы былі: Ягор Восіпаў Бабіцкі (меў 16 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] зямлі), Міхаіл Ягоравіч Бабіцкі (16 дзесяцін){{Sfn|Дрозд Д.|2013|с=24}}; у 1911 годзе 30 дзесяцін меў Уладзімір Сямёнаў Мяхедка{{Sfn|Дрозд Д.|2013|с=351}}. Паводле перапісу 1917 года [[Урочышча|ўрочышча]]. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары Астрашыцка-Гарадоцкай воласці атрымлівалі пасведчанні [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народнага Сакратарыята Беларусі]]<ref name="atlas4">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З 20 жніўня 1924 года вёска ў [[Астрашыцка-Гарадоцкі сельсавет|Астрашыцка-Гарадоцкім сельсавеце]] [[Астрашыцка-Гарадоцкі раён|Астрашыцка-Гарадоцкага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930 года). З 18 студзеня 1931 года ў [[Лагойскі раён|Лагойскім раёне]]. З 26 траўня 1935 года ў Менскім раёне. З 20 лютага 1938 года ў Менскай вобласці. Паводле перапісу 1926 года [[хутар]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. == Насельніцтва == * 1858 год — 58 жыхароў мужчынскага полу * 1897 год — 4 двары, 38 жыхароў * 1908 год — 1 двор, 9 жыхароў{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=111}} * 1917 год — 2 двары, 12 жыхароў, усе [[беларусы]]{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=144}} * 1926 год — 5 двароў, 25 жыхароў * 1999 год — 16 жыхароў * 2009 год — 18 жыхароў * 2019 год — 14 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-12-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3|Белыя Лужы|363}} * {{кніга|аўтар = [[Зміцер Дрозд|Дрозд Д.]]|частка = |загаловак = Землевладельцы Минской губернии, 1900—1917: справочник|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Медисонт|год = 2013|том = |старонкі = |старонак = 694|серыя = |isbn = 978-985-7085-07-1|тыраж = |ref = Дрозд Д.}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1|181|Biała Łuża (2)|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Астрашыцкагарадоцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Астрашыцкагарадоцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]] ipz6mpl5fhtg3y12eb3y2z78aoiswar 0 119729 5148055 4294786 2026-05-28T19:02:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148055 wikitext text/x-wiki {{Картка:Кампанія |назва = «Газпрам трансгаз Беларусь» |лагатып = |тып = Адкрытае акцыянернае таварыства |дэвіз = |заснавана = {{Дата|25|10|1960|1}} |заснавальнікі = [[Савет міністраў СССР]], [[Мінскае кіраванне магістральных газаправодаў]] |размяшчэнне = [[Мінск]], вул. Някрасава, д. 9 |ключавыя фігуры = [[Уладзімір Уладзіміравіч Маёраў|Уладзімір Маёраў]], Павел Войтаў, Аляксандр Мяшкоў |галіна = [[Транспарт]] |прадукцыя = [[Трубаправод]]ная пастаўка прыроднага газу |матчына кампанія = «[[Газпрам]]» (Масква, Расія) |даччыныя кампаніі = |аўдытар = }} «'''Белтрансгаз'''» — [[Беларусь|беларускі]] дзяржаўны канцэрн, які займаецца транзітам [[Прыродны газ|прыроднага газу]] праз тэрыторыю Беларусі і яго пастаўкамі беларускім спажыўцам. == Гісторыя<ref>[http://www.btg.by/about/history/ О предприятии / История предприятия] // btg.by</ref> == Першыя магістральныя газаправоды газатранспартнай сістэмы Беларусі былі пабудаваныя ў [[1960]]—[[1961]] гадах. [[25 кастрычніка]] [[1960]] года загадам Галоўнага ўпраўлення газавай прамысловасці пры Савеце Міністраў [[СССР]] у Мінску было створанае Мінскае ўпраўленне магістральных газаправодаў. У [[1973]] Мінскае ўпраўленне магістральных газаправодаў пераўтворана ў Заходняе вытворчае аб’яднанне па транспарце і пастаўцы газу «Захадтрансгаз». У [[1992]] г. пастановай Савету Міністраў Рэспублікі Беларусь ад [[10 лістапада]] [[1992]] г. № 675 дзяржаўнае прадпрыемства «Захадтрансгаз» было пераўтворана ў дзяржаўнае прадпрыемства па транспарце і пастаўцы газу «Белтрансгаз». У [[1996]] годзе пачалося будаўніцтва транскантынентальнага газаправода «[[Ямал-Еўропа]]». [[31 сакавіка]] [[2003]] года быў падпісаны загад Міністэрства эканомікі № 45 аб пераўтварэнні кампаніі ў адкрытае акцыянернае таварыства. [[18 мая]] [[2007]] года Дзяржаўным камітэтам па маёмасці Рэспублікі Беларусь і ААТ «[[Газпрам]]» падпісаная дамова куплі-продажу ААТ «Газпрам» часткі акцый ААТ «Белтрансгаз», што належалі Рэспубліцы Беларусь. Паводле дамоўленасці, урад Беларусі згадзіўся прадаць «[[Газпрам]]у» 50 % акцый Белтрансгаза за 2,5 млрд долараў<ref>Дмитрий Заяц. [http://news.tut.by/economics/art153442.html «Газпром» одобрил приобретение 12,5 % акций «Белтрансгаза» в 2010 году] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305022242/http://news.tut.by/economics/art153442.html |date=5 сакавіка 2016 }} // БДГ on-line, 25 лістапада 2009</ref>. Газпрам пачаў выкупаць акцыі роўнымі часткамі ў 2007 г. У 2007—2009 гг. ён выкупіў 37,5 % акцый «Белтрансгаза» за 1,9 млрд долараў. Яшчэ 12,5 % акцый плануецца выкупіць у [[2010]] г. == Гл. таксама == * [[Эканоміка Беларусі]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.btg.by Афіцыйная старонка] [[Катэгорыя:Кампаніі Беларусі]] {{Бібліяінфармацыя}} 03lkl3bs7poo33whs9qbseqg8ihz6dw 100 121975 5147975 5147456 2026-05-28T15:51:02Z NirvanaBot 40832 +4 новых 5147975 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Рудольф Казлоўскі|2026-05-28T11:02:50Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Амерыканскі псіхапат (фільм)|2026-05-28T09:19:29Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Я — легенда (фільм, 2007)|2026-05-28T08:30:41Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Соні Ролінз|2026-05-27T17:45:35Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Сцяпан Мікалаевіч Фалькоўскі|2026-05-27T13:50:12Z|~2026-31379-15}} {{Новы артыкул|Katarsis|2026-05-27T10:19:43Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Максім Андрэевіч Крупейчанка|2026-05-27T07:16:27Z|MaximKrupa}} {{Новы артыкул|Дзін Ачэсан|2026-05-27T05:31:17Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Энігальдзі-Нана|2026-05-26T23:38:38Z|SimondR}} {{Новы артыкул|Караль Фларыян Кастравіцкі|2026-05-26T16:52:21Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Даніэль Кастравіцкі|2026-05-26T16:41:20Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Х’ю Грыфіт|2026-05-26T15:49:01Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Марыя Стэфанія Кастравіцкая|2026-05-26T15:16:38Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Андрэй Антоні Кастравіцкі|2026-05-26T14:42:36Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Оскар Галецкі|2026-05-26T14:36:57Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Dimmu Borgir|2026-05-26T10:43:30Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Станіслаў Кашпарак|2026-05-26T08:11:54Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Алесь Емяльянаў-Шыловіч|2026-05-25T20:26:56Z|Dzejka}} {{Новы артыкул|Мікалай Фёдаравіч Грачоў|2026-05-25T17:43:14Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Бао Дай|2026-05-25T17:11:22Z|DenisBorum}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> eut1kc1ep1foe86oopvz2cqrnn4m43b 0 126074 5148042 5053478 2026-05-28T18:14:57Z Feeleman 163471 афармленне 5148042 wikitext text/x-wiki '''Сміт''' ({{lang-en|Smith}} — «каваль») — распаўсюджанае англійскае прозвішча, тапонім. == Прозвішча == * [[Адам Сміт]] — шатландскі эканаміст, філосаф-этык. * [[Адрыян Сміт]] — англійскі рок-музыкант. * [[Альберт Чарлз Сміт]] — амерыканскі батанік. * [[Бенджамін Лі Сміт]] — палярны даследчык. * [[Вернан Сміт]] — амерыканскі эканаміст. Лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (2002). * [[Гамільтан Сміт]] (1931—2025) — амерыканскі вучоны ў галіне генетыкі і мікрабіялогіі. * [[Ганна Ніколь Сміт]] — амерыканская супермадэль, актрыса, тэлевядучая, прадзюсар. * [[Джозеф Сміт]] — амерыканскі рэлігійны лідар. * [[Джон Сміт]] — [[Англія|англійскі]] авантурыст, заснавальнік калоніі [[Джэймстаўн, Вірджынія|Джэймстаўн]]. * {{NL|Джордж Сміт}} * [[Джэймс Скіўрынг Сміт]] — Прэзідэнт Ліберыі. * [[Джэні Сміт]] (нар. 1992) — амерыканская [[Баскетбол|баскетбалістка]]. * [[Зак Сміт]] (нар. 1996) — амерыканскі [[Баскетбол|баскетбаліст]]. * [[Кевін Сміт]] — амерыканскі кінаакцёр і рэжысёр. * [[Майкл Сміт]] — канадскі біяхімік. * [[Майкл Джон Сміт]] — астранаўт НАСА. * [[Майк Сміт]] (нар. 1997) — амерыканскі баскетбаліст. * [[Мэгі Сміт]] (1934—2024) — брытанская актрыса. * [[Обры Сміт]] — брытанскі акцёр. * [[Олівер Сміт (трэнер)|Олівер Сміт]] — футбольны трэнер. * [[Паці Сміт]] — амерыканская спявачка і паэтэса. * [[Роберт Сміт]] — дзяржсакратар ЗША. * [[Рэган Сміт]] — амерыканская плыўчыха, прызёрка алімпійскіх гульняў. * [[Саманта Рыд Сміт]] — амерыканская школьніца. * [[Стывен Сміт]] — амерыканскі астранаўт. * [[Таццяна Сміт]] — паўднёваафрыканская плыўчыха. * [[Томас Сміт]] — мастак-пейзажыст. * [[Уіл Сміт]] — амерыканскі акцёр і хіп-хоп выканаўца. * [[Уілау Сміт]] — амерыканская спявачка і актрыса. * [[Уільям Райт Сміт]] — шатландскі батанік і садавод. * [[Уітні Сміт]] — амерыканскі сцягазнаўца. * [[Фрэдэрык Сміт]] — англійскі энтамолаг і мірмеколаг. * [[Эдвард Сміт-Стэнлі]] — 33-і, 36-ы, 39-ы Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі. * [[Эдрыян Сміт (архітэктар)|Эдрыян Сміт, архітэктар]] — архітэктар. * [[Ян Сміт]] — Прэм’ер [[Радэзія|Радэзіі]]. == Тапонім == * [[Сміт (акруга, Тэхас)]] * [[Сміт (востраў у Чэсапікскім заліве)|Востраў Сміт]] — востраў у [[Чэсапікскі заліў|Чэсапікскім заліве]] ([[ЗША]]). == Гл. таксама == * [[Шміт]] — нямецкі аналаг прозвішча, мае аднолькавае значэнне і паходжанне. {{неадназначнасць}} {{спіс цёзак2}} appnim8e4curncvlf4pymvibpwpptda 4 131069 5148208 5147349 2026-05-29T06:45:41Z Ueschar 151377 /* Хагіс → Хэгіс */ Адказ 5148208 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДП}} {{/Шапка}} = Бягучыя абмеркаванні = {{Кнопка 2|Дадаць тэму|url=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Вікіпедыя:Да_перайменавання&action=edit&section=1|class=mw-ui-progressive}} ''Новыя тэмы, калі ласка, дадавайце зверху спіса абмеркаванняў'' == [[Цімаці Хант]] → [[Тымаці Хант]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.18-1.djvu_465 тут]. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:33, 27 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, згодны [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:14, 27 мая 2026 (+03) == [[Эрнэст Рэзерфорд]] → [[Эрнест Рэзерфард]] == Згодна з БелЭн [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.13.djvu_559 тут.] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:18, 23 мая 2026 (+03) :Хаця, улічваючы змену правапісу 2008, магчыма правільней было б Эрнэст Рэзерфард. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:05, 25 мая 2026 (+03) == [[Уладзімір Пятровіч Кёпен]] → [[Уладзімір Пятровіч Кёпэн]] == Усе мы ведаем, як гэтыя «е» ў рускай мове адпавядаюць на самай справе гуку [э]. Тут нямецкай прозвішча Köppen, мусім на яго абапірацца ў любым выпадку. Нібыта нямецкае э ў беларускай не пераходзіць у е, нават без націску. Шкада, што пакуль няма ў нас практычнай транскрыпцыі з нямецкай... Пакуль што выглядае як выразны ўплыў рускай мовы. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 08:12, 14 мая 2026 (+03) == [[Akademія WSB у Варшаве]] → [[Акадэмія ВСБ у Варшаве]], [[Акадэмія WSB]] → [[Акадэмія ВСБ]] == [[ВП:Кірлат]] у назвах. WSB нібыта цяпер больш не расшыфроўваецца, то трэба было б транслітэрыраваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:31, 13 мая 2026 (+03) :І катэгорыя [[:Катэгорыя:Akademія WSB]] таксама [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 19:37, 13 мая 2026 (+03) == [[Хагіс]] → [[Хэгіс]] == Крыніц няма, акрамя [https://verbum.by/?q=%D0%A5%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%81 Англійска-беларускага слоўніка (Т. Суша, 2013)], таму прапаную перайменаваць паводле яго. --[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:09, 2 мая 2026 (+03) :Тут усё крыху цяжэй, бо выпадкаў ужывання "Хэгіс", апарача гэтага слоўніку, я не знайшоў, але Хагіс згадваецца [https://prajdzisvet.org/events/845-bielarusy-vinshujuts-bernsa-z-dniom-naradzhennia.html тут], [https://news.by/by/news/kultura/260_let_so_dnya_rozhdeniya_roberta_bernsa_otmetili_v_minske тут], [https://www.svaboda.org/a/28331935.html тут], [https://nashaniva.com/322748 тут], [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/nlb.by/Sucasnyja/LiM.pdf.zip/2012-06.pdf тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 09:45, 29 мая 2026 (+03) == [[Уільям С’юард Бероуз]] → [[Уільям С’юард Бараўз]] == У такім напісанні прозвішча супярэчыць правілам беларускага правапісу. Крыніц, якія пацвярджалі б нейкую традыцыю ў напісанні прозвішча пісьменніка я не знайшоў. Таму прапаную перайменаваць адпаведна [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]].--[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:32, 12 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}}, Згодна з інструкцыяй БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў і прозвішч, а таксама з апошнімі змяненнямі ў акадэмічным правапісе (2008). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:20, 12 красавіка 2026 (+03) == [[ВАЛЛ-І]] → [[УАЛЛ-І]] == Прапаную перайменаваць артыкул згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=279102 існуючым перакладам] дадзенага мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 10:54, 20 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}, але трэба дадаць інфармацыю пра пераклад і ўвогуле крыху палепшыць старонку. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:35, 26 красавіка 2026 (+03) : Не знайшоў АК за "УАЛЛ-І" акрамя Кінакіпы. Тым часам за "ВАЛЛ-І" можна сустрэць [https://euroradio.fm/u-los-andzhelese-vall-i-pryznali-filmam-goda Euroradio], [https://web.archive.org/web/20230110014627/https://nashaniva.com/69780 Nashaniva], [https://1387.io/jak-zacikavic-dzjacej-i-daroslyh-tjemaj-berazhlivaga-sta-lennja-da-pryrody-raskazala-jekolag-julija-prylishch/ 1387]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:41, 26 красавіка 2026 (+03) ::Калі б не было перакладу самой стужкі, то пададзеныя крыніцы мелі б прыярытэт. З улікам таго, што ёсць ужо пераклад (які атрымаў сваю агучку), то не зусім разумею, чаму старонка мае называцца паводле тых крыніц, якія былі зроблены да перакладу самога мульціка. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:54, 26 красавіка 2026 (+03) :::пераклад не афіцыйны, дый бывае, што перакладаў некалькі, таму мусім таксама глядзець на словаўжыванне ў розных крыніцах. Думаю, варта перайменаваць, але ў лідзе падаць дзве формы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) ::: Хто адказны за пераклад? Якая акадэмічнасць гэтага перакладу? Пераклад - гэта добрая справа, але ён яшчэ не гарантуе, што менавіта гэтая назва будзе абраная для артыкула. Мы не ведаем, хто і ў якіх умовах яго перакладаў. Калі гэта быў хтосьці з НАН РБ - адна справа, калі гэта аматарскі пераклад - іншая. Калі пераклад з’яўляецца аматарскім, то чаму мы павінны ставіць яго вышэй за некалькі беларускамоўных крыніц? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:01, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} Мультфільм з назвай УАЛЛ-І існуе, яго можна фізічна паглядзець (хоць пераклад, безумоўна, неафіцыйны). Будзьма шчырымі, афіцыйны мы наўрад ці пабачым. WALL-I(англійскі) і ВАЛЛ-И(расейскі), ВОЛЛ-І(украінскі) гэтаксама ёсць, але не ВАЛЛ-І. Увогуле не разумею заганнай практыкі нашых СМІ аднаасабова перакладаць назвы твораў, варта было б даваць арыгінальную назву і МАГЧЫМЫ пераклад у дужках. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 20:07, 26 красавіка 2026 (+03) == Сысуны і млекакормячыя == У суседнім беларускім раздзеле яўна замацаваліся «Сысуны». У нас жа, гледзячы па рэзультатам пошуку, пераважаюць «Млекакормячыя», хаця і сысуноў хапае. У сувязі з гэтым прапаную прывесці ўсё да адной назвы, прынамсі ў назвах артыкулаў, катэгорыях і шаблонах. Да якой з назваў варта прыводзіць усё — мусіць рашыць супольнасць, бо абодва слова раўназначныя. На выпадак калі супольнасць вырашыць прывесці ўсё да «Млекакормячыя» падрыхтаваў спіс (спадзяюся што поўны) артыкулаў якія трэба будзе перайменаваць: ==== Катэгорыі ==== [[:Катэгорыя:Сысуны Паўднёвай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Азіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны паводле рэгіёнаў]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўразіі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Паўночнай Амерыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі і Акіяніі]], [[:Катэгорыя:Сысуны пліяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны палеагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны неагену]], [[:Катэгорыя:Сысуны міяцэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны алігацэну]], [[:Катэгорыя:Сысуны Беларусі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Афрыкі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Аўстраліі]], [[:Катэгорыя:Сысуны Еўропы]], [[:Катэгорыя:Сысуны плейстацэну]], [[:Катэгорыя:Вымерлыя сысуны]], [[:Катэгорыя:Спісы сысуноў]], [[:Катэгорыя:Атрады сысуноў]], [[:Катэгорыя:Сямействы сысуноў]], ==== Шаблоны ==== [[:Шаблон:Сысуны]] Далей не ўпэўнены, ці варта чапаць: [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён]], [[:Шаблон:Картка Экалагічны рэгіён/Дакументацыя]],[[:Шаблон:Экарэгіён]], [[:Шаблон:Экарэгіён/Дакументацыя]]. ==== Артыкулы ==== [[Спіс сысуноў Беларусі]], [[Спіс сысуноў Азербайджана]] --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 11:22, 7 красавіка 2026 (+03) : падпішыцеся калі ласка праз <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:31, 6 красавіка 2026 (+03) :Раз назва галоўнага [[млекакормячыя]], то і іншыя назвы мусяць адпавядаць. У БелЭн таксама пераважае форма «млекакормячыя». Таму я за тое, каб {{перайменаваць}} усё [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:35, 6 красавіка 2026 (+03) {{перайменаваць}} згодна з БелЭн. Там першым пішуць млекакормячыя. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) :{{Перайменаваць}} згодна з БелЭн ([https://belarus.belarusenc.by/belarus/detail-article.php?ID=4684#h1 на сайце - таксама млекакормячыя]), пакінуўшы перасылку са старой назвы на актуальную.--[[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 12:28, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]] → [[Неверагодны лёс Амелі Пулен]] == Збіраюся бліжэйшым часам папрацаваць над гэтым артыкулам, значна палепшыць яго пад юбілей фільма. І першае ж пытанне наконт назвы. Я разумею, што фільм выходзіў у беларускім перакладзе пад загалоўкам «Неверагодны лёс Ам'''э'''лі Пулен», аднак, відаць, той пераклад арыентаваўся на тарашкевіцу. А імя Amélie ў іншых артыкулах БеВікі перадаецца праз '''е'''. Прапаную назву пакінуць як ёсць, але імя змяніць дзеля ўніфікацыі. Якія будуць меркаванні? --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:54, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}} для ўніфікацыі згодна з БелВікі. Дакладнай інструкцыі не маю для французскамоўных імёнаў, таму пакуль так. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:43, 6 красавіка 2026 (+03) :{{Не пераймяноўваць}} У нас ёсць канкрэтная крыніца - беларускі пераклад (не буду ўдавацца ў пытанні ягонай афіцыйнасці і легальнасці) і мы робім згодна з ёю. Калі фільм выйдзе пад іншай назвай - будзе сэнс задумацца над перайменаваннем. Само напісанне праз "е" досыць спрэчнае, у французскай там змякчэння няма, а пра доўгую традыцыю адаптацыі імя Amélie у беларускай мове гаварыць не выпадае (папраўце, калі не маю рацыі). [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:21, 7 красавіка 2026 (+03) :: Удакладню думку. Мне здаецца, што, змяніўшы літару, мы ўсё адно робім згодна з крыніцай, проста адаптуем да правапісу. Умоўна, было б у назве слова "сьнег" праз "ь" — думаю, назву б узялі, а "ь" прыбралі. А наконт традыцыі: я не меў на ўвазе, што існуе нейкая сталая традыцыя адаптацыі гэтага імя на беларускую. Я больш пісаў пра ўніфікацыю. Мы маем шэраг артыкулаў на БеВікі з гэтым і падобнымі імёнамі праз "е": [[Амелі Натомб]], [[Амелі Марэсмо]], [[Амелія Арлеанская]] і г.д. — і ніводнага праз "э". Думка была менавіта аб захаванні паслядоўнасці. Раз тут так павялося, то, мабыць, варта так і працягваць, ну ці пераймяноўваць адразу ўсе. --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 01:49, 7 красавіка 2026 (+03) :::Ва ўсіх пададзеныя артыкулах няма аніводнай беларускамоўнай крыніцы, таму асмелюся сцвярджаць, што гэта пераклады, магчыма машынныя. Таму іхная аўтарытэтнасць - пад пытаннем. [[Амелія Арлеанская]] - адаптавана, бадай, з партугальскай, бо ''Amélia'', а не ''Amélie'', таму разглядаць яе трэба асобна. :::Падсумоўваючы, я б галасаваў за тое, каб каб {{Перайменаваць}} да формы ''Амэлі'' артыкулы [[Амелі Натомб]] і [[Амелі Марэсмо]], бо :::1) Маем хоць якую беларускамоўную крыніцу :::2) Гэта не супярэчыць сучаснаму правапісу :::3) Гэта бліжэй да арыгінальнага вымаўлення [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 10:01, 7 красавіка 2026 (+03) :::: Наконт арыгінальнага вымаўлення пракансультаваўся з універсітэцкай выкладчыцай французскай мовы. Атрымаў такі адказ: «Э» ў гэтым слове максімальна ненатуральны для французскай мовы. Амаль паўсюль дзейнічае правіла «адкрыты склад — закрыты гук, закрыты склад — адкрыты гук». Спрэчка тут упіраецца ў захаванне зычнага. Калі хочацца захаваць цвёрды «м», то лагічна браць літару «э», але сам галосны ў імені бліжэйшы да таго, які мы звычайна перадаем праз «е». Так, напрыклад, імя ''Léa'' не перадаецца як Лэа, а літара тая ж. :::: Наконт беларускіх крыніц: знайшоў згадку гэтага фільма ў БелЭн, у артыкуле «Францыя» (том 16, старонка 478). Там падаецца скарочаная назва «Амелі», праз «е». --[[Удзельнік:StachLysy|StachLysy]] ([[Размовы з удзельнікам:StachLysy|размовы]]) 15:45, 18 красавіка 2026 (+03) У такой сітуацыі лепей тады {{Не пераймяноўваць}} Амэлі на Амелі [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:27, 7 красавіка 2026 (+03) == [[Кейт Бекінсейл]] → [[Кейт Бэкінсэйл]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «э» і «е»'''<br> Паводле правіл беларускай арфаграфіі пры перадачы іншамоўных імёнаў: літара «э» ўжываецца ў пачатку слова і пасля цвёрдых зычных; літара «е» пішацца толькі пасля '''к, г, л.''' У прозвішчы Beckinsale галосны '''[e]''' пасля зычных '''B''' і '''S''' павінен перадавацца праз «э», бо яны не ўваходзяць у групу выключэнняў (к, г, л). [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, але ўвага тая ж, што і ніжэй: Хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:50, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}}. Наконт норм, якімі кіруемся, падтрымліваю. Пане @[[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]], указвайце калі ласка атрыбуцыю да крыніц больш выразна «Згодна з такой вось крыніцай, трэба пісаць вось так», а не проста «трэба пісаць вось так». + гэтыя крыніцы трэба будзе апрацаваць і зрабіць асобную старонку па прыкладзе [[Польска-беларуская практычная транскрыпцыя]] і іншых падобных, каб ужо метадычна працаваць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:39, 26 красавіка 2026 (+03) ::Хутка зробім старонку для інструкцыі, добра) Дадзеная інструкцыя - даведка да БелЭн па перадачы англамоўных імёнаў + змяненні ў беларускам правапісе 2008 года. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Цімаці Снайдэр]] → [[Тымаці Снайдэр]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача галосных «і» і «ы» пасля зычных'''<br> У беларускай мове выбар паміж «і» і «ы» пасля зычных рэгулюецца іх цвёрдасцю/мяккасцю: «і» ўжываецца пасля парных па мяккасці зычных, «ы» — пасля няпарных цвёрдых зычных, а таксама пасля «т» і «д», калі яны не знаходзяцца ў канцы слова.<br> У імені Timothy гук [ɪ] пасля «т» у сярэдзіне слова павінен перадавацца праз «ы», бо «т» тут цвёрды і не ў канцы слова. <br> «-ці» пакідаем як у прыкладзе «Гаіці» або «[https://verbum.by/s/encyclopedias?q=%D0%A2%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D1%86%D1%96 Хант Тымаці]»<br> Адпаведна прапаную далей пісаць «Тымаці» замест «Цімаці» для імя «Timothy». [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 18:56, 26 сакавіка 2026 (+03) :Адназначнае {{Перайменаваць}}, праца гэтага аўтара перакладзена на беларускую, дзе ён падпісаны як Тымаці ці Тыматы (залежна ад правапісу). [https://rusneb.ru/catalog/000202_000005_33411099/ Тут], [https://dziejaslou.by/old/www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/snaj1102ec.html тут] [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:52, 6 красавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:37, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Хезер Мойс]] → [[Хэдэр Мойс]] == Прапаную перайменаваць артыкул у адпаведнасці з нормамі перадачы іншамоўных уласных імёнаў у беларускай мове.<br> '''Перадача гука [h]''' <br> Паводле сучаснай практыкі, у іншамоўных онімах, якія ўвайшлі ва ўжытак у другой палове XX стагоддзя і пазней, гук [h] перадаецца праз «х», у адрозненне ад традыцыйных імёнаў, дзе замацавалася «г».<br> Імя Heather не належыць да традыцыйна засвоеных, таму выкарыстанне «х» (Хэдэр) з’яўляецца нарматыўным.<br> '''Перадача галоснага [ɛ]<br>''' У пачатку слова і пасля цвёрдых зычных гук [ɛ] перадаецца літарай «э». Форма «Хезер» з «е» не адпавядае гэтаму правілу, бо «е» ў беларускай мове абазначае мяккасць папярэдняга зычнага і гук [je].<br> '''Перадача гуку [ð]<br>''' Часам сустракаецца перадача праз «з», але гэта выключэнні, абумоўленыя традыцыяй (Rutherford → Рэзерфорд). Паколькі імя Heather не з’яўляецца традыцыйным, нарматыўнай будзе перадача «д»: Хэдэр, а не «Хезер».<br> '''Перадача спалучэння -er<br>''' У іншамоўных імёнах канчатак -er перадаецца як «-эр»: * у пачатку слова, * пасля галосных, * пасля цвёрдых зычных (акрамя к, г, л, дзе магчыма «-ер»). У дадзеным выпадку «-ther» → «-дэр», таму «Хэдэр» адпавядае норме.<br> Тое ж самае прапаную зрабіць для артыкула «[[Хэзер Нова]]» [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) :у [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя]] асобна разглядаў гэта імя, тут не ўлічылі перадачу гуку [ð], які звычайна перадаецца як "д", з чаго атрымліваем форму «Хэдэр». [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:02, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Я кіраваўся збольшага інструкцыяй па перадачы англамоўных імёнаў (БелЭн). (+ [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнія змяненні ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме) [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 14:13, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} усіх на Хэдэр. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:51, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо сапраўды, нейкай традыцыі ў напісанні гэтага імя няма, ва ўсякім выпадку з аналізу крыніц я не заўважыў. Аднак зазначу, што хацелася б ведаць крыніцу і канкрэтнага аўтара гэтай нормы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:49, 6 красавіка 2026 (+03) == [[Паляўнічыя за прывідамі (фільм, 1984)]] → [[Лаўцы прывідаў (фільм, 1984)]] == На дадзены момант існуе пераклад гэтай кінастужкі, таму прапаную перайменаваць згодна з [https://kinakipa.site/movie?id=2467 існуючым перакладам]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:20, 25 сакавіка 2026 (+03) : падпішыцеся, дадаўшы ў канцы паведамлення <nowiki>~~~~</nowiki>. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:18, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Зроблена! [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 12:42, 25 сакавіка 2026 (+03) :{{перайменаваць}} згодна з беларускім перакладам. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:57, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згоды з аргуменіацыяй, {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:53, 6 красавіка 2026 (+03) : {{не пераймяноўваць}}. Назва «Паляўнічыя за прывідамі» сустракаецца ў такіх выданнях, як [https://belsat.eu/83131477/nam-i-tak-strashna-shto-paglyadzets-na-gelauin-kab-zahavats-nervy Белсат], [https://novychas.online/kultura/top-10-filmau-dlja-ljohkaha-letnjaha-veczara Новы Час], [https://zviazda.by/editions/news/kantsert-stary-novy-god-z-three-sticks-praysho-dnyami-belaruskay-dzyarzha-nay-filarmonii/ Звязда]. Нельга сказаць, што альтэрнатыўны варыянт памылковы, аднак мы мусім абапірацца на тое, наколькі надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя крыніцы спасылаюцца на тэму артыкула. Кінакіпа як стрымінгавая платформа можа займацца ўласнымі перакладамі, і яны нават могуць быць вельмі якаснымі, але прыведзеныя вышэй рэсурсы пакуль маюць большую сукупную аўтарытэтнасць. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:41, 25 красавіка 2026 (+03) ::::::За пераклад адказны [https://t.me/PierakladyArcioma Arciom], пераклады якога таксама можна сустрэць у такіх сэрвісах як [https://voka.tv/ru-RU/collections/cinevoka-kino-pa-belarusku CINEVOKA]. Акадэмічнасць перакладу адпавядае цяперашняму правапісу. Хто вызначае акадэмічнасць артыкулаў ад Звязды, НН, Белсат, ад якіх можна сустрэць машынны пераклад назваў з рускай мовы або англійскай? Якая вартасць такіх перакладаў? Калі б мы мелі некалькі перакладаў, то можна было б думаць над тым, што папулярней, а так мы маем пакуль адзін пераклад, а не некалькі ў артыкулаў СМІ, якія невядома якім чынам правяраюць. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:16, 26 красавіка 2026 (+03) ::::::: Ну, у нас з аднаго боку аматарскі пераклад, а з іншага тры інфармацыйныя беларускамоўныя рэсурсы. Канешне, усе тры могуць лупіць недакладныя пераклады ці калькі. Толькі вось гэта, па-першае, неабавязкова з’яўляецца праўдай у гэтым выпадку, а па-другое - незразумела, чаму пераклад аматара павінен быць вышэй за іх. ::::::: У нас існуе простае правіла датычна наймення артыкулаў: назвы грунтуюцца на тым, як на тэму артыкула спасылаюцца '''надзейныя і аўтарытэтныя беларускамоўныя''' крыніцы. Для мяне надзейнасць і аўтарытэтнасць [[Звязда|Звязды]] і [[Белсат]]а з’яўляюцца больш відавочнымі ў гэтым пытанні. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 19:39, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Кавалак жыцця]] → [[Шматочак жыцця]] == Недарэчны пераклад з украінскай мовы. Кавалак — гэта кусок. Шматок — гэта невялікі кавалак. Шматочак — гэта зусім маленькі кавалак. Калі перакладаць англійскае слова «''slice''», то варта падумаць над адпаведнікамі (напрыклад: скібачка, лустачка). [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:48, 23 лютага 2026 (+03) :Выглядае як "скрылёк", прынамсі, так найболей імаверна можна перакласці slice. Вядома, хацелася б хоць якую крыніцу, але ўчора шукаў і поўны нуль. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:52, 23 лютага 2026 (+03) ::артыкул перакладаўся з украінскага аналага, але ў рускай мове такая самая канструкцыя. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:43, 25 лютага 2026 (+03) :А навошта перакладаць "slice of life" даслоўна? Гэта устойлівы выраз англійскай мовы, не? Прапаную выкарыстоўваць фактычнае значэнне: штодзённасць ці паўсядзённасць як назву артыкула. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 15:26, 23 лютага 2026 (+03) ::таму што калька ўжо пранікла ў рус., укр. і іншыя мовы, а слова Шмадзённасць мае нашмат большы спектр значэнняў. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 00:42, 25 лютага 2026 (+03) :::Магчыма нешта недзе і пранікла, але калі выбраць на буйных англійских базах даных (сайтах) мангу ці анімэ і глядзець яе жанры на адпаведных буйных рускамоўных сайтах, там заўсёды "slice of life" - гэта "повседневность". Магу памыляцца, але іншых аўтарытэтных крыніц па гэтым пытанні няма. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 17:22, 25 лютага 2026 (+03) :А гэта ж гучыць як "слайс"? Калі так, то можна яшчэ пашукаць, не падумаў адразу пра гэты варыянт. І наогул "слайс" ужо запазычана, можа, пераклад не трэба, калі яшчэ няма сваёй устойлівай формы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:37, 25 лютага 2026 (+03) ::падтрымліваю варыянт з тым, каб пакінуць англійскую назву, пакуль не замацуецца ў АК нейкі пераклад. Пераклад можна даць у дужках. Калі ў беларускамоўных АК ёсць нейкія іншыя назвы, іх можна дадаць у лід. Інакш — прыбраць усё без АК. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:15, 24 сакавіка 2026 (+03) == Сьюзен, С’юзан, Сьюзан → Сюзан == Маем шэраг артыкулаў з розным напісаннем імені Susan, патрэбная нейкая уніфікацыя: * [[Сьюзен Хэйвард]] * [[С’юзан Сарандан]] * [[Сьюзен Пэвэнсі]] * [[Сьюзан Вулдрыдж]] * [[Сьюзан Полгар]] * [[Сьюзан Дэнфард]] * [[С’юзан Франсія]] Варыянт ''Сюзан'' прапанаваны ў Добрапісе Саўкі. Іншых варыянтаў, акрамя Сюзанны, не знайшоў, але Сюзан і Сюзанна ўсё ж розныя формы імені. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:43, 18 лютага 2026 (+03) :Звяртаю ўвагу, што сярод прыведзеных імён не ўсе з англійскай мовы. Далей пішу толькі пра англійскі адпаведнік. У арыгінале — Susan ([ˈsuː.zən]), тут маем дзве праблемныя галосныя. Сістэма Саўкі не ідзе ў згодзе з моўнай практыкай і навязвае ўсё ж больш пазіцыю аўтара (згодна з ім мусіць быць таксама Барак Оўбама, Джордж Ўошынгтан). [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Англійска-беларуская практычная транскрыпцыя|Тут]] дрэнна прапісана пра [uː], нельга нічога сказаць, вырашылі бы крыніцы. З [ə] таксама неадназначна, у такой пазіцыі часцей перадаецца як «а», але можа быць і як «е» (але малаімаверна «э»). Трэба глядзець на словаўжыванне. Праз гугл кнігі знаходжу 2 разы С’юзэн (варыянт з «э» адкідваем), 4 разы С’юзан (2 з якіх пра [[Сьюзен Зонтаг]]), 4 Сьюзан, 6 Сьюзен (прычым знайшоў у БелЭН Хелмс Сьюзен і «Лэдзі Сьюзен» ад Джэйн Осцін), 5-6 Сюзан (ізноў Зонтаг спрабуюць перадаць, не лічыў ужыванне Сюзан у БелЭН, але для плошчы Сюзан Дэлаль у Тэль-Авіве), 1 Сюзэн, 2 Сюзен. :Мне агульны агляд хутчэй падказвае, што Сьюзен будзе найбольш паслядоўным варыянтам паводле крыніц. Найбольш вагу тут дадае БелЭН. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 03:40, 19 лютага 2026 (+03) :Якраз паводле інструкцыі БелЭн правільна будзе '''Сьюзен''')Таму прапаную {{Перайменаваць |ўніфікаваць}} да '''першага варыянта''' [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:07, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Цёрнер]] → Тэрнер == Удзельнік [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] у шмат якіх артыкулах паправіў, калі слушна, гэта вымагае шэрагу перейменаванняў. Ён аргументуе такім чынам: "Паводле правілаў беларускага правапісу 2008. §12 Зычныя д, т і дз, ц 6 Зычныя дз, ц пішуцца ў некаторых словах, правапіс якіх вызначаецца па слоўніку: мундзір, гетэрадзін, дзюна, дзюшэс, бардзюр, арцель, цір, цітр, эцюд, цюль, нацюрморт, уверцюра, накцюрн, цюркскі, цюльпан, каранцін. Гук [ɜ] у спалучэннях з R перадаецца ер/эр/ёр". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:38, 23 студзеня 2026 (+03) :перапрашаю, вось да ўсіх Тэрнераў важны аргумент з Правілаў арфаграфіі :§12 Зычныя д, т і дз, :4. У запазычаных словах (а таксама ў вытворных ад іх) цвёрдыя д, т, як правіла, пішуцца нязменна: рэйсфедар, дэлегат, дэманстрацыя, медыцына, апладысменты, індык, літаратура, майстар, матэрыял, універсітэт, кватэра, тэхніка, тыраж, скептык, ерэтык, пластык, тэарэтык, авантура, дыктатура. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:42, 23 студзеня 2026 (+03) ::Таксама БелЭН фіксуе Тэрнер (Turner) Джозеф Мэлрард Уільям [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 21:45, 23 студзеня 2026 (+03) :::як разумею, там будзе [ɜː] у RP пасля T, праблемнае месца. Розныя маем прыклады, як Кёрціс, Бёрніт, але гэта іншы род зычных, што істотна тут. Мне здаецца, што прыведзеныя правілы можна трактаваць па рознаму. Тое, што для нас гучыць мякка фактычна не заўсёды з’яўляецца мяккім зычным у арыгінальнай мове. Ну вось чым адрозніваецца t у французскіх nature mort і tirage? То бок, усё, што тычыцца запазычанняў тут можна трактаваць шырока. У той жа час, добра, што знайшлі ўжыванне ў БелЭН, гэта дадае ўпэўненасці ў такой форме. Калі ў крыніцах няма Цёрнер, то {{перайменаваць}}. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:46, 3 лютага 2026 (+03) ::::Я таксама звяртаўся да прафэсійнага перакладчыка з пытаннем пра Тэрнэра, Іыны Тыма. Віталь Станішэўскі: ::::„Уласныя імёны могуць замацоўвацца ў узусе і ў аўтарытэтных крыніцах і згодна з іх стыхійным асваеннем. Калі канкрэтна ў аўтарытэтных крыніцах няма спадарыні Тыны, то сам Бог наказаў асвойваць па правілах. ::::Калі сістэмна, то Тэрнэр - цалкам нармальна. "Т" захоўваецца, а тое, што не так блізка да [з:], невялікая страта, бо ўсё адно забяспечваецца "адваротная сумяшчальнасць", вымаўляецца ўсё тое ж у арыгінале“. [[Удзельнік:Vańcioś|Vańcioś]] ([[Размовы з удзельнікам:Vańcioś|размовы]]) 14:30, 3 лютага 2026 (+03) :::::Агулам, я тут са спадаром Віталём пагаджуся, але хочацца дадаткова падкрэсліць, што гэтыя правілы, як і многія іншыя, досыць размытыя і іх можна па-рознаму трактаваць, калі ўжо прыдраліся да літары закона. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:45, 3 лютага 2026 (+03) :'''Перадача спалучэнняў -er і -ur''' :У беларускай перадачы іншамоўных імёнаў спалучэнні ''-er'' і ''-ur'' перадаюцца як «-эр»: :* у пачатку слова, :* пасля галосных, :* пасля беларускіх цвёрдых зычных. :Форма «-ер» ужываецца толькі пасля зычных '''к, г, л'''. :У прозвішчы ''Turner'' галосны [ɜː] у абедзвюх пазіцыях (''Tur-'' і ''-ner'') адпавядае беларускай перадачы '''«эр»''', таму правільна: '''Тэрнэр'''. Тым болей што тут мы карыстаемся [https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-186/2008-186(003-066).pdf&oldDocPage=1 апошнімі змяненнямі ў правапісе], § 4. Перадача акання на пісьме для -er. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:05, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сінавіяльны сустаў]] → [[Сустаў]] == Варта вызваліць старонку [[Сустаў]] ад цяперашняй некарэктнай перасылкі на [[Злучэнне (анатомія)]] і зрабіць яе асноўнай назвай артыкула [[Сінавіяльны сустаў]]. Паняцце Сінавіяльны сустаў не існуе. Слоўнік БДМУ (Ярашэвіч С.П., Піўчанка П.Р., Грынкевіч А.І., Любецкая К.П. Анатомия: словарь. — Мінск: БДМУ, 2016. — ISBN 978-985-567-629-5.) прыводзіць беларускія пераклады лацінскіх тэрмінаў: junctura — злучэнне, junctura synovialis — сінавіяльнае злучэнне, сустаў, дыяртроз, перапыннае злучэнне. Мяркую, «сустаў» будзе найбольш распаўсюджаным з сінонімаў, а астатнія можна зрабіць перасылкамі. Першапачатковая блытаніна выклікана тым, што паняцце [https://www.wikidata.org/wiki/Q9644 joint] (i.e., junctura, злучэнне) на Вікіданых была і застаецца некарэктна злучанай з артыкуламі пра суставы на іншых славянскіх Вікіпедыях. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 20:11, 17 студзеня 2026 (+03) :калі ўсё так, як вы кажаце, можна будзе яшчэ і ў вікіданых папрацаваць, каб усё прывесці да ладу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:04, 25 сакавіка 2026 (+03) :Згаджуся наконт няслушнасці тэрміна "Сінавіяльны сустаў", бо гэта масла масленае. [https://knihi.com/none/Bielaruskaja_encyklapiedyja_djvu.zip.html#Bielaruskaja_encyklapedyja.15.djvu_290 Тут] у БелЭн "сустаў" падаецца як галоўная назва артыкула, разам з "сінавіяльнае злучэнне", "сучляненне", "дыартроз". Таму {{Перайменаваць}}. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 16:25, 23 мая 2026 (+03) == [[Бельск Падляскі]] → [[Бельск-Падляшскі]] == Замацаваная ў беларускай мове традыцыйная назва.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:01, 16 студзеня 2026 (+03) : Ёсць крыніцы? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 12:56, 25 мая 2026 (+03) == [[Хрэптоўцы]] → [[Храптоўцы]] == Чарговы прыклад шкоднай дзейнасці [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] у справе тапаніміі. Перанесці пад распаўсюджаную назву, а не пад выдуманую.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:32, 15 студзеня 2026 (+03) :слабаватая крыніца, не знаходзіце? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:10, 25 сакавіка 2026 (+03) ::Каб знаходзіць — трэба шукаць. У вас лепшых для любога іншага напісання няма. Першае ж напісанне парушае нормы беларускай мовы, таму другое ёсць цалкам лагічным. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:14, 25 сакавіка 2026 (+03) :Надта аўтарытэтнай крыніцу не назавеш, але яна хаця б ёсць, сённяшні варыянт нічым увогуле не падмацаваны. Таму {{Перайменаваць}} [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:27, 23 мая 2026 (+03) == [[Іван Дыамідавіч Антошкін]] → [[Іван Дыямідавіч Антошкін]] == Гл. [[Размовы:Іван Дыамідавіч Антошкін#Дыямідавіч?|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 13:23, 1 снежня 2025 (+03) :варта разгледзець варыянт «Дыямедавіч», як у паданай крыніцы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 00:53, 2 снежня 2025 (+03) == [[Рэспубліка Арменіі]] → [[Першая Рэспубліка Арменія]] == ''Рэспубліка Арменіі'' напісана з памылкай. А [[Рэспубліка Арменія]] — назва цяперашняй армянскай дзяржавы. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:39, 29 кастрычніка 2025 (+03) :заўважу, што варта звярнуць, што ў першым выпадку ідзе кіраванне з родным склонам, а ў другім дапасаванне — гэта розныя назвы [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:35, 2 лістапада 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}. Дзве розныя дзяржавы. [[Удзельнік:Economico-geographer|Economico-geographer]] ([[Размовы з удзельнікам:Economico-geographer|размовы]]) 21:52, 9 студзеня 2026 (+03) == [[Сеціўнае таварыства па надаванні імёнаў і нумароў]] == Відавочна, што пераклад наймення арганізацыі вельмі вольны і трэба пераймяноўваць, але як -- не рызыкну прапаноўваць варыянт. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:42, 22 верасня 2025 (+03) : Перайменаваць наступным чынам: Інтэрнэт-карпарацыя па прысваенні імёнаў і нумароў. Саманазву на рускай мове можна паглядзець [https://www.icann.org/ru/system/files/files/getting-to-know-icann-quicklook-30apr20-ru.pdf тут]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:51, 22 верасня 2025 (+03) ::Рускі пераклад выглядае не вельмі ўдала. Не зразумела, чему менавіта "інтэрнэт-карпарацыя" - выглядае або як кампанія, дзейнасць якой звязана з Інтернетам, або як нейкае сеціўнае аб'яднанне, а не міжнародная арганізацыя. ::ChatGPT прапанаваў варыянт "Карпарацыя па прызначэнні імёнаў і нумароў у Інтэрнэце" і мне такая форма падаецца нашмат больш удалай. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:06, 23 верасня 2025 (+03) :::мне здаецца, трэба ў першую чаргу арыентавацца на арыгінальную назву, дзе ідзе Internet Corporation, што з’яўляецца даволі вузкай і канкрэтнай назвай профілю фірмы, але яна, нібы, больш нідзе не ўжываецца для іншых арганізацый. Некаторыя раздзелы як назву старонкі пакідаюць ICANN і падаюць вольны пераклад у дужках. Можа і нам варта так зрабіць [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:43, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Так, ICANN як галоўная назва - добры варыянт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:10, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Таксама падтрымаю варыянт "ICANN" [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:40, 14 студзеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках]] → [[:Катэгорыя:Пахаваныя на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках]] == Гл. [[Размовы пра катэгорыю:Пахаваныя на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках|старонку размоў]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 21:17, 4 верасня 2025 (+03) :{{перайменаваць}}. Гэта не выключэнне а-ля Вашынгтон. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:08, 11 верасня 2025 (+03) :{{Перайменаваць}}, бо не знайшоў крыніц, якія сведчылі б пра нейкае асаблівае напісанне ў гэтым выпадку. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:36, 23 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}, відавочна ([[Арлінгтан (Тэхас)|Арлінгтан]]). [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 23:40, 26 мая 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на ідыш]] → ? == Таксама [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на іўрыце]] і [[:Катэгорыя:Пісьменнікі на эсперанта]]. Словазлучэнні тыпу "пісьменнік на нейкай мове" немагчымыя. А ў «Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы» пад рэдакцыяй Капылова "ідыш" скланяецца. Але ў іншай назве можа і не трэба будзе гэтае слова --[[Удзельнік:Ілля Касакоў|Ілля Касакоў]] ([[Размовы з удзельнікам:Ілля Касакоў|размовы]]) 22:27, 3 жніўня 2025 (+03) :[[:Катэгорыя:Ідышамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Іўрытамоўныя пісьменнікі]], [[:Катэгорыя:Эсперантамоўныя пісьменнікі]] -- па-мойму, будзе паслядоўна. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:21, 20 лістапада 2025 (+03) ::Згодная з такім меркаваннем. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 17:29, 22 мая 2026 (+03) :{{Перайменаваць}}. Значна лепшы варыянт, чым ёсць цяпер, упісваецца ў агульную логіку мовы, маем жа беларускамоўны, польскамоўны і г.д. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:33, 23 мая 2026 (+03) {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць]] l0hb9m8v6ug1vca34yzlbs2h922j5hd 0 140336 5148167 4846417 2026-05-29T02:57:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148167 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Браслаўскае ваяводства|Браслаўскім ваяводствам}} {{Адміністрацыйная адзінка | Назва = Брацлаўскае ваяводства | Герб = Braclav. Брацлав (1720).jpg | Краіна = [[Вялікае Княства Літоўскае]]<br />[[Карона Польскага каралеўства|Каралеўства Польскае]] | Сталіца = [[Брацлаў]] |Глава = [[Ваяводы брацлаўскія]] |Назва главы = Ваяводы |Глава2 = [[Кашталяны брацлаўскія]] |Назва главы2 = Кашталяны | Плошча = 31 660 | Карта = Bracłaǔskaje vajavodztva. Брацлаўскае ваяводзтва.svg |часавы пояс = +2 | Параметр1 = [[1566]]—[[1795]] | Назва параметра1 = Час існавання }} '''Брацлаўскае ваяводства''' ({{lang-be-old|Воеводство Брацлавское}}; {{lang-la|Palatinatus Braclaviensis}}, {{lang-pl|Województwo bracławskie}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] (з 1569 года ў складзе [[Карона Польскага каралеўства|Каралеўства Польскага]]). Сталіца — [[Брацлаў]]. == Сімволіка == Герб ваяводства меў наступны выгляд: «''на чырвоным крыжы блакітны дыск з залатым паўмесяцам''». Ваяводская харугва была шэрага колеру з выявай [[Пагоня|Пагоні]] ў чырвоным полі{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. == Гісторыя == Утварылася паводле адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы ([[1565]]—[[1566]]) на ўсходняй палове Падольскай зямлі (Ніжняе [[Падолле]]){{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. У [[1569]], згодна з умовамі [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]], апынулася пад уладай Каралеўства Польскага. У [[1598]] сталіцу ваяводства перанеслі з Брацлава ў [[Вінніца|Вінніцу]]. У выніку [[другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1793]]) тэрыторыя ваяводства апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. == Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел == Падзялялася на два паветы: Вінніцкі і Брацлаўскі (апошні складаўся з дзвюх частак уласна Брацлаўскай і Звянігарадскай). У кан. [[18 стагоддзе|XVIII ст.]] вылучыліся Набускі (цэнтр — Гранаў) і Звянігарадскі паветы{{sfn|ЭнцВКЛ|2005}}. [[Ваяводскі соймік]] праходзіў у Вінніцы. Мясцовая шляхта абірала шасцярых [[Пасол соймавы|паслоў]] на [[Сойм Рэчы Паспалітай|Вальны сойм]]. == Ураднікі == {{Асноўны артыкул|ваяводы брацлаўскія|кашталяны брацлаўскія}} У [[Сенат|Сенаце]] Рэчы Паспалітай Падляшскае ваяводства мела двух прадстаўнікоў — [[ваявода|ваяводу]] і [[кашталян]]а. == Цікавыя факты == * На тэрыторыі Брацлаўскага ваяводства нарадзіўся Міхал Дастаеўскі, адзін з сыноў брацлаўскага протаіерэя, што пераехаў сюды з [[Дастоева]] — бацька пісьменніка [[Фёдар Дастаеўскі|Фёдара Дастаеўскага]].<ref>[[Лідзія Кулажанка]], [[Адам Мальдзіс]], [[Святлана Сачанка]]. Літаратурныя мясціны Беларусі // «Маладосць» № 648, 2007. С. 121 [http://kamunikat.org/download.php?item=6419-1.pdf&pubref=6419]{{Недаступная спасылка}}.</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=347|артыкул=Брацлаўскае ваяводства|аўтар=[[Валерый Пазднякоў|Пазднякоў В.]]}} {{Адміністрацыйны падзел Вялікага Княства Літоўскага}} [[Катэгорыя:Брацлаўскае ваяводства| ]] av43jjsbzt5ejpzl3fuoicxzf0bweu3 0 141581 5148159 5084637 2026-05-29T01:11:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148159 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Галава}} {{Таксон | name = Мёртвая галава | regnum = Жывёлы | image file =Acherontia atropos MHNT dos.jpg | image title = | image descr = | parent = Acherontia | rang = Від | latin = Acherontia atropos | author = [[Linnaeus]], [[1758]] | syn = * {{btname|Sphinx atropos|([[Linnaeus]], [[1758]])}}<ref name="J. J. de Freina"/>, * {{btname|Atropos solani|([[Oken]], [[1815]])}}<ref name="J. J. de Freina">{{кніга|аўтар = J. J. de Freina.|загаловак =Die Bombyces und Sphinges der Westpalaearktis. Noctuoidea, Sphingoidea, Geometoidea, Bombycoidea Auflage |месца = München|выдавецтва =EFW Edition Forschung & Wissenschaft Verlag GmbH |год =1987 |volume = 1|allpages = 405 |isbn = 3-926285-00-1}}</ref>, * {{btname|Acherontia sculda|([[Kirby]], [[1877]])}}<ref name="J. J. de Freina"/>. | typus = | children name = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies = Acherontia atropos | commons = Acherontia atropos | iucn = | eol = 868188 }} '''Бражнік мёртвая галава''' (''Acherontia atropos'', ''Manduca atropos'') — матыль сямейства {{bt-bellat|Бражнікі{{!}}бражнікаў|Sphingidae}}. Вялікі матыль з масіўным брушкам. Размах крылаў больш за 10 см. Самы буйны прадстаўнік сямейства ў фаўне [[Еўропа|Еўропы]]<ref name="K_Lampert">{{кніга|аўтар = К. Ламперт.|загаловак =Атлас бабочек и гусениц |месца =Минск |выдавецтва = Харвест|год =2003 |старонак =735 |isbn =985-13-1664-4 |тыраж = 5000 }}</ref>, з’яўляецца другім паводле велічыні матыльком Еўропы (пасля {{bt-bellat|Сатурнія грушавая{{!}}сатурніі грушавай|Saturnia pyri}})<ref>''Хелгард Райххолф-Рим.'' Бабочки. Самый популярный справочник. — М.: Астрель, 2002.</ref> і першым паводле памеру цела. Адметнай асаблівасцю з’яўляецца характэрны малюнак на [[Грудзі бесхрыбтовых|грудзях]], які нагадвае чалавечы [[чэрап]]<ref name="Лер">{{кніга|аўтар=Лер П. А.|загаловак=Определитель насекомых Дальнего Востока России. Т. 5. Ручейники и чешуекрылые. Ч. 3|год=2001}}</ref><ref name="Изерский">{{кніга|аўтар=Изерский В. В.|загаловак=Бомбикоидные чешуекрылые и хохлатки Сибири и Дальнего Востока|месца=Киев|год=1999}}</ref>, што паслужыла асноваю для стварэння цэлага шэрага легендаў і [[забабоны|забабонаў]] пра гэтага матыля. == Этымалогія == Лацінская [[Бінамінальная наменклатура|бінамінальная назва]] ''Acherontia atropos'' узыходзіць да [[старажытнагрэчаская міфалогія|грэчаскай міфалогіі]]. [[Ахеран]] у міфалогіі — адна з 5 рэк у падземным царстве мёртвых<ref name="mifi grecii"/>, таксама слова «Ахерон» ужывалася для абазначэння глыбіні і жахаў [[пекла]]. {{нп3|мойры|Атропас|ru|Мойры}} або Атропа ({{lang-el|Ἄτροπος}}, «няўхільная») — няўмольная, няўхільная доля (смерць) — імя адной з трох [[мойры|мойр]] — багінь лёсу, якія пераразалі нітку чалавечага жыцця<ref name="mifi grecii">{{кніга|аўтар = Н. А. Кун. |загаловак =Мифы Древней Греции |месца = М.|выдавецтва = АСТ, Астрель |год = 2004 |старонак =400 |isbn =5-17-025345-1 |тыраж =10&nbsp;000 }}</ref>. Беларуская назва «мёртвая галава» паходзіць ад характэрнай рысы афарбоўкі матыля — наяўнасці на грудзях жоўтага малюнка, які нагадвае чалавечы чэрап<ref name="kaabak">{{кніга|аўтар=Каабак Л. В., Сочивко А. В.|загаловак=Бабочки мира|месца=М.|выдавецтва=Аванта+|год=2003|isbn=5-94623-008-5}}</ref>. У большасці еўрапейскіх народаў гэты матылёк носіць назву, падобную па значэнні з беларускай<ref name="K_Lampert"/>. == Таксанамія і сістэматыка == {{userboxtop| toptext=&nbsp;}} {{clade| style=line-height:75% |1={{clade |1=''[[Acherontia lachesis]]'' |2={{clade |1=''<big>'''Acherontia atropos'''</big>'' |2=''[[Acherontia styx]]'' }} }} }} {{userboxbottom}} Першае навуковае апісанне бражніка мёртвая галава было зроблена [[Карл Ліней|Карлам Лінеем]] у яго працы «[[Сістэма прыроды|Systema naturæ]]», пад назвай ''Sphinx atropos''. Пазней, у 1809 годзе, нямецкі энтамолаг [[Якаб Генрых Ласпейрэса]] перанёс матылька ў выдзелены ім род ''[[Acherontia]]'', да якога ён адносіцца і па гэты дзень<ref>{{cite web|author=Fauna Europaea, Version 1.3, 19.04.2007.|url=http://www.faunaeur.org/full_results.php?id=295489|title=Acherontia atropos (Linnaeus 1758)|access-date=2009-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714042849/http://www.faunaeur.org/full_results.php?id=295489|archive-date=14 ліпеня 2014|url-status=dead}}</ref>. Род ''[[Acherontia]]'' вылучаюць у [[Трыба (біялогія)|трыбу]] {{btname|Acherontiini|''[[Boisduval]]'', 1875 г.}}. Сваяцтва паміж відамі ў межах трыбы цалкам не даследавана<ref name="Kitching">Ian J. Kitching: ''Phylogeny of the death´s head hawkmoth, Acherontia [Laspeyres], and related genera (Lepidoptera: Sphingidae, Acherontiini)'', Systematic Entomology 28 (2003) 71—88</ref>. == Біялагічнае апісанне == [[Файл:Acherontia atropos MHNT.jpg|thumb|250px]] [[Файл:Acherontia atropos MHNT Tete de mort.jpg|thumb|250px|Малюнак на грудзях, які нагадвае чалавечы чэрап]] Даўжыня пярэдняга [[Крыло насякомых|крыла]] 40-50 мм, максімальна — да 70 мм. Размах крылаў у [[самец|самцоў]] 90-115 мм, у [[самка|самак]] — 100—130 мм<ref name="J. J. de Freina"/><ref name="kaabak"/><ref name="helgard">{{кніга|аўтар=Хелгард Райххолф-Рим.|загаловак=Бабочки. Самый популярный справочник|месца=М.|выдавецтва=Астрель|год=2002}}</ref>. [[Палавы дымарфізм]] выяўлены слаба. Пярэднія крылы цёмна-бурыя, больш чым у 2 разы даўжэй сваёй шырыні, з прывостранай вяршыняй, з 2 папярочнымі шырокімі зубчастымі рыжавата-чорнымі палосамі са складаным малюнкам і жоўтым апыленнем. Іх вонкавы край роўны. Заднія крылы вохрыста-жоўтыя з 2 папярочнымі цёмнымі палосамі, звычайна ў 1,5 разы даўжэй сваёй шырыні, прыкметна скошаны да задняга краю. Маюць неглыбокую выемку па сваім вонкавым краі перад анальным вуглом. Вага самцоў 2-6 г, самак — 3-8 г<ref name="J. J. de Freina"/>. [[Галава насякомага|Галава]] чорна-карычневая або амаль чорная. [[Грудзі бесхрыбтовых|Грудзі]] чорна-карычневага або сінявата-бурага колеру з вохрава-жоўтым малюнкам, якія нагадваюць сабою чалавечы чэрап з чорнымі [[вочы|вачамі]]. Гэты малюнак зменлівы і можа цалкам адсутнічаць — напрыклад, у формы {{bt|Acherontia atropos|f=obsoleta}}<ref name="Sphingidae of the Western Palaearctic">{{Cite web |url=http://tpittaway.tripod.com/sphinx/a_atr.htm |title=Sphingidae of the Western Palaearctic |access-date=8 лістапада 2012 |archive-date=21 снежня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141221141904/http://tpittaway.tripod.com/sphinx/a_atr.htm |url-status=dead }}</ref>. Патагіі і [[Тэгула|тэгулы]] чарнавата-блакітныя. Ніжні бок [[Грудзі бесхрыбтовых|грудзей]] і апошніх сегментаў [[брушка]] — вохрава-жоўтага колеру. Апошнія 2, радзей 3 сегменты брушка ў самца цалкам шэра-блакітныя, альбо чорныя. У самкі так афарбаваны толькі апошні сегмент<ref>Rolf Reinhardt, Kurt Harz: Wandernde Schwärmerarten. Totenkopf-, Winden-, Oleander- und Linienschwärmer. In: Die Neue Brehm-Bücherei Bd. 596. 2., unveränderte Auflage. Westarp Wissenschaften, Magdeburg, Heidelberg, Berlin und Oxford 1996, ISBN 3-89432-859-2, S. 32.</ref>. Афарбоўка пярэдніх [[Крыло насякомых|крылаў]] зменлівая — можа быць рознай ступені інтэнсіўнасці, уключаючы наяўнасць плям і цёмных палос. У большасці выпадкаў пярэднія крылы бура-чорнага, месцамі чорнага колеру, падзеленыя на тры палі дзвюма папярочнымі, складана размаляванымі, хвалістымі палосамі жоўта-папялістага колеру. Заднія крылы вохрава-жоўтыя з дзвюма чорнымі папярочнымі палосамі. Вонкавая паласа шырэйшая, з зубчатым краем. Палосы зменлівыя па сваёй шырыні і афарбоўцы — могуць быць бурага колеру або выяўленымі настолькі моцна, што амаль зліваюцца адна з адной. На задніх крылах жылкі ''R''₅ і ''M''₁ размяшчаюцца на кароткім агульным сцябле. Брушка развітое, даўжынёй да 60 мм і дыяметрам да 20 мм<ref name="J. J. de Freina"/>, пакрыта прылеглымі лускавінкамі. Яно без пэндзлікаў з лускавінак на канцы, жоўтае, з чорнымі кольцамі і падоўжнай шырокай сінявата-шэрай паласой па цэнтры. У самца брушка крыху завострана, у самкі — акругленае, ззаду тупое<ref name="J. J. de Freina"/>. [[Вочы]] круглыя​​, голыя. [[Хабаток]] кароткі, тоўсты, даўжынёй ад 10 да 14,5 мм<ref name="J. J. de Freina"/>, пакрыты вейчыкамі. Губныя шчупікі добра развітыя, загнуты дагары, з вонкавага боку густа пакрытыя лускавінкамі, шчыльна прыціснутыя да галавы. Вусікі кароткія, стрыжнепадобныя, рэзка звужаныя і злёгку выгнутыя перад вяршыняй. Валодаюць 2 радамі вейчыкаў на вентральным баку кожнага членіка. У самкі яны верацёнападобныя, без вейчыкаў<ref name="Лер"/>. Ногі скарочаныя і тоўстыя. Лапкі з 4 падоўжнымі радамі моцных шыпоў. Сярэднія і заднія лапкі заціснуты з бакоў. [[Пульвілус]] адсутнічае, [[параніхіум]] рэдукаваны да кароткай шырокай лопасці. Заднія галёнкі з 2 парамі шпор<ref name="Лер"/>. На цёмным грудным аддзеле цела матыля светлы малюнак у выглядзе чалавечага [[чэрап]]а з перакрыжаванымі пад ім касцямі, што паслужыла асновай для стварэння цэлага шэрагу легенд і забабонаў пра гэтага матылька. Брушка тоўстае з чорнымі і жоўтымі папярочнымі палоскамі і з блакітнавата-сіняй падоўжнай палосай. == Арэал == [[Файл:Acherontia atropos distribution map cutted.png|thumb|Арэал мёртвай галавы. {{legend-line|red solid 6px|''круглы год''}} {{legend-line|orange solid 6px|''летні, міграцыйны''}}]] Глабальны арэал з’яўляецца мульцірэгіянальным — ахоплівае Афрыку і заходнюю частку [[Палеарктыка|Палеарктыкі]]. [[Аўтахтоннасць|Аўтахтонны]] на поўдзень ад [[Альпы|Альпаў]]<ref name="helgard"/>. Бражнікі мёртвая галава распаўсюджаны ў трапічным і субтрапічным паясах [[Стары Свет|Старога Свету]] да [[Туркменія|Туркменіі]] на ўсходзе. Залёт гэтага віду адзначаны таксама ў наваколлі [[Паўладар]]а<ref>Dubatolov V.V., Titov S.V. 2011. Discovery of ''Acherontia atropos'' L. (Lepidoptera, Sphingidae) in North-East Kazakhstan // Amurian zoological journal. Vol. III. No 1. P. 58-59, colour plate V.</ref> (Паўночна-Усходні [[Казахстан]]). Сустракаецца ў Паўднёвай, збольшага і Цэнтральнай [[Еўропа|Еўропе]], на [[Азорскія астравы|Азорскіх астравах]], у [[Афрыка|Афрыцы]], [[Мадагаскар]]ы, Блізкім Усходзе, [[Сірыя|Сірыі]], [[Турцыя|Турцыі]], Паўночным [[Іран]]е<ref name="helgard"/><ref name="Pittaway93">Pittaway, AR. 1993. The hawkmoths of the western Palaearctic. Harley Books, London</ref>. У [[Крым]]у і Беларусі рэдкі залётны від. На тэрыторыі Расіі маюцца знаходкі гэтага віду з многіх абласцей: [[Астраханская вобласць|Астраханскай]], [[Валгаградская вобласць|Валгаградскай]], [[Саратаўская вобласць|Саратаўскай]], [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай]], [[Смаленская вобласць|Смаленскай]], [[Калужская вобласць|Калужскай]], [[Краснадарскі край|Краснадарскага краю]], [[Пензенская вобласць|Пензенскай]] і з [[Паўночны Каўказ|Паўночнага Каўказа]]<ref>[http://www.dprgek.ru/redbook/detail.php-ID_SPEC=16240.htm Мёртвая голова в Красной книге Краснодарского края] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120409140627/http://www.dprgek.ru/redbook/detail.php-ID_SPEC=16240.htm |date=9 красавіка 2012 }} {{ref-ru}}</ref>. На Каўказе сустракаецца ў [[Абхазія|Абхазіі]], [[Карачаева-Чаркесія|Карачаева-Чаркесіі]], Усходняй [[Грузія|Грузіі]], [[Арменія|Арменіі]], [[Азербайджан]]е. У Сібіры — непацверджаныя сабранымі экзэмплярамі паведамленні з поўдня Цюменскай вобласці<ref>Ситников, 2009; цыт. паводле: Dubatolov, Titov, 2011</ref>. Першапачатковай радзімай еўрапейскіх папуляцый з’яўляецца [[Паўночная Афрыка]]. Нават папуляцыі, якія жывуць на поўдні Еўропы, перыядычна маюць патрэбу ў папаўненні за кошт мігрантаў з больш паўднёвых рэгіёнаў<ref name="helgard"/>. == Міграцыі і час лёту == Адносіцца да відаў, якія ажыццяўляюць штогадовыя пералёты на поўнач. У залежнасці ад умоў надвор’я працягласць міграцыйных пералётаў можа адрознівацца. У спрыяльныя гады бражнікі далятаюць да [[Востраў Ісландыя|Ісландыі]]<ref name="helgard"/>. На тэрыторыі [[Расія|Расіі]] такія мігрантныя асобіны знаходзілі пад [[Санкт-Пецярбург]]ам, [[Петразаводск]]ам і нават на [[Кольскі паўвостраў|Кольскім паўвостраве]]. ''Acherontia atropos'' сустракаецца ў Афрыцы круглы год у пакаленнях, якія бесперапынна следуюць адно за адным. У Еўропе першыя мігруючыя матылькі з’яўляюцца, у большасці выпадкаў, пачынаючы з мая, часам ужо з сакавіка-красавіка, разам з асобнымі матылькамі, якія перажылі еўрапейскую зіму ў стане кукалкі. Першая хваля мігруючых асобін слабее на працягу чэрвеня, другая хваля з’яўляецца ў жніўні і верасні<ref name="J. J. de Freina"/>. Яйцы аплодненых самак спеюць падчас міграцыйнага палёту на поўнач. Калі паспяванне завершана, матылі больш не працягваюць палёт і, знайшоўшы кармавую расліну вусеняў, адкладаюць яйцы. Першыя матылькі ў большасці выпадкаў не знаходзяць расліны [[Бульба|бульбы]] у дастатковай колькасці і адкладаюць яйцы на іншыя кармавыя віды раслін. З ліпеня да верасня матылі прылятаюць з поўдня ў [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральную]] і [[Усходняя Еўропа|Усходнюю Еўропу]]. На поўдні еўрапейскай часткі арэала дае два пакаленні ў год, у цёплую восень назіраецца і частковая трэцяя генерацыя. == Месцапражыванне == Сустракаецца ў розных ландшафтах, пераважна ў далінах, у культурным ландшафце, на палях і плантацыях. Таксама засяляе адкрытыя, парослыя хмызнякамі ландшафты. Аддае перавагу сухім раёнам, якія выграваюцца сонцам. У Цэнтральнай Еўропе сустракаецца пераважна ў культурных ландшафтах, часта на бульбяных палях і плантацыях<ref name="Sphingidae of the Western Palaearctic"/>. На [[Каўказ]]е сустракаецца ў перадгор’ях, радзей у нізінных мясцовасцях. У гарах падымаецца на вышыні да 700 метраў над [[узровень мора|узроўнем мора]]<ref name="Sphingidae of the Western Palaearctic"/>, аднак падчас міграцыі можа залятаць на вышыні да 2500 метраў над узроўнем мора<ref name="Sphingidae of the Western Palaearctic"/>. == Асаблівасці біялогіі == [[Файл:Honey comb.jpg|міні|Пранікаючы ў гнёзды і вуллі [[Меданосная пчала|меданосных пчол]], бражнікі мёртвая галава ахвотна ядуць [[мёд]]]] [[Паліфаг]], палівальцінны [[эўрыбіёнт]]. [[Імага]] актыўныя ў змярканні і да поўначы. Іх часта прыцягваюць штучныя крыніцы святла, аднак да іх прылятаюць толькі самцы і самкі, гатовыя да адкладвання яец. Харчаванне [[імага]] адыгрывае важную ролю не толькі ў падтрыманні жыцця, але і для паспявання яец у целе самкі<ref name="styx">{{Cite web |url=http://tpittaway.tripod.com/china/a_sty.htm |title=Sphingidae of the Eastern Palaearctic — Acherontia styx |access-date=6 верасня 2013 |archive-date=4 студзеня 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090104042639/http://tpittaway.tripod.com/china/a_sty.htm |url-status=dead }}</ref>. Кароткі і тоўсты хабаток не дазваляе матылю харчавацца нектарам кветак і служыць для харчавання выцякаючымі драўнянымі сокамі, а таксама сокамі пашкоджаных пладоў і садавіны. Аднак да сілкавання апошнімі матылі звяртаюцца вельмі рэдка<ref name="styx"/>. У адрозненне ад многіх іншых відаў, бражнік пры ўсмоктванні хабатком соку дрэў, мёду, вільгаці лічыць за лепшае не завісаць у палёце, а садзіцца на субстрат каля крыніцы ежы. Бражнікі мёртвая галава ахвотна ядуць [[мёд]], пранікаючы ў гнёзды і вуллі [[Меданосная пчала|меданосных пчол]], дзе праколваюць ячэйкі [[соты|сот]] хабатком і смокчуць мёд, за адзін раз з’ядаючы 5-15 г. Можа пранікаць у [[Вулей|вуллі]] дзікіх і хатніх пчол. Вусені вельмі вялікія, ярка-жоўтыя з сінімі, чорнымі і зялёнымі косымі палоскамі на сегментах. Кормяцца на травяністых раслінах сямейства паслёнавых, у тым ліку на [[бульба|бульбе]]. Ёсць звесткі аб развіцці вусеняў на дрэвава-кустовых раслінах — [[язмін]]е, брызгліне і інш. Зімуе кукалка ў глебе. Матыль, вусень і кукалка могуць выдаваць гукі. Існавала тэорыя, што матылёк выдае гукі, падобныя да гукаў пчалінай маткі, якая нядаўна выйшла з кокана, абараняючы сябе, такім чынам, ад магчымасці быць забітым працоўнымі асобінамі пчол<ref name="Akimushkin">{{кніга|аўтар = Акимушкин И. И. |загаловак = Мир животных |месца = М. |выдавецтва = Мысль |год = 1993|том = 3 |isbn =5-244-00444-1 }}</ref>. Гэтая тэорыя не знайшла навуковага пацверджання<ref name="F. A. Moritz"/>, але ўсё роўна існуе сярод [[пчаляр]]оў і на старонках [[Жоўтая прэса|жоўтай прэсы]]<ref>{{cite web|date=2003-08-15|url=http://www.vremya.ru/print/77793.html|title=Время новостей № 150. Бабочка ошиблась континентом. В жаркой Европе появляются африканские насекомые|access-date=2009-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304094917/http://www.vremya.ru/print/77793.html|archive-date=4 сакавіка 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|date=2003-08-15|url=http://bee-products.narod.ru/content/intresting/intresting.html|title=Интересное о пчёлах и прополисе. Нападение «Мёртвой головы»|access-date=2009-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120228053934/http://bee-products.narod.ru/content/intresting/intresting.html|archive-date=28 лютага 2012|url-status=dead}}</ref>. На самай справе гэтыя матылі супакойваюць пчол шляхам выдзялення хімічных рэчываў, якія маскіруюць іх уласны пах (хімічная [[мімікрыя]])<ref name="F. A. Moritz"/>. Да іх адносяцца чатыры [[тлустыя кіслоты]]: [[пальміталеінавая кіслата|пальміталеінавая]], [[пальміцінавая кіслата|пальміцінавая]], [[Стэарынавая кіслата|стэарынавая]] і [[алеінавая кіслата|алеінавая]], якія сустракаюцца ў такой жа канцэнтрацыі і такіх жа суадносінах у меданосных пчол<ref name="F. A. Moritz"/>. Таксама матылі малаадчувальныя да пчалінага яду і ў эксперыментах вытрымлівалі да 5 укусаў пчол<ref name="F. A. Moritz">R. F. A. Moritz, W. H. Kirchner, R. M. Crewe: Chemical Camouflage of the Death's Head Hawkmoth (Acherontia atropos L.) in Honeybee Colonies, Naturwissenschaften 78 (1991) 179—182 {{doi|10.1007/BF01136209}} [http://www.culturaapicola.com.ar/apuntes/genetica/203.pdf PDF]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Але часам здараецца, што пчолы зажальваюць «рабаўніка» да смерці. Шкоднікам [[пчалярства]] не з’яўляецца з прычыны сваёй нізкай колькасці. Аднак многія пчаляры негатыўна ставяцца да гэтага матыля, лічачы яго шкоднікам. Таму часцяком яны імкнуцца ўсталяваць на ляткі ля вулляў драцяную сетку з вочкамі дыяметрам 8-9 мм, праз якія могуць пранікаць пчолы і трутні, але не бражнікі. Бражнікі мёртвая галава, калі іх патрывожыць, выдаюць пранізлівы піск<ref name="kaabak"/>. Як менавіта матылёк здабывае гэты гук, доўгі час заставалася загадкай. Гэтым пытаннем у [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзі]] займаўся фізік і заолаг [[Рэнэ Антуан Рэамюр]]<ref name="krima">{{кніга|аўтар = Ефетов К. А., Будашкин Ю. И. |загаловак = Бабочки Крыма (Высшие разноусые чешуекрылые)|месца = Симферополь|выдавецтва = Таврия|год = 1990|старонак = 112 |серыя = Охрана окружающей среды}}</ref>. Але толькі ў [[1920]] годзе {{нп3|Хейнрых Прэль||de|Heinrich Prell}}<ref name="krima"/> выявіў, што гэты гук узнікае ў выніку ваганняў вырасту верхняй губы [[эпіфарынкс]]а, калі бражнік засмоктвае паветра ў горла і працісквае яго назад<ref name="kaabak"/>. Вусень таксама можа выдаваць гук, але трэннем сківіц. За некалькі дзён да выхаду матыля гук можа выдаваць і кукалка ў выпадку яе механічнага раздражнення. Значэнне гэтых гукаў канчаткова не высветлена. Верагодна, яны служаць для адпужвання ворагаў. == Размнажэнне == === Яйцо === Авальнае, памерам 1,5×1,2 мм, матавае, бледна-зялёнага або блакітнага колеру<ref name="Sphingidae of the Western Palaearctic"/>. Звычайна размяшчаецца на ніжнім баку лісця кармавых раслін. === Вусень === {{Фотакалонка|Bruco 1.jpg|Acherontia atropos larva 2.jpg|тэкст=Вусені бражніка мёртвая галава. Злева — тыповая жоўтая форма афарбоўкі, справа — таксама тыповая, але радзейшая зялёная форма.|ш=240|align=left}} [[Вусень|Вусені]] даволі буйныя, з пяццю парамі ног. Вусені першага ўзросту дасягаюць даўжыні 12 мм і пакрытыя рэдкімі асобнымі невялікімі валасінкамі. Вусені 4 ўзросту ўжо дасягаюць даўжыні 40-50 мм, пры вазе да 4 г. Вусень 5 ўзросту — вялікі, гладкі, да канца свайго развіцця дасягае даўжыні 15 см, пры вазе 18-22 г<ref name="J. J. de Freina"/>. Сустракаюцца формы з рознай афарбоўкай: жоўта-блакітнай, зялёнай і бурай. Часцей за ўсё сустракаецца цытрынава-жоўтая з сінімі касымі палосамі, якія сыходзяцца на спіне пад вострым вуглом; цела, пачынаючы з 4 і па 11 сегмент, усеяна чорна-сінімі кропкамі. Рог выгнуты ў выглядзе літары «S», зярністы і шурпаты. Таксама сустракаюцца вусені з зялёнай афарбоўкай і з зялёнымі палосамі, а таксама шэра-бурыя з белым малюнкам. Апошні выгляд афарбоўкі не лічыцца нармальным, што даказваецца не толькі вялікай рэдкасцю такіх асобін у Еўропе, але і той акалічнасцю, што ў маладым узросце, а таксама пасля лінькі, часова бываюць зялёнай афарбоўкі. Працягласць стадыі вусеняў складае каля 8 тыдняў<ref name="J. J. de Freina"/>. ==== Кармавыя расліны ==== [[Файл:Acherontia atropos DH 028 06 10 28-02-MJ2.jpg|thumb|Вусені на расліне]] Вусені харчуюцца, перш за ўсё, раслінамі сямейства {{bt-bellat|паслёнавыя|Solanaceae}}, пераважна {{bt-bellat|бульба{{!}}бульбай|Solanum tuberosum}}. Іншымі важнымі кармавымі раслінамі з гэтага ж сямейства з’яўляюцца: {{bt-bellat|ліцый звычайны|Lycium barbarum}}, {{bt-bellat|дурнап’ян|Datura}}, {{bt-bellat||Atropa belladonna}}, {{bt-bellat|тытунь|Nicotiana}}, {{bt-bellat||}}''[[Lycium europaeum]]'', а таксама {{bt-bellat|фізаліс|Physalis}}, {{bt-bellat||Solanum lycopersicum}}, {{bt-bellat|баклажан|Solanum melongena}}, {{bt-bellat||Solanum dulcamara}}, {{bt-bellat||Solanum nigrum}} і іншыя віды [[паслён|гэтага]] роду<ref name="Sphingidae of the Western Palaearctic"/>. Аднак вусені з’яўляюцца паліфагамі і таксама могуць харчавацца многімі відамі раслін з некалькіх сямействаў, у тым ліку<ref name="K_Lampert"/><ref name="helgard"/><ref name="Sphingidae of the Western Palaearctic"/>: * {{bt-bellat|Адоксавыя|Adoxaceae}}: {{bt-bellat|бузіна|Sambucus}}, {{bt-bellat|каліна звычайная|Viburnum opulus}} * {{bt-bellat|Парасонавыя|Apiaceae}}: {{bt-bellat|морква|Daucus}}, {{bt-bellat|кроп|Anethum}} * {{bt-bellat||Apocynaceae}}: {{bt-bellat|алеандр|Nerium}} * {{bt-bellat|Астравыя|Asteraceae}}: {{bt-bellat||Erigeron canadensis}} * {{bt-bellat|Бігноніевыя|Bignoniaceae}}: {{bt-bellat||Catalpa bignonioides}}, {{bt-bellat||Tecomaria capensis}} * {{bt-bellat|Капуставыя|Brassicaceae}}: {{bt-bellat|капуста|Brassica}} * {{bt-bellat|Каноплевыя|Cannabaceae}}: {{bt-bellat|каноплі пасяўныя|Cannabis sativa}} * {{bt-bellat|Бружмелевыя|Caprifoliaceae}}: {{bt-bellat|бружмель|Lonicera}}, {{bt-bellat|снежнаягаднік|Symphoricarpos}} * {{bt-bellat|Брызглінавыя|Celastraceae}}: {{bt-bellat|брызгліна|Euonymus}} * {{bt-bellat|Аксамітнікавыя|Amaranthaceae}}: {{bt-bellat|буракі|Beta}} * {{bt-bellat|Бабовыя|Fabaceae}}: {{bt-bellat|боб|Vicia faba}} * {{bt-bellat||Hydrangeaceae}}: {{bt-bellat|жасмін|Philadelphus}} * {{bt-bellat|Ясноткавыя|Lamiaceae}}: {{bt-bellat||Vitex agnus-castus}} * {{bt-bellat|Маслінавыя|Oleaceae}}: {{bt-bellat|ясень|Fraxinus}}, {{bt-bellat|язмін|Jasminum}}, {{bt-bellat|бэз|Syringa}}, {{bt-bellat|біручына|Ligustrum}}, {{bt-bellat|масліна|Olea}}, {{bt-bellat||Phillyrea}} * {{bt-bellat|Мальвакветныя|Malvales}}: {{bt-bellat|гібіскус|Hibiscus}} * {{bt-bellat|Залознікавыя|Scrophulariaceae}}: {{bt-bellat||Paulownia}} * {{bt-bellat|Трыпутнікавыя|Plantaginaceae}}: {{bt-bellat|ільвіны зеў|Antirrhinum}} * {{bt-bellat|Ружакветныя|Rosales}}: {{bt-bellat|глог|Crataegus}}, {{bt-bellat|суніцы|Fragaria}}, {{bt-bellat|яблыня|Malus}}, {{bt-bellat|сліва дамашняя|Prunus domestica}}, {{bt-bellat|груша|Pyrus}}, {{bt-bellat|маліна звычайная|Rubus idaeus}} * {{bt-bellat|Марэнавыя|Rubiaceae}}: {{bt-bellat||Galium tinctorium}} * {{bt-bellat|Рутавыя|Rutaceae}}: {{bt-bellat|рута|Ruta}}, {{bt-bellat|апельсін|Citrus sinensis}} * {{bt-bellat|Залознікавыя|Scrophulariaceae}}: {{bt-bellat||Buddleja}}, {{bt-bellat|дзіванна|Verbascum}} * {{bt-bellat|Крапіўныя|Urticaceae}}: {{bt-bellat|крапіва|Urtica}} На [[Канарскія астравы|Канарскіх астравах]] кармавымі раслінамі служаць<ref name="Sphingidae of the Western Palaearctic"/><ref>Rolf Reinhardt, Kurt Harz: ''Wandernde Schwärmerarten. Totenkopf-, Winden-, Oleander- und Linienschwärmer.'' Die Neue Brehm-Bücherei Bd. 596, Westarp & Spektrum, Magdeburg, Heidelberg, Berlin und Oxford 1996, ISBN 3-89432-859-2</ref>: {{bt-bellat||Cussonia}}, {{bt-bellat||Spathodea}}, {{bt-bellat||Cordia sebestena}}, {{bt-bellat||Tabebuia}}, {{bt-bellat||Nicotiana glauca}}, {{bt-bellat||Clerodendrum}}. У [[Азербайджан]]е і [[Дагестан]]е з кармавых раслін адзначаны таксама {{bt-bellat||Solanum persicum}}, {{bt-bellat||Zygophyllum fabago}} і {{bt-bellat|ясень|Fraxinus}}<ref name="Sphingidae of the Western Palaearctic"/>. == Кукалка == [[Файл:Acherontia atropos raupe Walter Schoen.jpg|міні|Вусень бражніка мёртвая галава закопваецца ў зямлю, каб акукліцца]] [[Файл:Acherontia atropos puppe Walter Schoen.jpg|thumb|Кукалка]] [[Кукалка]] гладкая, бліскучая, даўжынёй 50-65 мм у самца і 65-75 мм у самкі, максімум да 80 мм. Вага кукалкі самцоў — 7-10 г, самак — 7-12 г<ref name="Sphingidae of the Western Palaearctic"/>. Адразу пасля акуклівання колер кукалкі можа быць ад жоўтага да крэмавага, часам з зялёным адценнем на спінцы. Праз 12 гадзін кукалка набывае канчатковую чырвона-бурую афарбоўку. Звычайна размяшчаецца ў зямлі на глыбіні 15-40 см, у ломкім земляным кокане<ref name="Sphingidae of the Western Palaearctic"/>. Стадыя кукалкі доўжыцца каля месяца<ref name="J. J. de Freina"/>. == Паразітоіды == На розных стадыях жыццёвага цыкла бражнік мёртвая галава схільны да нападу пэўных тыпаў [[паразітоід]]аў: яйкавых, яйкавалічынкавых, лічынкавых, лічынкава-кукалкавых і кукалкавых<ref name="Sphingidae of the Western Palaearctic"/>: * {{bt-bellat||Ichneumonidae}} ** {{bt-bellat||Amblyjoppa fuscipennis}} ** {{bt-bellat||Amblyjoppa proteus}} ** {{bt-bellat||Callajoppa cirrogaster}} ** {{bt-bellat||Callajoppa exaltatoria}} ** {{bt-bellat||Diphyus longigena}} ** {{bt-bellat||Diphyus palliatorius}} ** {{bt-bellat||Ichneumon cerinthius}} ** {{bt-bellat||Netelia vinulae}} * {{bt-bellat|Тахіны|Tachinidae}} ** {{bt-bellat||Compsilura concinnata}} ** {{bt-bellat||Drino atropivora}} ** {{bt-bellat||Masicera pavoniae}} ** {{bt-bellat||Winthemia rufiventris}} == Колькасць == Часцей за ўсё сустракаецца адзінкава. Колькасць папуляцыі з году ў год моцна вар’іруе. Ваганні колькасці звязаны ў першую чаргу з надвор’ем і іншымі прыроднымі ўмовамі. У халодныя гады яна скарачаецца, а ў цёплыя — адразу ж узрастае<ref name="helgard"/><ref name="Sphingidae of the Western Palaearctic"/>. У халодныя зімы кукалкі ў сярэдняй паласе Еўропы могуць паміраць. Але колькасць аднаўляецца на наступны год за кошт мігруючых асобін. Са з’яўленнем нашчадкаў мігрантаў звязана тое, што другое пакаленне значна больш шматлікае, чым першае. У сярэдняй паласе самкі другога пакалення стэрыльныя<ref name="Sphingidae of the Western Palaearctic"/>. Аб агульнай колькасці можна меркаваць толькі ўскосна на падставе выяўляных кукалак. Пастаяннае зніжэнне колькасці на тэрыторыі краін былога [[СССР]] абумоўлена хімічнай апрацоўкай палёў, асабліва бульбяных у барацьбе з {{bt-bellat|каларадскі жук{{!}}каларадскім жуком|Leptinotarsa decemlineata}}, якая прыводзіць да гібелі вусеняў і кукалак матыля<ref name="Никитский">{{кніга|аўтар = Н. Б. Никитский, А. В. Свиридов. |загаловак = Насекомые Красной книги СССР|месца =М. |выдавецтва =Педагогика |год =1987 |старонкі = 176}}</ref>. == Заўвагі па ахове == Мёртвая галава была занесена ў [[Чырвоная кніга Украіны|Чырвоныя кнігі]] [[УССР]] ([[1980]]) і СССР ([[1984]]). Цяпер від выключаны з [[Чырвоная кніга Расіі|Чырвонай кнігі Расіі]], як той, што параўнальна распаўсюджаны і не мае патрэбы ў спецыяльнай ахове. Занесены ў [[Чырвоная кніга Украіны|Чырвоную кнігу Украіны]], дзе яму прысвоена III катэгорыя — «рэдкія віды» — віды з невялікімі [[папуляцыя]]мі, якія ў дадзены час не адносяцца да катэгорыі «знікаючых» або «уразлівых»<ref>{{кніга|аўтар = Шапаренко О. Ю., Шапаренко С. О. |загаловак = Червона книга України|выданне = 2-e изд., с изменениями|месца = Харьков|выдавецтва =Торсинг Плюс |год = 2007 |старонак = 384 |isbn = 978-966-404-597-8|тыраж = 3000}}</ref>. З прычыны пастаяннага зніжэння колькасці на тэрыторыі краін былога [[СССР]] патрабуецца распрацоўка і ўвядзенне мер па ахове гэтага віду. Неабходныя меры аховы павінны ўключаць у сябе вывучэнне біялогіі віду, тэрмінаў яго развіцця, уплыву восеньскіх і зімовых халадоў, кармавых раслін, [[біятоп|біятапічнага]] размеркавання, а таксама распаўсюджвання, вызначэнне паўночнай мяжы арэала і зоны міграцый. На палях замест татальнай хімічнай апрацоўкі неабходна ўвядзенне інтэграванага метаду барацьбы з сельскагаспадарчымі шкоднікамі<ref name="Никитский"/>. == У культуры == [[Файл:Stamp of Azerbaijan 294.jpg|thumb|[[Паштовая марка]] з выявай мёртвай галавы. [[Азербайджан]]]] * Са змрочным малюнкам у выглядзе чэрапа на яго спінцы звязана нямала легенд — па павер’і, гэты матылёк быў прадвеснікам няшчасцяў, смерці, войнаў і эпідэмій<ref name="mifi">{{кніга|аўтар = Владимир Алексеев. |загаловак =Бабочки в мифах и легендах |выдавецтва =Дрофа |год =2006 |старонак = 192|серыя =Исторический альбом |isbn =5-358-00249-9 }}</ref>. Так, [[эпідэмія|эпідэмію]] [[1733]] года народ прыпісваў з’яўленню гэтага матылька. У [[Іль-дэ-Франс]] да гэтага часу вераць, што лускавінка з крылаў гэтага матыля, патрапіўшы ў вока, прычыняе слепату і магчымую хуткую гібель<ref name="kaabak"/>. * Пэўную ролю адыгрывае бражнік мёртвая галава ў фільме [[рэжысёр]]а [[Джонатан Дэмі|Джонатана Дэмі]] «[[Маўчанне ягнят (фільм)|Маўчанне ягнят]]», знятым па матывах аднайменнага рамана {{нп3|Томас Харыс|Т. Харыса|ru|Харрис, Томас}}. {{нп3|Серыйны забойца|Маньяк-забойца|ru|Серийный убийца}} кладзе кукалку гэтага матылька ў рот сваім ахвярам. Для злачынца яны былі сімвалам перараджэння — ён хацеў ператварыцца ў жанчыну, як кукалка ў матылька. У арыгінальным рамане злачынец карыстаўся кукалкамі блізкароднаснага віду — {{bt-bellat||Acherontia styx}}, але ў кінаверсіі раману фігуруюць кукалкі бражніка мёртвая галава<ref name="Kitching"/>. * Міма выявы гэтага матылька не прайшлі пісьменнікі, у тым ліку і вялікі амерыканскі пісьменнік [[Эдгар Алан По|Эдгар По]]. Прыгожы і страшны матылёк апісаны ім у апавяданні «Сфінкс». Матылёк поўзаў па [[Павуцінне|павуцінню]] на акне, а герою аповеду здавалася, што істота рухаецца па далёкіх схілах узгоркаў. Выдуманы гіганцкі від гэтага матылька таксама згадваецца ў [[фантастыка|фантастычным]] [[апавяданне|апавяданні]] [[Аляксандр Раманавіч Бяляеў|Аляксандра Бяляева]] «Мёртвая галава». Згадваецца ён і ў гатычным [[раман]]е жахаў {{нп3|Сьюзен Хіл||ru|Хилл, Сьюзен}} «{{нп3|Я ў замку кароль||en|I'm the King of the Castle (novel)}}», дзе ім карысталіся, каб пасеяць страх у адным з маладых герояў. * У маі [[1889]] года [[Вінцэнт ван Гог|Ван Гог]] напісаў карціну, якая паказвае матылька, названую ім {{нп3|Бражнік мёртвая галава (карціна Ван Гога)|«Бражнік мёртвая галава»|ru|Бражник мёртвая голова (картина Ван Гога)}}. Ван Гог памылкова палічыў, што перад ім гэты рэдкі ў Еўропе матылёк. На самай жа справе на карціне намалявана {{bt-bellat|Паўлінава вока малое|Saturnia pavonia}}. Музей Ван Гога ў Амстэрдаме пераназваў карціну ў «Імператарскі начны матылёк» («Паўлінавочка»)<ref name="Harrison-DHM">{{cite web|url=http://www.webexhibits.org/vangogh/letter/20/592.htm|title=Vincent van Gogh. Letter to Theo van Gogh. Written 22 May 1889 in Saint-Rémy|editor=Harrison, R|year=2011|work=Van Gogh Letters|publisher=WebExhibits (funded in part by U.S. Department of Education, Fund for the Improvement of Postsecondary Education).|access-date=2011-04-18|archive-url=https://www.webcitation.org/6AVoiOUbk?url=http://www.webexhibits.org/vangogh/letter/20/592.htm|archive-date=8 верасня 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.vangoghmuseum.nl/vgm/index.jsp?page=2914&collection=625&lang=en|title=Emperor Moth, 1889|year=2005-2011|work=Permanent Collection|publisher=Van Gogh Museum|access-date=April 15, 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/6AVoiuPNH?url=http://www.vangoghmuseum.nl/vgm/index.jsp?page=2914|archive-date=8 верасня 2012|url-status=live}}</ref>. * Навала матылькоў гэтага віду фігуруе ў [[ЗША|амерыканскім]] [[Фільм жахаў|фільме жахаў]] 2012 ад прадзюсара {{нп3|Сэм Рэймі|Сэма Рэймі|ru|Рэйми, Сэм}} і рэжысёра {{нп3|Уле Барнедаль|Уле Барнедаля|en|Ole Bornedal}} — «{{нп3|Шкатулка праклёну||ru|Шкатулка проклятия}}». == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь: Рэдкія і тыя, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення віды жывёл і раслін. Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 1993. ISBN 5-85700-095-5 == Спасылкі == * {{ВТ-ЭСБЕ|Мёртвая голова, бабочка}} * [http://tpittaway.tripod.com/sphinx/a_atr.htm Sphingidae of the Western Palaearctic] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141221141904/http://tpittaway.tripod.com/sphinx/a_atr.htm |date=21 снежня 2014 }} * [http://tpittaway.tripod.com/china/a_atr.htm ACHERONTIA ATROPOS (Linnaeus, 1758)] {{Чырвоная кніга Беларусі|жывёла||III}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бражнікі]] [[Катэгорыя:Насякомыя Еўразіі]] [[Катэгорыя:Насякомыя Афрыкі]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе]] [[Катэгорыя:Насякомыя на марках]] np2jnbail6wmjeviryya9i2tu4re39n 0 141839 5148274 5104937 2026-05-29T10:56:29Z Aliaksei Lastouski 75892 5148274 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Нягневічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Нягневічы. Краявіды (01).jpg |подпіс = [[Царква ў гонар Казанскага абраза Маці Божай (Нягневічы)|Царква ў гонар Казанскага абраза Маці Божай]] |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 39|lat_sec = 05 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 04|lon_sec = 20 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Навагрудскі |сельсавет = Нягневіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 1098 |год перапісу = 2008 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242994777 }} '''Нягне́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Негняві́чы'''</ref> ({{lang-be-trans|Niahnievičy}}, {{lang-ru|Негневичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Навагрудскі раён|Навагрудскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Нягневіцкі сельсавет|Нягневіцкага сельсавета]]. Насельніцтва 1098 чал. ([[2008]]). Знаходзяцца за 20 км на паўночны ўсход ад [[Навагрудак|Навагрудка]], за 44 км ад чыгуначнай станцыі [[Наваельня]]. == Назва == Ля [[Мёры|Мёраў]] ([[Новы Пагост]]) фіксавалася прозвішча Негна<ref>https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QSQ-G9XW-WZKP?cat=2325332&i=581&lang=pl</ref>. == Гісторыя == Першы пісьмовы ўспамін пра Нягневічы датуецца [[1401]]. У [[1428]] [[сяло]] ўваходзіла ў склад Наваградскай зямлі і знаходзілася ва ўладанні [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Вітаўт]]а, які падараваў яго сваёй жонцы [[Ульяна Гальшанская|Ульяне Гальшанскай]]. [[Выява:Niahnievičy, Biezzahannaha Začaćcia. Нягневічы, Беззаганнага Зачацьця (1900).jpg|thumb|злева|Касцёл у міжваенны час]] [[Файл:Нягневічы. Магазін.jpg|міні|злева|Хлебазапасны магазін, узяты ў 1927 годзе ў арэнду і ператвораны мясцовымі сябрамі Таварыства беларускай школы ў грамадскае месца, дзе ставіліся тэатральныя пастаноўкі і ладзіліся лекцыі.]] У сяр. [[XV стагоддзе|XV ст.]] Нягневічы сталі цэнтрам маёнтка [[Радзівілы|Радзівілаў]] у [[Наваградскі павет|Наваградскім павеце]]. З [[1600]] у мястэчку праводзілся кірмашы. У часы [[Вялікая Паўночная вайна|Вялікай Паўночнай вайны]] ([[1700]]—[[1721]]) у [[1706]] Нягневічы спаліла шведскае войска. Станам на [[1757]] тут было 67 хрысціянскіх і 29 яўрэйскіх дамоў, працавала карчма. У выніку [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] ([[1795]]) Нягневічы апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у Наваградскім павеце. У [[1809]] мястэчка набыў граф А. Храптовіч. Паводле вынікаў перапісу ([[1897]]) — 90 двароў, 98 дамоў, народнае вучылішча, 2 царкоўнапрыходскія школы, 2 царквы, сінагога, яўрэйскі малітоўны дом, хлебазапасны магазін, мяшчанская ўправа, 8 крам, сыраварня, карчма. Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] ([[1921]]) Нягневічы апынуліся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Наваградскім павеце. У гэты час тут было 53 жылыя будынкі. У [[1939]] Нягневічы ўвайшлі ў склад [[БССР]], дзе [[12 кастрычніка]] [[1940]] зрабілася цэнтрам сельсавета. Статус паселішча панізілі да вёскі. На [[1998]] тут было 414 двароў. == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': 1897 год — 575 чал. * '''XX стагоддзе''': 1921 год — 406 чал.; 1992 год — 2065 чал.<ref>[[Міхаіл Спірыдонаў]]. Нягневічы // {{Крыніцы/ЭГБ|2к}} С. 339.</ref>. * '''XXI стагоддзе''': 2008 год — 1098 чал. == Інфраструктура == У Нягневічах працуюць гімназія (на 1 верасня 2007 — 262 дзяцей), бальніца сястрынскага дагляду (на 25 ложкаў), амбулаторыя, пошта, філіял АСБ Беларусбанк № 416, лазня на 30 месцаў. == Эканоміка == * Сельскагаспадарчыя кааператывы: «Нягневічы», «Камунар-агра» * СП «Валорэкс» * Кацельная РУП ЖКГ г. Наваградак == Славутасці == [[Выява:Niahnievičy, Mikolskaja. Нягневічы, Мікольская (1900).jpg|thumb|Царква на старым здымку]] * Касцёл (1850; цяпер [[Царква ў гонар Казанскага абраза Маці Божай (Нягневічы)|Царква ў гонар Казанскага абраза Маці Божай]], [[Беларускі экзархат Маскоўскага патрыярхату|БЭМП]]) * На могілках знаходзіцца пахаванне салдат [[Першая Сусветная вайна|Першай]] і [[Другая Сусветная вайна|Другой Сусветных войнаў]] === Страчаная спадчына === * Капліца могілкавая (XVIII ст.) * Царква (XVIII ст.; грэка-каталіцкая) == Вядомыя асобы == * [[Ян Гружэўскі]] (1578 - 1646) - тэолаг, рэктар [[Віленская езуіцкая акадэмія|Віленскай езуіцкай акадэміі]] * [[Мікалай Кацянееў]] — першы сакратар Маймінскага гараймкама УКП(б) (1931—1933), першы сакратар Усць-Каксінскага райкама УКП(б) (1933—1936) * [[Іван Ігнатавіч Малышэўскі]] (1828—1897) — расійскі [[гісторык]], [[педагог]], доктар багаслоўя, прафесар * [[Аляксандр Орса]] — беларускі дзеяч, доктар прыродазнаўчых навук * [[Галіна Орса]] (1930—1984) — беларуская грамадска-культурная дзяячка, педагог. * [[Пётр Орса]] — беларускі грамадска-палітычны дзеяч * [[Наталля Орса]] — беларускі педагог * [[Платон Цэсевіч]] — артыст оперы і камерны спявак. [[Народны артыст РСФСР]]<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/15228/Цесевич Цесевич, Платон Иванович]</ref> У вёсцы пахаваны беларускі грамадскі актывіст [[Георгій Мікалаевіч Каржанеўскі]] (1949—2014). == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|5}} * Niehniewicze // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|7}} S. [http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_VII/76 76]. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.radzima.org/be/pub/1220_m/ Нягневічы] на [[Radzima.org]] {{Нягневіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Нягневіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Навагрудскага раёна]] [[Катэгорыя:Нягневічы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Новагародскага ваяводства]] aefgz60mqbsvcx1i99hyxpnfmgx6xrj 0 143080 5148097 5101272 2026-05-28T21:10:33Z Bk1949 50943 /* Спасылкі */ 5148097 wikitext text/x-wiki {{Навуковец}} {{цёзкі2|Івашын}} '''Васіль Уладзіміравіч Іва́шын'''{{sfn|Беларусь|1995}} ({{ДН|9|5|1913}}, в. [[Ляхавічы (Дзяржынскі раён)|Ляхавічы]], [[Койданаўская воласць]], [[Мінскі павет]], [[Мінская губерня]], [[Расійская імперыя]] — {{ДС|6|11|2009}}) — [[літаратуразнавец]], [[педагог]]. Акадэмік Акадэміі педагагічных навук [[СССР]] (1967), [[доктар філалагічных навук]] ([[1965]]), [[прафесар]] ([[1973]]). Замежны член Расійскай акадэміі адукацыі (1999)<ref name="БАП" />. Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Мінскі педагагічны інстытут]] у 1938 годзе. У 1938—1941 гадах выкладчык [[Віцебскае педагагічнае вучылішча|Віцебскага педагагічнага вучылішча]]. З [[1946]] года ў [[Інстытут літаратуры НАНБ|Інстытуце літаратуры]] [[АН БССР]], у [[1967]]—[[1978]] гадах — дырэктар НДІ педагогікі [[Міністэрства адукацыі БССР]] ([[Нацыянальны інстытут адукацыі]]). З 1978 года [[старшы навуковы супрацоўнік]], з 1995 па 2007 год — галоўны навуковы супрацоўніка Нацыянальнага інстытута адукацыі<ref name="БАП">{{bis.nlb.by|128495|Івашын Васіль Уладзіміравіч}}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Аўтар навуковых прац па пытаннях тэорыі і гісторыі беларускай літаратуры, літаратурных сувязей, метадалогіі і методыкі выкладання літаратуры ў школе. Аўтар падручніка па беларускай літаратуры для 8—9 класаў{{sfn|Беларусь|1995}}. == Узнагароды == * [[ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (1976), * [[ордэн Айчыннай вайны]] 2 ступені (1985), * медалі, ганаровыя граматы<ref name="БАП" />. == Творы == * Янка Купала — вялікі народны паэт. — Мінск. 1952. * Янка Купала. Творчасць перыяду рэвалюцыі 1905—1907 гг. — Мінск. 1953. * Рэвалюцыя 1905—1907 гг. і развіццё беларускай літаратуры. — Мінск. 1955. * М. Горький и белорусская литература начала XX ст. Минск. 1956. * У истоков социалистического реализма. — Минск. 1963 * Да вышынь рэалізму. Асноўныя тэндэнцыі развіцця беларускай дакастрычніцкай і савецкай літаратуры. — Мінск. 1983. * Выверанае жыццём. Творчая індывідуальнасць пісьменніка — народнасць і партыйнасць літаратуры. — Мінск. 1988. * Слова. Вершы. Мінск, 1994. ISBN 985-6021-17-0 {{зноскі}} == Літаратура == * Васіль Уладзіміравіч Івашын. // Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Дзяржынскага раёна. — Мінск. 2004. — С. 605. * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Іва́шын Васіль Уладзіміравіч|344}} == Спасылкі == * [http://nasb.gov.by/rus/members/memoriam/ivashin.php Памяти учёного] // сайт НАН Беларусі * [https://csl.bas-net.by/personalii/69968/ivashin-vasiliy-vladimirovich/ Васіль Уладзіміравіч Івашын] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Івашын Васіль Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Дактары філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дзяржынскім раёне]] [[Катэгорыя:Купалазнаўцы]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Аўтары падручнікаў]] stgc5qayhyeptjb84xb00810rsp0pqo 0 145463 5148238 4668345 2026-05-29T09:25:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148238 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bućkowski idal front.Jpg|thumb|Буцькоўскі ідал ля [[Пружанскі палацык|Пружанскага палацыка]]]] '''Буцько́ўскі і́дал''' — [[археалагічны помнік]] [[Паганства|дахрысціянскага]] часу. Знойдзены ў [[1986]] падчас раскопак на [[курган]]ным могільніку ля вёскі [[Буцькі]] [[Пружанскі раён|Пружанскага раёна]]. У [[1999]] годзе<ref>{{Артыкул|аўтар=Эдуард Кобяк.|загаловак=Пружанскі палацык взвращается из забытья|арыгінал=|спасылка=https://museum.pruzhany.by/pruzhanski-palatsyk-vzvrashhaetsya-iz-zab/|аўтар выдання=|выданне=«Заря»|тып=|месца=|выдавецтва=|год=28 жніўня 1999|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=|archive-date=30 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240130202836/https://museum.pruzhany.by/pruzhanski-palatsyk-vzvrashhaetsya-iz-zab/}}</ref> перавезены ў [[Пружаны]], усталяваны з усходняга боку музея «[[Пружанскі палацык]]». Ахоўваецца дзяржавай. Ідал высечаны са светла-шэрага валуна. Вышыня 1,04 м, шырыня 40—50 см, таўшчыня 30 см. Галава на 1/4 частку ўсёй фігуры, рукі абазначаны невялікімі бакавымі выступамі, плечы асіметрычныя. На твары прасочваюцца вочы, нос, рот. На грудзях выбіты крыж у коле. Унізе фігура крыху пашыраецца. * {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга |аўтар = Т. Н. Коробушкина. |частка = д. Бутьки, Ворониловичский сельсовет. 1553. Каменный идол |загаловак = Свод памятников истории и культуры Белоруссии. Брестская область |арыгінал = |спасылка = |адказны = Редкол.: С. В. Марцелев (гл. ред.) и др |выданне = |месца = {{Мн.}} |выдавецтва = БелСЭ |год = 1990 |том = |старонкі = 357 |старонак = |серыя = |isbn = 5-85700-017-3 |тыраж = 25 000 }} == Спасылкі == * [http://www.radzima.org/be/object/980.html Фотаздымкі] на «[[Радзіма майго духу|Радзіме майго духу]]» * [http://www.pruzanaschool3.narod.ru/sourses/pruzana/archeolog.htm Археологические памятники Пружанского района]{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Язычніцтва]] [[Катэгорыя:Буцькі]] [[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты Пружанскага раёна]] [[Катэгорыя:Славустаці Пружанаў]] jbvbmbwm5rfb7sukax3gwdf5r8cpb3y 0 145780 5148181 4504497 2026-05-29T04:33:45Z M.L.Bot 261 /* На тэрыторыі Беларусі */ стыль 5148181 wikitext text/x-wiki '''Волак''' — сухапутны шлях зносін прызначаны для перацягвання (валачэння) суднаў паміж вадаёмамі. Часцей для волакаў выбіраліся месцы найбольшага збліжэння вадаёмаў, напрыклад рэк розных басейнаў. Працягласць валокаў звычайна не перавышала 20-30 км. Волакам маглі карыстацца ў адным ці абодвух напрамках руху, у залежнасці ад рэльефу мясцовасці. Звычайна валокамі карысталіся ў перыяд навігацыі (з вясны па восень). Судны перацягвалі па сушы на катках або выгружаныя на адным баку тавары перавозіліся ці пераносіліся па волаку і грузіліся на судны на яго іншым баку.<ref name="АНБ-140">Археалогія і нумізматыка…</ref> == Старажытны свет == Найбольш вядомы [[Дыёлк]] — волак праз [[Карынфскі перашыек]]. == На тэрыторыі Беларусі == Паблізу волакаў сяліліся людзі занятыя ў іх функцыянаванні -- ремеснікі, гандляры і іншыя, такім чынам утвараліся адкрытыя гандлёва-рамесныя паселішчы. На аснове «волакавай» тапаніміі, аналізу тапаграфіі і геамарфалагічнага характару мясцовасці на тэрыторыі Беларусі даследчыкі ([[І. Д. Гарбачэўскі]], [[М. П. Загоскін]], [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. А. Жучкевіч]] і іншыя) выявілі каля 20 сярэдневечных волакаў. Таксама звесткі пра валокі даюць археалагічныя і нумізматычныя матэрыялы.<ref name="АНБ-140"/> Волакі злучалі левыя прытокі [[Дзвіна|Дзвіны]] з правымі прытокамі [[Дняпро|Дняпра]] і [[Нёман]]а, левыя прытокі [[Прыпяць|Прыпяці]] і правыя Дняпра з прытокамі [[Буг|Буга]] і Нёмана.<ref name="АНБ-140"/> === Волак у возера Плаўна === У свой час яшчэ [[Васіль Яфімавіч Данілевіч|Васіль Данілевіч]] адзначаў, што гандлёвы шлях ад [[Полацк]]а ішоў на поўдзень «... Дзвіной, [[Ула (прыток Дзвіны)|Улай]] і [[Эса (рака)|Эсай]], з якіх перапраўляліся волакам у возера [[Плаўна]], з якога пачыналася рака [[Сергуч]], прыток [[Бярэзіна|Бярэзіны]]».<ref>''Данилевич В. Е.'' Пути сообщения Полоцкой земли до конца XIV ст. — Юрьев, 1898. — С. 9.</ref> === Мядзельскі волак === Праз перашыек паміж возерам [[Мядзел (возера)|Мядзел]] (басейн Заходняй Дзвіны) і возерам [[Мястра]] (басейн Нёмана). На перашыйку знаходзіўся «двор» Волак (цяпер не існуе) і пры ім вёска Волачак (цяпер нежылая). === Друцкі волак === На месцы Друцкага волаку, паміж вёскамі Дроздава і Скавышкі, выяўлены шэраг курганных могільнікаў колішніх адкрытых гандлёва-рамесных паселішчаў, пры раскопках знойдзены гіркі-разнавагі і дэталі шаляў у пахаванні, а таксама вялікая колькасць разнастайных пацерак, упрыгожанняў са срэбра і інш. (X—XI ст.).<ref name="ГБ-251">Гісторыя Беларусі…</ref> === Арэхаўскі волак === На месцы волаку з Дняпра ў Заходнюю Дзвіну праз раку [[Лучоса]] пры раскопках курганных могільнікаў выяўлены рэчыўны комплекс (VIII—XI ст.) падобны да знаходак на Друцкім волаку.<ref name="ГБ-251"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Археалогія і нумізматыка Беларусі: Энцыклапедыя. — Мн.: БелЭн, 1993. * Гісторыя Беларусі. У 6 т. / Вяргей В., Ганецкая І., Гурын М. — Т. 1. — Мн.: Экаперспектыва, 2000. * ''Данилевич В. Е.'' Пути сообщения Полоцкой земли до конца XIV ст. — Юрьев, 1898. * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Во́лак, волакі|176}} == Спасылкі == {{commonscat|Portages}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Водны транспарт]] 65qq9hzx175if86fauo58vxt8g6es88 5148183 5148181 2026-05-29T04:36:00Z M.L.Bot 261 /* На тэрыторыі Беларусі */ арф. 5148183 wikitext text/x-wiki '''Волак''' — сухапутны шлях зносін прызначаны для перацягвання (валачэння) суднаў паміж вадаёмамі. Часцей для волакаў выбіраліся месцы найбольшага збліжэння вадаёмаў, напрыклад рэк розных басейнаў. Працягласць валокаў звычайна не перавышала 20-30 км. Волакам маглі карыстацца ў адным ці абодвух напрамках руху, у залежнасці ад рэльефу мясцовасці. Звычайна валокамі карысталіся ў перыяд навігацыі (з вясны па восень). Судны перацягвалі па сушы на катках або выгружаныя на адным баку тавары перавозіліся ці пераносіліся па волаку і грузіліся на судны на яго іншым баку.<ref name="АНБ-140">Археалогія і нумізматыка…</ref> == Старажытны свет == Найбольш вядомы [[Дыёлк]] — волак праз [[Карынфскі перашыек]]. == На тэрыторыі Беларусі == Паблізу волакаў сяліліся людзі, занятыя ў іх функцыянаванні -- рамеснікі, гандляры і іншыя, такім чынам утвараліся адкрытыя гандлёва-рамесныя паселішчы. На аснове «волакавай» тапаніміі, аналізу тапаграфіі і геамарфалагічнага характару мясцовасці на тэрыторыі Беларусі даследчыкі ([[І. Д. Гарбачэўскі]], [[М. П. Загоскін]], [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|В. А. Жучкевіч]] і іншыя) выявілі каля 20 сярэдневечных волакаў. Таксама звесткі пра валокі даюць археалагічныя і нумізматычныя матэрыялы.<ref name="АНБ-140"/> Волакі злучалі левыя прытокі [[Дзвіна|Дзвіны]] з правымі прытокамі [[Дняпро|Дняпра]] і [[Нёман]]а, левыя прытокі [[Прыпяць|Прыпяці]] і правыя Дняпра з прытокамі [[Буг|Буга]] і Нёмана.<ref name="АНБ-140"/> === Волак у возера Плаўна === У свой час яшчэ [[Васіль Яфімавіч Данілевіч|Васіль Данілевіч]] адзначаў, што гандлёвы шлях ад [[Полацк]]а ішоў на поўдзень «... Дзвіной, [[Ула (прыток Дзвіны)|Улай]] і [[Эса (рака)|Эсай]], з якіх перапраўляліся волакам у возера [[Плаўна]], з якога пачыналася рака [[Сергуч]], прыток [[Бярэзіна|Бярэзіны]]».<ref>''Данилевич В. Е.'' Пути сообщения Полоцкой земли до конца XIV ст. — Юрьев, 1898. — С. 9.</ref> === Мядзельскі волак === Праз перашыек паміж возерам [[Мядзел (возера)|Мядзел]] (басейн Заходняй Дзвіны) і возерам [[Мястра]] (басейн Нёмана). На перашыйку знаходзіўся «двор» Волак (цяпер не існуе) і пры ім вёска Волачак (цяпер нежылая). === Друцкі волак === На месцы Друцкага волаку, паміж вёскамі Дроздава і Скавышкі, выяўлены шэраг курганных могільнікаў колішніх адкрытых гандлёва-рамесных паселішчаў, пры раскопках знойдзены гіркі-разнавагі і дэталі шаляў у пахаванні, а таксама вялікая колькасць разнастайных пацерак, упрыгожанняў са срэбра і інш. (X—XI ст.).<ref name="ГБ-251">Гісторыя Беларусі…</ref> === Арэхаўскі волак === На месцы волаку з Дняпра ў Заходнюю Дзвіну праз раку [[Лучоса]] пры раскопках курганных могільнікаў выяўлены рэчыўны комплекс (VIII—XI ст.) падобны да знаходак на Друцкім волаку.<ref name="ГБ-251"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Археалогія і нумізматыка Беларусі: Энцыклапедыя. — Мн.: БелЭн, 1993. * Гісторыя Беларусі. У 6 т. / Вяргей В., Ганецкая І., Гурын М. — Т. 1. — Мн.: Экаперспектыва, 2000. * ''Данилевич В. Е.'' Пути сообщения Полоцкой земли до конца XIV ст. — Юрьев, 1898. * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Во́лак, волакі|176}} == Спасылкі == {{commonscat|Portages}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Водны транспарт]] swx1u3wwrywhcgdzffkh9f8cx4ay3lc 0 151892 5148135 4745962 2026-05-28T23:16:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148135 wikitext text/x-wiki [[Выява:ElectricBlender.jpg|thumb|200px|Электрычны стацыянарны блэндар]] '''Блэндар'''<ref>[http://slounik.org/search?dict=sbm&search=%D0%91%D0%BB%D1%8D%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80&x=17&y=11 ''Блэндар''] Слоўнік беларускай мовы. Менск: Беларуская навука, 2012. ISBN 978-985-08-1365-7</ref><ref>[http://slounik.org/search?dict=nazounik2013&search=%D0%91%D0%BB%D1%8D%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80&x=12&y=5 ''Блэндар''] Граматычны слоўнік назоўніка. Менск: Беларуская навука, 2013. ISBN 978-985-08-1559-0</ref> таксама '''Збівач'''<ref>[http://slounik.org/rbSauka/l2_12 Расейска-беларускі слоўнік дадатковай лексікі Зьмітра Саўкі ]</ref> ({{lang-en|Blender}} — змяшальнік<ref>''Савасцюк М.'' [https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/241176/1/%d0%a1%d0%b0%d0%b2%d0%b0%d1%81%d1%86%d1%8e%d0%ba%20%d0%9c.%d0%9b._%d0%a3%d0%96%d0%ab%d0%92%d0%90%d0%9d%d0%9d%d0%95%20%d0%90%d0%9d%d0%93%d0%9b%d0%90%d0%9c%d0%9e%d0%8e%d0%9d%d0%90%d0%99%20%d0%97%d0%90%d0%9f%d0%90%d0%97%d0%ab%d0%a7%d0%90%d0%9d%d0%90%d0%99%20%d0%9b%d0%95%d0%9a%d0%a1%d0%86%d0%9a%d0%86%20%d0%9a%d0%a3%d0%9b%d0%86%d0%9d%d0%90%d0%a0%d0%9d%d0%90%d0%99%20%d0%a1%d0%a4%d0%95%d0%a0%d0%ab%20%d0%8e%20%d0%91%d0%95%d0%9b%d0%90%d0%a0%d0%a3%d0%a1%d0%9a%d0%90%d0%99%20%d0%9c%d0%9e%d0%92%d0%95.pdf Ужыванне англамоўнай запазычанай лексікі кулінарнай сферы ў беларускай мове] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201109114254/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/241176/1/%D0%A1%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8E%D0%BA%20%D0%9C.%D0%9B._%D0%A3%D0%96%D0%AB%D0%92%D0%90%D0%9D%D0%9D%D0%95%20%D0%90%D0%9D%D0%93%D0%9B%D0%90%D0%9C%D0%9E%D0%8E%D0%9D%D0%90%D0%99%20%D0%97%D0%90%D0%9F%D0%90%D0%97%D0%AB%D0%A7%D0%90%D0%9D%D0%90%D0%99%20%D0%9B%D0%95%D0%9A%D0%A1%D0%86%D0%9A%D0%86%20%D0%9A%D0%A3%D0%9B%D0%86%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%9D%D0%90%D0%99%20%D0%A1%D0%A4%D0%95%D0%A0%D0%AB%20%D0%8E%20%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%99%20%D0%9C%D0%9E%D0%92%D0%95.pdf |date=9 лістапада 2020 }}. Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт, 2019</ref>) — электрапрыбор, прызначаны для драбнення [[ежа|ежы]]<ref>[https://wopita.com/tag/%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D0%B7_byGreenmom #гарбуз_byGreenmom] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201115151408/https://wopita.com/tag/%D0%B3%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D0%B7_byGreenmom |date=15 лістапада 2020 }}</ref>, прыгатавання эмульсій, пюрэ, узбівання напояў<ref>[https://ecoidea.by/ru/article/4463 Выкарыстоўвайце аднаразовыя кантэйнеры. Што раіць прасунутая zero waste актывістка]</ref>, мусаў і г. д.<ref>[http://zviazda.by/be/news/20150711/1436565111-hatnyaya-encyklapedyya Хатняя энцыклапедыя]</ref>, а таксама колкі [[лёд]]у. == Гісторыя == Блэндар вынайшаў у 1922 годзе амерыканец Стывен Паплаўскі<ref>{{Cite web |url = https://www.wisconsinhistory.org/Records/Article/CS11926 |title = Poplawski, Stephen J. 1885 - 1956 |date = 2017-08-08 |access-date = 9.11.2020 |publisher = Wisconsin Historical Society |url-status = dead }} {{ref-en}}</ref>. Ён разлічваў з дапамогай сваёй прылады аўтаматызаваць вытворчасць газіроўкі з сіропам. Першыя блэндары ўяўлялі сабой чару на падстаўцы, у якой круціўся нож у выглядзе прапелера, і ўмелі толькі змешваць. У 1935 годзе амерыканец Фрэд Осіус палепшыў блэндар Паплаўскага, зрабіў яго стацыянарным і здольным не толькі змешваць, але і рэзаць інгрэдыенты да стану пюрэ. == Віды блэндараў == Існуе два варыянты блэндара: * Стацыянарны. Звычайна ўяўляе сабой размешчаны на ўстойлівай падстаўцы корпус, усярэдзіне якога размешчаны электрарухавік — прывад блэндара, на які зверху адзяваецца спецыяльная вузкая і высокая чаша з вечкам, усярэдзіне якой размешчаны лопасцевы нож. * Пагружаны. Ручны высакахуткасны асадкавы міксер, абсталяваны замест венцаў для ўзбівання адной лопасцевай асадкай-нажом. Але ў гэты час выкарыстоўваюцца разнастайныя асадкі і чары для драбнення, змешвання, узбіцця. Хутка змяніць асадкі дазваляе адмысловы фіксатар на маторнай частцы, што дазваляе зрабіць дадзены прыбор шматфункцыянальным. Спецыяльная насадка-блендар уваходзіць у склад прыстасаванняў кухонных камбайнаў. == Вытворцы == Блэндары вырабляюць кампаніі [[Braun]], [[BSH Bosch und Siemens Hausgerate GmbH|BSH]] (пад [[гандлёвая марка|гандлёвымі маркамі]] [[Bosch]], [[Siemens]], Ufesa), SEB (пад гандлёвымі маркамі [[Tefal]], [[Moulinex]]) [[Royal Philips Electronics]] (пад маркай Philips) [[Zelmer]] (пад маркай Zelmer), [[ESGE AG]] (пад маркай BAMIX у Германіі больш вядомая як ESGE Zauberstab) і шматлікія іншыя. == Гл. таксама == * [[Кухонны камбайн]] * [[Міксер]] * [[Шэйкер]] {{Commonscat|Blenders}} {{зноскі|2}} {{Кухонная тэхніка}} [[Катэгорыя:Драбненне]] 7oznqsaasnhsp62hchxbjix237vvkvt 0 154077 5148139 4932326 2026-05-28T23:25:43Z Bk1949 50943 /* Спасылкі */ 5148139 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Крывіцкі}} {{Пісьменнік | Імя = Аляксандр Антонавіч Крывіцкі | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Прафесія = {{мовазнавец|СССР|Беларусі|}} | Грамадзянства = | Гады актыўнасці = | Псеўданімы = | Узнагароды = | Сайт = | imdb_id = }} '''Аляксандр Антонавіч Крывіцкі''' ({{ДН|15|8|1927}}, [[Залессе (Капачоўскі сельсавет)|вёска Залессе]], [[Мсціслаўскі раён]] — {{ДС|30|6|2017}}) — беларускі [[мовазнавец]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям'і, якая займалася таксама [[цясляр]]скім і [[бондарства|бондарс]]кім рамяством. У сакавіку 1944 года прызваны у [[Чырвоная Армія|Чырвоную Армію]]. Ваяваў на 2-м Украінскім фронце.<ref>Нацыянальныя скарбы. Дыялекталагічны зборнік да 80-годдзя А. А. Крывіцкага. — Мн.: ВТАА «Права і эканоміка», 2008. — С. 5.</ref> Удзельнік баёў у [[Аўстрыя|Аўстрыі]], [[Венгрыя|Венгрыі]], [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]. Пасля дэмабілізацыі, у 1947 годзе паступіў на філалагічны факультэт [[Магілёўскі педагагічны інстытут|Магілёўскага педінстытута]], які скончыў у 1951 годзе. Настаўнічаў у [[Карэлічы|Карэлічах]]. У 1952—2007 гадах — навуковы супрацоўнік [[Інстытут мовазнаўства НАНБ|Інстытута мовазнаўства]] [[АН БССР]]. У 1959 годзе паспяхова абараніў кандыдацкую дысертацыю «Формы асабовых і зваротнага займеннікаў сучаснай беларускай мовы ў іх гісторыі».<ref>Нацыянальныя скарбы. Дыялекталагічны зборнік да 80-годдзя А. А. Крывіцкага. — Мн.: ВТАА «Права і эканоміка», 2008. — С. 6.</ref> У 1971 годзе А. А. Крывіцкі стаў лаўрэатам Дзяржаўнай прэміі СССР. У 2001 годзе ўзнагароджаны медалём Францыска Скарыны. == Навуковая дзейнасць == Пачаў вывучэнне беларускіх народных гаворак яшчэ ў студэнцкія гады ў Магілёўскім педінстытуце. Усе гады вучобы быў старастам дыялекталагічнага гуртка. У сектары дыялекталогіі інстытута мовазнаўства ён працягваў ездзіць у дыялекталагічныя экспедыцыі, складаў карты для «Дыялекталагічнага атласа беларускай мовы». Арганізатар даследавання лексікі беларускіх народных гаворак. Па яго ініцыятыве Інстытут мовазнаўства АН Беларусі падрыхтаваў і выдаў лексіграфічныя зборнікі: «З народнага слоўніка», «Народная лексіка», «Жывое слова» і інш. У шэрагу прац А. А. Крывіцкі раскрыў узаемаадносіны і ўзаемадзеянне літаратурнай і дыялектнай разнавіднасцей нацыянальнай мовы сярод іншых славянскіх моў. Брашуру «У рытме з развіццём мовы» аўтар прысвяціў стану беларускай моўнай культуры ў розныя перыяды нацыянальнай гісторыі, ролі мовазнаўства ў нацыянальным моўным развіцці народа. А. А. Крывіцкі асвятліў асноўныя набыткі лінгвістыкі на Беларусі у пасляваенны час у галіне лексікаграфіі, правапісу, даследавання розных праблем і пытанняў, актуальных аспектаў граматыкі, марфалогіі, фанетыкі, анамастыкі, вывучэння старабеларускай пісьмовай мовы 15-18 ст., развіцця славістыкі ў Беларусі. Вынікам асэнсавання шляхоў развіцця беларускай дыялекталагічнай навукі на працягу усёй гісторыі яе функцыянавання стала манаграфія А. А. Крывіцкага «Дыялекталогія беларускай мовы» (2003).<ref name="ReferenceA">Нацыянальныя скарбы. Дыялекталагічны зборнік да 80-годдзя А. А. Крывіцкага. — Мн.: ВТАА «Права і эканоміка», 2008. — С. 8.</ref> У манаграфіі Крывіцкі даў характарыстыку мовазабеспечвальных сродкаў дыялектнай гаворкі як комплексу асаблівасцей двухузроўневага тыпу — уласнадыялектных, ці этнагенетычных, і культурна-гістарычных, або фактаў маўлення; паказаў асаблівасці кожнай са структурных сістэм сродкаў маўлення ў іх тэрытарыяльным пашырэнні, а таксама раскрыў спецыфіку іх развіцця. Займаўся Аляксандр Крывіцкі таксама і лексікаграфіяй. Галоўным набыткам у гэтай галіне з'явіліся «[[Тураўскі слоўнік]]» (Т.1-2, 1982; Т.3 — 1984; Т.4 — 1985; Т.5 — 1987), даведнікі дыялектнай лексікі «[[Жывёльны свет. Тэматычны слоўнік]]» (1999), «[[Раслінны свет. Тэматычны слоўнік]]» (2000), «[[Чалавек. Тэматычны слоўнік]]» (2006).<ref name="ReferenceA"/> == Асноўныя навуковыя працы == * Аб аканні ў гаворках Лагойскага раёна Мінскай вобласці// Працы Ін-та мовазнаўства АН БССР. Вып. 111.—Мн., 1957.—С. 159—169. * Мацкевіч, Ю. Ф. Атлас беларускіх гаворак/ Ю. Ф. Мацкевіч, А. А. Крывіцкі// Настаўн. газ.—1972.—5 студз. * Мацкевич, Ю. Ф. Атлас белоруских говоров/ Ю. Ф. Мацкевіч, А. А. Кривицкий// Сел. газ..—1971.—24 нояб. * Атлас гаворак беларускай мовы// Беларусь.—1956.—№ 5.—С. 32. * Жураўскі, А. І., Крывіцкі А. А. Беларускае мовазнаўства ў Акадэміі навук БССР/ А. І. Жураўскі, А. А. Крывіцкі.—Мн.: Навука і тэхніка, 1979.—95 с. * Беларуская мова, яе родзічы і блізкія// Бярозка.—1966.—№ 12.—С. 15. * Беларуская мова — нацыянальная мова беларускага народа// Нар. асвета.—1984.—№ 8.—С. 49-51. * Кривицкий, А. А. Белорусский язык для говорящих по-русски/ А. А. Кривицкий, А. Е. Михневич, А. И. Подлужный.—3-е изд., перераб.—Мн.: Выш. шк., 1990.—368 с. * Кривицкий, А. А. Белорусский язык для небелоруссов/ А. А. Кривицкий, А. Е. Михневич, А. И. Подлужный.—2-е изд, испр. и доп.—Мн.: Выш.шк., 1978.—352 с. * Гаворкі вёскі Яскавічы Салігорскага раёна// Народная словатворчасць.—Мн., 1979.—С. 104—112. * Гавораць чарнобыльцы: З мясцовых гаворак чарнобыл. Зоны ў Беларусі/ Склад. і навук. рэд. А. А. Крывіцкі.—Мн., 1994.—220 с. * Дыялект// БелСЭ. У 12 т. Т. 4.—Мн., 1971.—С. 340. * Дыялекталагічны атлас беларускай мовы.—Мн.: АН БССР, 1963.—971 с.: 338 карт. * Дыялекталогія// БелСЭ. У 12 т. Т. 4.—Мн., 1971.—С. 340—341. * З гісторыі нашых прозвішчаў// Полымя.—1970.—№ 8.—С. 232—236. * З лексічных рэгіяналізмаў Віцебшчыны// Нар. слова.—Мн., 1976.—С. 92-100. * З народнага слоўніка/ Рэд. А. А. Крывіцкі.—Мн.: Навука і тэхніка, 1975.—350 с. * Из словаря полесских рыболовов// Полесье.—М., 1968.—С. 162—174. * Каштоўнае даследванне// Беларусь.—1964.—№ 11. * Кніга для чытання і дарадчык на штодзень// Полымя.—1963.—№ 9.—С. 155—162. * Веренич, В. Л. Лексика городенских гончаров/ В. Л. Веренич, А. А. Кривицкий// Полесье.—М., 1968.—С. 175—192. * Летапіс мовы// Беларусь.—1964.—№ 8.—С. 27. * Лингвогеографическая статья в белорусском лексическом атласе// Совещане по общим вопросам диалектологии и истории языка.—М., 1977.—С. 32-34. * Лингвогеографическая статья в белорусском лексическом атласе// Лингвистическая география и проблемы истории языка: Материалы VI Всесоюз. совещ.—Нальчик, 1981.—С. 16-21. * Крывіцкі, А. А. Міжнародная канферэнцыя па АЛА у ГДР/ А. А. Крывіцкі, А. І. Падлужны// Беларуская лінгвістыка. Вып. 19.—Мн., 1981.—С. 75-76. * Бірыла, М. В. Міжнародная нарада па агульнаславянскаму лінгвістычнаму атласу/ М. В. Бірыла, А. А. Крывіцкі// Беларуская лінгвістыка. Вып. 2.—Мн., 1972.—С. 78-79. * Крывіцкі А. А. Моўная старажытнасць Тураўшчыны/ А. А. Крывіцкі, В. Лабко// Голас Радзімы.—1976.—22 ліп. * Народная лексіка/ Рэд. А. А. Крывіцкі.—Мн.: Навка і тэхніка, 1977.—287 с. * Народная словатворчасць/ Рэд. А. А. Крывіцкі.—Мн.: Навука і тэхніка, 1979.—336 с. * Наша родная мова.—Выд. 3-е, дапрац.—Мн.: Нар. асвета, 1973.—192 с. * Образование междиалектной границы белорусского языка// Совещание по общим вопросам диалектологии и истории языка.—М., 1979.—С. 110—111. * Оканне // БелСЭ: Кароткая энцыкл. Т.4.—Мн., 1981.—С. 419. * Падрыхтоўка дыялектычнага атласа беларускай мовы// ЛІМ.—1954.—3 ліп. * Полесские говоры Белоруссии и современный белорусский диалектный язык// Полесье и этногенез славян.—М., 1983.—С. 50-52. * Крывіцкі, А. А. Пра слоўнік Тураўшчыны/ А. А. Крывіцкі, Г. А. Цыхун, І. Я. Яшкін// нар. слова.—Мн., 1976.—С. 288—307. * Крывіцкі, А. А. Практыкум па фанетыцы беларукай мовы: Вучэб. дапам./ А. А. Крывіцкі, А. І. Падлужны.—Мн.: Выш. шк., 1989.—219 с. * Прасцейшыя элементы гукавай абалонкі мовы// Материалы конф. Молодых учёных АН БССР.—Мн., 1958.—С. 49-52. * Крывіцкі А. А. Рабочая нарада па ЛАЕ у Маскве/ А. А. Крывіцкі, П. А. Міхайлаў// Беларуская лінгвістыка. Вып. 21.—Мн., 1982.—С. 78-79. * Рэгіянальная лексіка з паўночнай Віцебшчыны// Народная лексіка.—1977.—С. 31-38. * Скланенне// Бел. ССР: Карот. энцыкл. Т.4.—Мн., 1981.—С. 531—532. * Спадчына Я. Ф. Карскага па беларускай дыялекталогіі// Беларуская лінгвістыка. Вып. 21.—Мн., 1981.—с. 18-24. * Крывіцкі, А. Спроба лінгвагеалогіі Палесся/ А. Крывіцкі, Г. Цыхун// Полымя.—1972.—№ 11.—С. 245—248. * Сучасная беларуская літаратурная мова і народныя гаворкі.—Мн., 1961.—40 с. * Тураўскі слоўнік. У 5 т. Т.1: А-Г/ Склад. А. А. Крывіцкі і шнш.—Мн.: Навука і тэхніка, 1982.—255 с. * Тураўскі слоўнік. У 5 т. Т.2: Д-К/ Склад. А. А. Крывіцкі і шнш.—Мн.: Навука і тэхніка, 1982.—271 с. * Тураўскі слоўнік. У 5 т. Т.3: Л-О/ Склад. А. А. Крывіцкі і шнш.—Мн.: Навука і тэхніка, 1982.—312 с. * Тураўскі слоўнік. У 5 т. Т.4: П-Р/ Склад. А. А. Крывіцкі і шнш.—Мн.: Навука і тэхніка, 1982.—360 с. * Тураўскі слоўнік. У 5 т. Т.5: С-Я/ Склад. А. А. Крывіцкі і шнш.—Мн.: Навука і тэхніка, 1982.—422 с. * Тыпалогія рэзентацыйных адрозненняў у сінтаксісе беларускіх гаворак// Тыпалогія славянскіх моў і ўзаемадзеянне славянскіх літаратур: Тэз. дакл. Ч.2.—Мн., 1977.—С. 187—188. * У рытме з развіццём мовы.—Мн., 1976.—76 с. * У слоўнік Мсціслаўшчыны// З народнага слоўніка.—Мн., 1975.—С. 119—134. * Формы асабовых і зваротнага займеннікаў беларускай мовы ў іх гісторыі// Уч. зап. (Мозыр. гос. пед. ин-т) Вып. 1.—Мн., 1958.—С. 183—214. * Формы асабовых і зваротнага займеннікаў беларускай мовы ў іх гісторыі// Весці АН БССР. Сер. грамад. навук.—1957.—№ 1.—С. 111—118. * Формы личных и возвратногоместоимения современного белорусского языка в их истории: Автореф. дис.—Мн., 1958.—20 с. * Хрэстаматыя па беларускай дыялекталогіі// Склад. А. А. Крывіцкі і інш.—Мн., 1962.—350 с.: карт * Чаму мы так гаворым…// Беларусь.—1957.—№ 6.—С. 32. * Што такое лінгвагеаграфія.—Мн.: Нар. асвета, 1986.—72 с.: іл. * Юзэфа Фларыянаўна Мацкевіч// Беларуская лінгвістыка. Вып. 1.—Мн., 1972.—С. 84-85. * Я. Ф. Карскі — выдатны беларускі вучоны// Весці АН БССР. Сер. грамад. навук.—1961.— № 1.—С. 5-14 * Беларускае мовазнаўства: Бібліягр. указальнік (1825—1965)/ Склад. А. Д. Васілеўская і інш.—Мн.: Навука і тэхніка, 1967.—415 с. * Беларускае мовазнаўства: Бібліягр. паказ. (1966—1975)/ Склад. А. Д. Васілеўская, Я. М. Рамановіч.—Мн.: Навука і тэхніка, 1980.—352 с. * Беларускае мовазнаўства: Бібліягр. паказ. (1976—1985)/ Склад. А. Д. Васілеўская,. Я. М. Рамановіч.—Мн., 1993.—559 с. (Гл. імянныя паказальнікі) * Беларуская этнаграфія і фалькларыстыка: Бібліягр. паказ. (1945—1970)/ Склад. М. Я. Грынблат.—Мн.: Навука і тэхніка, 1972.—388 с. (Гл. імянныя паказ.). * Бібліяграфічны указальнік літаратуры па беларускаму мовазнаўству/ Склалі М. А. Жыдовіч, Я. М. Рамановіч, А. К. Юрэвіч.—Мн.: Бду, 1960.—221 с. (Гл. імянны паказ.) * Методы выкладання беларускай мовы: Бібліягр. паказ.. (1969—1990)/ Склад. М. Я. Лукошус.—Мн.: Выш. шк., 1983.—109 с. (Гл. імянны паказ.). {{зноскі}} == Літаратура == * Крывіцкі А. А. // БелСЭ. У 12 т. Т. 6.—Мн.,1972.—С. 132. * Крывіцкі А. А. // Беларуская мова: Энцыкл.—Мн., 1994.—С. 272—273. * Крывіцкі А. А. // Энцыкл. літ. і мастацтва Беларусі. У 5 т. Т. 3.—Мн., 1986.—С. 133. == Спасылкі == * [http://library.mogilev.by/kray/Znak_new/mstislavl/r17p5_25.htm Крывіцкі Аляксандр Антонавіч]{{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Крывіцкі}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Мсціслаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Магілёўскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Аркадзя Куляшова]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі СССР]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём Францыска Скарыны]] ppg7v6vfu69opronmufr3irtcmzap41 0 154095 5148065 4463776 2026-05-28T19:47:46Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя 5148065 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кісель (значэнні)}} {{Іерарх}} '''Францішак Кісель''' ({{ДН|1|4|1959}}, в. [[Мосар]] [[Глыбоцкі раён|Глыбоцкага раёна]], [[Віцебская вобласць]]) — каталіцкі пралат, апостальскі адміністратар [[Віцебская дыяцэзія|Віцебскай дыяцэзіі]] ў 2013. == Біяграфія == Скончыў [[Віцебскі філіял Вышэйшага каледжа сувязі|Віцебскі тэхнікум сувязі]]. Служыў у войску. У 1982—1987 гадах вучыўся ў [[Рыжская каталіцкая духоўная семінарыя]] ў [[Рыга|Рызе]], дзе ў 1987 годзе атрымаў прэзбітарскае пасвячэнне. Працаваў [[вікарый|вікарыем]] у [[Аглонская базіліка|марыйным санктуарыі]] ў [[Аглона|Аглоне]] ([[Латвія]]). Затым працаваў пробашчам у парафіі [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Браслаў)|Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Браслаў|Браславе]]. З 1992 года — пробашч [[Касцёл Святога Андрэя Баболі (Полацк)|парафіі Св. Андрэя Баболі]] ў [[Полацк]]у. З 1999 года — Генеральны вікарый Віцебскай дыяцэзіі<ref>[https://www.sb.by/articles/frants-shak-paslyado-n-k-frants-shka-partret-polatskaga-svyatara-frants-shka-k-syalya-g-starychnym-nter-ery.html Францішак — паслядоўнік Францішка. Партрэт полацкага святара Францішка Кісяля ў гістарычным інтэр’еры.]</ref>. {{зноскі}} {{Біскупы віцебскія}} {{DEFAULTSORT:Кісель Францішак}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Глыбоцкім раёне]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віцебскага філіяла Вышэйшага каледжа сувязі]] [[Катэгорыя:Біскупы віцебскія]] [[Катэгорыя:Апостальскія адміністратары]] iy8sxzxzdybatf8gtx6mk7r3vjiily7 5148073 5148065 2026-05-28T20:06:20Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, дапаўненне, удакладненне, арфаграфія 5148073 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Кісель (значэнні)}} {{Іерарх}} '''Францішак Кісель''' ({{ВД-Прэамбула}}) — каталіцкі пралат, апостальскі адміністратар [[Віцебская дыяцэзія|Віцебскай дыяцэзіі]] ў 2013. == Біяграфія == Нарадзіўся 1 красавіка 1959 года ў в. [[Мосар]] [[Дунілавіцкі раён|Дунілавіцкага раёна]] [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]] ў сялянскай сям’і<ref name="sb">[https://www.sb.by/articles/frants-shak-paslyado-n-k-frants-shka-partret-polatskaga-svyatara-frants-shka-k-syalya-g-starychnym-nter-ery.html Францішак — паслядоўнік Францішка. Партрэт полацкага святара Францішка Кісяля ў гістарычным інтэр’еры.]</ref>. Бацька быў механізатарам<ref name="sb"/>. Скончыў [[Удзела|Удзелаўскую]] сярэднюю школу<ref name="sb"/>. Пасля заканчэння [[Віцебскі філіял Вышэйшага каледжа сувязі|Віцебскага тэхнікума сувязі]] быў прызваны на службу ў армію, на [[Паўночны флот ВМФ СССР|Паўночны флот]]<ref name="sb"/>. У 1982—1987 гадах вучыўся ў [[Рыжская каталіцкая духоўная семінарыя|Рыжскай каталіцкай духоўнай семінарыі]], дзе ў 1987 годзе атрымаў прэзбітарскае пасвячэнне і быў накіраваны [[вікарый|вікарыем]] у [[Аглонская базіліка|марыйным санктуарыі]] ў [[Аглона|Аглоне]] ([[Латвійская ССР]])<ref>[https://ave-maria.by/i/9-numbers/208/1373-25-gado-pry-altary 25 гадоў пры алтары]</ref>. Затым працаваў пробашчам у парафіі [[Касцёл Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Браслаў)|Нараджэння Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Браслаў|Браславе]]. З восені 1992 года — пробашч [[Касцёл Святога Андрэя Баболі (Полацк)|парафіі Св. Андрэя Баболі]] ў [[Полацк]]у. З 1999 года — Генеральны вікарый Віцебскай дыяцэзіі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Біскупы віцебскія}} {{DEFAULTSORT:Кісель Францішак}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Глыбоцкім раёне]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віцебскага філіяла Вышэйшага каледжа сувязі]] [[Катэгорыя:Біскупы віцебскія]] [[Катэгорыя:Апостальскія адміністратары]] 9pi145dy79omcthzyor42pkuvnc2uqv 0 160661 5148098 4428747 2026-05-28T21:23:09Z Magnus108 8592 /* Архітэктура капліцы */ вычытка 5148098 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Праваслаўная капліца-пахавальня |Беларуская назва = Капліца-пахавальня Святаполк-Мірскіх |Арыгінальная назва = | Выява =Мазаічная выява на фасадзе капліцы-пахавальні.jpg | Подпіс выявы = Капліца-пахавальня. Галоўны фасад | Шырыня выявы = |Сучасны статус = {{ГККРБ 4|412Г000723}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Гарадскі пасёлак |Месцазнаходжанне = Мір |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 27|lat_sec =5.25 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 28|lon_sec = 31.48 |region = |CoordScale = 1000 |На карце =Беларусь Гродзенская вобласць |Канфесія = Праваслаўная царква |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = [[мадэрн]], [[псеўдарускі стыль]] |Аўтар праекта = [[Роберт Робертавіч Марфельд|Р. Марфельд]] |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1904 |Заканчэнне будаўніцтва = 1910 |Рэліквіі = |Сучасны стан = Добры, царква дзейнічае |Сайт = |Commons = }} '''Капліца-пахавальня Святаполк-Мірскіх''' — помнік архітэктуры стылі [[ампір]] (паводле іншых звестак, [[арт-нуво]]<ref name="ЛАЗ">{{кніга |аўтар = [[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б.А.]] |частка = Беларуская архітэктура XIX - пачатку XX стагоддзя |загаловак = Гісторыя сусветнага мастацтва. Рускае і беларускае мастацтва XIX - пачатку XX стагоддзя |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = [[Беларусь (выдавецтва)|Беларусь]] |год = 2011 |том = |старонкі = 347 |старонак = 430 |серыя = |isbn = 978-985-01-0880-7 |тыраж = }}</ref>). Знаходзіцца ў [[Мір (Карэліцкі раён)|г. п. Мір]] у паўкіламетры на ўсход ад [[Мірскі замак|Мірскага замка]] ў маляўнічым англійскім парку, закладзеным у канцы XIX — пачатку XX стагоддзі па распараджэнні княгіні [[Клеапатра Міхайлаўна Святаполк-Мірская|Клеапатры Міхайлаўны Святаполк-Мірскай]]<ref name="ReferenceA">Ольга Новицкая, Людмила Прокопенко. Княжеская церковь-усыпальница в Мире. с. 87</ref>. Была пабудавана як радавая пахавальня князёў [[Святаполк-Мірскія|Святаполк-Мірскіх]]<ref>Архітэктура Беларусі. с. 346</ref>. == Гісторыя == === Гісторыя пабудовы капліцы === Праект царквы-магільнага склепа быў выкананы пецярбургскім архітэктарам [[Роберт Робертавіч Марфельд|Робертам Марфельдам]] і ўхвалены Будаўнічым аддзяленнем Мінскай Губернскай Управы [[24 жніўня]] [[1902]] года. Аўтар праекта ніколі не быў у Мірскім замку, але многа чуў пра яго. Марфельд паспрабаваў зблізіць два будынкі — сярэднявечны замак і царкву-магільны склеп накіраванасцю ўгару, гатычным мурам і колерам чырвонай цэглы. Княгіня Клеапатра не пашкадавала сродкаў, і магільны склеп фактычна «вырас» да аб'ёмаў невялікай царквы: з вежай-званіцай, двума парталамі і нават з сістэмай апалу<ref>Ольга Новицкая, Людмила Прокопенко. Княжеская церковь-усыпальница в Мире. с. 87-88</ref>. Будаўніцтва магільнага склепа пачалося ў [[1904]] годзе і працягвалася да [[1910]] года (па іншых звестках да [[1911]] года), ён быў асвечаны ў памяць пра мужа княгіні Клеапатры — [[Мікалай Іванавіч Святаполк-Мірскі|Мікалая Іванавіча]], — у гонар Святога Мікалая<ref>Ольга Новицкая, Людмила Прокопенко. Княжеская церковь-усыпальница в Мире. с. 88</ref>. == Далейшая гісторыя капліцы == У [[1939]] годзе царква была разрабавана, а пакінутая царкоўная маёмасць у [[1940]] годзе было вывезена ў [[Свята-Георгіеўская царква (Мір)|Свята-Георгіеўскую царкву]] на праваслаўных могілках. Пастановай Mірскага райвыканкама ад [[14 жніўня]] [[1948]] года памяшканні цэрквы былі перададзены пад збожжасховішчы спіртавога завода. У сакавіку [[1966]] года "невядомымі асобамі на могілкавай царкве быў пашкоджаны іканастас з абразамі з княжай царквы-магільныя скляпы. У 1994 упаду іканастас быў перададзены ў царкву Жыровіцкага абраза Божай Маці (г.п. Березовка Лідскага раёна). Увосені 2009 года ў цэрквы-магільнаму склепу Святаполк- Мірскіх усталяваны новы іканастас — копія першапачатковага<ref>Ольга Новицкая, Людмила Прокопенко. Княжеская церковь-усыпальница в Мире. с. 90</ref>. У магільным склепе шэсць пахаванняў. Там знаходзіцца труны князя [[Мікалай Іванавіч Святаполк-Мірскі|Мікалая Святаполк-Мірскага]], першапачаткова пахаванага ля сцен [[Свята-Троіцкая царква (Мір)|Траецкай царквы]]. У лютым 1910 года ў склепе з'явілася труна княгіні [[Клеапатра Міхайлаўна Святаполк-Мірская|Клеапатры Міхайлаўны]]. А праз некалькі гадоў, [[3 мая]] [[1913]] года, у радавым склепе супакоілася іх унучка Сонечка Святаполк-Мірская (дачка сына Івана). Гэта падзея зафіксавана ў Набажэнскім дзённіку за 1899—1914 гг.: «3 ''траўня 1913 года — ранішняя Літургія і паніхіда святара Хлябцевіча з дыяканам Занцевічем. Провад са станцыі Замір'е ў Мір князёўны Святаполк-Мірскай. Паніхіда і пахаванне ў склепе маёнтка Замір'е. Пратаірэй Ф. Сцяпура, святары М. Русецкі, І. Хлябцевіч''». Пазней, у [[1922]] і [[1938]] гадах, у склепе былі пахаваны двое сыноў князя Мікалая і княгіні Клеапатры — [[Іван Мікалаевіч Святаполк Мірскі|Іван]] і [[Міхаіл Мікалаевіч Святаполк Мірскі|Міхаіл]]<ref>Ольга Новицкая, Людмила Прокопенко. Княжеская церковь-усыпальница в Мире. с. 91</ref>. [[1 снежня]] [[2008]] года царква-пахавальня апошніх уладальнікаў Мірскага замка князёў Святаполк-Мірскіх адкрыла свае дзверы для наведвальнікаў<ref name="ReferenceA"/>. == Архітэктура капліцы == [[Файл:Мазаічная выява на фасадзе капліцы-пахавальні.JPG|250px|міні|злева|Мазаіка і картуш]] Пабудавана з чырвонай цэглы з белымі атынкаванымі дэталямі<ref name="ЛАЗ"/>. Асноўны аб'ём будынка прамавугольны ў плане, са зрэзанымі ў паўночным баку вугламі і пяціграннай [[апсіда]]й<ref name="ЛАЗ"/>. Галоўны [[фасад]] мае асіметрычна-дынамічную аб'ёмна-прасторавую кампазіцыю, дамінантай якой з'яўляецца вежа-званіца (3-ярусная, чатырохгранная, завершана купалам)<ref name="ЛАЗ"/><ref name="Архітэктура Беларусі. с. 347">Архітэктура Беларусі. с. 347</ref>. Фасад царквы ўпрыгожвае мазаічны паліхромны (сіні, вохрысты, залацісты колеры) абраз [[Спас Уседзяржыцель|Ісуса Хрыста Уседзяржыцеля]], выкладзены з кавалачкаў каляровага шкла — [[смальта|смальты]]<ref name="ЛАЗ"/>. Дакладна невядома, хто быў аўтарам мазаікі. Па адной з версій яна была выканана ў прыватнай мазаічнай майстэрні Фралова ў Санкт-Пецярбургу, па іншай — мазаічыстам з [[Познань|Познані]], у пары з якім працаваў мясцовы майстар Панько Іван Пракаповіч. Аднак, ні першая, ні другая версіі дагэтуль дакументальна не пацверджаны. Мазаічны абраз насычаны спалучэннем колераў, эфектным залатым фонам і поглядам Хрыста. Побач з абразам знаходзіцца копія [[Картуш (архітэктура)|картуша]] Святаполк-Мірскіх з гербамі двух гарадоў: [[Кіеў|Кіева]] і [[Масква|Масквы]]<ref name="ЛАЗ"/>. Картуш і абраз з'яўляюцца, фактычна, самастойнымі элементамі архітэктурнай кампазіцыі царквы-пахавальні<ref name="ReferenceB">Ольга Новицкая, Людмила Прокопенко. Княжеская церковь-усыпальница в Мире. с. 89</ref>. Глыбокі партал увахода размешчаны ў нізкім прытворы з вуглавымі [[контрфорс]]амі. Насычанае каларыстычнае вырашэнне фасадаў ствараецца спалучэннем чырвонай цэглы, белых дэталей архітэктурнага дэкору (паўкалонкі, ізумрудна руставаныя ліштвы акон, карніз з сухарыкамі і інш.), шэрага бетону, паліхромнай бутавай муроўкі цокаля, паліхромнай [[мазаіка|мазаікі]]. Зала перакрыта самкнутым 4-гранным скляпеннем з арнаментальнай фрэскавай размалёўкай, асвятляецца высокімі арачнымі вокнамі. Крыпта мае крыжовыя скляпенні на папружных арках і злучана з ярусамі вежы драўлянымі вітымі ўсходамі. У зале і крыпце грубкі, абліцаваныя кафляй<ref name="Архітэктура Беларусі. с. 347"/>. На вежы званіцы знаходзіліся два званы вагай 710 і 435 кг. У планавальнай структуры будынка было прадугледжана два самастойныя ўзроўні. Верхні — царква, разлічаная на абмежаваны лік вернікаў, ніжні — прастора ўласна магільнага склепа. Па праекце Р. Р. Марфельда [[крыпта]] была разлічана на дваццаць пахаванняў. У інтэр'еры царквы былі абраныя спакойныя тэракотавыя таны, строгі геаметрычны арнамент, фіялетавая размалёўкай<ref name="ReferenceB"/>. Царква складалася з [[прытвор|нартэкса]], храма і алтарнай часткі, якая адлучалася іканастасам з «7-ю абразамі старымі». На горнем месцы ў алтарнай частцы знаходзілася абраз ''Новазапаветнай Троіцы'' з прымацаванай металічнай лампадкай. У цэнтры алтара размяшчаліся драўляны пасад, ахвярнік і запасадны металічны семісвечнік. У храме знаходзіўся драўляны ківот, два металічных сталых падсвечніка, металічныя харугві, драўляная скрыня для свечак<!--Праверыць і драўляны шкг для рэгента-->. Пад зборам храмавай часткі знаходзілася металічнае панікадзіла<ref>Ольга Новицкая, Людмила Прокопенко. Княжеская церковь-усыпальница в Мире. с. 89-90</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == {{ГККРБ|412Г000723}} * Рэстаўрацыя Мірскага замка. Праблема захавання прыроднага культурнага ландшафтаў : навукова-практычная канферэнцыя, г. п. Мір, 6 чэрвеня 2010 г. / Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь, Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь, Замкавы комплекс «Мір»; навук. рэд. А. А. Ярашэвіч. — Нясвіж : Нясвіжская ўзбуйненая друкарня імя С. Буднага, 2012. — 96 с. ISBN 978-985-6796-77-0. Ольга Новицкая, Людмила Прокопенко. Княжеская церковь-усыпальница в Мире. (К 100-летнему юбилею) * Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік/Беларуская Энцыклапедыя; Рэдкал.: А. А, Воінаў і інш. — Мн.: БелЭн, 1993. — 620 с.: іл. ISBN 5-85700-078-5. == Спасылкі == {{Commonscat|Chapel-burial-vault of Svyatopolk-Mirsky family, Mir, Belarus}} * {{ГБ|http://globustut.by/mir/index.htm#chapel}} * {{radzima|1591}} {{Славутасці Міра}} [[Катэгорыя:Капліца-пахавальня Святаполк-Мірскіх| ]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі мадэрн]] [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў псеўдарускім стылі]] [[Катэгорыя:1910 год у Беларусі]] 02ofs5rsxbbfsu4ljp81syx0pkvl5t9 0 164038 5148127 5122206 2026-05-28T23:02:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148127 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Блонь |краіна = Беларусь |тэлефонны код = +375 1713 |паштовы індэкс = 222831 |аўтамабільны код = 5 |выява = Bloń._Блонь_(2022)_02.jpg |подпіс = Блонь у 2022 г. На фоне [[Царква Святой Тройцы (Блонь)|царква Святой Тройцы]] |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Блонскі |lat_dir = N |lat_deg = 53 |lat_min = 31 |lat_sec = 39.66 |lon_dir = E |lon_deg = 28 |lon_min = 10 |lon_sec = 31.36 |вышыня цэнтра НП = 157 }} '''Блонь'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bloń}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909n0021794&q_id=1522241|title=Решение Пуховичского районного Совета депутатов от 23 января 2009 года № 137 "О преобразовании деревни Блонь Блонского сельсовета в агрогородок"|url-status=dead}}</ref> у [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Блонскі сельсавет|Блонскага сельсавета]]. Месціцца за 1 км на поўдзень ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 51 км ад [[Мінск]]а, 4 км ад чыгуначнай станцыі [[Пухавічы (станцыя)|Пухавічы]], на рацэ [[Цітаўка (прыток Свіслачы)|Цітаўка]]. == Назва == Першапачатковая назва — сяло Балоннае, Балонскае. Балонь, балонне — нізкі заліўны луг каля ракі<ref>{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі}} С. 29</ref><ref>{{cite web|url = https://slounik.org/906337.html|title = Тлумачальны слоўнік беларускай мовы. У 5 т. Мінск: Беларуская Савецкая Энцыклапедыя, 1977–1984|author = |authorlink = |date = |publisher = |language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = }}</ref>. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === [[Файл:Błoń, Jezuicki. Блонь, Езуіцкі (1900).jpg|міні|злева|[[Касцёл і кляштар езуітаў (Блонь)|Касцёл езуітаў у Блоні]], другая палова XIX ст.]] У пісьмовых крыніцах Блонь вядома з XVI стагоддзя. У 1582 годзе сяло Балоннае (Балонскае) у [[Менскі павет|Менскім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Маёнтак Блонь належаў розным асобам. Адзін з іх, [[Юзаф Бака]], у 1745 годзе заснаваў у Блоні місію [[Езуіты|езуітаў]]. Юзаф (1707—1780), сын Адама Бакі, скарбніка [[Мсціслаў|мсціслаўскага]], у 1723 годзе ўступіў у ордэн езуітаў і пабудаваў у 1742 годзе ў Блоні драўляны [[касцёл]], а ў 1745 годзе — драўляны [[кляштар]] (дом, які стаў рэзідэнцыяй езуіцкай місіі). Паводле мясцовых паданняў, касцёл і рэзідэнцыя злучаліся падземным ходам. Пасля смерці Юзафа Бакі маёнтак Блонь перайшоў ва ўласнасць айцоў-езуітаў<ref name="ReferenceA">[[Анатоль Мікалаевіч Кулагін|Кулагін А. М.]] Каталіцкія храмы на Беларусі//Мінск, Беларуская Энцыклапедыя, 2000</ref>, але дзейнасць езуіцкай місіі была спынена. === Пад уладай Расійскай імперыі === У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. З 1793 года сяло ў Пухавіцкай воласці [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]], з 1795 года Блонь атрымала статус [[мястэчка]]. Паводле перапісу 1800 года былі мястэчка і сяло Блонь, у якіх быў касцёл, 2 царквы і карчма. У 1826 годзе была пабудавана [[Царква Святой Тройцы (Блонь)|Свята-Троіцкая царква]]. У пачатку XIX стагоддзя маёнтак ненадоўга перайшоў да Панінскіх, а потым да Асоўскіх. За ўдзел уладальніка маёнтка ў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанні 1863 года]], расійскія царскія ўлады канфіскавалі маёнтак, а пазней перадалі яго ва ўладанне чыноўніку Іосіфу Бонч-Асмалоўскаму, сапраўднаму стацкаму саветніку, члену Губернскай прысутнасці па сялянскіх справах. [[Анатоль Восіпавіч Бонч-Асмалоўскі|Анатоля Бонч-Асмалоўскага]], сына Іосіфа, выгналі за ўдзел у хваляваннях з [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]] і саслалі ў Блонь да бацькі. Бацька завяшчаў сядзібу сыну без права продажу<ref>[[Анатоль Тарасавіч Федарук|Федарук А. Т.]] «Старадаўнія сядзібы Мінскага краю» — Мн.: Поліфакт. — Лекцыя, 2000. — 416 с.</ref>. Паводле спісу землеўладальнікаў Пухавіцкай воласці Мінскай губерні 1889 года, падрыхтаванага І. Е. Краўцовым, Асмалоўскі-Бонч Анатоль Восіпавіч, дваранін, праваслаўны, валодаў, сярод іншых, маёнткам Блонь [[Пухавіцкая воласць|Пухавіцкай воласці]] на 880 дзесяцін зямлі. У 1869 годзе ў Блоні адкрыта народнае вучылішча, у якім на 1892 года вучылася 55 хлопчыкаў і 3 дзяўчынкі. У 1877 годзе закладзены крухмальны завод. Паводле звестак 1866 года ў сяле была праваслаўная царква, касцёл, вадзяны млын, [[Народныя вучылішчы|народнае вучылішча]] (65 вучняў), адбываліся 2 штогадовыя таржкі, у маёнтку Бонч-Асмалоўскіх была бібліятэка і народніцкі гурток на чале з Анатолем Бонч-Асмалоўскім. ==== Рэвалюцыйная дзейнасць Бонч-Асмалоўскіх ==== [[Файл:Bloń, Bonč-Asmaloŭskija. Блонь, Бонч-Асмалоўскія (2022) 13.jpg|міні|[[Сядзіба Бонч-Асмалоўскіх (Блонь)|Сядзіба Бонч-Асмалоўскіх]] у Блоні]] У 1899 годзе Анатоль Бонч-Асмалоўскі са сваёй жонкай [[Варвара Іванаўна Бонч-Асмалоўская|Варварай Бонч-Асмалоўскай]] (Вахоўскай) заснавалі ў вёсцы так званую ''Блонскую сялянскую арганізацыю'', якая праіснавала да 1908 года, у межах якой праводзілі адукацыйна-асветніцкую дзейнасць сярод сялян. Найбольш кемлівым сялянам гаспадары маёнтка давалі кнігі, праводзілі ў маёнтку вечарынкі для сялян, сваіх дзяцей пасылалі ў мясцовую сельскую школу, летам аддавалі ў работнікі да сялян. Пасля ўзнікнення ў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] ў канцы 1890-х гадоў Рабочай партыі палітычнага вызвалення Расіі, адным з кіраўнікоў якой стаў Бонч-Асмалоўскі, сярод жыхароў Блоні і суседніх вёсак узмацнілася рэвалюцыйная агітацыя. Гэтаму садзейнічалі таксама сябры Бонч-Асмалоўскага па партыі, таксама народнікі, муж і жонка С. Клячко і Л. М. Клячко-Радзівонава, якія ў 1896 годзе прыехалі ў [[Пухавічы (Пухавіцкі раён)|Пухавічы]]<ref>[http://www.sb.by/?area=content&articleID=24342 Чёрный передел в Блони.]</ref>. У выніку, у 1899 годзе сярод сялян Блоні ўзнік тайны гурток самаразвіцця і ўзаемадапамогі. У ім налічвалася каля 20 чалавек: М. і А. Цехановічы, Н. і C. Мігуцкія, Р. Абрачынскі, М. Васкабойнік, А. Буцанец і іншыя. Гурток меў бібліятэку, аказваў матэрыяльную дапамогу сялянам. На сходах гурткоўцы абмяркоўвалі палітычныя і эканамічныя праблемы, распаўсюджвалі рэвалюцыйную літаратуру. Пад уплывам гуртка знаходзіліся і жыхары суседніх вёсак — [[Клятное (Пухавіцкі раён)|Клятное]], [[Кляцішына|Кляцішын]], [[Сінча]], [[Церабуты (Пухавіцкі раён)|Церабуты]]. У 1898—1899 гадах у маёнтку некалькі месяцаў жыла народніца [[Кацярына Канстанцінаўна Брэшка-Брашкоўская|Кацярына Брэшка-Брашкоўская]]. Таксама ў Блонь прыязджалі нарадаволец С. П. Кавалік, народнікі [[Р. А. Гершуні]], Я. К. Судзілоўская, Е. У. Нікіфарава і Л. П. Нікіфараў, марксісты С. Мяржынскі і П. Румянцаў, рускі пісьменнік Я. Чырыкаў і іншыя. У 1901 годзе гурток быў разгромлены. Бонч-Асмалоўскі з сынам [[Іван Анатолевіч Бонч-Асмалоўскі|Іванам]] і М. Цехановіч на 4 гады адпраўлены ў ссылку, астатнія ўзяты пад асобы нагляд паліцыі. У 1903 годзе вакол селяніна В. Катка (Федарончыка), які знаходзіўся пад уплывам [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|эсэраў]], пачаў складацца новы гурток. У яго ўвайшлі жыхары Блоні В. Кавальчук, Р. Сарачынскі, В. Цехановіч і А. Буцанец. Сходкі праводзілі ў доме В. Слаболера. Удзельнікі гуртка распаўсюджвалі сярод сялян антыўрадавыя і антырэлігійныя погляды. Аднак, ужо ў траўні 1903 года, Каток быў высланы на жыхарства ў [[Мінск]], і дзейнасць гуртка была прыпынена. Зноў актывізавалася ў канцы 1904 года, пасля вяртання са ссылкі Бонч-Асмалоўскага і М. Цехановіча, якія ў 1905 годзе заснавалі суполку Усерасійскага сялянскага саюза, у рабоце якой прымалі ўдзел эсэры, прадстаўнікі мінскіх арганізацый [[Расійская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя|РСДРП]] і [[Беларуская сацыялістычная грамада|Беларускай сацыялістычнай грамады]]. Сумеснымі намаганнямі рэвалюцыйных партый у Блоні пачалася падрыхтоўка сялян-агітатараў, якія разыходзіліся па суседніх маёнтках і вёсках. Агітатары наймаліся батракамі, кавалямі і цеслярамі, яны вялі масавую прапаганду рэвалюцыйных ідэй, рыхтавалі выступленні сялян супраць памешчыкаў. Прадстаўнікі Блоні — Анатоль Бонч-Асмалоўскі і Р. Гайдук — удзельнічалі ва Устаноўчым з’ездзе Усерасійскага сялянскага саюза (31.07 — 1.08.1905). З дапамогай свядомых сялян — М. Лукашыка, М. Цехановіча, Катка, С. Мігуцкага, Дз. Васкабовіча, В. Шыбайлы рэгулярна праводзіліся мітынгі, якія збіралі да 500 чалавек з навакольных мясцін. З 1906 года, у сувязі з узмацненнем паліцэйскага рэжыму, дзейнасць палітычнага гуртка ў Блоні страціла сваю актыўнасць, паменшыўся ўплыў РСДРП і Беларускай сацыялістычнай грамады. Анатоль Бонч-Асмалоўскі с жонкай і сынам, а таксама найбольш актыўныя з сялян былі прыцягнуты да судовага следства. У сядзібе выявілі склад забароненай літаратуры, якая паступала ў Блонь з-за мяжы і перадавалася ў Пецярбург. === Найноўшы час === [[Файл:Błoń, Śviatoha Jana. Блонь, Сьвятога Яна (1901-20).jpg|міні|злева|Новы касцёл Святога Яна, пач. XX ст.]] З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літбел ССР|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. [[Файл:Błoń. Блонь (1929).jpg|міні|Электрыфікаваная хата ў Блоні, 1929 г.]] З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Сядзіба Бонч-Асмалоўскіх нацыяналізаваная. У 1922 годзе працавала школа 1-й ступені. На базе колішняга маёнтка створаны саўгас «Чырвонае Полымя», меў 2 млыны, крупадзёрку, маслабойку, у 1924 годзе лесапільны і крухмальны завод, пры якім была электрастанцыя, малатарня, кармарэзка, мукамольня. з 20 жніўня 1924 года цэнтр Блонскага сельсавета Пухавіцкага раёна [[Менская акруга|Менскай акругі]], з 20 лютага 1938 года ў Менскай вобласці. У пачатку 1930-х працавалі саўгас «Блонь», калгас «Асаавіяхім», былі 2 кузні, 2 сталярныя і слясарныя майстэрні. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да 3 ліпеня 1944 года вёска пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. Было спалена 119 з 189 дамоў<ref>{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/8807|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2024-04-24}}</ref>. У 1967 годзе да Блоні быў далучаны Пасёлак Саўгаса «Індустрыя». == Насельніцтва == * 1886 год — 86 двароў, 776 жыхароў * 1897 год — 935 жыхароў * пач. XX ст. — 158 двароў, 1034 жыхары; маёнтак — 156 жыхароў * 1917 год — 244 двароў, 1100 жыхароў; маёнтак — 214 жыхароў * 1970 год — 475 двароў, 1590 жыхароў * 1999 год — 1825 чалавек * 2002 год — 716 двароў, 1801 жыхар * 2010 год — 1740 чалавек * 2012 год — 1780 чалавек * 2019 год — 2038<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-24|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Інфраструктура == [[Файл:Błoń 02.JPG|міні|Цэнтр Блоні]] * [[Блонская сярэдняя школа]]<ref>https://blon.schools.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190225115441/https://blon.schools.by/ |date=25 лютага 2019 }}</ref> * Дзіцячы сад * Фельчарска-акушэрскі пункт * Лазня == Культура == [[Файл:Блонь. Дом культуры.jpg|міні|Блонскі Дом культуры]] З 19 жніўня 1982 г у вёсцы дзейнічае народны калектыў «Зарачанка»<ref>{{Cite web |url=http://www.gorka.by/?p=38632 |title=Архіўная копія |access-date=24 жніўня 2019 |archive-date=23 жніўня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170823114948/http://www.gorka.by/?p=38632 |url-status=dead }}</ref>. * Блонская сельская бібліятэка (1953) * Раённы краязнаўчы музей (былы сядзібны дом Бонч-Асмалоўскіх) * Дом культуры == Славутасці == * [[Сядзіба Бонч-Асмалоўскіх (Блонь)|Сядзіба Бонч-Асмалоўскіх]] ** Дом для прыслугі (XIX ст.)<ref>{{Cite web |url=http://problr.by/usadba-bonch-osmolovskix-dom-dlya-prislugi.html |title=Архіўная копія |access-date=21 красавіка 2019 |archive-date=8 красавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190408024945/http://problr.by/usadba-bonch-osmolovskix-dom-dlya-prislugi.html |url-status=dead }}</ref>. ** Крухмальны завод (XIX ст.)<ref>https://orda.of.by/.add/showimage.php?image=../.ga/b/blon/krahmal/nf/.big/img_5977_1594.jpg</ref>. * [[Царква Святой Тройцы (Блонь)|Царква Святой Тройцы]] * [[Брацкая магіла (Блонь)|Брацкая магіла савецкіх воінаў]] * Брацкая магіла — «Папова горка». Ва ўрочышчы «Папова горка» ў 1966 годзе на месцы расстрэлу, знаходзіцца брацкая магіла і абеліск, дзе пахавана 1290 чалавек, з іх 30 партызан. 22 верасня 1941 года акупацыйнай уладай былі расстраляныя 1260 мірных грамадзян яўрэйскай нацыянальнасці з Мар’інай Горкі і Пухавічаў. === Страчаная спадчына === * [[Касцёл і кляштар езуітаў (Блонь)|Касцёл і кляштар езуітаў]] <center><gallery caption="" perrow="4" widths="150" heights="150"> Bloń, Bonč-Asmaloŭskija. Блонь, Бонч-Асмалоўскія (2022) 11.jpg|[[Сядзіба Бонч-Асмалоўскіх (Блонь)|Сядзіба Бонч-Асмалоўскіх]] Bloń. Блонь (2022) 03.jpg|[[Царква Святой Тройцы (Блонь)|Царква Святой Тройцы]] Брацкая магiла савецкiх воiнаў у Блонi 2.jpg|Брацкая магіла савецкіх вайскоўцаў Другой сусветнай вайны Błoń, Śviatoha Jana. Блонь, Сьвятога Яна (1914).jpg|Касцёл Святога Яна (страчаны) </gallery></center> == Вядомыя асобы == * [[Глеб Анатолевіч Бонч-Асмалоўскі]] (1890—1943, маёнтак Блонь, цяпер а/г Блонь) — савецкі [[антраполаг]] і [[археолаг]] (спецыяліст па ранняму палеаліту); этнограф (народы Крыма і Каўказа); [[геолаг]], [[доктар гістарычных навук]] * [[Радзівон Анатолевіч Бонч-Асмалоўскі]] (1884—1938) — [[эканаміст]], [[публіцыст]]. * [[Іван Анатолевіч Бонч-Асмалоўскі]] (1881—1969) — грамадска-палітычны дзеяч, публіцыст. * [[Міхаіл Раманавіч Змачынскі]] (1937—2009) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1971). * [[Аляксандр Міхайлавіч Ажгірэй]] (нар. 1946) — кандыдат эканамічных навук. * [[Іван Іванавіч Пятроўскі]] (1923—1973) — [[фізік]], [[кандыдат фізіка-матэматычных навук]] (1955), дацэнт (1957). * [[Мікалай Пракопавіч Кавальчук]] — генерал-маёр. * [[Марат Антонавіч Вількоцкі]] (нар. 1947) — фізік, доктар тэхнічных навук. * [[Анатоль Францавіч Разынка]] (1890—1937) — савецкі ваенны дзеяч, [[камбрыг]]. * [[Леанід Васілевіч Сарачынскі]] (1937—2020) — вучоны ў галіне [[земляробства]] і аховы раслін, [[доктар сельскагаспадарчых навук]]<ref name="БЭ14">{{Крыніцы/БелЭн|14}}</ref>. * [[Сцяпан Піліпавіч Ажгірэй]] (1905—1981) — беларускі гісторык. Кандыдат гістарычных навук (1948), дацэнт. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Блонь|118—119}} * ''Бонч-Асмалоўскі А. В.'' Эпоха 1905 г. Мае ўспаміны //Полымя. 1925, № 6-7 * ''Зіміонка А.'' Сацыялістычны рух на Беларусі. II. Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў// Беларусь: Нарысы гісторыі, эканомікі, культуры і рэвалюцыйнага руху. Мн., 1924. С. 152, 156. * ''Савіцкая Л.'' Група Бонч-Асмалоўскага // Полымя. 1967, № 5 * ''Клейн Б.'' Дело Бонч-Осмоловских // Клейн Б. В годину испытаний: Ист.-лит. очерки. Мн., 1986 * [http://orda.of.by/.add/gallery.php?blon/manor_main/art/aft ''Афтанази Р.'' «Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej» 1991 — 97 гг. ] * Памяць : Пухавіцкі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / [укладальнік А. А. Прановіч; рэдкалегія: А. М. Карлюкевіч і інш.]. — Мінск : Беларусь, 2003. — 748 с. — 3000 экз. ISBN 985-01-0251-9 * [[Алесь Мікалаевіч Карлюкевіч|''Алесь Карлюкевіч'']]. У Блоні, дзе месціцца сядзіба рэвалюцыйных памешчыкаў // Маладосць, № 12, 2014 * [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A]]. {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1|249|Błoń}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Блонскі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Аграгарадкі Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Блонь| ]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] 50o0ostd9n919ws5u4o4w7h5p4zfiia 0 165421 5148046 4590433 2026-05-28T18:16:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148046 wikitext text/x-wiki {{Група астравоў |Назва = Белеп |Нацыянальная назва = fr/Bélep |Карта = Новая Каледонія.png |Подпіс карты = |Архіпелаг = |Акваторыя = Ціхі акіян |lat_dir = S|lat_deg = 19|lat_min = 43|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg = 163|lon_min = 39|lon_sec = |CoordScale = |Пазіцыйная карта = Новая Каледонія |Колькасць астравоў = |Найбуйнейшы востраў = востраў Арт |Агульная плошча = 69.5 |Найвышэйшы пункт = 283 |Краіна = Новая Каледонія |Насельніцтва = 895 |Год перапісу = 2009 |Выява = Belep Islands.JPG |Подпіс выявы = Выгляд з космасу |Катэгорыя на Вікісховішчы = Belep }} '''Бе́леп''' ({{lang-fr|Bélep}}) — невялікі [[архіпелаг]] у [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]] ў 45 км на поўнач ад [[Новая Каледонія|Новай Каледоніі]]. Уваходзіць у склад гэтай краіны. Агульная плошча — 69,5 км². Насельніцтва ([[2009]] г.) — 895 чал. Астравы выцягнуліся на 40 км уздоўж [[лагуна|лагуны]] [[Бар'ерны рыф Новай Каледоніі|Бар’ернага рыфа Новай Каледоніі]]. Маюць аднолькавую [[геалогія|геалагічную]] будову з Новай Каледоніяй. [[Бераг]]і [[скала|скалістыя]]. Маецца радовішча [[кобальт]]у, якое не распрацоўваецца. [[Клімат]] трапічны пасатны. Найбольш цёплыя месяцы — [[снежань]] і [[студзень]]. У старажытнасці астравы былі населены [[Канакі Новай Каледоніі|канакамі]] з племені ''наласу'' на чале з правадыром Белепа. У [[1856]] г. [[Францыя|французскія]] місіянеры распаўсюдзілі сярод іх [[каталіцызм]]. У [[1878]] г. французскія каланіяльныя ўлады выкарыстоўвалі Белеп для высылкі канакаў-паўстанцаў з Новай Каледоніі. У [[1892]]—[[1898]] гг. тут знаходзілася калонія хворых на лепру. У [[1961]] г. была створана асобная астраўная адміністрацыя з цэнтрам у вёсцы Ваала на самым вялікім [[востраў Арт|востраве Арт]]. У наш час большасць насельніцтва складаюць канакі, якія падзяляюцца на 8 племянных груп. Аснова [[эканоміка|эканомікі]] — [[рыбалоўства]]. == Спасылкі == * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/59195/Belep-Islands Bélep Islands] * [http://www.windfinder.com/windstats/windstatistic_ile_dart_belep.htm Wind & weather statistics Île d’Art/Belep] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120517015850/http://www.windfinder.com/windstats/windstatistic_ile_dart_belep.htm |date=17 мая 2012 }} * [http://www.ddec.nc/diocese/paroisses/belep.htm Paroisse St Pierre de Belep] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130604003239/http://www.ddec.nc/diocese/paroisses/belep.htm |date=4 чэрвеня 2013 }} {{Няма крыніц|дата=2022-06-28}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астравы Новай Каледоніі]] [[Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна]] [[Катэгорыя:Архіпелагі паводле алфавіта]] o2ug2vfaiclpahtz0pklcu8sy5bkrxr 0 174544 5148129 5122207 2026-05-28T23:05:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148129 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Блужа}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Блужа |выява = Bluzha village.jpg |подпіс = Від на вёску з трасы Мар’іна Горка — Талька |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Блужскі }} '''Блу́жа'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bluža}}) — [[аграгарадок]]<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910n0030241&q_id=10271649|title=Решение Пуховичского районного Совета депутатов от 29 января 2010 года № 206 "О преобразовании деревни Блужа Блужского сельсовета в агрогородок"|url-status=dead}}</ref> у [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Блужскі сельсавет|Блужскага сельсавета]]. Месціцца за 12 км на паўднёвы ўсход ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], за 66 км ад [[Мінск]]а, чыгуначны прыпынак [[Майскі (прыпыначны пункт)|Майскі]], на рацэ [[Сіняўка (рака)|Сіняўка]]. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === У канцы XIV стагоддзя палову Блужы атрымаў як выслугу князь [[Андрэй Васілевіч (княжыч друцкі)|Андрэй Васілевіч]], які загінуў у [[Бітва на Ворскле (1399)|бітве на Ворскле]] (1399), а пасля трымалі яго беспатомныя нашчадкі, другую палову Блужы трымаў пан [[Румбольд Валімонтавіч|Румбольд Валімунтавіч]]. Палова нашчадкаў князя Андрэя, як вымарачная адышла да вялікага князя [[Вітаўт]]а, які 19 красавіка 1411 года перадаў яе [[Віленскае біскупства|Віленскаму капітулу]] ў абмен на іншыя маёнткі<ref>Vitoldiana. № 23. S. 30-31; ''Ochmański J.'' Powstanie i rozwój latyfundium biskupstwa wileńskiego (1387—1550): Ze studiów nad rozwojem wielkiej własności na Litwie i Białorusi w średniowieczu. — Poznań, 1963. S. 56-57;</ref>. У 1567 годзе сяло ў [[Менскі павет|Менскім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], уласнасць каталіцкай царквы і прыватная шляхецкая ўласнасць<ref name="atlas1">{{Крыніцы/ВГАБ|1к}} С. 196.</ref>. У 1714 годзе блужскія землі належалі Лявону Замайскаму, а ў 1725 годзе ўладальнікамі былі Адам і Аўгусціна Троські. === Пад уладай Расійскай імперыі === У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Цэнтр праваслаўнага прыходу, у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1795 годзе землі Ігуменскага графства «''былі нададзены генерал-маёру Папову (які пасля быў дзейсным стацкім саветнікам) з колькасцю 1175 душ з усімі прыналежнымі таму маёнтку землямі і ўгоддзямі 28 356 дзесяцін 1599 сажняў, у тым ліку вёска Блужа''». У 1832 годзе Блужай валодалі Пётр і Тэафілія Завадскія. Пры Тэафіліі ў 1844 годзе на землях Беларусі праводзілі [[Інвентарная рэформа|інвентарную рэформу]], тады ж быў складзены [[Інвентары|інвентар]] маёнтка Блужа. Маёнтку Блужа належалі вёскі: [[Падвосава|Падосава]] — 22 двары, [[Берлеж]] — 32, [[Бабы (Пухавіцкі раён)|Бабы]] — 12, [[Арэшкавічы (Пухавіцкі раён)|Арэшкавічы]] — 16, Слабодка — 8, [[Суцін (Пухавіцкі раён)|Суцін]] — 15, агулам 105 цяглых двароў. У маёнтку жылі дваровыя людзі — 10 сямей: Баешкі, Галавінчыкі, Кульбіцкія, Прановічы, Палазнікі, Міклушы, Кавалевічы, Шаўцовы. У 1863 годзе ўласнасць Лауры з Завадскіх Свентаржэцкай, жонкі [[Баляслаў Часлававіч Свентаржэцкі|Баляслава Свентаржэцкага]]<ref name="talka.info">http://talka.info/bluzha.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131209073631/http://talka.info/bluzha.html|date=9 снежня 2013}}</ref>. У 1866 годзе за ўдзел мужа ў паўстанні расійскімі ўладамі была секвестравана 1/7 частка маёнтка Блужа{{Sfn|Матвейчык Д.|2016|с=514}}. На 1876 годзе маёнткам Блужа валодала дваранка рыма-каталіцкага веравызнання Сафія Баляславаўна Свентаржэцкая, мела 37200 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] зямлі{{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1876 годъ|1877|с=144}}. Пазней Сафія выйшла замуж за Прозара, у 1888 годзе Сафія Баляславаўна Прозар мела 11487 дзесяцін зямлі{{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год|1889|с=212}}. Пасля 1861 года ў [[Пухавіцкая воласць|Пухавіцкай воласці]] ігуменскага павета. У 1869 годзе адкрыта [[Народныя вучылішчы|народнае вучылішча]]. У 1879 годзе праваслаўнай царкве належала 100 дзесяцін зямлі, прыход налічваў каля 1600 чалавек. Распаўсюджаны [[Бандарныя вырабы|бандарныя]], цяслярскія і перавозныя промыслы. У 1886 годзе ў народным вучылішчы займаліся 36 хлопчыкаў і 9 дзяўчынак, настаўніцай працавала Ганна Дарафеева. У 1900 годзе — 45 вучняў (сярод іх 2 дзяўчынкі), іх вучыў настаўнік Васіль Макарэня. У другой палове XIX стагоддзя сяляне дралі ліпавае лыка, з якога выраблялі лапці і [[Рагожа|рагожу]], гэтыя вырабы ішлі ў [[Стоўбцы]], а адтуль па [[Нёман|Нёмане]] да [[Каралевец|Каралеўца]]. Гандлем кіравалі жыды{{Sfn|SgKP|1880|s=254}}. У 1890 годзе пабудавана Успенская царква, будынак для школы. У 1897 годзе ў сяле (яно ж Падвосаў) было народнае вучылішча, [[хлебазапасны магазін]], піцейны дом, царква, побач маёнтак (ён жа Гародна). У 1913 годзе сярод землеўладальнікаў у Блужы: Пётр Мікалаевіч Галіневіч (2794 дзесяціны){{Sfn|Nad Świsłoczą|1914|s=102}} і Васіль Сянецкі (281 дзесяціна){{Sfn|Nad Świsłoczą|1914|s=103}}. У другой палове XIX стагоддзя частку земляў у Блужы меў [[Юльян Булгак]]<ref name="talka.info" />. У 1917 годзе адбыліся хваляванні, сяляне захапілі сенажаці Юльяна Булгака{{Sfn|Памяць|2003|с=127}}. === Найноўшы час === З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літбел ССР|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Маёмасць маёнтка нацыяналізаваная. На базе народнага вучылішча створана школа 1-й ступені, у якой 1922 годзе займаліся 54 вучні. З 20 жніўня 1924 года цэнтр сельсавета Пухавіцкага раёна [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930), з 20 лютага 1938 года ў [[Мінская вобласць|Менскай вобласці]]. У пачатку 1930-х праведзена прымусовая [[калектывізацыя]], створаны [[калгас]] «Чырвоны кастрычнік», працавала кузня. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да 3 ліпеня 1944 года вёска пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У ваколіцах вёскі дзейнічала савецкае падполле. У 1966 годзе да Блужы была далучана вёска Бабы. У 1970 годзе цэнтр калгаса «1 Мая». 29 студзеня 2010 года вёска ператворана ў аграгарадок<ref>[http://naviny.org/2010/01/29/by117693.htm «О преобразовании деревни Блужа Блужского сельсовета в агрогородок». Решение Пуховичского районного Совета депутатов от 29.01.2010 № 206] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170712185803/http://naviny.org/2010/01/29/by117693.htm |date=12 ліпеня 2017 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1870 год — 97 жыхароў * 1886 год — 24 двары, 224 жыхары * 1897 год — сяло, 77 двароў, 461 жыхар; маёнтак, 3 двары, 27 жыхароў * 1909 год — сяло, 97 двароў, 440 жыхароў; маёнтак, 75 жыхароў * 1917 год — 97 двор, 440 жыхароў * 1970 год — 113 двароў, 325 жыхароў * 2002 год — 196 двароў, 558 жыхароў * 2007 год — 198 гаспадарак, 524 жыхары * 2010 год — 194 гаспадаркі, 540 жыхароў * 2019 год — 494 жыхары<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Інфраструктура == === Культура === [[Файл:Bluža Library 20 april 2016.jpg|міні|Бібліятэка ў Блужы]] * Дом культуры * Бібліятэка === Адукацыя === * [[Блужскі навучальна-педагагічны комплекс дзіцячы сад — базавая школа імя М. Чэпіка]] * Дзіцячы сад === Медыцына === * Фельчарска-акушэрскі пункт === Эканоміка === * Механічныя майстэрні; * Аддзяленне сувязі; * Крама; * Аграсядзіба «Дары Вялеса»<ref>http://www.gorka.by/?p=46871 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181125160951/http://www.gorka.by/?p=46871 |date=25 лістапада 2018 }}</ref>. == Славутасці == [[Файл:Bluža Memorial of The Great Patriotic War 20 april 2016.jpg|міні|Мемарыял загінулым у Другой сусветнай вайне]] * Музей Героя Савецкага Саюза Мікалая Чэпіка * Мемарыял у памяць загінулых у Другой сусветнай вайне (скульптар [[Уладзімір Пятровіч Слінчанка|Уладзімір Слінчанка]]<ref name="НББ">{{bis.nlb.by|128356|Слінчанка Уладзімір Пятровіч}}</ref>) * Брацкая магіла савецкіх воінаў === Страчаная спадчына === [[Файл:Bluzha1.jpg|міні|злева|Памятны крыж на месцы разбуранай царквы]] * [[Царква Успення Прасвятой Багародзіцы (Блужа)|Царква Успення Прасвятой Багародзіцы]] * Сядзіба == Вядомыя асобы == * [[Васіль Рыгоравіч Шапялевіч]] (нар. 1947) — доктар фізіка-матэматычных навук, прафесар. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Блужа|120}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|1|254|Błuże, Błuża|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1876 годъ|арыгінал = |спасылка = |адказны = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Типографія Губернскаго Правленія|год = 1877|том = |старонкі = |старонак = 187|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1876 годъ}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи [за 1888 год]|арыгінал = |спасылка = https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/46/Списокъ_Землевладѣльцевъ_Минской_Губерніи_за_1888_год.pdf|адказны = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Минская Губернская Типографія|год = 1889|том = |старонкі = |старонак = 419|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год}} * {{кніга|аўтар = |частка = Приложеніе. Списокъ землевладѣльцевъ Минской губерніи, владѣющихъ 500 десятин. земли и болѣе|загаловак = Памятная книжка Минской губерніи на 1904 г.|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго губернскаго статистическаго комитета|год = 1903|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Списокъ землевладѣльцевъ Минской губерніи}} * {{кніга|аўтар = |частка = Spis ziemian mińskich, posiadających 100 i więcej dziesięcin ziemi|загаловак = Nad Świsłoczą : kalendarz miński informacyjny na rok 1914|арыгінал = |спасылка = https://polona.pl/preview/f2a6669f-c208-41f0-a262-d48acb2e63e3|адказны = pod redakcją W. Dworzaczka|выданне = |месца = Wilno|выдавецтва = Znicz|год = 1914|том = |старонкі = |alleseiten = 130|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Nad Świsłoczą}} * {{кніга|аўтар = [[Дзмітрый Часлававіч Матвейчык|Матвейчык Д]].|частка = |загаловак = Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў : біяграфічны слоўнік : (паводле матэрыялаў Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі)|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2016|том = |старонкі = |старонак = 735|серыя = |isbn = 978-985-01-1159-3|тыраж = |ref = Матвейчык Д.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.radzima.org/be/miesca/bluzha.html в. Блужа] на [[Radzima.org]] * [http://talka.info/bluzha.html Портал Талька-Инфо. Блужа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131209073631/http://talka.info/bluzha.html |date=9 снежня 2013 }} {{Блужскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Блужскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Блужа (аграгарадок)| ]] ax4bpd8kz3zyyqornpjtd9ev4z3m04q 0 178836 5148229 4415103 2026-05-29T08:48:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148229 wikitext text/x-wiki {{НП |статус=горад |беларуская назва=Бургас |арыгінальная назва={{lang-es|Burgos}} |краіна=Іспанія |від рэгіёна=Аўтаномная супольнасць |рэгіён=Кастылія і Леон{{!}}Кастылія і Леон |рэгіён у табліцы=Кастылія і Леон{{!}}Кастылія і Леон |від раёна=Правінцыя Іспаніі{{!}}Правінцыя |раён=правінцыя Бургас{{!}}Бургас |раён у табліцы=правінцыя Бургас{{!}}Бургас |від абшчыны=Раён Іспаніі{{!}}Раён |абшчына=Альфос-дэ-Бургас |абшчына ў табліцы=Альфос-дэ-Бургас |падначаленне= |герб=Escudo de Burgos.svg |сцяг=Flag of Burgos (without COA).svg |шырыня герба= |lat_dir=N|lat_deg=42|lat_min=21|lat_sec=0 |lon_dir=W|lon_deg=3|lon_min=41|lon_sec=24 |CoordAddon=type:city(170000)_region:ES |CoordScale= |Яндэкскарта= |памер карты краіны= |памер карты рэгіёна= |памер карты раёна= |карта краіны= |карта рэгіёна= |карта раёна= |унутраны падзел= |від главы=мэр |глава=Juan Carlos Aparicio |дата заснавання=884 |першае згадванне= |ранейшыя імёны= |статус з= |плошча=107,08 |від вышыні= |вышыня цэнтра НП=856 |клімат= |афіцыйная мова= |афіцыйная мова-ref= |насельніцтва= |год перапісу= |шчыльнасць=1546 |агламерацыя= |нацыянальны склад= |канфесійны склад= |этнахаронім= |часавы пояс=+1 |DST=ёсць |тэлефонны код= |паштовы індэкс= |паштовыя індэксы= |аўтамабільны код= |від ідэнтыфікатара= |лічбавы ідэнтыфікатар= |катэгорыя ў Commons= Burgos (ciudad) |сайт=http://www.aytoburgos.es/ |мова сайта=es |мова сайта 2= |мова сайта 3= |мова сайта 4= |мова сайта 5= |add1n= |add1= |add2n= |add2= }} {{значэнні|Бургас}} '''Бургас''' ({{lang-es|Burgos}}) — горад на поўначы [[Іспанія|Іспаніі]], які размяшчаецца ў аўтаномнай супольнасці [[Кастылія і Леон]]. З’яўляецца гістарычнай сталіцай [[каралеўства Кастылія]]. Найбольш вядомым прадстаўніком горада з’яўляецца кастыльскі дваранін, ваенны дзеяч і дыпламат [[Сід Кампеадор]], які з’яўляецца значнай гістарычнай асобай у іспанскай гісторыі, ён нарадзіўся ў некалькіх кіламетрах на поўнач ад Бургаса, але вырас і атрымаў адукацыю менавіта тут. == Гісторыя == Бургас быў заснаваны ў [[9 стагоддзе|IX стагоддзі]], гэта значыць мяркуецца, што ў [[884]] годзе, каралём [[Альфонса III Вялікі]]м<ref>Хроніка Бургаса. Год 884</ref> як важная крэпасць у барацьбе супраць [[маўры|маўраў]]. З [[11 стагоддзе|XI стагоддзя]] ў горадзе праходзілі каранацыі кастыльскіх каралёў. Бургас перш за ўсё вядомы, як горад [[Сід Кампеадор|Сіда]], іспанскага нацыянальнага героя [[11 стагоддзе|XI стагоддзя]], арыгінальнае імя якога было [[Радрыга Дыяс дэ Бівар]]. Разам са сваёй жонкай доннай Хіменай ён пахаваны пад скляпеннямі [[Бургаскі сабор|Бургаскага сабора]], які адносіцца да сусветнай культурнай спадчыны [[ЮНЕСКА]]. [[Файл:Castillo de burgos exteriores.jpg|міні|злева|[[Бургаскі замак]]]] Акрамя гэтага шыкоўнага гатычнага збудавання, закладзенага ў [[13 стагоддзе|XIII стагоддзі]] і завершанага праз тры стагоддзі, у горадзе маецца старажытная гарадская брама, а таксама адметны манастыр [[Лас-Уэльгас]], заснаваны каралём Кастыліі [[Альфонса VIII Кастыльскі|Альфонсам VIII]] у [[1187]] годзе. Побач са шматлікімі каралеўскімі пахаваннямі ў ім захоўваецца сцяг халіфа [[Мухамад ан-Насір|Мухамада ан-Насіра]], заваяваны ў [[бітва пры Лас-Навас-дэ-Талоса|бітве пры Лас-Навас-дэ-Талоса]] ў [[1212]] годзе, адной з вырашальных бітвай [[Рэканкіста|Рэканкісты]]. Падчас [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|Грамадзянскай вайны]] ў Іспаніі Бургас быў цэнтрам нацыяналістычнага руху пад кіраўніцтвам генерала [[Франсіска Франка|Франка]]. == Клімат == Горад размяшчаецца на вышыні 856 метраў і мае кантынентальны [[міжземнаморскі клімат]], згодна з міжнароднай класіфікацыяў Кёпена. Клімат Бургаса характарызуецца вельмі халоднай і ветранай зімой з-за размяшчэння на вышыні. Узімку заўсёды выпадае снег, а тэмпература апускаецца ніжэй за нуль. {{Клімат мясцовасці | Шырыня = 70% | Становішча = center | Месца_род = Бургаса | Крыніца = [http://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/valoresclimatologicos?l=2331&k=cle AEMeT] | Сту_ср = 2.7 | Сту_сяр_апад = 46 | Лют_ср = 4.1 | Лют_сяр_апад = 42 | Сак_ср = 6.3 | Сак_сяр_апад = 31 | Кра_ср = 7.8 | Кра_сяр_апад = 65 | Май_ср = 11.4 | Май_сяр_апад = 69 | Чэр_ср = 15.2 | Чэр_сяр_апад = 46 | Ліп_ср = 18.7 | Ліп_сяр_апад = 30 | Жні_ср = 18.9 | Жні_сяр_апад = 27 | Вер_ср = 15.7 | Вер_сяр_апад = 36 | Кас_ср = 10.9 | Кас_сяр_апад = 50 | Ліс_ср = 6.2 | Ліс_сяр_апад = 56 | Сне_ср = 3.9 | Сне_сяр_апад = 57 | Год_ср = 10.1 | Год_сяр_апад = 555 | Сту_сяр_мін = -1.2 | Сту_сяр_макс = 6.7 | Лют_сяр_мін = -0.6 | Лют_сяр_макс = 8.9 | Сак_сяр_мін = 0.6 | Сак_сяр_макс = 12.0 | Кра_сяр_мін = 2.2 | Кра_сяр_макс = 13.3 | Май_сяр_мін = 5.6 | Май_сяр_макс = 17.2 | Чэр_сяр_мін = 8.4 | Чэр_сяр_макс = 22.0 | Ліп_сяр_мін = 11.0 | Ліп_сяр_макс = 26.4 | Жні_сяр_мін = 11.1 | Жні_сяр_макс = 26.7 | Вер_сяр_мін = 8.5 | Вер_сяр_макс = 22.9 | Кас_сяр_мін = 5.3 | Кас_сяр_макс = 16.5 | Ліс_сяр_мін = 1.6 | Ліс_сяр_макс = 10.7 | Сне_сяр_мін = 0.3 | Сне_сяр_макс = 7.6 | Год_сяр_мін = 4.4 | Год_сяр_макс = 15.9 | Сту_а_мін = | Сту_а_макс = | Лют_а_мін = | Лют_а_макс = | Сак_а_мін = | Сак_а_макс = | Кра_а_мін = | Кра_а_макс = | Май_а_мін = | Май_а_макс = | Чэр_а_мін = | Чэр_а_макс = | Ліп_а_мін = | Ліп_а_макс = | Жні_а_мін = | Жні_а_макс = | Вер_а_мін = | Вер_а_макс = | Кас_а_мін = | Кас_а_макс = | Ліс_а_мін = | Ліс_а_макс = | Сне_а_мін = | Сне_а_макс = | Год_а_мін = | Год_а_макс = | Сту_вада = | Лют_вада = | Сак_вада = | Кра_вада = | Май_вада = | Чэр_вада = | Ліп_вада = | Жні_вада = | Вер_вада = | Кас_вада = | Ліс_вада = | Сне_вада = | Год_вада = }} == Гарады-пабрацімы == * {{Сцяг Бельгіі}} [[Бругэ]], [[Бельгія]] * {{Сцяг Францыі}} [[Лудэн]], [[Францыя]] * {{Сцяг Францыі}} [[Песак]], [[Францыя]] * {{Сцяг Мексікі}} [[Сан-Хуан-дэ-лос-Лагас]], [[Мексіка]] * {{Сцяг Іспаніі}} [[Валенсія]], [[Іспанія]] * {{Сцяг Італіі}} [[Вічэнца]], [[Італія]] {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Burgos (ciudad)}} * [http://www.turismoburgos.org/fileadmin/mapas/large/PLANO_BURGOS_2300x1800_conmemo.jpg Карта Бургаса] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120712200149/http://www.turismoburgos.org/fileadmin/mapas/large/PLANO_BURGOS_2300x1800_conmemo.jpg |date=12 ліпеня 2012 }} * [http://musique09.free.fr/espagne_new2/thumbnails.php?album=59&lang=english Гарадскія фотаздымкі]{{Недаступная спасылка}} {{Сталіцы правінцый Іспаніі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Муніцыпалітэты правінцыі Бургас]] [[Катэгорыя:Бургас (Іспанія)| ]] [[Катэгорыя:Гарады Кастыліі і Леона]] [[Катэгорыя:Былыя сталіцы]] g17wypz9rle2rr1isybsqe0v9px58sz 0 179408 5148160 4414434 2026-05-29T01:18:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148160 wikitext text/x-wiki [[Выява:Antarctica, Brazil territorial claim (green).svg|thumb]] '''Бразільская Антарктыка''' ({{lang-pt|Antártida Brasileira}}) — [[Сектар (геаметрыя)|сектар]] [[Антарктыка|Антарктыкі]] ад 60° [[паўднёвая шырата|паўднёвай шыраты]] да [[Паўднёвы полюс|Паўднёвага полюсу]] і паміж 28° і 53° [[геаграфічная даўгата|заходняй даўгаты]]. У красавіку 1958 года міністэрства замежных спраў Бразіліі намервалася заявіць пра свае правы на землі ў Антарктыцы ў сектары ад 34°40′ заходняй даўгаты да 53°20′ заходняй даўгаты<ref>[http://www.raexp.ru/law-international-p1-p1.html Планы Бразіліі ў Антарктыцы]</ref>, аднак гэта так і засталося ў планах. [[Бразілія]] падпісала [[Дагавор аб Антарктыцы]] [[16 мая]] [[1975]] года, зрабіўшы абмоўкі з нагоды сваіх падстаў для тэрытарыяльных прэтэнзій.<ref>[http://www.afese.com/img/revistas/revista40/laantartida.pdf Антарктыда] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160410080228/http://www.afese.com/img/revistas/revista40/laantartida.pdf |date=10 красавіка 2016 }}{{ref-es}}{{v|6|3|2013}}</ref> Аднак у [[1986]] годзе сектар Бразільская Антарктыка быў абвешчаны ''зонай бразільскіх інтарэсаў'', хоць афіцыйна ніякія [[Тэрытарыяльныя прэтэнзіі ў Антарктыцы|тэрытарыяльныя прэтэнзіі]] пры гэтым не высоўваліся. Тэрыторыя Бразільскай Антарктыкі перасякаецца з [[Аргенцінская Антарктыка|Аргенцінскім]] і [[Брытанская антарктычная тэрыторыя|Брытанскім]] сектарамі. Бразілія з кожным [[год]]ам умацоўвае сваю прысутнасць у Антарктыцы. З [[1984]] года працавала круглагадовая[[антарктычная станцыя]] [[Камандантэ Ферас, антарктычная станцыя|«Камандантэ Ферас»]], якая размяшчалася, праўда, у афіцыйным сектары Бразіліі па-за межамі Бразільскай Антарктыкі. У [[2008]] годзе першым з глаў дзяржаў тэрыторыю наведаў [[Прэзідэнт Бразіліі]] [[Луіс Інасіу Лула да Сілва]]<ref>[http://www.mignews.com/news/travel/world/180208_44429_81614.html Бразілія замацоўваецца ў Антарктыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080420064334/http://www.mignews.com/news/travel/world/180208_44429_81614.html |date=20 красавіка 2008 }} // MIGnews 18.02.2008</ref>. Праўда, яшчэ раней, у [[люты]]м [[2005]] года, [[Зямля Каралевы Мод|Зямлю каралевы Мод]] наведала [[Нарвегія|нарвежская]] [[каралева Соня]]<ref>[http://www.norvegia.ru/policy/environment/polar/polar.htm Паўночныя і палярныя рэгіёны. Абарона навакольнага асяроддзя ў Антарктыцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080531050711/http://www.norvegia.ru/policy/environment/polar/polar.htm |date=31 мая 2008 }}</ref>, але яна не з'яўляецца афіцыйным главой дзяржавы. За [[месяц]] да візіту прэзідэнта базу наведалі 13 бразільскіх [[дэпутат|парламентарыяў]]<ref>[http://www2.camara.gov.br/homeagencia/materias.html?pk=%20116872 Parlamentares que visitaram a Antártida já estão no Brasil]</ref>. У [[2012]] годзе станцыя была знішчана пажарам<ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/rolling_news/2012/02/120225_rn_brazil_antarctica_base_destroyed.shtml У Антарктыдзе згарэла станцыя Бразіліі: двое знікла]</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.senado.gov.br/frenteproantar/ Бразільскі Антарктычны камітэт] * [http://portal.cnpq.br/programasespeciais/proantar/index.htm Бразільская антарктычная праграма]{{Недаступная спасылка}} {{Ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Тэрытарыяльныя прэтэнзіі ў Антарктыцы]] [[Катэгорыя:Бразілія]] jodqsambnby0ur33ot2yffttfumc08n 0 186820 5148225 5122043 2026-05-29T08:22:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148225 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|Булькова}} {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Булькова |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Buĺkova,_Brest_District_(2).jpg |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg =52 |lat_min =07 |lat_sec = 17 |lon_dir = E|lon_deg =23 |lon_min =55 |lon_sec = 52 |CoordAddon = type:city_region:BE |CoordScale = 10000 |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Брэсцкі |сельсавет = Тэльмінскі |пасялковы савет = |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +375 162 |паштовы індэкс = 225003 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = 1 |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Булько́ва'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Buĺkova}}, {{lang-ru|Бульково}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Тэльмінскі сельсавет|Тэльмінскага сельсавета]]. Размешчана за 18 км на ўсход ад [[Брэст]]а, за 16 км ад чыгуначнай станцыі Брэст-Усходні, на рацэ [[Мухавец]] (прыток [[Заходні Буг|Заходняга Буга]]), на ўсходзе меліярацыйныя каналы, побач аўтадарога Брэст — [[Кобрын]]. У складзе камунальнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства саўгаса «Брэсцкі» (цэнтр — в. [[Тэльмы 1]]). == Гісторыя == Паводле пісьмовых крыніц вядома з XVI стагоддзя як маёнтак — шляхецкая ўласнасць у Берасцейскім павеце [[Падляшскае ваяводства (1513—1795)|Падляшскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пасля [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) у складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Слонімская губерня|Слонімскай]], з 1797 года — у [[Літоўская губерня|Літоўскай]], з 1801 года — у [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]] губернях. Належала Ажараўскім, з 1808 года — [[Чапскія|Чапскім]]. У 1905 годзе вёска ў Рагазнянскай воласці. Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], у Рагазнянскай гміне Кобрынскага павета Палескага ваяводства. З 1939 года ў складзе [[БССР]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] загінула 13 жыхароў. Да 3 чэрвеня 1957 года вёска ўваходзіла ў склад [[Чэрнеўскі сельсавет (Брэсцкі раён)|Чэрнеўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 3 чэрвеня 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 7.</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=r957b0005850&q_id=5378887|title=Решение исполнительного комитета Брестского областного Совета депутатов трудящихся от 3 июня 1957 года № 344 «О частичном изменении в административно-территориальном делении сельских Советов Брестского и Пинского районов и Домачевского поселкового Совета Брестского района»|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=dead}}</ref>, да 8 мая 1970 года — у склад [[Вычулкаўскі сельсавет|Вычулкаўскага сельсавета]] (да 1968 года — Трышынскі сельсавет)<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 8 мая 1970 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1970, № 20 (1286).</ref>. 4 верасня 1972 года да вёскі далучана вёска [[Падбулькова]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 верасня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 27 (1365).</ref>. == Насельніцтва == * 403 жыхары (1905) * 41 двор, 283 жыхары (1921) * 28 гаспадарак, 85 жыхароў (1997) * 20 гаспадарак, 32 жыхары (2005) == Інфраструктура == Планіровачна складаецца з дзвюх вуліц Г-падобнай канфігурацыі і адасобленага ўчастка забудовы на захадзе. Драўляныя сялянскія сядзібы пастаўлены двухбакова, няшчыльна. Прыгарадная зона адпачынку за 20 км на ўсход ад [[Брэст]]а, на берагах рэк [[Мухавец]] і [[Асіпоўка]]. Плошча больш за 1,2 тыс. га. Адначасова могуць адпачываць каля 5 тыс. чалавек. На тэрыторыі зоны аздараўленчыя лагеры, база адпачынку, участкі садовага таварыства. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|3-1}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Тэльмінскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Тэльмінскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]] 9w7hnr3ko7ho4sxhk0uqamjct8sb7wg 0 193447 5148177 4414721 2026-05-29T04:30:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148177 wikitext text/x-wiki {{Брытанскія Віргінскія астравы на Алімпійскіх гульнях |Гульні = 2014 |Chef De Mission = |Спартсмены = 1 |відах спорту = 1 |Сцяганосец = [[Пітэр Крук]] |Золата = 0 |Серабро = 0 |Бронза = 0 |Усяго = 0 |Месца = }} '''[[Брытанскія Віргінскія астравы]] на [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2014|зімовых Алімпійскіх гульнях]]''' выступілі другі раз за сваю гісторыю<ref>{{Cite web |url=http://sport.segodnya.ua/others/Britanskie-Virginskie-ostrova-vpervye-za-30-let-budut-predstavleny-na-Olimpiade-470082.html |title=Виргинские острова впервые за 30 лет будут представлены на Олимпиаде |access-date=19 сакавіка 2014 |archive-date=29 кастрычніка 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029200634/http://sport.segodnya.ua/others/Britanskie-Virginskie-ostrova-vpervye-za-30-let-budut-predstavleny-na-Olimpiade-470082.html |url-status=dead }}</ref>. Краіну прадстаўляў толькі адзін спартсмен — фрыстайліст [[Пітэр Крук]]. == Фрыстайл == {{галоўная|Фрыстайл на зімовых Алімпійскіх гульнях 2014}} ;Скі-хафпайп {|class="wikitable" style="font-size:90%; text-align:center" |- !rowspan="2" width="150"|Спаборніцтва !rowspan="2" width="200"|Спартсмен !colspan="4"|Кваліфікацыя !colspan="4"|Фінал |- !Спроба 1 !Спроба 2 !Лепшая !Месца !Спроба 1 !Спроба 2 !Лепшая !Месца |- |[[Фрыстайл на зімовых Алімпійскіх гульнях 2014 — хаф-пайп (мужчыны)|Мужчыны]] |align="left"|[[Пітэр Крук]] | 24.20 | 25.20 | 25.20 | 27 |colspan="3" bgcolor="honeydew"|Не прайшоў |'''27''' |- |} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.bviolympics.org/ Алімпійскі камітэт Брытанскіх Віргінскіх астравоў] {{ref-en}} {{Краіны на зімовых Алімпійскіх гульнях 2014}} [[Катэгорыя:Брытанскія Віргінскія астравы на Алімпійскіх гульнях|2014]] [[Катэгорыя:Краіны на зімовых Алімпійскіх гульнях 2014 года|Брытанскій Віргінскія астравы]] sq7qv03boqmund2llo60tv5c1xhxo4s 0 193638 5147949 5118690 2026-05-28T11:59:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5147949 wikitext text/x-wiki {{Не блытаць|Беларуская інжынерная тэхналагічная акадэмія|Беларускай інжынернай тэхналагічнай акадэміяй}} '''Беларуская інжынерная акадэмія''' — прафесійная арганізацыя спецыялістаў у вобласці тэхнікі і тэхналогій. Не з’яўлялася [[дзяржаўная акадэмія навук|дзяржаўнай акадэміяй навук]], існавала на правах грамадскага аб’яднання. == Гісторыя == Была ўтворана [[11 снежня]] [[1992]] г. Мела ў свамі складзе Брэсцкі, Гродзенскі, Віцебскі, Магілёўскі і Гомельскі філіялы.<ref name="БИА2">[http://bia.iatp.by/html/structure.htm Белорусская инженерная академия — Структура] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090115115647/http://bia.iatp.by/html/structure.htm |date=15 студзеня 2009 }}</ref> Выдавала часопіс ''«Известия Белорусской инженерной академии»'' (з 29.09.2005 — «Инженерный вестник»"<ref name="ВАК">[http://www.vak.org.by/index.php?go=Pages&in=view&id=267 Перечень научных изданий Республики Беларусь для опубликования результатов диссертационных исследований в 2013 году] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140327121533/http://vak.org.by/index.php?go=Pages&in=view&id=267 |date=27 сакавіка 2014 }}</ref>). З 2006 — грамадскае аб’яднанне ''«Беларускае інжынернае таварыства»''.<ref name="БИО">[https://bizinspect.by/inst/5c1fc8af37b6871c5c32572b ОО "БЕЛОРУССКОЕ ИНЖЕНЕРНОЕ ОБЩЕСТВО", УНП 100073302]</ref> == Мэты і кірункі дзейнасці == Асноўнымі мэтамі дзейнасці Беларускай інжынернай акадэміі былі дэклараваны: * аб’яднанне навукоўцаў і інжынераў Рэспублікі Беларусь для нарошчвання інтэлектуальнага патэнцыялу ў сферы інжынернай дзейнасці, правядзенне найбольш важных і перспектыўных даследаванняў і распрацовак; * стварэнне на аснове дасягненняў фундаментальных навук прынцыпова новых відаў тэхнікі, тэхналогій і матэрыялаў, якія забяспечваюць паскарэнне навукова-тэхнічнага прагрэсу па прыярытэтных навукова-тэхнічных напрамках.<ref name="датамінск">[http://www.data.minsk.by/bea/indexr.html Профіль Беларускай інжынернай акадэміі на data.minsk.by]{{Недаступная спасылка}}</ref> Пазначаны наступныя праблемныя кірункі дзейнасці Беларускай інжынернай акадэміі: * дрэваапрацоўка, комплекснае выкарыстанне драўнянай сыравіны * інжынерная біятэхналогія * інжынерная экалогія * інжынернае забеспячэнне АПК * інжынернае забеспячэнне касмічных праграм * інжынернае забеспячэнне медыцыны * інжынерная адукацыя * кампазіцыйныя матэрыялы і мінеральныя ўгнаенні * канверсія і абаронная прамысловасць * лазерная тэхніка і тэхналогія * машынабудаванне * пажарная тэхніка і бяспека * прыборабудаванне * радыётэхніка, інфарматыка, сувязь * стандартызацыя, метралогія, сертыфікацыя * будаўніцтва і будматэрыялы * будаўнічая індустрыя * тэхнічнае забеспячэнне фізічнай культуры, спорту і турызму * тэхналогія лёгкай прамысловасці * тэхналогія харчовай прамысловасці * транспарт і камунікацыі * хімічныя і нафтахімічныя тэхналогіі * эканоміка, кіраванне, права ў інжынернай дзейнасці * энергетыка<ref name="БІА">[http://bia.iatp.by/html/activity.htm Белорусская инженерная академия — Основные направления проблемной деятельности] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090115101532/http://bia.iatp.by/html/activity.htm |date=15 студзеня 2009 }}</ref> == Некаторыя з акадэмікаў == {{Div col|3}} * [[Мікалай Іванавіч Вараб’ёў]] * [[Сяргей Уладзіміравіч Абламейка]] * [[Віталь Сцяпанавіч Севяранін]]<ref name="вуч">[https://scientby.nlb.by/by/documents/171259 Вучоныя Беларусі. Севяранін Віталь Сцяпанавіч]{{Недаступная спасылка}}</ref> * [[Віталь Іванавіч Талапін]]<ref name="Талапін">[https://rspch.by/ru/node/267 НПЦ гигиены — директоры Центра — Талапин Виталий Иванович]</ref> * [[Леанід Мікалаевіч Данілеўскі]]<ref name="НИПТИС">[http://niptis.mas.by/1_Rukovodstvo.html НИПТИС им. Атаева С. С. — Руководство] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140829033819/http://www.niptis.mas.by/1_Rukovodstvo.html |date=29 жніўня 2014 }}</ref> * [[Ігар Барысавіч Трафімаў]]<ref name="НИПТИС" /> * [[Уладзімір Мікалаевіч Шымаў]]<ref name="Шимов">{{Cite web |url=https://www.grsu.by/glavnaya/univer/pochetnye-professora-doktora/item/15347-shimov-vladimir-nikolaevich.html |title=ГрГУ имени Янки Купалы — Почетные профессора, доктора — Шимов Владимир Николаевич |access-date=18 сакавіка 2022 |archive-date=8 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308023643/https://www.grsu.by/glavnaya/univer/pochetnye-professora-doktora/item/15347-shimov-vladimir-nikolaevich.html |url-status=dead }}</ref> * [[Сяргей Сяргеевіч Атаеў]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Кураеў]]<ref name="Кураеў">[https://www.sstu.ru/obrazovanie/instituty/ispm/news/16040-professor-belorusskoy-inzhenernoy-akademii-posetil-fes-.html Профессор Белорусской инженерной академии посетил ФЭС]{{Недаступная спасылка}}</ref> * [[Міхаіл Уладзіміравіч Шалак]] * [[Віктар Іванавіч Краўчанка]]<ref name="ГрДУ">[http://www.grsu.by/ru/university/history/honorary-professors/kravchenko/ ГрГУ — Почетные профессора — Виктор Иванович Кравченко] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141025135938/http://www.grsu.by/ru/university/history/honorary-professors/kravchenko/ |date=25 кастрычніка 2014 }}</ref> * [[Аляксандр Фёдаравіч Ільюшчанка]]<ref name="Ільюшчанка">[http://nasb.gov.by/bel/members/correspondents/ilyuschenko.php Член-карэспандэнт Ільюшчанка Аляксандр Фёдаравіч]</ref> * [[Дзмітрый Мікалаевіч Лазоўскі]]<ref name="Лазоўскі">[https://www.psu.by/ru/personalii/l/lazovskij-dmitrij-nikolaevich ПГУ — Лазовский Дмитрий Николаевич]</ref> * [[Аляксей Сцяпанавіч Скакун]]<ref name="Скакун">[http://www.sovrep.gov.by/index.php/.574.4231...0.0.0.html Национальное собрание Республики Беларсь — Члены Совета республики — Скакун Алексей Степанович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131201101843/http://www.sovrep.gov.by/index.php/.574.4231...0.0.0.html |date=1 снежня 2013 }}</ref> * [[Леанід Аляксандравіч Сівачэнка]]<ref name="БЭ14">{{Крыніцы/БелЭн|14к|||364}}</ref> * [[Уладзімір Маркавіч Благадарны]] * [[Віктар Антонавіч Гальдадзе]] * [[Уладзімір Кірылавіч Ярашэвіч]] * [[Эдуард Іванавіч Міхневіч]] * [[Антон Уладзіміравіч Вавілаў]] * [[Алег Нічыпаравіч Шаблоўскі]] * [[Міхаіл Мікалаевіч Верашчагін]] * [[Аляксандр Васільевіч Іваноў (тэхнолаг)|Аляксандр Васільевіч Іваноў]] * [[Талгат Саліхавіч Хасаншын]] * [[Браніслаў Іванавіч Урублеўскі]] {{Div col end}} == Некаторыя з членаў-карэспандэнтаў == {{Div col|2}} * [[Валерый Інакенцьевіч Загрэўскі]]<ref name="Загрэўскі">[https://ffv.msu.by/index.php/home/personalii/99-zagrevskij-valerij-innokentevich Учреждение образования «Могилевский государственный университет имени А. А. Кулешова» — Загревский Валерий Иннокентьевич]</ref> * [[Леанід Аляксеевіч Путырскі]]<ref name="Путырскі">[http://www.doktor.by/catalogs/specialists/details.php?ID=72 Путырский Леонид Алексеевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140606185242/http://www.doktor.by/catalogs/specialists/details.php?ID=72 |date=6 чэрвеня 2014 }}</ref> * [[Аляксей Уладзіміравіч Бусел]]<ref name="МСД">[http://cmcd.ru/?page_id=1911 Межправительственный совет дорожников СНГ]</ref> * [[Уладзімір Эдуардавіч Завістоўскі]]<ref name="Завістоўскі">[http://www.psu.by/index.php/personalnye-stranitsy-prepodavatelej/252-personal-z/6526-zavistovskij-vladimir-eduardovich.html ПГУ — Заведующий кафедрой начертательной геометрии и графики Завистовский Владимир Эдуардович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150330034430/http://www.psu.by/index.php/personalnye-stranitsy-prepodavatelej/252-personal-z/6526-zavistovskij-vladimir-eduardovich.html |date=30 сакавіка 2015 }}</ref> * [[Іван Васілевіч Мінаеў]] * [[Георгій Пятровіч Тарыкаў]] * [[Віктар Іванавіч Валодзін]] * [[Канстанцін Уладзіміравіч Каляда]] {{Div col end}} == Некаторыя з ганаровых членаў == * [[Пётр Ільіч Клімук]]<ref name="БИА2" /> * [[Барыс Яўгенавіч Патон]]<ref name="БИА2" /> {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20090113151846/http://bia.iatp.by/ Афіцыйны сайт Беларускай інжынернай акадэміі (2009)] * [http://www.data.minsk.by/bea/indexr.html Профіль Беларускай інжынернай акадэміі на партале data.minsk.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140714190659/http://www.data.minsk.by/bea/indexr.html |date=14 ліпеня 2014 }} {{Беларускія акадэміі навук}} [[Катэгорыя:Недзяржаўныя акадэміі навук у Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларуская інжынерная акадэмія| ]] k0htr2waz8yev81udoricvmp5om6bxr 0 206378 5148122 4844380 2026-05-28T22:51:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148122 wikitext text/x-wiki '''Бласт-біт''' — прыём ігры у [[барабаншчык]]аў, характэрны у першую чаргу для [[блэк-метал]]а, [[дэт-метал]]а, [[грайндкор]]а, [[трэш-метал]]а, [[дэткор]]а і падобных ім кірункам [[Музыка|музыкі]] у меншай ступені. Бласт-біт гучыць як «сцяна гуку». У нармальным тэмпе, бласт-біт выконваецца пры хуткасці 180 удараў/хвіліну, паскараючыся ў кульмінацыйных момантах да 250-280 удараў/хвіліну, але можа і нашмат хутчэй - залежыць ад тэхнічнага ўзроўню музыкаў і кірунку музыкі. У розных стылях ён выкарыстоўваецца з рознай частатой: напрыклад, у [[дэз-метал]] е і асабліва ў [[блэк-метал]] е часта на працягу ўсёй кампазіцыі, у іншых жанрах, напрыклад, у [[меладычны дэз-метал|меладычным дэз-метале]] - толькі ў кульмінацыйных момантах. Бласт-біт быў запазычаны з [[джаз]]авай музыкі. Упершыню ў экстрэмальных кірунках музыкі яго выкарыстоўвалі [[DRI]] <ref name=macgregor>Adam MacGregor, Agoraphobic Nosebleed review, ''Dusted'', June 11, 2006 [http://www.dustedmagazine.com/reviews/2945] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081221133749/http://www.dustedmagazine.com/reviews/2945 |date=21 снежня 2008 }} Праверана 27 лютага 2010 г.</ref>, [[SOD]] і [[Napalm Death]] <ref name=greenway>Strub, Whitney. [http://www.popmatters.com/music/interviews/napalm-death-060511.shtml"Behind the Key Club: An Interview with Mark 'Barney' Greenway of Napalm Death"]. ''PopMatters'', May 11, 2006. Праверана 27 лютага 2010.</ref>. Першымі выкарыстоўвалі яго SOD у кампазіцыі «Milk» <ref>Stormtroopers of Death, 1985, track 11.</ref>, Napalm Death выкарыстоўвалі яго як падмурак большасці сваіх песень. Бласт-біт стаў асновай такога музычнага кірунку як [[грайндкор]], затым яго сталі ўжываць і ў астатніх жанрах. {{rq|sources}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Метал}} [[Катэгорыя:Метал]] [[Катэгорыя:Рытм]] anbeeoeb9bsqadu3tiqogre8d40sexv 0 209439 5148151 5007341 2026-05-29T00:22:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148151 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Бор}} {{Міфалагічны персанаж}} '''Бор''' ([[Старажытнаскандынаўская мова|стар.-сканд.]]: Borr ці Burr) — у [[германа-скандынаўская міфалогія|германа-скандынаўскай міфалогіі]] адзін з [[асы|асаў]], сын першачалавека [[Буры (міфалогія)|Буры]] і бацька [[Одзін]]а. Згадваецца ў [[Малодшая Эда|Малодшай Эдзе]]: «У Буры быў сын па імі Бор, які ажаніўся з жанчынай па імі [[Бэстла (міфалогія)|Бэстла]], дачкой велікана [[Бёльтарн]]а; і ў іх нарадзілася тры сыны: першы Одзін, другі [[Вілі]], трэці [[Вэ (міфалогія)|Вэ]]». Больш у Малодшай Эдзе Бор не згадваецца. Часам згадваецца ў скандынаўскай паэзіі як бацька Одзіна. Роля Бора ў міфалогіі не да канца зразумелая і няма ўказанняў на тое, што яго ўшаноўвалі старажытныя скандынаўскія язычнікі. == Літаратура == * [https://akademkniga-books.by/catalog/osnovnoy_razdel_tovarov/eda-pesni-pra-bago/ Эда. Песні пра багоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221022211040/https://akademkniga-books.by/catalog/osnovnoy_razdel_tovarov/eda-pesni-pra-bago/ |date=22 кастрычніка 2022 }} / уклад., пер. са старажытнаісл., камент. Яўгена Папакуля. — Мінск : Галіяфы, 2021. * [https://tn.by/product/eda-piesni-pra-hierojau/ Эда. Песні пра герояў]{{Недаступная спасылка}} / уклад., пер. са старажытнаісл., камент. Яўгена Папакуля. — Мінск : Тэхналогія, 2022. * [https://akademkniga-books.by/catalog/osnovnoy_razdel_tovarov/eda-snory-sturlusana/ Эда Сноры Стурлусана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211003140845/http://halijafy.by/krama/eda-snory-sturlusana/ |date=3 кастрычніка 2021 }} / уклад., пер. са старажытнаісл., камент. Яўгена Папакуля. — Мінск : Галіяфы, 2021. * [https://akademkniga-books.by/catalog/osnovnoy_razdel_tovarov/shchelkunchik_i_myshinyy_korol-0-42210300_1703822640/ Эда. Забытыя песні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250324190203/https://akademkniga-books.by/catalog/osnovnoy_razdel_tovarov/shchelkunchik_i_myshinyy_korol-0-42210300_1703822640/ |date=24 сакавіка 2025 }} / уклад., пер. са старажытнаісл., камент. Яўгена Папакуля. — Мінск : Тэхналогія, 2023. == Спасылкі == [http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=617048 Бор] у энцыклапедыі Кірыла і Мяфодзія. {{Асы}} [[Катэгорыя:Германа-скандынаўскія багі]] [[Катэгорыя:Багі паводле алфавіта]] 8bugyhwjg1l2ia6buv6goyen50hsddi 0 209970 5148090 5045196 2026-05-28T20:43:34Z Pabojnia 135280 афармленне 5148090 wikitext text/x-wiki {{Фільм |Беларуская назва = Добрай раніцы, В’етнам |Арыгінальная назва = Good Morning, Vietnam |Выява = Постар фільма Добрай раніцы, В’етнам.jpg |Памер = 300 px |Жанр = ваенная камедыя |Рэжысёр = [[Бары Левінсан]] |Прадзюсар = [[Лары Брэзнер]]<br />[[Марк Джонсан]]<br />[[Гары Бэн]] |Сцэнарыст = [[Міч Маркавіц]] |Акцёры = [[Робін Уільямс]]<br /> [[Форэст Уітакер]]<br /> [[Бруна Кёрбі]]<br /> [[Джэй Ці Уолш]]<br /> [[Тунг Тхань Чан]]<br /> [[Чынтара Сукапатана]] |Аператар = [[Пітэр Сава]] |Кампазітар = [[Алекс Норт]] |Кампанія = [[Touchstone Pictures]]<br />[[Buena Vista Pictures]] |Бюджэт = $13 мільёнаў |Зборы = $123,922,370 }} '''«Добрай раніцы, В’етнам»''' ({{lang-en|Good Morning, Vietnam}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] [[Ваенны фільм|ваенная]] [[камедыя]] 1987 года рэжысёра [[Бары Левінсан]]а па сцэнарыю [[Міч Маркавіц|Міча Маркавіца]]. Дзеянне фльма адбываецца ў [[Хашымін|Сайгоне]] ў [[1965]] годзе падчас [[Вайна ў В’етнаме|В’етнамскай вайны]]. [[Робін Уільямс]] выканаў галоўную ролю ў фільме — радыё-дзіджэя на [[American Forces Network|радыё-службе ўзброеных сілаў]], які становіцца надзвычай папулярным сярод салдатаў, але дужа злуе начальства тым, што яны называюць «''непачцівай манерай''». Большасць радыёперадач, якія гучаць у фільме, [[Робін Уільямс|Уільямс]] прыдумаў сам. За гэтую ролю ён быў намінаваны на [[Оскар|прэмію Оскар]] ў намінацыі «[[Прэмія «Оскар» за найлепшую мужчынскую ролю|Найлепшая мужчынская роля]]», а таксама атрымаў прэмію «[[Залаты глобус]]» у намінацыі «[[Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю ў камедыі ці мюзікле|Найлепшая мужчынская роля ў камедыі ці мюзікле]]». Фільм заняў 100-е месца ў спісе [[100 самых смешных амерыканскіх фільмаў за 100 гадоў па версіі AFI]]. == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == * [http://www.imdb.com/title/tt0093105/ Добрай раніцы, В'етнам] на сайце [[Internet Movie Database]] {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 1987 года]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі 1987 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы 1987 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-біяграфіі ЗША]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы ЗША]] [[Катэгорыя:Ваенныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Трагікамедыйныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы пра 1965 год]] [[Катэгорыя:Фільмы пра В’етнамскую вайну]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Тайландзе]] [[Катэгорыя:Фільмы Бары Левінсана]] [[Катэгорыя:Фільмы кампаніі Touchstone Pictures]] svgcdlywenjmjdw7x6qio5iyzwrwbrx 0 210936 5148143 5048288 2026-05-29T00:04:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148143 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Бой пад Валнавахай |частка = [[Прарасійскія выступленні ва Украіне (2014)|Прарасійскія выступленні ва Украіне]] |выява = Валнаваха і раён.jpg |памер = |загаловак = Карта раёна |дата = [[22 мая]] [[2014]] |месца = [[Файл:Flag of Donetsk Oblast.svg|20px]] [[Данецкая вобласць]], каля [[Горад Валнаваха|Валнавахі]] |прычына = |casus belli = |вынік = разгром батальёна 51-й асобнай механізаванай брыгады УСУ |змены = |праціўнік1 = {{Сцяг|Украіна}} 51 АМБ УСУ |праціўнік2 = {{Сцяг|ДНР}} [[Данецкая Народная Рэспубліка|ДНР]] |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = {{Сцяг Украіны}} Леанід Палінкевіч † |камандзір2 = {{Сцяг|ДНР}} [[Ігар Мікалаевіч Безлер|Ігар Безлер]] |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = 52<ref>{{cite web |url=https://www.kyivpost.com/content/ukraine/ukrainian-servicement-killed-in-firefight-as-luhansk-peoples-republic-declares-martial-law-live-updates-348854.html |title=Health Ministry reports 16 Ukrainian soldiers killed in Donetsk Oblast; Luhansk Oblast declares martial law |date=2014-05-22 |publisher=KyivPost |accessdate=2014-06-08}}{{ref-en}}</ref> |сілы2 = каля 100<ref name="Цензор">{{cite web |url=http://censor.net.ua/resonance/286478/tragediya_v_volnovahe_voyina_ne_piknik_na_obochine |title=Трагедия в Волновахе: война - не пикник на обочине |date=2014-05-22 |publisher=Цензор.нет |accessdate=2014-06-06}}{{ref-ru}}</ref> |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = '''Загінулыя:''' 18<ref name="18 загиблих">{{cite web |url=http://ua.112.ua/politika/kilkist-zagiblih-u-boyu-pid-volnovahoyu-zrosla-do-18-lyudey-66081.html |title=Кількість загиблих у бою під Волновахою зросла до 18 людей |date=2014-05-23 |publisher=112.ua |accessdate=2014-06-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714185129/http://ua.112.ua/politika/kilkist-zagiblih-u-boyu-pid-volnovahoyu-zrosla-do-18-lyudey-66081.html |archivedate=14 ліпеня 2014 |url-status=dead }}</ref><br/>'''Транспарт:''' 3 БМП,<br/> грузавы аўтамабіль,<br/> 2 машыны хуткай дапамогі,<br/> мікрааўтобус |страты2 = '''Загінулыя:''' 1 {{comment|(?)|магчыма}}<ref name="Подробности">{{cite web |url=http://podrobnosti.ua/accidents/2014/05/23/977292.html |title=Подполковник ГРУ Игорь Безлер взял ответственность за бой под Волновахой |date=2014-05-23 |publisher=Подробности |accessdate=2014-06-02}}{{ref-ru}}</ref> |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = '''Параненыя:''' 32 (з абодвух бакоў)<ref name="ДонОДА">{{cite web |url=http://donpress.com/news/22-05-2014-v-utrennem-boyu-pod-volnovahoy-pogibli-16-chelovek |title=В утреннем бою под Волновахой погибли 16 человек |date=2014-05-22 |publisher=Донецька ОДА |accessdate=2014-06-02}}{{ref-ru}}</ref> |Commons = }} '''Бой пад Валнавахай''' — напад [[Прарасійскія выступленні ва Украіне (2014)|прарасійскіх сепаратыстаў]] на сілы [[Вайна на ўсходзе Украіны|антытэрарыстычнай аперацыі]] блізу {{нп4|горад Валнаваха|горада Валнаваха|be-x-old|Валнаваха}} [[Данецкая вобласць|Данецкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]], які адбыўся прыкладна а 4:30 раніцы 22 мая 2014<ref>{{cite web |url=http://www.unian.net/politics/921298-rasprava-pod-volnovahoy-bey-slabyih.html |title=Расправа под Волновахой: бей слабых |date=2014-05-23 |publisher=УНІАН |accessdate=2014-06-02}}{{ref-ru}}</ref>. У выніку нападу загінулі 18 вайскоўцаў 51-й асобнай механізаванай брыгады [[Узброеныя сілы Украіны|Узброеных сіл Украіны]], 1 чалавек з ліку нападнікаў<ref name="Подробности"/>. Страты ў баі пад Валнавахай сталі найбуйнейшымі ад пачатку [[Антытэрарыстычная аперацыя на ўсходзе Украіны|АТА]]<ref>{{cite web |url=http://www.unian.ua/politics/920780-naybilshi-vtrati-pid-chas-ato-v-boyah-pid-volnovahoyu-zaginuli-16-viyskovih.html#ad-image-0 |title=Найбільші втрати під час АТО: в боях під Волновахою загинули 16 військових |date=2014-05-22 |publisher=УНІАН |accessdate=2014-06-07}}</ref> і найбуйнейшымі на той момант у сучаснай гісторыі ўкраінскай арміі<ref>{{cite web |url=http://vesti.ua/donbass/53092-ukrainskaja-armija-ponesla-samye-bolshie-poteri-v-svoej-istorii |title=Украинская армия понесла самые большие потери в своей истории |date=2014-05-23 |publisher=Вести |accessdate=2014-06-08}}{{ref-ru}}</ref>. Пракуратура Паўднёвага рэгіёна па наглядзе за законамі ў ваеннай сферы распачала крымінальную справу па частцы 3 артыкула 258 ([[тэрарыстычны акт]], які прывёў да гібелі людзей) і па частцы 2 артыкула 425 (службовая халатнасць) [[Крымінальны кодэкс Украіны|Крымінальнага кодэкса Украіны]]<ref>{{cite web |url=http://www.ostro.org/general/society/news/445186/ |title="Теракт и халатность". Прокуратура начала расследование по факту нападения боевиков на украинских солдат под Волновахой |date=2014-05-22 |publisher=ОстроВ |accessdate=2014-06-02}}{{ref-ru}}</ref>. [[29 мая]] выконваючы абавязкі міністра абароны Украіны {{нп4|Міхаіл Уладзіміравіч Коваль|Міхаіл Коваль|uk|Коваль Михайло Володимирович}} заявіў, што 51-я асобная механізаваная брыгада Узброеных сіл Украіны пасля бою была выведзена з зоны АТА<ref>{{cite web |url=http://tvi.ua/new/2014/05/29/voyakiv_yaki_vyzhyly_pid_volnovakhoyu_vyvely_z_ato |title=Вояків, які вижили під Волновахою, вивели з АТО |date=2014-05-29 |publisher=ТВi |accessdate=2014-06-07 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>, аднак [[10 чэрвеня]] стала вядома, што байцы брыгады былі вернуты ў раён баявых дзеянняў<ref>{{cite web |url=http://www.unian.ua/politics/927288-viyskovi-rozstrilyanoji-pid-volnovahoyu-brigadi-povernulisya-v-zonu-ato.html |title=Військові розстріляної під Волновахою бригади повернулися в зону АТО |date=2014-06-10 |publisher=УНІАН |accessdate=2014-06-10}}</ref>. == Бой == {{ external media ||align=right| | video1 = [https://www.youtube.com/watch?v=jFGbaKKfzf4 Авіяпадтрымка сіл АТА] | video2 = [https://www.youtube.com/watch?v=z8UpDYzyfVQ Памылковы абстрэл уцалелых байцоў украінскай авіяцыяй] | video3 = [https://www.youtube.com/watch?v=iHr2qFEquJQ Месца бою пасля падзей] }} У ноч з [[21 мая|21]] на [[22 мая]] (прыкладна каля 4 і 6<ref name="Zaxid">{{cite web |url=http://zaxid.net/news/showNews.do?u_volnovasi_na_donechchini_boyoviki_zastrelili_8_silovikiv&u_volnovasi_na_donechchini_startuvala_ato_vbito_chotiroh_silovikiv&objectId=1309171 |title=У Волновасі на Донеччині бойовики застрелили 8 силовиків |date=2014-05-22 |publisher=Zaxid.net |accessdate=2014-06-02}}</ref> гадзінамі раніцы) на лагер 51-й асобнай механізаванай брыгады УСУ, які знаходзіўся паміж пасёлкамі {{нп4|Пасёлак Ольгінка|Ольгінка|uk|Ольгинка}} і Уладзіміраўка непадалёк ад рэгіянальнага ландшафтнага парка {{нп4|Вялікаанадольскі лес|Вялікаанадольскі лес|uk|Великоанадольський ліс}}, напалі ўзброеныя прыхільнікі [[ДНР]]<ref name="УП">{{cite web |url=http://www.pravda.com.ua/news/2014/05/22/7026074/ |title=Поблизу Волновахи пройшли бої, загинули 8 українських військових - ЗМІ |date=2014-05-22 |publisher=Українська правда |accessdate=2014-06-02}}</ref>. Відавочцы паведамлялі, што баевікі прыбылі на 2 джыпах і 2 інкасатарскіх аўтамабілях<ref name="УП"/><ref>{{cite web |url=http://www.ostro.org/general/society/news/445176/ |title=Боевики ДНР расстреляли украинских солдат под Волновахой |date=2014-05-22 |publisher=ОстроВ |accessdate=2014-06-02}}{{ref-ru}}</ref> (імаверна «{{нп4|ПрыватБанк|ПрыватБанку|uk|ПриватБанк}}»<ref>{{cite web |url=http://www.newsru.ua/ukraine/22may2014/voennye.html |title=Терористи на Донеччині підірвали машину українських військових, загинуло 9 силовиків - Міноборони |date=2014-05-22 |publisher=Newsru.ua |accessdate=2014-06-02}}</ref>). Паводле іншых дадзеных яны прыбылі на трох аўтамабілях<ref>{{cite web |url=http://news.liga.net/news/politics/1849668-rossiyan_strelyavshikh_pod_volnovakhoy_budut_sudit_za_terakt.htm |title=Россиян, стрелявших под Волновахой, будут судить за теракт - СБУ |date=2014-05-23 |publisher=Ліга.НОВОСТИ |accessdate=2014-06-02}}{{ref-ru}}</ref> або на дзвюх браніраваных інкасатарскіх машынах<ref>{{cite web |url=http://ua.112.ua/golovni-novyni/chorniy-chetver-ukrayinskoyi-armiyi-pid-volnovahoyu-zaginuli-16-viyskovih-65860.html |title="Чорний четвер" української армії: під Волновахою загинули 16 військових |date=2014-05-22 |publisher=112.ua |accessdate=2014-06-07 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>, якія ўкраінскія вайскоўцы, імаверна, прапусцілі праз блокпост, пасля чаго былі расстраляны ва ўпор<ref name="ВВС">{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/ukrainian/politics/2014/05/140522_vollnovaha_fight_ko.shtml |title=У бою на Донбасі загинули щонайменше 16 військових |date=2014-05-22 |publisher=BBC Україна |accessdate=2014-06-02}}</ref>, а параненыя дабіты<ref>{{cite web |url=http://www.unian.ua/politics/920896-vbivstvo-viyskovih-pid-volnovahoyu-bulo-pokazovim-ochevidets.html |title=Вбивство військових під Волновахою було показовим - очевидець |date=2014-05-23 |publisher=УНІАН |accessdate=2014-06-02}}</ref>. Баевікі вялі масіраваны агонь са [[Агнястрэльная зброя|стралковай зброі]], {{нп4|Ручны процітанкавы гранатамёт|процітанкавых гранатамётаў|ru|Ручной противотанковый гранатомёт}}, [[кулямёт]]аў, [[мінамёт]]аў, {{нп4|Пераносны зенітны ракетны комплекс|ПЗРК|ru|Переносной зенитный ракетный комплекс}} і кідалі ручныя гранаты па лагеры сіл АТА; падчас нападу адзін са снарадаў трапіў у баявую машыну, у выніку чаго здэтанаваў боекамплект<ref>{{cite web |url=http://ua.korrespondent.net/ukraine/politics/3366863-minoborony-povidomylo-podrobytsi-sutychok-bilia-volnovakhy-i-rubizhnoho |title=Міноборони повідомило подробиці сутичок біля Волновахи і Рубіжного |date=2014-05-22 |publisher=Корреспондент.net |accessdate=2014-06-02}}</ref><ref name="ТСН">{{cite web |url=http://tsn.ua/ukrayina/viyskovi-rozpovili-yak-vinosili-tovarishiv-po-sluzhbi-z-polya-boyu-pid-volnovahoyu-350964.html |title=Військові розповіли, як виносили товаришів по службі з поля бою під Волновахою |date=2014-05-22 |publisher=ТСН |accessdate=2014-06-02}}</ref>. На месца бою быў накіраваны санітарны транспарт для аказання медыцынскай дапамогі параненым і іх [[Эвакуацыя|эвакуацыі]] ў медыцынскія ўстановы<ref>{{cite web |url=http://portal.lviv.ua/news/2014/05/22/120600.html |title=Уночі терористи атакували блокпост і колону техніки біля Волновахи: є загиблі та поранені |date=2014-05-22 |publisher=Коментарі |accessdate=2014-06-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140715004727/http://portal.lviv.ua/news/2014/05/22/120600.html |archivedate=15 ліпеня 2014 |url-status=dead }}</ref>. Паводле сведчанняў уцалелых удзельнікаў бою, сепаратысты напалі на лагер сіл 51-й асобнай механізаванай брыгады ноччу. Сцвярджаецца, што падчас бою ўкраінскія вайскоўцы не стралялі на паражэнне, бо ва [[Украіна|Украіне]] не абвешчана вайна, ажыццяўляліся толькі папераджальныя стрэлы ў паветра і па нагах тых, хто нападаў. Параненых ўкраінскіх вайскоўцаў дабівалі [[снайпер]]ы, якія размясціліся па абодва бакі ад месца бою ў [[лес]]е<ref>{{cite web |url=http://www.pravda.lutsk.ua/ukr/news/62796/ |title=Поранені на Донеччині волиняни розповіли, як їх розстрілювали |date=2014-05-29 |publisher=Волинська правда |accessdate=2014-06-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140602094937/http://www.pravda.lutsk.ua/ukr/news/62796/ |archivedate=2 чэрвеня 2014 |url-status=dead }}</ref>. Падмацаванне ў выглядзе верталётаў [[Мі-8]] прыбыло на месца бою ўжо пасля яго завяршэння<ref>{{cite web |url=http://24tv.ua/home/showSingleNews.do?teroristi_napali_na_blokpost_na_donechchini_ye_vbiti_ta_poraneni__dzherelo&objectId=445437 |title=Терористи напали на блокпост на Донеччині. Є вбиті та поранені, — джерело |date=2014-05-22 |publisher=Канал новин 24 |accessdate=2014-06-02}}</ref>. Таксама ў [[Інтэрнэт|інтэрнэце]] з’явілася відэа, паводле якога ўкраінскія верталётчыкі памылкова абстралялі тэрыторыю, дзе знаходзіліся ўцалелыя байцы 51-х асобнай механізаванай брыгады, прыняўшы іх за баевікоў<ref>{{cite web |url=http://www.unian.ua/politics/920887-ukrajinska-aviatsiya-pomilkovo-obstrilyala-rozgromleniy-teroristami-post-viyskovih-pid-volnovahoyu.html |title=Українська авіація помилково обстріляла розгромлений терористами пост військових під Волновахою |date=2014-05-23 |publisher=УНІАН |accessdate=2014-06-08}}</ref>. == Аналіз і прычыны == [[Файл:Volnovakha checkpoint attack.png|thumb|250px|Кадр пасля бою]] Паводле паведамлення [[Міністэрства абароны Украіны]] сепаратысты мелі мэтай прарваць кальцо сіл АТА, аднак украінскім вайскоўцам удалося адбіць атаку і ўтрымаць кантроль над блокпастом<ref>{{cite web |url=http://www.mil.gov.ua/index.php?lang=ua&part=news&sub=read&id=34923 |title=Військовослужбовці Збройних Сил України не допустили прориву диверсійно-терористичних груп з кільця оточення |date=2014-05-22 |publisher=Міноборони України |accessdate=2014-06-02 |archiveurl=https://archive.today/20140601223800/http://www.mil.gov.ua/index.php?lang=ua&part=news&sub=read&id=34923 |archivedate=1 чэрвеня 2014 |url-status=live }}</ref>. Гэтае меркаванне таксама пацвердзілі сакратар [[Савет нацыянальнай бяспекі і абароны Украіны|СНБА]] [[Андрэй Парубій]]<ref>{{cite web |url=http://www.rbc.ua/ukr/news/accidents/separatisty-pytalis-zahvatit-gorod-volnovaha-v-donetskoy-22052014120300 |title=Сепаратисти намагалися захопити місто Волноваха Донецької області, - Парубій |date=2014-05-22 |publisher=РБК Україна |accessdate=2014-06-02 |archive-date=5 чэрвеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140605052810/http://www.rbc.ua/ukr/news/accidents/separatisty-pytalis-zahvatit-gorod-volnovaha-v-donetskoy-22052014120300 |url-status=dead }}</ref> і выконваючы абавязкі [[Прэзідэнт Украіны|Прэзідэнта Украіны]] [[Аляксандр Турчынаў]]<ref name="ВВС"/> Паводле інфармацыі, апублікаванай галоўным рэдактарам партала [http://Censor.net.ua Censor.net.ua] Юрыем Бутусавым, колькасць тых, хто напаў на лагер украінскіх вайскоўцаў, магла быць большай за 100 чалавек. Сярод прычын нападу і значных чалавечых страт ваенныя эксперты назвалі нізкі ўзровень баявой і тактычнай падрыхтоўкі, адсутнасць разведкі мясцовасці, адсутнасць належнага тэхнічнага забеспячэння, адсутнасць ўзаемадзеяння з іншымі падраздзяленнямі, якія маглі б прыйсці на дапамогу і адсутнасць баявога ахоўвання<ref name="Цензор"/>. Расійскі ваенны журналіст {{нп4|Аркадзь Аркадзевіч Бабчанка|Аркадзь Бабчанка|ru|Бабченко, Аркадий Аркадьевич}} прычынай знішчэння украінскіх вайскоўцаў назваў некампетэнтнасць дзеянняў камандавання ва ўмовах партызанскай вайны, у прыватнасці рашэнне пра начлег ля дарогі<ref>{{cite web |url=http://www.ostro.org/general/politics/news/445256/ |title=Колонна украинских военных под Волновахой была уничтожена из-за их некомпетентности – военный журналист |date=2014-05-22 |publisher=ОстроВ |accessdate=2014-06-06}}{{ref-ru}}</ref>. Выконваючы абавязкі міністра абароны Украіны Міхаіл Коваль заявіў, што прычынай вялікіх чалавечых страт падчас бою стала недаўкамплектацыя і нізкая баяздольнасць асабістага складу брыгады<ref>{{cite web |url=http://www.unian.ua/society/923708-koval-nazvav-prichini-zagibeli-biytsiv-51-ji-brigadi-pid-volnovahoyu.html#ad-image-0 |title=Коваль назвав причини загибелі бійців 51-ї бригади під Волновахою |date=2014-05-30 |publisher=УНІАН |accessdate=2014-06-07}}</ref>. Акрамя таго, у інтэрнэце было апублікавана відэа, на якім днём напярэдадні бою ў сваім лагеры ўкраінскія вайскоўцы размаўляюць з мясцовымі жыхарамі-прыхільнікамі ДНР<ref name="Розвідка терористів">{{cite web |url=http://espreso.tv/news/2014/05/22/yak_terorysty_naperedodni_boyu_pid_volnovakhoyu_provodyly_rozvidku |title=Як терористи напередодні бою під Волновахою проводили розвідку |date=2014-05-22 |publisher=Espresso.tv |accessdate=2014-06-08}}</ref>. == Страты == Раніцай [[22 мая]] аб гібелі 8 і раненні 18 украінскіх вайскоўцаў на сваёй старонцы ў [[Facebook]] паведаміў ваенны журналіст {{нп4|Дзмітрый Барысавіч Тымчук|Дзмітрый Тымчук|ru|Тымчук, Дмитрий Борисович}}<ref>{{cite web |url=http://ipress.ua/news/na_donechchyni_tryvaie_aktyvna_faza_ato_sered_ukrainskyh_viyskovyh_8_zagyblyh_65729.html |title=На Донеччині триває активна фаза АТО: серед українських військових 8 загиблих |date=2014-05-22 |publisher=iPress |accessdate=2014-06-02}}</ref>; пазней [[Аляксандр Турчынаў]] заявіў аб 13 загінулых з украінскага боку<ref>{{cite web |url=http://dt.ua/UKRAINE/turchinov-povidomiv-pro-13-zagiblih-silovikiv-u-boyu-bilya-volnovahi-143741_.html |title=Турчинов повідомив про 13 загиблих силовиків у бою біля Волновахи |date=2014-05-22 |publisher=Дзеркало тижня |accessdate=2014-06-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140524064151/http://dt.ua/UKRAINE/turchinov-povidomiv-pro-13-zagiblih-silovikiv-u-boyu-bilya-volnovahi-143741_.html |archivedate=24 мая 2014 |url-status=dead }}</ref>. Дэпартамент аховы здароўя Данецкай АДА паведаміў аб гібелі 16 і раненні 32 чалавек, прыналежнасць якіх не ўдакладняецца<ref name="ДонОДА"/>. У прэс-службе ДНР паведамілі, што падчас бою загінулі 20 чалавек, 42 атрымалі раненні, аднак кіраўніцтва ДНР не пацвердзіла ўдзелу сваіх людзей у нападзе<ref>{{cite web |url=http://ua.112.ua/suspilstvo/pid-volnovahoyu-v-rezultati-nichnih-boyiv-zaginuli-20-lyudey-ponad-40-poraneni-dnr-65727.html |title=Під Волновахою у результаті нічних боїв загинули 20 людей, понад 40 поранені, - "ДНР" |date=2014-05-22 |publisher=112.ua |accessdate=2014-06-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714185133/http://ua.112.ua/suspilstvo/pid-volnovahoyu-v-rezultati-nichnih-boyiv-zaginuli-20-lyudey-ponad-40-poraneni-dnr-65727.html |archivedate=14 ліпеня 2014 |url-status=dead }}</ref>. Намеснік {{нп4|Міністэрства аховы здароўя Украіны|міністра аховы здароўя|uk|Міністерство охорони здоров'я України}} Украіны Руслан Салюцін паведаміў аб смерці 17-га вайскоўца<ref>{{cite web |url=http://www.day.kiev.ua/uk/news/230514-moz-kilkist-zagiblih-pid-volnovahoyu-dosyagla-17 |title=МОЗ: Кількість загиблих під Волновахою досягла 17 |date=2014-05-23 |publisher=День |accessdate=2014-06-02}}</ref>; [[23 мая]] з’явілася інфармацыя пра смерць 18-га ўдзельніка бою<ref name="18 загиблих"/>. Акрамя таго, намеснік міністра заявіў, што 18 параненых вайскоўцаў дастаўлены ў бальніцы [[Харкаў|Харкава]] і [[Днепрапятроўск]]а, астатнія 6 былі шпіталізаваныя ў бальніцы {{нп4|Горад Валнаваха|Валнавахі|be-x-old|Валнаваха}}, яшчэ 6 цяжкапараненых — у бальніцы [[Данецк]]а<ref>{{cite web |url=http://zaxid.net/news/showNews.do?kilkist_zagiblih_pid_volnovahoyu_syagnula_16_cholovik__moz&objectId=1309258 |title=Кількість загиблих під Волновахою сягнула 16 чоловік, - МОЗ |date=2014-05-22 |publisher=Zaxid.net |accessdate=2014-06-02}}</ref>. [[Міністэрства ўнутраных спраў Украіны|Міністр унутраных спраў]] [[Арсен Барысавіч Авакаў|Арсен Авакаў]] паведамляў пра спробы прыхільнікаў ДНР вывезці параненых вайскоўцаў са шпіталя ў Валнавасе<ref>{{cite web |url=http://ua.112.ua/suspilstvo/lyudi-bezlera-namagalisya-vivezti-poranenih-ukrayinskih-soldativ-z-likarni-v-volnovasi-avakov-66568.html |title=Люди Безлера намагалися вивезти поранених українських солдатів з лікарні в Волновасі, - Аваков |date=2014-05-24 |publisher=112.ua |accessdate=2014-06-07 }}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Акрамя чалавечых страт сілы АТА страцілі 3 [[БМП]], грузавы аўтамабіль [[Завод імя Ліхачова|ЗІЛ]], было таксама расстраляна 2 машыны {{нп4|Хуткая медычная дапамога|хуткай дапамогі|en|Emergency medical services}} і {{нп4|мікрааўтобус|мікрааўтобус|ru|Микроавтобус}}<ref name="ТСН"/>. Паводле паведамлення Ігара Безлера («Беса») падчас нападу загінуў адзін з «апалчэнцаў»<ref name="Подробности"/>. Афіцыйна апублікаваныя імёны 12 загінулых ўкраінскіх вайскоўцаў<ref name="Список">{{cite web |url=http://gazeta.ua/articles/np/_v-internet-viklali-spiski-zagiblih-i-poranenih-pid-volnovahoyu-dokument/559573 |title=В Інтернет виклали списки загиблих і поранених під Волновахою |date=2014-05-23 |publisher=Gazeta.ua |accessdate=2014-06-06}}</ref>; у СМІ таксама былі прыведзеныя імёны яшчэ 4 загінулых; імёны іншых застаюцца невядомымі. <center> {| class="wikitable sortable" |- ! Імя<ref name="Список"/> !! {{comment|г/н|год нараджэння}} !! Званне<ref name="Inforesist">{{cite web |url=http://inforesist.org/v-interneti-opublikuvali-spiski-zagiblix-i-poranenix-pid-volnovaxoyu/?lang=uk |title=В Інтернеті опублікували списки загиблих і поранених під Волновахою |date=2014-05-23 |publisher=Inforesist |accessdate=2014-06-09 |archiveurl=https://archive.today/20140609113625/http://inforesist.org/v-interneti-opublikuvali-spiski-zagiblix-i-poranenix-pid-volnovaxoyu/?lang=uk |archivedate=9 чэрвеня 2014 |url-status=dead }}</ref> !! Функцыя<ref name="Inforesist"/> |- | Палінкевіч Леанід Аляксандравіч || 1984 || [[Маёр]] || Камандзір батальёна |- | Аўчарук Уладзімір Барысавіч || <center>{{comment|?|невядомы}}</center> || [[Малодшы лейтэнант]] || Камандзір узводу |- | Артымук Аляксандр Іванавіч || 1977 || [[Старшы сяржант]] || Камандзір аддзялення |- | Ёўзік Дзмітрый Васілевіч || 1983 || [[Малодшы сяржант]] || Намеснік камандзіра баявой машыны, наводчык-аператар |- | Бандарук Мікола Пятровіч || 1991 || [[Салдат]] || Наводчык |- | Грыцук Міхаіл Міхайлавіч || 1984 || Салдат || Разведчык |- | Зарадзюк Уладзімір Уладзіміравіч || 1991 || Салдат || Кулямётчык |- | Лішчук Віталь Леанідавіч<ref name="Вісник"/> || <center>{{comment|?|невядомы}}</center> || Салдат || ''няма інфармацыі'' |- | Марыніч Віталь Пятровіч || <center>{{comment|?|невядомы}}</center> || Салдат || Разведчык |- | Махнавец Віталь Іванавіч<ref name="Вісник">{{cite web |url=http://visnyk.lutsk.ua/news/actual/spysok-zagyblykh-i-poranenykh-volynyan-u-boyu-pid-volnovakhoyu/ |title=Список загиблих і поранених волинян у бою під Волновахою |date=2014-05-22 |publisher=Вісник |accessdate=2014-06-09 |url-status=dead |archive-date=26 жніўня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140826093639/http://visnyk.lutsk.ua/news/actual/spysok-zagyblykh-i-poranenykh-volynyan-u-boyu-pid-volnovakhoyu/ }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.volynpost.com/news/33527-foto-zagyblyh-pid-volnovahoyu-volynian |title=Фото загиблих під Волновахою волинян |date=2014-05-26 |publisher=ВолиньPost |accessdate=2014-06-09}}</ref> || 1981 || Салдат || ''няма інфармацыі'' |- | Нячыпарук Андрэй Дзмітрыевіч || <center>{{comment|?|невядомы}}</center> || Салдат || Вадзіцель-санітар |- | Азеранчук Леанід Віктаравіч || <center>{{comment|?|невядомы}}</center> || Салдат || Разведчык |- | Папоў Павел Уладзіміравіч || 1991 || Салдат || Стралок, памочнік гранатамётчыка |- | Пракапчук Уладзімір Іванавіч || 1991 || Салдат || Механік-вадзіцель |- | Шкрыбляк Дзмітрый<ref>{{cite web |url=http://vikna.if.ua/news/category/if/2014/05/26/18329/view |title=Під Волновахою загинув 21-річний Дмитро Шкрібляк зі Снятинщини. Похорон — завтра |date=2014-05-26 |publisher=Вікна.if.ua |accessdate=2014-06-09}}</ref> || <center>{{comment|?|невядомы}}</center> || Салдат || ''няма інфармацыі'' |- | Кузьмін Любамір<ref>{{cite web |url=http://zaxid.net/news/showNews.do?soldata_yakiy_zaginuv_pid_volnovahoyu_pohovayut_u_slavskomu&objectId=1309589 |title=Солдата, який загинув під Волновахою, поховають у Славському |date=2014-05-26 |publisher=Zaxid.net |accessdate=2014-06-09}}</ref> || <center>{{comment|?|невядомы}}</center> || ''няма інфармацыі'' || Вадзіцель |} </center> == Арганізацыя == {{ external media ||align=right| | video1 = [https://www.youtube.com/watch?v=z9sVlYtNSaY Выведка мясцовымі да бою] | video2 = [https://www.youtube.com/watch?v=78HyygoW1oo Каментарыі пасля бою] }} За дзень да нападу на лагер 51-й асобнай механізаванай брыгады мясцовыя прыхільнікі ДНР правялі пэўныя разведвальныя мерапрыемствы, размаўляючы з украінскімі вайскоўцамі, якія адпачывалі ўздоўж трасы<ref name="Розвідка терористів"/>. Адзін з лідараў сепаратыстаў {{нп4|Павел Юр'евіч Губараў|Павел Губараў|ru|Губарев, Павел Юрьевич}} адмовіў датычнасць да нападу на лагер сіл АТА «апалчэнцаў», абвінаваціўшы ў правакацыі «[[Правы сектар]]», аднак пазней на сайце брытанскай газеты «{{нп4|Daily Mail||en|Daily Mail}}» з’явілася відэа, на якім адказнасць за знішчэнне украінскіх вайскоўцаў узяў на сябе чалавек у балаклаве, які назваўся «Бесам» ([[Ігар Мікалаевіч Безлер|Ігар Безлер]])<ref>{{cite web |url=http://www.dailymail.co.uk/video/news/video-1096263/Pro-Russian-militants-storm-checkpoint-kill-11.html |title=Pro-Russian militants storm checkpoint and kill at least 11 |date=2014-05-22 |publisher=Daily Mail |accessdate=2014-06-07}}{{ref-en}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.pravda.com.ua/news/2014/05/23/7026188/ |title=Підполковник ГРУ взяв відповідальність за бійню під Волновахою |date=2014-05-23 |publisher=Українська правда |accessdate=2014-06-02}}</ref>: {{Цытата|Мы знішчылі блокпост украінскай арміі, які знаходзіўся на землях [[Данецкая Народная Рэспубліка|Данецкай Народнай Рэспублікі]].{{oq|ru|Мы уничтожили блокпост украинской армии, находящийся на землях Донецкой Народной Республики<ref name="Подробности"/>.}}}} У [[Інтэрнэт|інтэрнэце]] была распаўсюджана інфармацыя, што арганізацыяй нападу на ўкраінскіх вайскоўцаў займаўся жыхар мястэчка Ольгінка Дзмітрый Бударын, якога вінавацяць у [[Наркагандаль|гандлі наркотыкамі]]<ref>{{cite web |url=http://inforesist.org/identifikovano-lyudinu-yakij-napraviv-teroristiv-na-ukra%D1%97nskix-soldativ-pid-volnovaxoyu-foto/?lang=uk |title=Ідентифіковано людину, який направив терористів на українських солдатів під Волновахою |date=2014-05-23 |publisher=Inforesist |accessdate=2014-06-08 |archiveurl=https://archive.today/20140608141422/http://inforesist.org/the-person-who-disclosed-positions-of-the-ukrainian-soldiers-near-volnovaha-to-terrorist-has-been-identified-photo/?lang=en |archivedate=8 чэрвеня 2014 |url-status=live }}</ref>; пазней Дзмітрый Бударын адмаўляў сваё дачыненне да арганізацыі нападу<ref>{{cite web |url=http://uapress.info/uk/news/show/25639 |title=Бударін заперечує свою причетність до вбивства військових у Волноваському районі |date=2014-05-23 |publisher=Преса України |accessdate=2014-06-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140527214756/http://uapress.info/uk/news/show/25639 |archivedate=27 мая 2014 |url-status=dead }}</ref>. Тэлеканал «Расія-1» датычнымі да расстрэлу ўкраінскіх вайскоўцаў назваў байцоў спецбатальёна «Данбас», адзначыўшы таксама, што сярод тых, хто прыехаў на інкасатарскіх аўтамабілях, былі і байцы спецбатальёна «Дняпро»<ref>{{cite web |url=http://www.radiosvoboda.org/content/article/25396243.html |title=ДЕЗА ДНЯ, 23 травня. ЗМІ Росії: «Під Волновахою українці розстріляли своїх» |date=2014-05-23 |publisher=Радіо Свобода |accessdate=2014-06-07}}</ref>. Лідар ваеннага крыла ДНР [[Ігар Стралкоў]] пацвердзіў расстрэл баевікамі ўкраінскіх вайскоўцаў пад Валнавахай<ref>[http://www.kp.ru/daily/26235.5/3117890/ Игорь Стрелков — «Комсомольской правде»: «Меня приказано уничтожить во что бы то ни стало»]{{ref-ru}}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=5J6CA2usc9Y ИГОРЬ СТРЕЛКОВ — ВОЛНОВАХА НАША РАБОТА]{{ref-ru}}</ref>. == Рэакцыя == Старшыня [[Служба бяспекі Украіны|Службы бяспекі Украіны]] [[Валянцін Аляксандравіч Налівайчанка|Валянцін Налівайчанка]] назваў напад на вайскоўцаў [[тэрарыстычны акт|тэрарыстычным актам]]<ref>{{cite web |url=http://www.radiosvoboda.org/content/article/25395732.html |title=Наливайченко: події під Волновахою – це теракт |date=2014-05-23 |publisher=Радіо Свобода |accessdate=2014-06-02}}</ref>: {{Цытата|Расстрэл нашых вайскоўцаў, які адбыўся каля Валнавахі, гэта тэрарыстычны акт, гэта цынічны расстрэл украінскіх вайскоўцаў, якія знаходзіліся на сваёй зямлі, адпаведна дзейнічалі з мясцовым насельніцтвам. {{oq|uk|Розстріл наших військових, який стався поблизу Волновахи, це є терористичний акт, це є зухвалий розстріл українських військових, які перебували на своїй землі, відповідно діяли з місцевим населенням.}}}} Сваю занепакоенасць у сувязі з падзеямі ў Валнавасе выказаў [[Генеральны сакратар ААН]] [[Пан Гі Мун]], заклікаўшы бакі канфлікту засяродзіць увагу на забеспячэнні правядзення прэзідэнцкіх выбараў у мірнай і чэснай атмасферы<ref>{{cite web |url=http://espreso.tv/news/2014/05/23/hensekretar_oon_stryvozhenyy_cherez_terakt_na_donbasi |title=Генсекретар ООН стривожений через теракт на Донбасі |date=2014-05-23 |publisher=Espreso.tv |accessdate=2014-06-02}}</ref>. == Памяць == У сувязі з гібеллю ваеннаслужачых [[23 мая|23]] і [[24 мая]] ў [[Валынская вобласць|Валынскай вобласці]] і 23, 24 і [[25 мая]] ў [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] аб’яўлена жалоба<ref>{{cite web |url=http://www.mil.gov.ua/index.php?lang=ua&part=news&sub=read&id=34949 |title=У Волинській та Рівненській областях оголошено Дні жалоби |date=2014-05-23 |publisher=Міноборони України |accessdate=2014-06-02 |archiveurl=https://archive.today/20140601223741/http://www.mil.gov.ua/index.php?lang=ua&part=news&sub=read&id=34949 |archivedate=1 чэрвеня 2014 |url-status=live }}</ref>. [[26 мая]] пры ўдзеле некалькіх тысяч вайскоўцаў і цывільных асоб адбылася цырымонія развітання з загінулымі ў баі на Тучынскім палігоне ў [[Роўна|Роўне]], куды целы 17 вайскоўцаў былі дастаўлены 2 ваенна-транспартнымі самалётамі<ref>{{cite web |url=http://www.radiosvoboda.org/content/article/25399313.html |title=Під Рівним попрощалися з військовими, загиблими під Волновахою |date=2014-05-26 |publisher=Радіо Свободи |accessdate=2014-06-02}}</ref>. 27 мая на {{нп4|Тэатральная плошча, Луцк|Тэатральнай плошчы|ru|Театральная площадь (Луцк)}} [[Луцк|Луцка]] пры ўдзеле 3 тысяч мясцовых жыхароў адбылася грамадская паніхіда па 4 загінулых лучанах: Дзмітрыю Ёўзіку, Уладзіміру Зарадзюку, Віталю Махноўцу і Уладзіміру Пракапчуку<ref>{{cite web |url=http://www.unian.ua/society/922624-u-lutsku-blizko-3-tisyach-lyudey-priyshli-poproschatisya-z-viyskovimi-ubitimi-pid-volnovahoyu.html |title=У Луцьку близько 3 тисяч людей прийшли попрощатися з військовими, убитими під Волновахою |date=2014-05-27 |publisher=УНІАН |accessdate=2014-06-02}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/ukrainian/entertainment/2014/05/140526_volyn_mourning_dt.shtml |title=На Волині прощаються з загиблими під Волновахою |date=2014-05-27 |publisher=BBC Україна |accessdate=2014-06-06}}</ref>. [[31 мая]], на дзявяты дзень пасля бою, на яго месцы мясцовыя актывісты правялі жалобную цырымонію; яны таксама паведамілі, што плануюць правесці падобныя мерапрыемствы на саракавы дзень і гадавіну гібелі ўкраінскіх вайскоўцаў. Паведамлялася аб выдзяленні сродкаў мясцовымі мецэнатамі на ўстаноўку [[помнік]]а ў памяць аб загінулых украінскіх вайскоўцах<ref>{{cite web |url=http://www.0629.com.ua/news/546406 |title=Местные жители установят памятник на месте гибели солдат ВС под Волновахой |date=2014-05-31 |publisher=0629.com.ua |accessdate=2014-06-02}}{{ref-ru}}</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{ external media ||align=right| | image1 = [http://news.bigmir.net/ukraine/818324-Boj-pod-Volnovahoj--spisok-12-pogibshih--sredi-kotoryh-kombat Фота адразу пасля бою] }} * [https://archive.today/20140706072206/inforesist.org/uk/v-interneti-opublikuvali-spiski-zagiblix-i-poranenix-pid-volnovaxoyu/ Поўны спіс загінулых] === Тапаграфічныя карты === * {{Карта|L-37-15}} * {{Карта|L-37-16}} {{Еўрамайдан}} [[Катэгорыя:Гісторыя Украіны]] [[Катэгорыя:Данецкая Народная Рэспубліка]] [[Катэгорыя:Вайна на ўсходзе Украіны]] [[Катэгорыя:Падзеі 22 мая]] [[Катэгорыя:Май 2014 года]] 0njtrfxoh1d3j6v74p1n48j9hzd0svn 0 214370 5147982 5147893 2026-05-28T16:15:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5147982 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні}} {{Дзяржава | Беларуская назва = Рэспубліка Беларусь | Родны склон = Беларусі | Назва гімна = Мы, беларусы | Аўдыё = My Belarusy vocal.ogg | На карце = Europe-Belarus.svg | Дата1 = [[X стагоддзе]] | Дата2 = [[XII стагоддзе]] | Дата3 = [[1236]] | Дата4 = [[1569]] | Дата5 = [[9 сакавіка]] [[1918]] | Дата6 = [[25 сакавіка]] [[1918]] | Дата7 = [[1 студзеня]] [[1919]] | Дата8 = [[27 лютага]] [[1919]] | Дата9 = [[31 ліпеня]] [[1920]] | Дата10 = [[27 ліпеня]] [[1990]] | Форма кіравання = [[змяшаная рэспубліка]] (дэ-юрэ); [[суперпрэзідэнцкая рэспубліка]] (дэ-факта) | lat_dir = N | lat_deg = 53 | lat_min = 31 | lat_sec = 0 | lon_dir = E | lon_deg = 28 | lon_min = 46 | lon_sec = 0 | Дата11 = [[25 жніўня]] [[1991]] | Дата12 = [[19 верасня]] [[1991]] | sovereignty_type = [[Гісторыя Беларусі|Фарміраванне]] | Этап1 = [[Полацкае княства]] [[Тураўскае княства]] | Этап2 = [[Смаленскае княства]] [[Гарадзенскае княства]] | Этап3 = [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае]] | Этап4 = [[Рэч Паспалітая]] | Этап5 = [[Беларуская Народная Рэспубліка]] | Этап6 = [[Трэцяя Устаўная грамата|Абвяшчэнне незалежнасці БНР]] | Этап7 = [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССРБ]] | Этап8 = [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ССР ЛітБел]] | Этап9 = [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] | Этап10 = [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыя аб суверэнітэце]] | Этап11 = '''Незалежнасць'''{{efn|[[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР|Дэкларацыі аб суверэнітэце Беларусі]] нададзеная сіла канстытуцыйнага закону}} (ад [[СССР]]) <br/> | Этап12 = '''Рэспубліка Беларусь'''{{efn|[[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўны Савет]] прыняў закон аб перайменаванні Беларускай ССР (БССР) у Рэспубліку Беларусь (закон №1085-XII)}} | Найбуйнейшыя гарады = [[Мінск]], [[Гомель]], [[Магілёў]], [[Віцебск]], [[Гродна]], [[Брэст]] | Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнт]]<br/><br/> * [[Прэм’ер-міністр Рэспублікі Беларусь|Прэм’ер-міністр]] * Старшыня [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|ПП НС]] * Старшыня [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|СР НС]] | Кіраўнікі = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]]<br/>(аспрэчваецца з 23.9.2020) * [[Аляксандр Генрыхавіч Турчын|Аляксандр Турчын]] * [[Ігар Пятровіч Сергеенка|Ігар Сергеенка]] * [[Наталля Іванаўна Качанава|Наталля Качанава]] | Месца па плошчы = 84 | Плошча = 207 600 | Працэнт вады = 2,22 % | Этнахронім = [[беларусы]] | Месца па насельніцтву = 97 | Насельніцтва = {{падзенне}} 9 109 280 | Год ацэнкі = 2025 | Насельніцтва па перапісу = {{падзенне}} 9 413 446<ref>{{cite web|url= https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/perepis_2019-itogi-20200220.pdf|title= Первые итоги переписи населения Республики Беларусь 2019 года|publisher= Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|access-date= 2020-02-23|lang= ru|archive-url= https://web.archive.org/web/20200220125144/https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/perepis_2019-itogi-20200220.pdf|archive-date= 20 лютага 2020|url-status= dead}}</ref> | Год перапісу = 2019 | Шчыльнасць насельніцтва = 43,3<ref>[https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_countries_and_dependencies_by_population_density Шчыльнасць насельніцтва па краінах]</ref> | Месца па шчыльнасці = 174 | ВУП (ППЗ) = 221,186 млрд | Год разліку ВУП (ППЗ) = 2023 | Месца па ВУП (ППЗ) = 73 | ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 24 016 | ВУП (намінал) = 68,86 млрд | Год разліку ВУП (намінал) = 2023 | Месца па ВУП (намінал) = 74 | ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 7477 | Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 82 | ІРЧП = {{рост}}0,801 | Год разліку ІРЧП = 2024 | Месца па ІРЧП = 69 | Узровень ІРЧП = вельмі высокі }} '''Белару́сь''' ({{Audio|Be-Belarus.oga|вымаўленне}}; поўная назва {{Audio|Be-Рэспубліка Беларусь.oga|'''Рэспу́бліка Белару́сь'''}}; {{Lang-ru|Респу́блика Белару́сь}}) — [[дзяржава]] ва [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]], на захадзе [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніны]]. Тэрыторыя краіны — 207,6 тыс. км² (84-я ў свеце). Колькасць насельніцтва на 1 студзеня 2025 года — 9 109 тыс. чалавек. Працягласць з поўначы на поўдзень 560 км, з захаду на ўсход — 650 км. Дзяржаўныя мовы — [[беларуская мова|беларуская]] і [[руская мова|руская]]. У краіне 6 [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|абласцей]], складзеныя са 118 раёнаў; 113 гарадоў, 109 пасёлкаў гарадскога тыпу, 24 583 сельскія населеныя пункты ([[вёска|вёскі]], [[аграгарадок|аграгарадкі]], [[пасёлак|пасёлкі]], [[хутар]]ы). Сталіца Рэспублікі Беларусь і найбуйнейшы горад краіны — [[Мінск]], які мае асаблівы статус горада рэспубліканскага падпарадкавання. [[Унітарная дзяржава]], [[парламенцка-прэзідэнцкая рэспубліка]] (але з моцным уплывам [[Прэзідэнт Беларусі|прэзідэнцкай улады]] ва ўсіх сферах дзяржаўнай палітыкі і законатворчасці). Пасаду прэзідэнта [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994)|20 ліпеня 1994 года]] заняў [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]], які афіцыйна перамагаў на выбарах [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|2001]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|2006]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|2010]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2015)|2015]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|2020]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2025)|2025]] гадоў. Неадназначныя вынікі [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбарах 2020 года]] выклікалі самыя [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавыя акцыі пратэсту]] за ўсю гісторыю незалежнай Беларусі. Нягледзячы на гэта, 23 верасня 2020 года Аляксандр Лукашэнка на таемнай [[Інаўгурацыя прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|інаўгурацыі]] зноў абвешчаны прэзідэнтам. Аляксандр Лукашэнка захаваў фактычную ўладу, але легітымнасць яго ўрада прызнаецца толькі некалькімі дзяржавамі ў свеце. Самую моцную падтрымку [[рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] аказала [[Расія|Расійская Федэрацыя]]<ref>{{Cite web|last=Shotter|first=James|date=2020-12-02|title=Violent crackdown fails to silence Belarus protesters|url=https://www.ft.com/content/d4242169-e90f-4765-8047-675aa3cf162e|url-access=subscription|archive-url=https://archive.today/20201202084559/https://www.ft.com/content/d4242169-e90f-4765-8047-675aa3cf162e|archive-date=2 снежня 2020|quote=But backing from Russian counterpart Vladimir Putin at the peak of the protests helped Mr Lukashenko cling on and, after a brief lull, the security forces have embarked on an aggressive campaign to intimidate his opponents.|access-date=2020-12-05|publisher=[[Financial Times]]|language=en|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Марчук|first=Виктор|date=2020-12-11|title=Белорусы не хотят рушить «берлинскую» стену|journal=[[Брестская газета]]|language=ru|issue=50 (939)|pages=17|quote=Очередное подтверждение их схожести мир получил после того, как Путин поздравил Лукашенко с «победой» и взялся помогать ему бороться с протестами и поддержал финансово.}}</ref>. На паўночным захадзе Беларусь мяжуе з [[Літва|Літвой]], на захадзе з [[Польшча]]й, на поўначы з [[Латвія]]й, на ўсходзе з [[Расія]]й, на поўдні з [[Украіна]]й. Агульная даўжыня меж — 2969 км. Грашовая адзінка — [[беларускі рубель]]. 25 сакавіка 1918 года абвешчана незалежная [[Беларуская Народная Рэспубліка]]. 1 студзеня 1919 года была створана [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі]], скасаваная 27 лютага 1919 года. Паўторна абвешчаная 31 ліпеня 1920 года незалежная [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка (БССР)]] была адной з 4 савецкіх рэспублік, якая падпісала 30 снежня 1922 года Дагавор аб утварэнні [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Незалежнасць БССР абвешчана 25 жніўня 1991 года, з 19 верасня 1991 года краіна завецца Рэспублікай Беларусь, у гэты час зацверджаны дзяржаўныя герб «[[Пагоня]]» і [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-былы сцяг]] ([[Рэферэндум у Беларусі (1995)|у 1995 годзе зменены на цяперашнія]]), а таксама новая [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыя]] і грамадзянскі пашпарт. Потым, 8 снежня 1991 года з Расіяй і Украінай падпісаны [[Белавежскія пагадненні|пагадненні пра стварэнне]] [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Саюза незалежных дзяржаў]]. Беларусь — член-заснавальнік [[ААН]] (як БССР), член [[СНД]], [[АДКБ]], [[Саюзная Дзяржава|Саюзнай Дзяржавы]] і [[ЕАЭС]]. == Назва == {{main|Белая Русь}} Назва ''Белая Русь'' зрэдку ўжывалася датычна невялікай часткі беларускіх зямель — Полаччыны — у канцы XVI ст. З 1620-х гадоў такое імя замацавалася за ўсходнімі землямі [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] — падзвінскімі і падняпроўскімі паветамі. На думку некаторых даследчыкаў, такім чынам праяўлялася адмежаванне ''Белай Русі'', са здаўна [[хрысціянства|хрысціянскім]] насельніцтвам, ад [[Чорная Русь|Чорнай Русі]], дзе значная частка насельніцтва хрысціянізавана пазней<ref>Аб паходжанні назваў Белая і Чорная Русь, Язэп Юхо, 1956</ref>. У XVII ст. для жыхароў Белай Русі сталі ўжываць імя ''[[беларусы]]'' (гл. таксама [[беларусцы]]), хаця адначасова ўжывалі і іншыя [[палітонім]]ы і [[этнонім]]ы, напрыклад, [[літвіны]] і [[Русіны (гістарычны этнонім)|русіны]]. Таксама ёсць тэорыі, што назва паходзіць ад белага традыцыйнага адзення славянскага насельніцтва тых земляў, а таксама, што землі [[Русь|Русі]], не захопленыя падчас [[Мангола-татарскае нашэсце на Русь|мангольскага нашэсця]], называлі пазней ''белымі'' ў адрозненне ад зямель захопленых<ref name="Zaprudnik 1993 2">{{Harvnb|Zaprudnik|1993|p=2}}</ref>. У XIX ст., калі беларускія землі ўваходзілі ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], з пашырэннем рускамоўнай сістэмы адукацыі стаў пераважаць этнонім [[беларусы]]. З 1890-х гадоў назва ''Беларусь'' стала агульнапрынятай для [[этнічная тэрыторыя беларусаў|ўсёй тэрыторыі беларускага этнасу]]. У 1918 годзе абвешчана [[Беларуская Народная Рэспубліка]], у 1919 годзе створана [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|ССРБ]] (з 1922 — [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]]), у 1991 годзе — Рэспубліка Беларусь. [[Інструкцыя па транслітарацыі (2007)]] дае напісанне як ''Respublika Bielaruś''. Афіцыйная назва на рускай (другой дзяржаўнай) мове — ''Республика Беларусь''. === Праблема наймення на іншых мовах === З паяўленнем на картах свету незалежнай Беларусі паўстала праблема аб яе назве на замежных мовах. 19 верасня 1991 года Вярхоўным Саветам БССР быў прыняты закон на рускай мове, у якім адназначна акрэслівалася ''надалей называць дзяржаву «Рэспубліка Беларусь», а ў скарочаных і састаўных назвах — «Беларусь»''. Гэты ж закон прадпісваў транслітараваць гэтыя назвы на іншыя мовы ў адпаведнасці з беларускім гучаннем<ref>http://pravo.kulichki.com/zak2007/bz62/dcm62155.htm</ref>. [[Канстытуцыя Беларусі]], якая мае афіцыйны тэкст і на рускай мове, не дае іншых назваў апроч ''Беларусь''. Аднак працяглы час, пакуль Беларусь была ў складзе [[Расійская імперыя|Расіі]] і [[СССР]], за беларускімі тэрыторыямі замацавалася рускамоўная назва ''[[Найменне беларускай дзяржавы на рускай мове|Белоруссия]]''. У міжнародную [[англійская мова|англійскую мову]] гэтае найменне калькавалі як ''Byelorussia''. На дадзены момант у Расійскай Федэрацыі пашыраная назва ''Белоруссия'', пры чым як і ў нефармальнай гутарцы паміж насельніцтвам, так і ў сродках масавай інфармацыі і нават на дзяржаўным узроўні<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/290266/ |title=Архіўная копія |access-date=29 сакавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329205609/https://belaruspartisan.by/politic/290266/ |archive-date=29 сакавіка 2019 |url-status=dead }}</ref>. Назва артыкула пра дзяржаву ў [[Руская Вікіпедыя|рускім радзеле Вікіпедыі]] цягам болей 20 гадоў таксама была ''Белоруссия'', але трывалі [[Вікіпедыя:Вайна правак|войны правак]] па перайменаванні, таму артыкул быў абаронены ад яго, некалькі разоў перад супольнасцю Рускай Вікіпедыі ставілася пытанне пра перайменаванне артыкула ў ''Беларусь'', але рашэнні прымалася на карысць ''Белоруссия'', пакуль, урэшце, 21 студзеня 2025 года не было прынята рашэнне пра перайменеванне ў ''Беларусь''. Некаторыя мовы даюць назву Беларусі як літаральны пераклад словазлучэння ''Белая Русь'', пры чым у многіх выпадках слова ''Русь'' перакладаюць як ''Расія''. Напрыклад, у [[фінская мова|фінскай мове]] Беларусь называецца Valko-Venäjä (Valkoinen з фінскай мовы ''белы'', Venäjä — ''Расія''), такая самая сітуацыя ў многіх іншых [[фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскіх мовах]]: Valgevene ў [[эстонская мова|эстонскай]], Vaugedvenäma ў [[вепская мова|вепскай]] і іншых. Падобная структура наймення і ў некаторых [[германскія мовы|германскіх мовах]], напрыклад, Weißrussland у [[нямецкая мова|нямецкай]], Hvíta-Rússland у [[ісландская мова|ісландскай]]. [[Швецыя]] пачала называць краіну Belarus у 2019 годзе, [[Данія]] — у 2021 годзе. 29 мая 2022 года ўлады [[Нарвегія|Нарвегіі]] назву Hviterussland змянілі на Belarus<ref>[https://www.regjeringen.no/no/aktuelt/hviterussland-blir-til-belarus/id2916338/ regjeringen.no]</ref>. У Літве і Латвіі ў афіцыйных нормах назва даецца як Baltarusija і Baltkrievija адпаведна. Некаторыя мовы (напрыклад, [[іспанская мова|іспанская]] або [[партугальская мова|партугальская]]) працягваюць у афіцыйных назвах ужываць калькаванне рускага варыянта ''Белоруссия'' (''Bielorrusia'' ці ''Bielorrússia'' адпаведна)''. == Геаграфія == [[Файл:Brama smolenska.jpg|thumb|Рэкі Беларусі.]] {{main|Геаграфія Беларусі}} === Геаграфічнае становішча === [[Файл:Belarus satellite image MODIS Terra true color 2010-06-29.jpg|thumb|Касмічны здымак Беларусі, спадарожнік [[Тэра, спадарожнік|MODIS Terra]], 29 чэрвеня 2010 года.]] Беларусь мяжуе з [[Расія]]й на ўсходзе і на поўначы, [[Латвія]]й — на поўначы, [[Літва|Літвою]] — на паўночным захадзе, [[Польшча]]й — на захадзе, [[Беларуска-ўкраінская граніца|Украінай]] — на поўдні. Тэрыторыя галоўным чынам раўнінная з рэдкімі ўзвышшамі, якія размешчаны пераважна ў цэнтральнай частцы Беларусі і складаюць [[Беларуская града|Беларускую граду]]. Агульная працягласць дзяржаўнай мяжы — 2969 км. Плошча — 207 600 кв. км. Найбольшая яе працягласць з захаду на ўсход — 650 км, з поўначы на поўдзень — 560 км. У Еўропе Беларусь паводле плошчы тэрыторыі нязначна саступае [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Румынія|Румыніі]], у больш за 2,2 разы перавышае плошчы [[Партугалія|Партугаліі]] і [[Венгрыя|Венгрыі]] і прыблізна ў 5 разоў — [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] і [[Швейцарыя|Швейцарыі]]. Адлегласць ад Мінска да сталіц суседніх дзяржаў: [[Вільня|Вільні]] — 215 км, [[Рыга|Рыгі]] — 470 км, [[Варшава|Варшавы]] — 550 км, [[Кіеў|Кіева]] — 580 км, Масквы — 700 км. Паводле разлікаў 2008 года РУП «Белкосмааэрагеадэзія» цэнтр Еўропы знаходзіцца на 55º30´ пн.ш. і 28º48´ у.д. у горадзе Полацку. Паводле разлікаў спецыялістаў аб’яднання «Белгеадэзія», выкананых у 1996 годзе, [[геаграфічны цэнтр Беларусі]] размешчаны за 70 км на паўднёвы ўсход ад [[Мінск]]а, каля вёскі [[Антанова (Навасёлкаўскі сельсавет)|Антонава]] [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]]. Беларусь — буйнейшая па тэрыторыі еўрапейская дзяржава (з цалкам размешчаных у Еўропе) [[дзяржавы, якія не маюць выхаду да мора|без выхаду да мора]]{{efn|Па насельніцтве, з краін без выхаду да мора, Беларусь (менш за 9,5 млн жыхароў) перасягаюць [[Чэхія]] (больш за 10 млн), Венгрыя (больш за 10 млн) і [[Сербія]] (9,9 млн).}}{{efn|[[Казахстан]] таксама не мае выхаду да мора ([[Каспійскае мора]], якое абмывае [[Заходні Казахстан]], толькі ўнутрымацерыковае [[возера]]), еўрапейская частка Казахстана (пры правядзенні [[Мяжа Еўропа-Азія|межы Еўропа-Азія]] па [[Мугаджары|Мугаджарам]] і рацэ [[Эмба|Эмбе]]) перасягае па плошчы Беларусь.}}. === Рэльеф === {{main|Рэльеф Беларусі}} [[Файл:Belarus-Vitsebsk Province-Field.jpg|thumb|center|700px|Раўнінны краявід, Віцебская вобласць.]] [[Файл:Ваўкавыск. Шведская гара (01).jpg|thumb|[[Шведская гара]] на паўднёва-ўсходняй ускраіне сучаснага [[Ваўкавыск]]а, на якой у X—XIII стагоддзях існавала ўмацаванае паселішча.]] Беларусь знаходзіцца на [[Усходне-Еўрапейская раўніна|Усходне-Еўрапейскай раўніне]]. Найбольш прыпаднятая цэнтральная частка краіны — Беларуская града. Тут размешчана [[Мінскае ўзвышша]], на якім знаходзіцца найвышэйшы пункт Беларусі — [[гара Дзяржынская]] (345 м); вышыню больш за 300 м маюць яшчэ шэраг пунктаў — горы [[Лысая (гара, Мінскі раён)|Лысая]], [[Маяк (гара, Валожынскі раён)|Маяк]] і інш. Трохі саступаюць Мінскаму ўзвышшу па абсалютных вышынях [[Навагрудскае ўзвышша|Навагрудскае]] ([[Замкавая гара (Пуцэвічы)|г. Замкавая]] — 323 м), [[Ашмянскае ўзвышша|Ашмянскае]], [[Віцебскае ўзвышша|Віцебскае]] ўзвышшы. Найбуйнейшыя нізіны на тэрыторыі Беларусі: [[Палеская нізіна|Палеская]], [[Верхнянёманская нізіна|Верхнянёманская]], [[Полацкая нізіна|Полацкая]], [[Нарачана-Вілейская нізіна|Нарачана-Вілейская]]. Самы нізкі пункт — узровень вады [[Нёман]]а на мяжы з Літвой, да 80 м над узроўнем мора. в Асаблівасці рэльефу Беларусі цесна звязаныя з геалагічнай будовай тэрыторыі. Да прыпаднятых участкаў крышталічнага падмурка прымеркаваныя ўзвышшы. Тэрыторыі з глыбокім заляганнем крышталічнага падмурка звычайна занятыя нізінамі. Вырашальным жа фактарам фарміравання рэльефу Беларусі сталі [[ледавік]]і. На працягу апошніх 500—600 тыс. гадоў тэрыторыя Беларусі выпрабавала не менш 5 злядненняў. === Геалогія і глебы === {{main|Геалогія Беларусі}} {{main|Глебы Беларусі}} У геалагічным сэнсе Беларусь размешчана на захадзе [[Усходне-Еўрапейская платформа|Усходне-Еўрапейскай платформы]]. Старажытны крышталічны падмурак складзены з [[магматычныя пароды|магматычных]] і [[метамарфічныя пароды|метамарфічных]] парод, залягае на глыбіні да 5-6 км ([[Прыпяцкі прагін]]), каля в. [[Глушкавічы]] [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкага раёна]] выходзіць на паверхню. [[Платформавы чахол]] складзены пераважна з [[асадкавыя горныя пароды|асадкавых горных парод]], укрывае практычна ўсю тэрыторыю Беларусі. Асаблівасці геалагічнага мінулага Беларусі, яе рэльефу, клімату, расліннасці абумовілі складаную будову глебавага покрыва тэрыторыі. Асноўныя глебаўтваральныя пароды тыповыя для зоны ледавіковай акумуляцыі: азёрна-ледавіковыя, марэнныя, водна-ледавіковыя адклады, алювіяльныя наносы, торф. Сярод глебаўтваральных працэсаў пераважаюць дзярновы (пад лугавой травяністай расліннасцю), падзолісты (пад лясной расліннасцю), балотны (у паніжаных месцах, дзе назапашваецца вільгаць) і іх спалучэнні. З улікам ступені праяўлення асноўнага глебаўтваральнага працэсу вылучаны тыпы глебаў Беларусі: [[дзярнова-падзолістыя глебы]], [[дзярнова-падзолістыя забалочаныя глебы]], [[тарфяна-балотныя глебы]], [[поймавыя глебы]], [[дзярнова-карбанатныя глебы]], [[дзярновыя і дзярнова-карбанатныя забалочаныя глебы]]. Паводле механічнага складу адрозніваюць гліністыя, сугліністыя, супясчаныя, пясчаныя і тарфяныя глебы. === Карысныя выкапні === {{main|Карысныя выкапні Беларусі}} На Беларусі выяўлена і разведана больш за 5 тыс. радовішчаў і пакладаў карысных выкапняў. Сярод іх: [[нафта]] і [[прыродны газ|спадарожны газ]], [[каменная соль|каменная]] і [[калійныя солі]], [[буры вугаль]], [[гаручыя сланцы]], [[даламіт]]ы, [[торф]], [[мергель|мергелі]], [[сапрапелі]], [[гліна|гліны]], будаўнічыя [[пясок|пяскі]], пясчана-[[жвір]]овы матэрыял, будаўнічы і абліцовачны камень, [[жалезныя руды]] і інш. === Клімат === {{main|Клімат Беларусі}} Клімат Беларусі [[умераны клімат|ўмераны]], пераходны ад [[Марскі клімат|марскога]] да [[кантынентальны клімат|кантынентальнага]]. Асаблівасці клімату Беларусі тлумачацца яе размяшчэннем ва ўмераных шыротах, параўнальнай блізкасцю да [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]], адсутнасцю прыродных бар’ераў на шляху паветраных мас: марскіх — з захаду і кантынентальных — з усходу і паўднёвага ўсходу. Самы цёплы месяц года [[ліпень]], самы халодны, найчасцей, [[студзень]]. Так, у Мінску сярэдняя тэмпература студзеня складае −6,9 ºС, а ў ліпені яна дасягае 17,8 ºС. Сярэдняя тэмпература змяняецца ў залежнасці ад рэгіёнаў Беларусі. У ліпені сярэдняя тэмпература складае ад 17&nbsp;°C на поўначы да 18,5&nbsp;°C на поўдні. Сярэдняя тэмпература ў студзені вагаецца ад −4,5&nbsp;°C на паўднёвым захадзе да −8&nbsp;°C на паўночным усходзе. У зімовы перыяд нярэдкія [[адліга|адлігі]]. На тэрыторыі Беларусі ў сярэднім за год выпадае 600—700 мм ападкаў. 70 % ападкаў у выглядзе дажджу выпадае ў красавіку-кастрычніку. Колькасць снежных дзён у Беларусі ад 75 на паўднёвым захадзе да 125 на паўночным усходзе. Максімальная вышыня снежнага покрыва адпаведна ад 15 да 30 см. На Беларусі пераважаюць заходнія вятры. З захаду на ўсход павялічваецца кантынентальнасць клімату. === Гідраграфія === {{main|Рэкі і каналы Беларусі|Азёры Беларусі}} [[Файл:Ikaźń - 3.jpg|thumb|[[Возера Іказнь]], [[Абстэрнаўская група азёр|Абстэрнаўскія азёры]].]][[Файл:Strusta - 1.jpg|thumb|left|Возера [[Струста (возера)|Струста]], з групы[[Браслаўская група азёр|Браслаўскіх азёр]].]] У літаратуры Беларусь часта апісваюць як «сінявокую», «край блакітных азёр». Агулам у Беларусі каля 20 800 рэк і каля 10 800 азёр. Найбуйнейшыя рэкі — [[Дняпро]], [[Заходняя Дзвіна]], Нёман, [[Прыпяць]]. Як раз па Беларусі праходзіць водападзел паміж двума схіламі — чарнаморскім і балтыйскім. Рэкі першага нясуць воды ў Чорнае мора, воды другога — у Балтыйскае. Гэты водападзел знаходзіцца прыкладна на паўночна-заходнім [[Палессе|Палессі]], ён праходзіць па [[Капыльская града|Капыльскай градзе]], па [[Мінскае ўзвышша|Мінскім]] і [[Аршанскае ўзвышша|Аршанскім узвышшы]]. Такім чынам, Беларусь сілкуе абодва моры на 60 кубічных кіламетраў вады ў год. Найболей багаты на азёры рэгіён — [[Віцебская вобласць]], дзе іх каля 2500. У [[Браслаўскі раён|Браслаўскім]] і [[Ушацкі раён|Ушацкім]] раёнах азёры займаюць каля 10 % тэрыторыі. Большасць азёр утварылася пасля сканчэння [[Ледніковы перыяд|ледавіковай эпохі]]. [[Ледавік]] рухаўся, ўтвараў катлаваны. А потым, адступаючы, пакідаў «лінзы» лёду ў марэнных складках. Апошнія раставалі і ператвараліся ў азёры. Некаторыя палярныя расліны на берагах азёр, а таксама рыбы [[сялява]] і [[сняток]] — рэлікты, не характэрныя дзеля беларускай прыроды, але занесеныя сюды ў ледавіковую эпоху. Найглыбейшыя азёры — [[Гінькава]], [[Трошча (возера)|Трошча]], [[Саро]], [[Вечалле]], [[Пліса (возера, Глыбоцкі раён, каля вёскі Луцк-Мосарскі)|Пліса]], [[Крывое (возера)|Крывое]], [[Круглік]] (іх глыбіня — 30-50 метраў). Самае глыбокае возера — [[Доўгае (возера, Глыбоцкі раён)|Доўгае]] (53,7 м, у 4 разы глыбейшае за [[Азоўскае мора]]). Найвялікшыя азёры — [[Асвейскае]], [[Чырвонае (возера)|Чырвонае]], [[Лукомскае]], [[Нешчарда (возера)|Нешчарда]], [[Выганаўскае возера|Ваганаўскае]], [[Свір (возера)|Свір]] і, найперш, возера [[Нарач (возера)|Нарач]] (каля 80 кв. км)<ref>[http://karotkizmest.by/беларуская-літаратура/янка-сіпакоў/зялёны-лісток-на-планеце-зямля/наша-вада.html Наша вада]</ref>. Колькасць [[Балота|балот]] значна зменшылася ў ХХ стагоддзі ў выніку [[Меліярацыя|меліярацыі]] (штучнага іх асушэння чалавекам). У 1958 годзе яны займалі каля 21 % тэрыторыі краіны (каля 4,5 млн га), у 1979 годзе — ужо каля 12,4 % (усяго ў краіне тады налічвалася 7006 балот). Звесткі з «[[Нацыянальны атлас Беларусі|Нацыянальнага атласа Беларусі]]» (2002) супярэчаць адна адной: на першай карце гаворыцца, што балоты займаюць усяго 4,6 % тэрыторыі, на другой — 11,4 %. Меліярацыя беларускіх балот істотна пагоршыла клімат, негатыўна паўплывала на чысціню рэк і паветры — прычым не толькі ў Беларусі, але і ў [[Еўропа|Еўропе]]. 1 га балота забірае з атмасферы столькі ж [[Вуглякіслы газ|вуглякіслага газу]], колькі 10 га лесу ці лугу. Акрамя таго, частай з’явай зрабіліся пажары на асушаных [[тарфянік]]ах. Сёння ідуць дыскусіі аб аднаўленні беларускіх балот. <gallery mode="packed"> Файл:Narač - 4.jpg|Возера [[Нарач (возера)|Нарач]]. Файл:Aśviejskaje - 3.jpg|[[Асвейскае возера]]. Файл:Strusta - Majak - Brasłauski rajon - 6.jpg|[[Струста (возера)|Возера Струста]]. Файл:Miastra - 1.jpg|Возера [[Мястра]]. Файл:Возера Глубелька.jpg|Возера Глубелька, [[Блакітныя азёры]]. Файл:Balduk Lake 1.JPG|Возера [[Балдук]]. Файл:Lukoml power station 20090919 03.jpg|[[Лукомскае]] возера. </gallery> === Флора і фаўна === {{main|Флора Беларусі|Фаўна Беларусі}} [[Файл:Фото путешествия по Беларуси 723.jpg|210px|thumb|злева|Мяшаны лес.]] [[Лес|Лясы]] займаюць 36 % тэрыторыі краіны. У Беларусі 28 відаў дзікарослых дрэў. Найбольш важныя лесаўтваральныя пароды: [[хвоя звычайная|хвоя]], [[елка еўрапейская|елка]], [[дуб звычайны|дуб]], [[ясень]], [[ліпа]], [[клён]], [[граб]], бярозы [[бяроза павіслая|павіслая (бародаўчатая)]] і [[бяроза пушыстая|пушыстая]], [[асіна]], вольхі [[вольха чорная|чорная]] і [[вольха шэрая|шэрая]]. Шмат дрэў інтрадукаваных: [[лістоўніца|лістоўніцы]] сібірская і еўрапейская, хвоі Банкса, Мурэя, веймутава, дуб паўночны, [[таполя|таполі]] пірамідальная, лаўралістая, бальзамічная і інш. [[Файл:Белый аист Гродно.JPG|thumb|[[Белы бусел]] — птушка-сімвал Беларусі.]] Прыроднае расліннае покрыва Беларусі займае прыблізна 70 % тэрыторыі. Колькасць відаў раслін дасягае 12 000. Больш за 200 відаў раслін ахоўваецца дзяржавай. Жывёльны свет Беларусі налічвае 457 відаў пазваночных (у тым ліку [[Спіс млекакормячых Беларусі|73 віды млекакормячых]], [[Спіс птушак Беларусі|290 відаў птушак]], прыблізна [[Спіс рыб Беларусі|60 відаў рыб]]) і больш за 20 тыс. беспазваночных жывёл. Важнае гаспадарчае значэнне маюць прамыслова-паляўнічыя віды жывёл — [[лісіца]], [[куніца]], [[заяц]], [[выдра]], [[тхор]], [[гарнастай]], а таксама [[лось]] і [[дзік]]. 17 відаў сысуноў, 72 віды птушак, 4 віды земнаводных, 10 відаў рыб, 72 віды насякомых уключаны ў [[Чырвоная кніга Рэспублікі Беларусь|чырвоную кнігу Беларусі]]. Для іх аховы ў месцах рассялення створаны запаведнікі, нацыянальныя паркі і [[Спіс заказнікаў Беларусі|заказнікі]]. <gallery mode="packed"> Файл:Zubr BPN 02.jpg|Самка [[Зубр еўрапейскі|зубра]] і зубраня. Файл:Orchis ustulata 01 Saarland.jpg|[[Ятрышнік]] абпалены. Файл:Koniklec otevřený (Pulsatilla patens).JPG|[[Сон-трава]]. Файл:Abies alba Schleus Berg b Suhl ThW Th Dreger.jpg|[[Піхта белая]]. Файл:Balota - Biarezinski zapavednik.jpg|[[Балота]], [[Бярэзінскі запаведнік]]. Файл:Betula-nana-autumn.JPG|Балотная [[карлікавая бяроза]], [[Заказнік Ельня]]. Файл:Fox in Berezinsky Biosphere Reserve.jpg|[[Ліса]], [[Бярэзінскі запаведнік]]. </gallery> === Ахоўныя тэрыторыі === {{main|Спіс нацыянальных паркаў Беларусі}} У Беларусі створаны 2 запаведнікі і 4 нацыянальныя паркі. Ахоўныя прыродныя тэрыторыі: * [[Бярэзінскі біясферны запаведнік]], * [[Нацыянальны парк Белавежская пушча]], * [[Нацыянальны парк Браслаўскія азёры]], * [[Нарачанскі нацыянальны парк]], * [[Прыпяцкі нацыянальны парк]], * [[Палескі дзяржаўны радыяцыйна-экалагічны запаведнік]]. На тэрыторыі Беларусі створаны таксама шэраг заказнікаў. === Экалогія === Беларусь мацней за іншыя краіны пацярпела ад [[Аварыя на Чарнобыльскай АЭС|аварыі на Чарнобыльскай АЭС]]. Кірунак ветру ў першыя дні і тыдні пасля аварыі абумовіў тое, што з усяго аб’ёму [[Цэзій-137|цэзію-137]], які выпаў на Еўрапейскім кантыненце, каля 70 % прыпала на тэрыторыю Беларусі<ref>[http://chernobil.info/?p=1758 Дакументы ЧАЭС: Забруджванне тэрыторыі Беларусі — ЧАЭС Зона адчужэння] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130827131101/http://chernobil.info/?p=1758 |date=27 жніўня 2013 }}</ref>. Улічваючы цяжар і маштабнасць паражэння краіны ў выніку аварыі, у ліпені 1991 года тэрыторыя Беларусі была абвешчана зонай экалагічнага бедства. У зоне радыяцыйнага забруджвання па стане на пачатак 2015 года знаходзілася {{nobr|2383}} населеных пункта, 72 з якіх не мела пастаяннага насельніцтва. Агульная колькасць сталага насельніцтва ў гэтых населеных пунктах складала {{nobr|1142,6}} тыс. чал.<ref>Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь: Колькасць населеных пунктаў ў зонах радыяцыйнага забруджвання http://belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/otrasli-statistiki/naselenie/demografiya_2/osnovnye-pokazateli-za-period-s-__-po-____gody_3/chislo-naselennyh-punktov-raspolozhennyh-v-zonah-radioaktivnogo-zagryazneniya-i-chislennost-prozhivayuschego-v-nih-naseleniya-po-respublike-belarus/{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Гісторыя == {{main|Гісторыя Беларусі|Спіс кіраўнікоў Беларусі}} === Да з’яўлення чалавека === Паколькі кантыненты няспынна рухаюцца, тэрыторыя сучаснай Беларусі ў мінулым была часткай розных мацерыкоў і знаходзілася ў розных кропках планеты. У прыватнасці, каля 450 млн гадоў назад ([[ардовікскі перыяд]]) тэрыторыя цяперашняй Беларусі была часткай мацерыка [[Балтыка, мацярык|Балтыка]], які ляжаў у [[Паўднёвае паўшар’е|Паўднёвым паўшар’і]], недалёка ад [[экватар]]а. Характэрнай [[Фаўна Беларусі|фаўнай]] былі [[трылабіты]] і дагістарычныя малюскі ([[Антацэрас|артацэрасы]], [[эндацэрас]]ы і інш). У [[Мезазойская эра|Мезазойскую эру]] (251—65 млн гадоў назад) тэрыторыю Беларусі перыядычна пакрываў акіян. Такім чынам, умоў дзеля існавання тут дыназаўраў хутчэй за ўсё не было, але знойдзены рэшткі дагістарычных малюскаў ([[бакуліт]]ы, [[белемніт]]ы, [[наўтылусы]]), марскіх ракавінак і [[Марскія вожыкі|марскіх вожыкаў]], дагістарычных акіянскіх рыб, у тым ліку акул. Тады ў Беларусі панаваў цёплы [[субтрапічны клімат]]. У апошні мільён гадоў Беларусь перыядычна пакрывалі [[Ледавіковы перыяд|ледавікі]]. У гэты перыяд тут жыў лясны слон ([[палеаксадон]]), бізон прыскус, мамант, шарсцісты насарог, гіена, пячорны леў і іншыя. === Старажытная гісторыя === {{main|Старажытная гісторыя Беларусі}} [[Файл:KundaCultureTools.jpg|200px|thumb|left|Прылады [[Кундская культура|кундскай культуры]].]] Засяленне тэрыторыі сучаснай Беларусі пачалося каля 100—35 тыс. гадоў назад. Магчыма, першымі, хто спрабаваў засвоіць рэгіён, былі [[Неандэрталец|неандэртальцы]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/ancient-stone-age.html?page=2 А. Калечыц, У. Ксяндзоў. Спробы засялення краю неандэртальскім чалавекам.]</ref>, але слядоў іх пражывання ў Беларусі пакуль не знойдзена. Самыя старажытныя знаходкі адносяцца ўжо да людзей сучаснага тыпу — [[Краманьёнец|краманьёнцаў]]. Людзі знікалі і зноў з’яўляліся перыядычна, па меры таго як [[ледавік]] пакрываў тэрыторыю Беларусі і зноў адступаў. Каля 18 тысяч гадоў назад ледавік дасягнуў тых месцаў, дзе сёння знаходзяцца [[Гродна]], [[Вілейка]] і [[Орша]]. У паўднёвай Беларусі тады склаліся прырода і клімат, уласцівыя для [[Тундра|тундры]]. Сярод фаўны былі [[маманты]]<ref>[http://galinaartemenko.livejournal.com/698139.html І ў Менску былі маманты]</ref>, [[Шарсцісты насарог|шарсцістыя насарогі]], [[Паўночны алень|паўночныя алені]], [[лемінгі]], [[Курапатка белая|белыя курапаткі]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/ancient-stone-age.html А. Калечыц, У. Ксяндзоў. Старажытны каменны век (палеаліт). Першапачатковае засяленне тэрыторыі]</ref> і інш. Шматлікія [[валун]]ы, якія сёння пакрываюць тэрыторыю Беларусі, былі шмат тысячагоддзяў назад прынесены сюды ледавікамі. [[Беларускае Паазер’е|Мноства азёр]] на поўначы Беларусі таксама ўтвораны колішнімі ледавікамі. З канца бронзавага веку большасць тэрыторыі сучаснай Беларусі была заселена [[Балты|балтамі]]. У канцы IX — пачатку X стагоддзя пачалося засяленне на гэту тэрыторыю [[Славяне|славян]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/Balts-and-Slavs-in-the-VI-VIII-cc.html Г. Штыхаў. Балты і славяне ў VI—VIII стст.]</ref>. === Полацкае і Тураўскае княствы === {{main|Полацкае княства|Тураўскае княства}} [[Файл:Usiasłaŭ Połacki (Čaradziej). Усяслаў Полацкі (Чарадзей).jpg|150px|left|thumb|[[Усяслаў Брачыславіч|Усяслаў Чарадзей]], пры якім [[Полацкае княства]] дасягнула найвялікшага росквіту і атрымала выхад да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]].]] [[Файл:Stamp Hleb of Minsk.jpg|250px|thumb|Пячатка з выявай [[Глеб Усяславіч|Глеба Усяславіча]]. Сын Усяслава Чарадзея, ён атрымаў ад бацькі [[Менскае княства]]. Праводзіў актыўную знешнюю палітыку, як у суседніх беларускіх княствах, так і ў [[балты|балцкіх]] землях.]] Лічыцца, што першай дзяржавай на тэрыторыі сучаснай Беларусі была [[Полацкае княства|Полацкая зямля]]. Горад [[Полацк]] упершыню згадваецца ў «[[Аповесць мінулых гадоў|Аповесці мінулых гадоў]]» пад 862 год. Першым гістарычны вядомым князем Полацка з’яўляецца [[Рагвалод]] (згадваецца пад 980 год)<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/The-principality-of-Polotsk-in-IX-XI-centuries.html?page=2 М. Клімаў. Полацкае княства ў IX—XI стст.]</ref>. Да 1001 года кіраваў яго ўнук Ізяслаў, вядомы як «князь-кніжнік». Ад яго імя паходзіць назва горада [[Заслаўе]]. Найбольшага росквіту і магутнасці Полацкае княства дасягнула пры валадаранні князёў [[Брачыслаў Ізяславіч|Брачыслава]] (1003—1044) і [[Усяслаў Брачыславіч|Усяслава Чарадзея]] (1044—1101). Ад імя першага з іх меркавана паходзіць назва горада [[Браслаў]], другі распачаў будаўніцтва [[Сафійскі сабор (Полацк)|полацкага Сафійскага сабора]]. Але пасля ў дзяржаве, як і ва ўсіх усходнеславянскіх княствах, пачаўся перыяд [[Феадальная раздробленасць|феадальнай раздробленасці]]. Правінцыі ўзмацніліся і набылі ўласных князёў, уплыў Полацка аслабеў. Князі пастаянна змагаюцца за ўладу, што зніжае іх уплыў на насельніцтва. Узмацняецца роля [[веча]] — народных сходаў, на якіх вырашалася большасць грамадскіх і палітычных спраў. Веча абірае і выганяе саміх князёў. Так былі выгнаныя полацкі князь [[Святаполк Мсціславіч|Святаполк]] (1130-я гады), [[Рагвалод-Васіль Барысавіч|Рагвалод Барысавіч]] (1151 год) і [[Расціслаў Глебавіч|Расціслава]] (1158 год)<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/Political-history-of-Polotsk.html?page=4 Г. Штыхаў, В. Ляўко. Палітычная гісторыя Полацкай зямлі]</ref>. У 1184 годзе ў Балтыцы з’яўляюцца першыя [[Германія|нямецкія]] [[Місіянерства|місіянеры]]. Абат [[Мейнард]], які дзейнічаў пры падтрымцы [[Папа рымскі|Папы рымскага]], дабіўся ад полацкіх князёў права прапаведаваць каталіцтва сярод балцкіх плямён [[Лівы|ліваў]]. Гэта стала пачаткам нямецкай каланізацыі рёгіёна і прывяло да 200-гадовай барацьбы беларускіх княстваў з [[Тэўтонскі ордэн|ордэнамі]] рыцараў-[[Крыжакі|крыжакоў]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/State-system-in-the-land-principalities.html Г. Штыхаў. Дзяржаўны лад у землях-княствах]</ref>. У X—XIII стагоддзях на тэрыторыі Беларусі часткова ці практычна цалкам таксама знаходзіліся [[Тураўскае княства|Тураўскае]], [[Смаленскае княства|Смаленскае]], [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскае]] княствы. Горад [[Тураў]] упершыню згадваецца пад 980 годам у сувязі з кіраваннем нейкага князя [[Тур (князь)|Тура]], ад імені якога быццам бы і пайшла назва горада. Аднак лічыцца, што князь Тур — асоба легендарная. У далейшым Тураўскае княства, у адрозненне ад Полацкага, не мела ўласнай княжацкай дынастыі; [[Кіеўская Русь|кіеўскія]] князі пастаянна прызначалі на тураўскі «стол» кагосьці са сваіх сыноў. Толькі ў 1157 годзе князь [[Юрый Яраславіч (князь тураўскі)|Юрый Яраславіч]] дамогся незалежнасці Турава і аднавіў тут мясцовую дынастыю<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-medieval-period/State-system-in-the-land-principalities.html?page=2 Г. Штыхаў. Дзяржаўны лад у землях-княствах]</ref>. === Вялікае Княства Літоўскае === {{main|Вялікае Княства Літоўскае}} [[Файл:Skaryna 1517.jpg|170px|left|thumb|[[Францыск Скарына]] (1490—1551), асветнік, грамадскі дзеяч, першы ва Ўсходняй Еўропе друкар кніг.]] [[Файл:Kanstantyn Astroski. Канстантын Астроскі (XVIII).jpg|220px|thumb|[[Канстанцін Астрожскі]] (1460—1530), военачальнік, пераможца ў болей чым у 60-ці бітвах.]] Наступнай буйной дзяржавай на беларускай зямлі было [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікае Княства Літоўскае, Рускае і Жамойцкае]] (ВКЛ). У час стварэння і пачатковага развіцця гэтай дзяржавы найбуйнейшым і асноўным яе цэнтрам быў [[Навагрудак|Новагародак]]. Акрамя сучасных зямель Беларусі, у склад гэтай дзяржавы ўваходзілі таксама землі сучаснай [[Літоўская Рэспубліка|Літвы]], паўночная частка сучаснай [[Украіна|Украіны]] і частка сучаснай [[Расія|Расіі]]. Культура Вялікага Княства Літоўскага была пераважна беларускай, ролю дзяржаўнай пісьмовай мовы выконвала [[старабеларуская мова|старабеларуская]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-grand-duchy-of-lithuania/Belarusian-lands-in-the-Grand-Duchy-of-Lithuania.html Беларускія землі ў складзе Вялікага Княства Літоўскага]</ref>. Найвялікшага росквіту Вялікае Княства Літоўскае дасягнула пры князю [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўце Вялікім]], стаўшы дзяржавай, якая мела тэрыторыі ад Балтыйскага да [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. У XVI стагоддзі пачаўся культурны росквіт дзяржавы: у гэты перыяд дзейнічаюць [[Мікола Гусоўскі]], [[Францыск Скарына]], пачынае фарміравацца ўнікальны [[беларускі іканапіс]], які спалучаў еўрапейскія і праваслаўныя мастацкія традыцыі. Але развіццю краіны істотна замінаюць няспынныя набегі [[Крымскае ханства|крымскіх татар]]. У канцы XV стагоддзя слуцкая княгіня [[Анастасія Слуцкая|Анастасія Алелькавіч]] бярэ на сябе ваеннае і палітычнае кіраванне горадам і знішчае некалькі атрадаў крымскіх татар. <gallery mode="packed"> Файл:Vitaŭt. Вітаўт (1836).jpg|Вялікі князь [[Вітаўт]] (1350-1430 гг). Файл:Юрый Сямёнавіч Слуцкі.jpg|[[Юрый Сямёнавіч Алелькавіч|Юрый Алелькавіч]], слуцкі князь, сын Анастасіі Слуцкай. Файл:Klecak. Клецак (1578).jpg|[[Клецкая бітва]], 1506 год, перамога над татарамі. </gallery> === Рэч Паспалітая === {{main|Рэч Паспалітая}} [[Файл:Leo Sapega(1557-1663).jpg|190px|left|thumb|[[Леў Сапега]], дзяржаўны дзеяч і мецэнат.]] [[Файл:Sofja Radzivił (Alelkavič). Соф’я Радзівіл (Алелькавіч).jpg|150px|thumb|[[Соф'я Слуцкая|Соф’я Слуцкая]] (1585—1612), з роду слуцкіх князёў — [[Алелькавічы|Алелькавічаў]]. Мецэнатка, фінансавала будаўніцтва шпіталёў для бедных і праваслаўных храмаў.]] Вялікае Княства Літоўскае знаходзілася ў [[Крэўская унія|дынастычнай уніі]] з [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскім каралеўствам]] з 1385, а ў 1569 годзе вымушана аб’ядналася з Польскім каралеўствам у канфедэратыўную дзяржаву [[Рэч Паспалітая|Рэч Паспалітую]]<ref>[http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/polish-lithuanian-commonwealth/Union-of-Lublin.html Люблінская унія 1569 г.]</ref>. Польшча настойвала пры гэтым на няроўных умовах (паглынанне Вялікага Княства Літоўскага, перайменаванне яго ў Новую Польшчу) і нават ужывала вайсковую сілу. Эліце ВКЛ атрымалася адстаяць адносную незалежнасць краіны, але княства ўсё ж вымушана было аддаць Польшчы ўкраінскія землі. Аднак [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|Статут Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага 1588 года]] фактычна дэнансаваў [[Люблінская унія|Люблінскую унію]]. ВКЛ захавала ўласную грашовую адзінку, судовую сістэму, войска. Статут ВКЛ, стаўшы адной з першых еўрапейскіх канстытуцый, рэгуляваў грамадскае жыццё на Беларусі да 30-х гадоў XIX стагоддзя. Аднак у другой палове XVII стагоддзя пачалося аслабленне Рэчы Паспалітай — у першую чаргу за кошт узмацнення [[Магнат|магнацкага]] саслоўя і запрыгоньвання сялян. Гэта прывяло да аслаблення вярхоўнай улады, войн паміж шляхецкімі сем’ямі (якія фарміравалі ўласнае войска) і сялянскіх паўстанняў, адно з якіх перарасло ў [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайну паміж Рэччу Паспалітай і Расіяй]] (1654—1667). Пазней гэты перыяд атрымаў назву «крывавы патоп». Крызіс Рэчы Паспалітай выклікаў спробу Януша Радзівіла разарваць саюз з Польшчай і заключыць [[Кейданская унія 1655|унію]] Вялікага Княства Літоўскага са [[Швецыя]]й. Але нечаканая смерць Януша Радзівіла (як меркавалася, у выніку атруты) не дала ажыццявіць амбіцыйны праект утварэння саюзнай шведскай-беларускай дзяржавы. Працяг шляхецкіх міжусобіц прывёў да ўмяшальніцтва Швецыі ва ўнутраныя справы краіны ў час [[Паўночная вайна (1700—1721)|Паўночнай вайны]]. У 18-м стагоддзі Рэч Паспалітая была ўжо слабай краінай, з войскам усяго ў 24 тысячы чалавек (толькі 6 тысяч з іх прыходзілася на Вялікае Княства Літоўскае). У той час род [[Радзівілы|Радзівілаў]] меў да 10 тысяч салдат. Дадаткова дзяржаўную сістэму аслабляла права [[liberum veto]], паводле якога нават адзін дэпутат з некалькіх соцен, які б прагаласаваў «супраць», мог сарваць прыняцце закона. У выніку [[Прусія|прускія]], [[Расійская імперыя|расійскія]] і [[Аўстрыя|аўстрыйскія]] палітыкі падкупалі пэўных дэпутатаў, зрываючы прыняцце пастаноў. Захаванне прыгоннага права ўсё болей павялічвала адсталасць краіны ад Заходняй Еўропы. Ужо англійскі эканаміст Адам Сміт у XVIII стагоддзі піша аб Рэчы Паспалітай як аб адсталай краіне, дзе амаль адсутнічае прамысловая вытворчасць. Адначасова ўзмацнялася дыскрымінацыя беларускай культуры і праваслаўнай рэлігіі. Старабеларуская мова была забаронена ў дзяржаўным справаводстве ў 1696 годзе. Усе дакументы перакладаліся на польскую мову. Пад польскім жа ўплывам ішло далейшае запрыгоньванне сялян і пашырэнне правоў шляхты. Апошнюю спробу выратаваць Вялікае Княства Літоўскае (ды адпаведна Рэч Паспалітую) шляхам рэформ зрабіў кароль [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]], але супраціўленне часткі шляхты і раптоўнае ўмяшальніцтва Прусіі, Расіі і Аўстрыі прывяло да [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў]] і знікнення краіны. Цікава адзначыць, што назва «Белая Русь» у значэнні «Маскоўская дзяржава» сустракаецца на некаторых еўрапейскіх картах увесь час існавання Рэчы Паспалітай, нават у пачатку XVIII стагоддзя, але прыкладна з 1720-х ужо амаль не адносіцца да Масковіі<ref>''Белы, А.'' Белая Русь… С. 307; ''Белы, А.'' Хроніка «Белай Русі»… С. 154, 191.</ref>. <gallery perrow="5"> File:Ruscelli Rossia Bianca Moscovia.png|«Белая Русь» ''(Rossia Bianca)'' паміж [[Вялікі Ноўгарад|Вялікім Ноўгарадам]] і [[горад Халмагоры|Халмагорамі]] на карце Джыралама Рушэлі ([[Венецыя]]), 1561 File:Polish plan of Moscow 1610.PNG|Чарцёж [[Масква|Масквы]] (т.зв. «Сігізмундаў чарцёж»), які зроблены палякамі ў 1610 годзе і мае тытул «Масква сталіца ўсёй Белай Русіі» ''(Moscovia urbs metropolis tutius Russiæ Albæ)''. План горада павёрнуты на 90 градусаў: поўнач — справа, зверху — захад File:Estats du Grandduc de Moscovie ou de l-Empereur de la Russie Blanche - by Hendrik de Leth - 1749 AD.jpg|Карта «Вялікае Княства Маскоўскае ці Царства Белай Русі паводле апошніх паведамленняў» ''(Estats du Grandduc de Moscovie ou de l’Empereur de la Russie Blanche suivant les derniers relations)'', каля 1749 г. Картограф Гендрык дэ Лет (Нідэрланды) </gallery> === У складзе Расійскай імперыі === {{main|Беларусь у складзе Расійскай імперыі}} [[Файл:Обухович Ольгерд.jpg|110px|left|thumb|[[Альгерд Абуховіч]] (1840—1898), паэт і перакладчык.]] [[Файл:Wincenty Dunin-Marcinkiewicz 2.jpg|150px|thumb|[[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] (1808—1884), беларускі паэт, драматург, акцёр.]] [[Файл:Emilia Plater 2.PNG|100px|left|thumb|[[Эмілія Плятэр]], кіраўніца атрада паўстанцаў у 1830—1831 гг.]] У [[1772]], [[1793]], [[1795]] гадах адбыліся тры [[падзелы Рэчы Паспалітай]], у выніку якіх беларускія землі адышлі да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У яе складзе яны знаходзіліся да 1917 года. У гарадах было скасавана [[Магдэбургскае права]], якое некалі давала ім магчымасць самім абіраць сабе кіраўніцтва. Захоўвалася [[прыгоннае права]], якое з кожным дзесяцігоддзем павялічвала эканамічную і тэхналагічную адсталасць Беларусі ад развітых краін. [[Вайна 1812 года]] прынесла Беларусі вялікія страты мірнага насельніцтва. Адначасова сярод інтэлігенцыі ўзнікае цікавасць да беларускай культуры, [[Беларускі фальклор|фальклору]]. [[Ян Чачот]] даследуе арфаграфію [[Беларуская мова|беларускай мовы]] і першым уздымае пытанне аб стварэнні «крывіцкага правапісу». Пасля [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31 гадоў]] царскія ўлады забаранілі [[Уніяцкая царква на Беларусі|уніяцкую царкву]] і перавялі насельніцтва Беларусі ў [[Праваслаўе ў Беларусі|праваслаўе]]. Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863-64 гадоў]] быў узмоцнены ціск на грамадскія арганізацыі і інтэлігенцыю, але даны шэраг эканамічных саступак сялянам. [[Рэформы Аляксандра II|Рэформы 1860—1870-х гадоў]] (у прыватнасці, [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|адмена прыгоннага права]]) паспрыялі эканамічнаму развіццю рэгіёна, але [[Першая сусветная вайна]] прынесла вялікія страты мірнага насельніцтва і прамысловасці і паспрыяла ўзмацненню рэвалюцыйнага руху. Апошнюю спробу прадухіліць рэвалюцыю шляхам рэформ [[Сталыпінская аграрная рэформа|зрабіў Пётр Сталыпін]] у 1906 годзе. У той жа час у Беларусі расце цікавасць да роднай гісторыі, фальклору, незалежнасці. У 1906 годзе ўзнікае газета «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]». Да беларускай тэматыкі звяртаюцца многія маладыя паэты і публіцысты ([[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Алаіза Пашкевіч]], [[Янка Лучына]], [[Карусь Каганец]] і інш). === Беларуская Народная Рэспубліка === {{main|Беларуская Народная Рэспубліка}} [[Файл:Jazep Liosik.png|100px|thumb|[[Язэп Лёсік]], кіраўнік [[БНР]] у 1918—1919 гг.]] 25 сакавіка 1918 года абвешчана незалежная [[Беларуская Народная Рэспубліка]] (БНР). Старшынямі БНР пачаргова былі [[Іван Мікітавіч Серада|Янка Серада]], [[Язэп Юр’евіч Лёсік|Язэп Лёсік]], [[Пётр Антонавіч Крачэўскі|Пятро Крачэўскі]]. Планаваліся ўмераныя рэформы: перадача сялянам зямлі для арганізацыі дробных працоўных гаспадарак, адсутнасць нацыяналізацыі прамысловасці і г. д. У 1919 годзе пад ціскам бальшавікоў і з-за ўнутраных супярэчнасцей рэспубліка спыніла сваё існаванне, а [[Рада БНР]] эмігравала. === Заходняя Беларусь === {{main|Заходняя Беларусь}} Заходняя Беларусь — назва часткі земляў, якія да 1917 года ўваходзілі ў склад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у 1918—1920 гадах неаднаразова мянялі прыналежнасць і адыйшлі да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавору]] пасля [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ({{таксама}}: [[лінія Керзана]]). Назва дадзеная паводле этнічнага складу насельніцтва, у якім пераважалі [[беларусы]]; у такім выглядзе назва існуе ў савецкай, расійскай, украінскай і беларускай культурах. У польскай традыцыі пераважна вядома як Усходнія землі ці ўскраіны («[[крэсы ўсходнія]]»), прапануюцца і іншыя азначэнні. У 1930-х гадах насельніцтва складала каля 4 млн чал. Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] землі [[Уз’яднанне Заходняй Беларусі з БССР|ўвайшлі ў склад БССР]] — тэрыторыя Заходняй Беларусі прыблізна адпавядае сучасным [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]], частцы [[Мінская вобласць|Мінскай]] і заходняй палове [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] абласцей Рэспублікі Беларусь. Частка [[Віленскі край|Віленскага краю]] ўключна з [[Вільня]]й была перададзена [[Літва|Літве]], пасля 1944 года [[Усходняя Беласточчына]] адыйшла да Польшчы ({{Таксама}} [[Беластоцкая вобласць]]). === Савецкая Беларусь === {{main|Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Заходняя Беларусь|Рэпрэсіі ў БССР|Нямецкая акупацыя Беларусі, 1941—1944}} [[Файл:1998. Stamp of Belarus 0259.jpg|180px|left|thumb|[[Пётр Міронавіч Машэраў]] (1918—1980), старшыня ЦК [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] (фактычна кіраўнік [[БССР|савецкай Беларусі]]) у 1965—1980. Паштоўка 1998 года.]] У 1919 года 1 студзеня было абвешчана ўтварэнне [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь]]. 31 ліпеня 1920 другі раз было абвешчана ўтварэнне Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Беларусь. Пасля кароткачасовага існавання буфернай дзяржавы [[ЛітБел]], ужо [[БССР]] у 1922 годзе як адна з краін-заснавальніц увайшла ў склад [[СССР|Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік (СССР)]]. 17 верасня 1939 года да БССР была далучана [[Заходняя Беларусь]], якая павялічала памер Рэспублікі амаль у два разы. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў 1941—1944 гадах Беларусь была акупавана [[Нацызм|нацысцкаю]] [[Германія]]й. Пасля вызвалення ад нацысцкай акупацыі частка Заходняй Беларусі (больш за 30 тыс. км²) была рашэннем [[І. Сталін]]а перададзена Польшчы. У 1945 годзе Беларусь стала адной з краін-заснавальніц [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыі Аб’яднаных Нацый]]. Рашэнні па ўсіх пытаннях беларуская дэлегацыя ўзгадняла з усесаюзнымі прадстаўнікамі. У 1986 годзе на мяжы БССР і [[УССР]] адбылася [[Чарнобыльская катастрофа]], у выніку якой адбылося радыяцыйнае забруджанне значнай часткі тэрыторыі Беларусі. <gallery mode="packed"> Файл:Wassil Talasch cropped.jpg|[[Дзед Талаш]], герой партызанскага руху. Файл:Канстанцін Заслонаў дае заданне.jpg|[[Канстанцін Заслонаў]], адзін з камандзіраў партызанскага руху. Файл:1967 CPA 3487.jpg|”[[Бацька Мінай]]”, удзельнік партызанскай барацьбы ў Віцебскай вобласці. Файл:Br.Tarashkevich.jpg|[[Браніслаў Тарашкевіч]], беларускі грамадскі дзеяч і мовазнаўца. </gallery> === Рэспубліка Беларусь === {{main|Гісторыя суверэннай Беларусі}} 27 ліпеня 1990 года была прынята [[Дэкларацыя аб дзяржаўным суверэнітэце Беларускай ССР]], якой 25 жніўня 1991 года быў нададзены статус канстытуцыйнага закона. 25 жніўня 1991 года таксама была прынята пастанова «Аб забеспячэнні палітычнай і эканамічнай самастойнасці Беларусі» у якой абвяшчалася палітычная і эканамічная незалежнасць краіны. У [[1991]] СССР спыніў існаванне, БССР была абвешчана Рэспублікай Беларусь. У 1994 годзе прынятая [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь]], адбыліся першыя прэзідэнцкія выбары. 13 красавіка 1995 года Вярхоўны Савет XII-га склікання зацвердзіў правядзенне рэферэндуму і прызначыў яго на 14 мая 1995 года. У той жа час ідэя рэферэндуму выклікала непаразуменне з боку часткі грамадства і некаторых грамадскіх і палітычных арганізацый, часткі дэпутатаў Вярхоўнага Савета. 6 мая 1995 года [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]] выступіла са зваротам да насельніцтва, падкрэсліваючы, што пытанне аб мове не можа выносіцца на рэферэндум<ref>Народная газета. — 1995. — № . — 6 мая. —С.</ref>. 14 мая 1995 года адбыўся рэспубліканскі рэферэндум. Удзел у галасаванні прынялі 64,8 % выбаршчыкаў. Па ўсіх пытаннях Прэзідэнт атрымаў большасць галасоў. Адначасова з рэферэндумам праходзілі выбары ў Вярхоўны Савет XIII-га склікання. Аднак у выніку нізкай яўкі выбаршчыкаў за два туры было абрана толькі 119 дэпутатаў, у той час як для правамоцнага складу новага Вярхоўнага Савета патрабавалася не менш 174 дэпутатаў (што складала 2/3 ад поўнага складу ў 260 чалавек). Такім чынам, атрымалася, што новы склад парламента не быў абраны. Склалася палітычная сітуацыя, якая паралізавала дзейнасць заканадаўчай улады. Пытанне было вырашана восенню 1995 года пасля таго, як каля 100 дэпутатаў Вярхоўнага Савета XII-га склікання сабраліся на вераснёўскую сесію, паколькі згодна з артыкулам 91 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь 1994 года паўнамоцтвы Вярхоўнага Савета захоўваліся да адкрыцця першай сесіі Вярхоўнага Савета новага склікання. 11 кастрычніка Канстытуцыйны Суд пацвердзіў паўнамоцтвы Вярхоўнага Савета XII-склікання. 29 снежня 1995 года А. Лукашэнка выдаў распараджэнне № 259 «Аб выкананні нормаў і ўказаў прэзідэнта», згодна з якім «у мэтах забеспячэння палітычнай і эканамічнай стабільнасці чыноўнікі Савета Міністраў і іншых дзяржаўных устаноў да ўнясення змен у адпаведныя заканадаўчыя акты павінны забяспечваць безумоўнае выкананне нормаў і ўказаў прэзідэнта»<ref>Найноўшая гісторыя беларускага парламентарызму / В. Сіліцкі, П. Натчык, А. Зелімханаў [і інш.]. — Мн.: Аналітычны гурток, 2005. — С. 71.</ref>. 10 студзеня 1996 года Прэзідэнт накіраваў у Вярхоўны Савет праект закону «Аб унясенні змяненняў і дапаўненняў у Канстытуцыю»<ref>Игнатищев, Р. Учись видеть ложь. — Мн. — Могилев, 1997. — С. 41.</ref> Аднак жаданне Прэзідэнта змяніць Асноўны Закон не знайшло падтрымкі ў парламенце і праект быў адхілены. 8 жніўня А. Лукашэнка накіраваў у Вярхоўны Савет ініцыятыву аб правядзенні другога Усенароднага рэферэндуму. 4 лістапада 1996 года Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь, усе рашэнні якога паводле закону з’яўляюцца абавязковымі і перагляду не падлягаюць, прыняў рашэнне аб неадпаведнасці артыкулу 78 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь, у якім засведчана, што парадак правядзення рэспубліканскіх рэферэндумаў вызначаецца законам. На той момант у краіне законам не прадугледжваўся парадак змянення і дапаўнення Канстытуцыі праз рэферэндум. Такім правам быў надзелены выключна Вярхоўны Савет. Пасля гэтага вярхоўны Савет прыняў чарговую пастанову аб вынясенні на абавязковы рэферэндум толькі двух пытанняў — аб пераносе Дня Незалежнасці і аб выбарах кіраўнікоў мясцовых адміністрацый. Нягледзячы на рашэнне Канстытуцыйнага Суда, А. Лукашэнка ў парушэнне Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь і Закона «Аб народным галасаванні (рэферэндуме) у Рэспубліцы Беларусь» выдаў 5 лістапада 1996 года Указ № 455, у якім сам вызначыў парадак уступлення ў сілу рашэнняў рэспубліканскіх рэферэндумаў аб змяненні і дапаўненні Канстытуцыі, а 7 лістапада быў выдадзены Указ № 459 «Аб забеспячэнні канстытуцыйнага права грамадзян на ўдзел у рэферэндуме», згодна з якім характар рэферэндуму вызначаўся як абавязковы, а яго рашэнні канчатковымі. 11 лістапада 1996 года старшыня ЦВК [[В. Ганчар]] заявіў, што камісія не будзе выконваць прэзідэнцкі ўказ ад 7 лістапада і праводзіць рэферэндум па пытаннях, якія датычыліся новых рэдакцый канстытуцыйных праектаў. У 1994 годзе Прэзідэнтам быў абраны Аляксандр Лукашэнка. Ён утрымаў за сабой уладу і пасля выбараў [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2001)|2001]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|2006]], [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2010)|2010,]] [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2015)|2015]] гадоў, і пасля [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|падзей 2020 года]]. == Сімволіка == {{main|Сцяг Беларусі|Герб Беларусі|Гімн Беларусі}} [[Файл:Coat_of_arms_of_Belarus_(2020).svg|thumb|left|150px|[[Герб Беларусі]], зацверджаны ў 1995 годзе (са зменамі, зацверджанымі ў 2020 годзе).]] У 1991 годзе былі прыняты дзяржаўныя сцяг ([[бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белы]]) і герб («[[Пагоня]]»), але ў [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|1995 годзе былі зменены]] на цяперашнія [[чырвона-зялёны сцяг]] і герб, асновай якому паслужыў герб БССР. Першыя згадкі пра герб тыпу «Пагоні» фіксуюцца пад XIII стагоддзе. Ён фігуруе як герб княжацкіх сямей, гарадоў, самога Вялікага Княства Літоўскага. Фарміраванне герба звязана з агульнахрысціянскай геральдычнай традыцыяй, па-першае, маляваць манарха конным вершнікам (што паказвала яго як абаронцу), а другое, вобразамі хрысціянскіх святых, у прыватнасці [[Георгій Перамаганосец|святога Георгія]]. У [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|савецкі перыяд]] Беларусі быў прысвоены сацыялістычны герб, які сімвалізаваў інтэрнацыяналізм і вяршэнства сялян і пралетарыяту. Музыка гімна Беларусі напісана [[Несцер Фёдаравіч Сакалоўскі|Н. Сакалоўскім]] для гімна Беларускай ССР 1955 года. Тэкст гэтага гімна, напісаны [[Міхась Клімковіч|М. Клімковічам]], перапрацаваны ў 2002 годзе [[Уладзімір Іванавіч Карызна|У. Карызнам]]. <gallery mode="packed"> Файл:Pahonia. Пагоня (1575).jpg|[[Пагоня|Герб «Пагоня»]], (гербоўнік 1575 года). Файл:Pahonia. Пагоня (1600).jpg|[[Пагоня|Герб «Пагоня»]], каля 1600 года. </gallery> <!--=== Дзяржаўны сцяг === {{main|Сцяг Беларусі}} === Дзяржаўны герб === {{main|Герб Беларусі}} === Дзяржаўны гімн === {{main|Гімн Беларусі}}--> == Дзяржаўны лад == {{main|Дзяржаўны лад Беларусі}} Рэспубліка Беларусь — [[унітарная дзяржава]], форма кіравання — [[прэзідэнцкая рэспубліка]]. [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]] дэлегаваны заканадаўчыя паўнамоцтвы на выданне дэкрэтаў і ўказаў, якія маюць сілу закону. Прэзідэнт абіраецца непасрэдна грамадзянамі на 5-гадовы тэрмін. [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь]] была прынята 15 сакавіка 1994 года на 13-й сесіі [[Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага Савета]] Рэспублікі Беларусь XII-га склікання. Набыла сілу 30 красавіка 1994 года з моманту яе апублікавання. 24 лістапада 1996 года Канстытуцыя была абноўлена і дапоўнена паводле вынікаў [[Рэферэндум у Беларусі (1996)|рэферэндуму]]. Значная частка змен — пераразмеркаванне паўнамоцтваў на карысць выканаўчай улады і прэзідэнта, у прыватнасці. Сучасная рэдакцыя Канстытуцыі Рэспубліка Беларусь складаецца з прэамбулы, 9 раздзелаў, у якіх 8 глаў і 146 артыкулаў. 17 кастрычніка 2004 года на [[Рэферэндум у Беларусі (2004)|рэферэндуме]] з Канстытуцыі было выключана палажэнне, якое абмяжоўвае права адной асобы абірацца прэзідэнтам больш за два тэрміны запар. Найвышэйшай заканадаўчай установай Беларусі ёсць [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны сход]], які складаецца з [[Палата Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаты прадстаўнікоў]] і [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі]]. У Палаце прадстаўнікоў 110 [[дэпутат]]аў. Дэпутаты абіраюцца па [[Мажарытарная выбарчая сістэма|мажарытарнай сістэме]] прамым усеагульным галасаваннем. Савет Рэспублікі абіраецца мясцовымі Саветамі — ад кожнай вобласці і горада Мінска абіраюцца па 8 членаў Савета Рэспублікі. 8 членаў Савета прызначаюцца прэзідэнтам — усяго 64 чалавека. Тэрмін паўнамоцтваў Нацыянальнага сходу — 5 гады. Судовая ўлада ажыццяўляецца [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўным Судом]], Вышэйшым Гаспадарчым Судом і [[Канстытуцыйны суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйным судом]]. == Палітычныя партыі == {{main|Палітычныя партыі Беларусі}} На 2009 год у Беларусі афіцыйна зарэгістравана 15 палітычных партый<ref>{{ref-ru}} [http://minjust.by/ru/site_menu/about/struktura/obschestv/registr/politpart Сведения о политических партиях, зарегистрированных в Республике Беларусь // Министерство юстиции Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120120231757/http://minjust.by/ru/site_menu/about/struktura/obschestv/registr/politpart |date=20 студзеня 2012 }}</ref>, з іх у [[Палата Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Палаце Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] IV склікання прадстаўленыя дзве: [[Камуністычная партыя Беларусі]] і [[Беларуская аграрная партыя]]. == Міжнароднае становішча і знешняя палітыка == {{main|Знешняя палітыка Беларусі}} [[Файл:Embassy of Belarus in Kyiv.jpeg|thumb|left|200px|Будынак пасольства Рэспублікі Беларусь у Кіеве.]] Дзяржава з’яўляецца членам-заснавальнікам [[ААН]], [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]], [[АДКБ]], [[Еўразійскі эканамічны саюз|Еўразійскага эканамічнага саюза]], [[Саюзная дзяржава Расіі і Беларусі|Саюзнай дзяржавы]], а таксама членам іншых міжнародных аб’яднанняў. На 2013 год Беларусь падтрымлівае дыпламатычныя адносіны са 173 дзяржавамі, у 51 з якіх адкрыта 48 пасольстваў, 2 пасольства/пастаянных прадстаўніцтвы пры міжнародных арганізацыях, 2 пастаянных прадстаўніцтвы пры міжнародных арганізацыях, 9 генеральных консульстваў і 1 консульства. За мяжой функцыянуе таксама 13 аддзяленняў пасольстваў Рэспублікі Беларусь.  Замежныя дзяржавы прадстаўлены ў Беларусі 43 пасольствамі, 3 аддзяленнямі пасольстваў, 1 гандлёвым, 28 консульскімі ўстановамі (уключаючы ганаровых консулаў); міжнародныя арганізацыі — 17 прадстаўніцтвамі. Па сумяшчальніцтву ў Беларусі акрэдытавана 85 замежных дыппрадстаўніцтваў. {{таксама}} [[Візавыя патрабаванні для грамадзян Беларусі]], [[Спіс дыпламатычных місій Беларусі]], [[Пашпарт грамадзяніна Беларусі]] == Адміністрацыйны падзел == {{main|Адміністрацыйны падзел Беларусі}} Рэспубліка Беларусь — унітарная рэспубліка, найбуйнейшая адміністрацыйная адзінка — вобласць. Рэспубліка Беларусь падзяляецца на 6 абласцей, вобласці падзяляюцца на раёны і гарады абласнога падпарадкавання. Агульны лік раёнаў ва ўсіх абласцях складае 118, а гарадоў абласнога падпарадкавання — 12. Горад [[Мінск]] з’яўляецца самастойнай адміністрацыйнай адзінкай, якая не ўваходзіць ні ў адну вобласць. {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" width="100%" |+ !Вобласць||<small>Паштовы<br />індэкс</small>||class="unsortable"|<small>Дата<br />заснавання</small>||<small>Плошча<br />км²<br />(на 1.01.2012<!--<ref name="кадастр 2012"/>-->)</small>||<small>Насельніцтва<br />(на 1.01.2019<ref>[https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/perepis_2019-itogi-20200220-1.pdf Первые итоги переписи населения Республики Беларусь 2019 года] {{ref-ru}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201021185940/https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-pdf/respondent/perepis_2019-itogi-20200220-1.pdf |date=21 кастрычніка 2020 }}</ref>)</small>||<small>Адміністрацыйны цэнтр</small>||class="unsortable"|<small>Сцяг</small>||class="unsortable"|<small>Карта</small> |- | [[Брэсцкая вобласць]] | align=center | 224000 | <span style="display:none">18900703</span>[[4 снежня]] [[1939]] | align=right | <span style="display:none">0</span>32 786,44 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 379 456 | [[Брэст]] | [[Файл:Flag of Brest Voblast, Belarus.svg|border|45px]] |rowspan="6" |<imagemap> Image:Subdivisions_of_Belarus.png|center|Адміністрацыйны падзел Рэспублікі Беларусь <br />(пры націску на намаляваную вобласць ажыццяўляецца пераход на адпаведны артыкул) poly 87 73 67 40 84 39 99 52 129 52 130 80 110 89 110 125 84 126 70 113 70 85 63 68 73 52 86 73 87 83 93 86 101 84 104 80 104 73 102 69 95 68 90 70 [[Мінская вобласць]] poly 7 157 8 137 0 130 11 119 15 114 28 114 31 108 40 108 40 112 50 105 54 94 67 96 68 113 82 122 90 135 89 156 53 144 23 146 [[Брэсцкая вобласць]] poly 90 157 91 136 86 131 90 124 110 126 136 109 137 96 163 97 170 105 180 136 164 140 157 165 [[Гомельская вобласць]] poly 15 114 11 74 36 72 50 63 64 39 75 51 67 66 70 95 55 93 44 111 33 107 28 114 [[Гродзенская вобласць]] poly 110 120 110 90 130 82 130 63 164 56 196 90 188 103 168 102 141 97 135 109 [[Магілёўская вобласць]] poly 67 37 73 15 102 0 149 11 158 21 163 54 130 63 130 52 101 52 [[Віцебская вобласць]] circle 97 79 10 [[Мінск]] desc none </imagemap> |- | [[Віцебская вобласць]] | align=center | 210000 | <span style="display:none">18461228</span>[[15 студзеня]] [[1938]] | align=right | <span style="display:none">0</span>40 050,32 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 164 554 | [[Віцебск]] | [[Файл:Flag of Vitsebsk Voblasts.svg|border|45px]] |- | [[Гомельская вобласць]] | align=center | 246000 | <span style="display:none">18191214</span>[[15 студзеня]] [[1938]] | align=right | <span style="display:none">0</span>40 369,51 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 405 873 | [[Гомель]] | [[Файл:Flag of Homyel Voblast.svg|border|45px]] |- | [[Гродзенская вобласць]] | align=center | 230000 | <span style="display:none">19590103</span>[[20 верасня]] [[1944]] | align=right | <span style="display:none">00 </span>25 126,98 | align=right | <span style="display:none">00 </span>1 036 529 | [[Гродна]] | [[Файл:Flag of Hrodna Voblasts.svg|border|45px]] |- | [[Мінская вобласць]] | align=center | 220000 | <span style="display:none">18360615</span>[[15 студзеня]] [[1938]] | align=right | <span style="display:none">0</span>39 894,75 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 432 480 | [[Мінск]] | [[Файл:Flag of Minsk Voblast.svg|border|45px]] |- | [[Магілёўская вобласць]] | align=center | 212000 | <span style="display:none">19120214</span>[[15 студзеня]] [[1938]] | align=right | <span style="display:none">0</span>29 068,63 | align=right | <span style="display:none">0</span>1 049 326 | [[Магілёў]] | [[Файл:Flag of Mahilyow Voblast.svg|border|45px]] |} У шэрагу гарадоў абласнога падпарадкавання і ў горадзе Мінску маецца падзел на гарадскія раёны. == Насельніцтва == {{main|Насельніцтва Беларусі}} === Дэмаграфічныя звесткі === [[Файл:Belarus population.svg|thumb|250px|Колькасць насельніцтва Беларусі ў 1960—2015 гг.]] Паводле «Дакладу аб развіцці чалавека» Арганізацыі Аб’яднаных Нацый, па [[Індэкс развіцця чалавечага патэнцыялу|індэксе развіцця чалавечага патэнцыялу]] (ІРЧП) краіна знаходзіцца на [[Спіс краін паводле ІРЧП|65-ым месцы]] (2011 год)<ref>[http://naviny.by/rubrics/society/2011/11/09/ic_articles_116_175767/ Индекс человеческого развития Беларуси — не было бы ниже] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120125070529/http://www.naviny.by/rubrics/society/2011/11/09/ic_articles_116_175767/ |date=25 студзеня 2012 }}</ref>. На снежань 2010 года па індэксе развіцця з улікам гендарнага фактару рэспубліка займае 52-е месца сярод 182 краін свету і першае месца ў СНД<ref>[http://www.belta.by/ru/all_news/society/Belarus-zanimaet-pervoe-mesto-v-SNG-po-indeksu-razvitija-s-uchetom-gendernogo-faktora_i_533850.html Беларусь занимает первое место в СНГ по индексу развития с учетом гендерного фактора]</ref>. Самая вялікая этнічная група Беларусі (2009) — [[беларусы]] (83,73 %). Асноўныя этнічныя меншасці: [[рускія]] — 8,26 %, [[палякі]] — 3,1 %, [[украінцы]] — 1,67 %, [[яўрэі]] — 0,14 %, іншыя, а так сама людзі, што не пазначылі нацыянальнасць — 3,1 %<ref>{{cite web|url=http://www.belstat.gov.by/perepis-naseleniya/perepis-naseleniya-2009-goda/statisticheskie-publikatsii/statisticheskie-sborniki_2/index_535/|title=Перепись населения 2009. Национальный состав Республики Беларусь. Том 3|publisher=Белстат|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141129100521/http://belstat.gov.by/perepis-naseleniya/perepis-naseleniya-2009-goda/statisticheskie-publikatsii/statisticheskie-sborniki_2/index_535/ |archivedate=29 лістапада 2014 }}</ref>. З 1993 года насельніцтва Беларусі ўстойліва скарачаецца. У 2003 годзе ў Беларусі жыло {{nobr|9898,6}} тыс. чалавек. У выніку перавышэння смяротнасці над нараджальнасцю насельніцтва краіны ў наступныя гады паменшылася. У Беларусі ў 2006 годзе нарадзіліся 96,4 тыс. дзяцей (на 5,9 тыс. больш у параўнанні з 2005 годам), памерлі 138,4 тыс. чалавек (на 3,5 тыс. чалавек менш, чым у 2005). Пры гэтым прыкметна зменшылася смяротнасць дзяцей ва ўзросце да 1 года — гэты паказчык знізіўся з 7,1 выпадкаў на 1000 народжаных за 2005 год да 6,2 выпадкаў на 1000 народжаных за 2006 год. За першы квартал 2007 года ў параўнанні з адпаведным перыядам 2006-га колькасць памерлых у краіне знізілася на 4,9 %. <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center>'''10 буйнейшых гарадоў Беларусі''',<br />тыс. чал., 01.01.2017.[https://www.belta.by/society/view/chislennost-naselenija-v-15-gorodah-belarusi-prevyshaet-100-tys-256446-2017/]</center> ---- {| cellpadding=2 style="background:transparent;" |- | [[Мінск]] | align="right" | 1975 |- | [[Гомель]] | align="right" | 535 |- | [[Магілёў]] | align="right" | 380 |- | [[Віцебск]] | align="right" | 370 |- | [[Гродна]] | align="right" | 369 |- | [[Брэст]] | align="right" | 344 |- | [[Бабруйск]] | align="right" | 218 |- | [[Баранавічы]] | align="right" | 179 |- | [[Барысаў]] | align="right" | 143 |- | [[Пінск]] | align="right" | 138 |} </div> У 2007 годзе нараджальнасць склала (у разліку на тыс. жыхароў) 10,7, а смяротнасць — 13,7. Найбольшае значэнне натуральнага змяншэння насельніцтва адзначана ў Віцебскай вобласці, а ў сталіцы Беларусі каэфіцыент нараджальнасці быў прыкладна роўны каэфіцыенту смяротнасці. У 2008 нараджальнасць (у разліку на тыс. жыхароў) — 11,1, смяротнасць — 13,9, натуральнае змяншэнне насельніцтва — 2,8<ref>belstat.gov.by</ref>. Колькасць насельніцтва краіны складала (на 1 студзеня): * 2007 — {{nobr|9579,5}} тыс. чал. (за 2006 год зменшылася на 51 тыс. чалавек)<ref name="belstat1">{{cite web|url=http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/demografiya_2/g/chislennost-naseleniya-po-oblastyam-i-g-minsku/|publisher=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|title=Афіцыйная статыстыка па колькасці насельніцтва па абласцях і г. Мінску|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170902005802/http://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/demografiya_2/g/chislennost-naseleniya-po-oblastyam-i-g-minsku/ |archivedate=2 верасня 2017 }}</ref> * 2008 — {{nobr|9542,4}} тыс. чал. (за 2007 год зменшылася на 37,1 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2009 — {{nobr|9513,6}} тыс. чал. (за 2008 год зменшылася на 28,8 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2010 — {{nobr|9500}} тыс. чал. (за 2009 год зменшылася на 13,6 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2011 — {{nobr|9481,2}} тыс. чал. (за 2010 год зменшылася на 18,8 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2012 — {{nobr|9465,2}} тыс. чал. (за 2011 год зменшылася на 16 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2013 — {{nobr|9463,8}} тыс. чал. (за 2012 год зменшылася на 1,4 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2014 — {{nobr|9468,2}} тыс. чал. (за 2013 год павялічылася на 4,4 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2015 — {{nobr|9480,9}} тыс. чал. (за 2014 год павялічылася на 12,7 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2016 — {{nobr|9498,4}} тыс. чал. (за 2015 год павялічылася на 17,5 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2017 — {{nobr|9504,7}} тыс. чал. (за 2016 год павялічылася на 6,3 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2018 — {{nobr|9491,8}} тыс. чал. (за 2017 год зменшылася на 12,9 тыс. чалавек)<ref name="belstat1"/>; * 2019 — {{nobr|9429,2}} тыс. чал. (за 2018 год зменшылася на 62,6 тыс. чалавек)<ref>{{Cite web |publisher=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|title=Колькасць насельніцтва па абласцях і Мінску |url=https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-excel/Oficial_statistika/Godovwe/Chisl_po_obl.xlsx |access-date=29 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621225331/https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-excel/Oficial_statistika/Godovwe/Chisl_po_obl.xlsx |archive-date=21 чэрвеня 2020 |url-status=dead }}</ref>. * 2020 — {{nobr|9410,2}} тыс. чал. (за 2019 год зменшылася на 19 тыс. чалавек)<ref name="belstat.gov.by">{{Cite web |title=Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь |url=http://www.belstat.gov.by/by/ |access-date=6 лютага 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190325210911/http://www.belstat.gov.by/by/ |archive-date=25 сакавіка 2019 |url-status=dead }}</ref>. * 2021 — {{nobr|9349,6}} тыс. чал. (за 2020 год зменшылася на 60,6 тыс. чалавек)<ref name="belstat.gov.by"/>. * 2022 — {{nobr|9255,5}} тыс. чал. (за 2021 год зменшылася на 94,1 тыс. чалавек)<ref name="belstat.gov.by"/>. Колькасць насельніцтва ў 14 гарадах Беларусі перасягае 100 тыс. чалавек. У Мінску на 1 снежня 2009 года налічваліся 1 млн 856,4 тыс. жыхароў. На другім месцы — Гомель (484,5 тыс.), на трэцім — Магілёў (370,6 тыс.). Далей ідуць іншыя абласныя цэнтры: Віцебск (346,2 тыс.), Гродна (325,8 тыс.) і Брэст (314,8 тыс.). У [[Бабруйск]]у на 1 студзеня гэтага года пражывалі 218,4 тыс. чалавек, [[Баранавічы|Баранавічах]] — 168,3 тыс., [[Барысаў|Барысаве]] — 149,8 тыс., [[Пінск]]у — 130,4 тыс., [[Орша|Оршы]] — 122,6 тыс., [[Мазыр]]ы — 111,9 тыс., [[Салігорск]]у — 101,1 тыс., [[Наваполацк]]у — 100,6 тыс. чалавек<ref>{{Cite web |title=Колькасць насельніцтва ў 14 гарадах Беларусі перасягае 100 тыс. чалавек |publisher=[[Звязда]] |date=15 мая 2008 |url=http://zvyazda.minsk.by/ru/archive/article.php?id=12118&idate=2008-05-15 |access-date=19 мая 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727052421/http://zvyazda.minsk.by/ru/archive/article.php?id=12118&idate=2008-05-15 |archive-date=27 ліпеня 2011 |url-status=dead }}</ref>. Шчыльнасць насельніцтва ў сярэднім па краіне складае 45,2 чал./км² (даныя на 1 красавіка 2020 г. з улікам вынікаў перапісу насельніцтва 2019 г.). === Рэлігія === [[Файл:Полацак, Спаса-Еўфрасіньнеўскі манастыр.jpg|злева|thumb|220x220px|[[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] у Полацку.]] {{main|Рэлігія ў Беларусі}} Паводле ацэнак, 60-70 % жыхароў Беларусі лічаць сябе [[Праваслаўе|праваслаўнымі]], 15-20 % — [[Рымска-Каталіцкая Царква|рыма-каталікамі]], 5-10 % — [[Пратэстанцтва|пратэстантамі]], [[Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква|грэка-каталікамі (уніятамі)]]. Пашыраны [[атэізм]]. {{main|Канфесіянальная гісторыя Беларусі}} [[Файл:Shklovsky idol.jpg|thumb|130px|[[Шклоўскі ідал]], каменная фігура невядомага [[Язычніцтва|язычніцкага]] бога, зроблена прыкладна ў 10-13 стагоддзях.]] [[Файл:Eŭfrasińnia Połackaja. Эўфрасіньня Полацкая (1859).jpg|злева|thumb|180px|[[Еўфрасіння Полацкая]], манахіня і асветніца, прылічана праваслаўнай царквой да ліку святых.]] [[Файл:Mikołaj Radziwiłł Czarny.JPG|thumb|160px|[[Мікалай Радзівіл Чорны]], з імем якога звязаны распаўсюд [[Пратэстанцтва|пратэстанцкай веры]] ў Беларусі.]] У старажытнасці насельніцтва Беларусі было [[Язычніцтва|язычніцкім]]. Археолагі знайшлі ў гарадзішчах [[Мілаградская культура|Мілаградскай культуры]] каля 100 фігурак жывёл, у тым ліку фігуркі каня, сабакі, каровы. На гарадзішчы Падгор’е знойдзена фігурка бабра. На старажытным могільніку ў Лоеўскім раёне ([[Зарубінецкая культура]]) былі знойдзены рытуальныя пахаванні [[Сабака свойскі|сабакі]], [[казулі]], [[Карова|каровы]]. Гэта сведчыць ад распаўсюдзе першабытных верванняў аб тым, быццам багі і духі маюць жывёльнае аблічча. У [[Сярэдневякоўе|Сярэднявякоўі]] сфарміраваўся культ багоў у чалавечым абліччы. Іх ушаноўвалі ў капішчах. У летапісах і фальклоры знойдзены сляды культу такіх багоў, як [[Ярыла]], [[Вялес]], [[Мокаш]], [[Пярун]] і інш. Язычніцкія рытуалы захаваліся ў беларускай культуры і па сёння, у выглядзе народных свят ([[Купалле]], [[Каляды]], [[Русалле]], [[Дзяды]], [[Грамніцы]], [[Саракі]], [[Юр’еў дзень (вясенні)|Юр’е]], [[Дажынкі]]) і абрадаў ([[Пахаванне стралы]], [[Гуканне вясны]], [[Пахаванне Дзеда]], [[Ваджэнне Куста]]). У Х—ХІ стагоддзях на Беларусі пашыраецца хрысціянства. Адным з першых хрысціцеляў быў ісландскі вандроўнік [[Торвальд Кодрансан]]. Па Беларусі распаўсюджваецца [[Праваслаўе ў Беларусі|праваслаўе]]. Пазней у заходнія рэгіёны з [[Польшча|Польшчы]] прыходзіць [[каталіцтва]]. У 16 стагоддзі распачынаецца [[Рэфармацыя ў Рэчы Паспалітай|Рэфармацыя]]: многія адукаваныя людзі прымаюць [[Пратэстанцтва|пратэстантызм]], перакладаюць [[Біблія|Біблію]] на старабеларускую мову (дагэтуль яна была толькі на стараславянскай мове, якую разумелі толькі вузкія колы людзей). У 1596 годзе падпісана [[Берасцейская унія]], узнікае [[Уніяцтва|ўніяцкая царква]]. Дыяспары беларускіх татар і яўрэяў будуюць тут мячэці і сінагогі. Пад канец XVIII стагоддзя 70 % насельніцтва належала да [[Уніяцкая Царква ў Рэчы Паспалітай|ўніяцкай (грэка-каталіцкай) царквы]], 15 % былі каталікамі [[Рымскі абрад|рымскага абраду]], 7 % — [[Іўдаізм|іўдзеямі]] і толькі 6 % — [[Праваслаўе|праваслаўнымі]]. Аднак [[Полацкі царкоўны сабор|у 1839 годзе ўніяцкая царква была скасавана і далучана]] да Грэка-Рускай Праваслаўнай Царквы, праз што ў праваслаўе перайшло больш за 1,6 млн чалавек. У [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі час]] пачынаецца жорстая барацьба з рэлігіяй: улада забараняе людзям спраўляць абрады, разбурае цэрквы, прымусова і агрэсіўна насаджвае [[Атэізм у Беларусі|атэізм]]. Знішчаюцца не толькі хрысціянскія святыні, але спальваюцца свяшчэнныя дрэвы, затоптваюцца сакральныя крыніцы, разбіваюцца валуны, культ якіх захаваўся яшчэ з язычніцкіх часоў. У канцы 1980-х гадоў дзяржава адмаўляецца ад пераследу рэлігіі. Пачынаюць аднаўляцца цэрквы, расце колькасць вернікаў. У 2000-х гадах у Беларусі, як і ва ўсім свеце, пашыраецца цікавасць да старажытных, дахрысціянскіх вераванняў. Узнікае [[неапаганства]], яго прыхільнікі займаюцца рэканструкцыяй язычніцкіх абрадаў, святаў, светапогляду. <gallery mode="packed"> Файл:Гродно Костел Фарный 01.jpg|Каталіцкі [[Кафедральны касцёл Святога Францішка Ксаверыя]]. Файл:Wolpa Synagogue Poland 1920.jpg|[[Воўпаўская сінагога]], 1920 г., спалена нацыстамі ў час [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]]). Файл:Navahrudak Mosque.JPG|[[Навагрудская мячэць]], пабудавана [[Беларускія татары|беларускімі татарамі]] ў 1855 годзе. </gallery> === Мовы === {{main|Мовы Беларусі|Беларуская мова}} {{seealso|Русіфікацыя Беларусі}} [[Файл:Кітаб.jpg|thumb|right|200px|[[Кітабы|Кітаб]] (літаратурны помнік [[беларускія татары|беларускіх татар]]), напісаны [[беларускі лацінскі алфавіт|арабскімі літарамі]] на [[Старабеларуская мова|старабеларускай мове]], 18 стагоддзе).]] [[Файл:Materiały bibliograficzne z zakresu literatury białoruskiej.jpg|thumb|right|200px|[[Ян Баршчэўскі]], выданне на [[Беларуская лацінка|беларускай лацінцы]].]] {|class="table" style="text-align:center" |- | width="47%"|[[Файл:BelarusNativeLanguages2009.PNG|thumb|270px|Родная мова насельніцтва ў раёнах і<br>гарсаветах Беларусі па перапісе 2009 года.]] | width="3%"| | width="47%"|[[Файл:BelarusHomeLanguages2009.PNG|thumb|270px|Мова зносін насельніцтва ў раёнах і<br>гарсаветах Беларусі па перапісе 2009 года.]] | width="3%"| |} {|class="table" style="text-align:center" |- | width="47%"|[[Файл:BelarusianAsNativeLnaguage2009rural.PNG|thumb|270px|Беларуская мова як родная ў сельскай мясцовасці раёнаў і гарсаветаў Беларусі па перапісе 2009 года.]] | width="3%"| | width="47%"|[[Файл:BelarusianAsNativeLnaguage2009urban.PNG|thumb|270px|Беларуская мова як родная ў гарадской мясцовасці раёнаў і гарсаветаў Беларусі па перапісе 2009 года.]] | width="3%"| |} [[Файл:РайониБілорусіДМ2009—2019.gif|thumb|right|270px|Найбольш распаўсюджаная дамашняя мова ў раёнах, гарадах і гарсаветах Беларусі паводле перапісаў 2009 і [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|2019]] гадоў.]] [[Файл:ЗСО-Білоруською-2010—2026.gif|thumb|right|270px|Змяненне долі вучняў у класах з беларускай мовай навучання ў дзённых установах агульнай сярэдняй адукацыі паміж 2010/11 і 2025/26 навучальнымі гадамі.]] Паводле артыкула 17 Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь дзяржаўныя мовы Беларусі — [[беларуская мова|беларуская]] і [[руская мова|руская]]<ref>{{cite web|url=http://etalonline.by/?type=text&regnum=v19402875#load_text_none_1_|title=Канстытуцыя РБ. Артыкул 17|lang=ru|access-date=2015-01-13|archive-date=3 лютага 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170203204434/http://etalonline.by/?type=text&regnum=V19402875#load_text_none_1_|url-status=dead}}</ref>. Беларуская мова была адзінай дзяржаўнай мовай Рэспублікі Беларусь з 1991 (т. б. пасля атрымання незалежнасці) да 1995 года. Для рускай быў вызначаны статус «мовы міжнародных зносін». Пасля прыходу да ўлады [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] з яго прапановы быў праведзены [[Рэферэндум у Беларусі (1995)|рэферэндум]], па выніках якога прынялі іншую дзяржаўную сімволіку і рускую мову як другую дзяржаўную. Легітымнасць рэферэндуму некаторымі грамадзянамі і беларускімі палітычнымі партыямі аспрэчваецца<ref name="svab1995">https://www.svaboda.org/a/24100070.html</ref>. Афіцыйна, рэферэндум абвясціў поўную роўнасць беларускай і рускай моў на дзяржаўным узроўні. Але наданне рускай мове такога статусу прывяло да моцнага скарачэння ўжывання беларускай мовы і ў паўсядзённым жыцці, і ў афіцыйных дакументах. Абедзве дзяржаўныя мовы вывучаюць дзеці ў школах як абавязковыя прадметы. Тым часам незалежныя выданні адзначаюць штогадовае памяншэнне колькасці дзяцей, якія вучацца ў школах па беларускамоўных праграмах<ref>https://nashaniva.by/?c=ar&i=191559</ref>. Афіцыйныя асобы (у тым ліку і Лукашэнка) выступаюць амаль выключна па-руску. Паводле перапісу насельніцтва 2009 года, большая колькасць (53 %) насельніцтва пазначылі [[родная мова|роднай мовай]] беларускую, пры гэтым толькі 23 % заявілі, што карыстаюцца ёй у паўсядзённым жыцці (у параўнанні з 1999 годам, дзе беларускую як родную пазначылі 73 %). Заняпад беларускай мовы і дамінаванне рускай у краіне ёсць наступствамі працяглай палітыкі [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі Беларусі]] і дыскрымінацыі беларускамоўнага насельніцтва, якая праводзілася ў часы Расійскай імперыі<ref>Швед В. [http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/07/07szved.htm Эвалюцыя расійскай урадавай палітыкі адносна земляў Беларусі (1772—1863 г.)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151020160251/http://kamunikat.fontel.net/www/czasopisy/almanach/07/07szved.htm |date=2015-10-20 }} // Гістарычны Альманах. Том 7, 2002</ref><ref>Дакументы і матэрыялы па гісторыі Беларусі. — Мінск,1940. — Т. 2. — 938 с.</ref><ref>''[[Миллер, Алексей Ильич|Миллер А. И.]]'' Планы властей по усилению русского ассимиляторского потенциала в Западном крае // [http://www.ukrhistory.narod.ru/texts/miller.htm «Украинский вопрос» в политике властей и русском общественном мнении (вторая половина XIX века)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100214003533/http://www.ukrhistory.narod.ru/texts/miller.htm|date=14 лютага 2010}}. СПб: Алетейя, 2000.</ref>, Савецкага Саюза<ref>Русіфікацыя // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. Т.6. Кн.1. — Мн., 2001. С. 136</ref><ref>Jacob Ornstein. Soviet Language Policy: Theory and Practice//The Slavic and East European Journal. — Vol. 3. — No. 1 (Spring 1959). — P. 13.</ref><ref>Мікуліч Т. М. Мова і этнічная самасвядомасць. Мн., 1996. С. 96</ref> і пасля абвяшчэння незалежнасці Беларусі [[Рэжым Лукашэнкі|рэжымам Лукашэнкі]]<ref>{{Cite web|url=https://globalbar.se/2023/10/research-belarusian-speaking-citizens-face-discrimination/ |title=Research: Belarusian-speaking citizens face discrimination |date=21 кастрычніка 2023 |lang=en}}</ref><ref>''[https://belarusdigest.com/story/author/vadzim-smok/ Vadzim Smok] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201101094557/https://belarusdigest.com/story/author/vadzim-smok/ |date=1 лістапада 2020 }}''. [https://belarusdigest.com/papers/belarusianidentity.pdf Belarusian Identity: the Impact of Lukashenka’s Rule] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210418120332/https://belarusdigest.com/papers/belarusianidentity.pdf |date=18 красавіка 2021 }} // ''Analytical Paper.'' Ostrogorski Centre, BelarusDigest, 9 December 2013</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/ru/issledovanie-tolko-15-belorusov-citaut-knigi-na-rodnom-azyke/a-67766731 |title=Только 15 % белорусов читают книги на родном языке |publisher=[[Deutsche Welle]] |date=21 снежня 2023 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://kamunikat.org/Kalita_Ina.html |title=Калита И. В. Современная Беларусь: языки и национальная идентичность. Ústí nad Labem, ISBN 978-80-7414-324-3, 2010, 300 s. |access-date=5 чэрвеня 2024 |archive-date=24 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924220713/http://kamunikat.org/Kalita_Ina.html |url-status=dead }}</ref>. У 2018/19 навучальным годзе ў Беларусі вучыліся па-беларуску толькі 9,7 % вучняў першых класаў<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=235098 Цвёрдая русіфікацыя. Доля беларускамоўных першакласнікаў упершыню склала менш за 10 %] // «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]», 7 жніўня 2019</ref>. Папулярызацыяй беларускай мовы да 2020 года займаліся такія грамадскія арганізацыі, як [[Мова нанова]], [[Кінаконг]], [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|ТБМ]], [[Арт Сядзіба]] і іншыя. Афіцыйна выкарыстоўваецца беларускі кірылічны правапіс, рэгламентаваны [[Правілы беларускай арфаграфіі і пунктуацыі (2008)|правіламі]]. У [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] і [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] абласцях, дзе жыве шмат [[Палякі|палякаў]], распаўсюджана [[Польская мова ў Беларусі|польская мова]]. У [[Гродна|Гродне]] і [[Ваўкавыск]]у ёсць польскамоўныя школы. У [[Рымдзюны|Рымдзюнах]] таксама была школа з навучаннем на [[літоўская мова|літоўскай мове]]<ref>https://by.mfa.lt/by/by/news/rjymdzyunskaaa-saarednaaaa-schkola-adznachjyla-20-gadobjy-yuvlej {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190212234110/https://by.mfa.lt/by/by/news/rjymdzyunskaaa-saarednaaaa-schkola-adznachjyla-20-gadobjy-yuvlej |date=12 лютага 2019 }}</ref>, у 2022 годзе яна закрыта ўладамі Беларусі<ref>https://www.lrs.lt/sip/portal.show?p_r=36002&p_k=1&p_t=282373</ref>. Паводле даных [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь]], у 2024/25 навучальным годзе з 1 080 159 вучняў у дзённых установах агульнай сярэдняй адукацыі Беларусі 88 885 або 8,23 % навучаліся на беларускай мове (у [[Мінская вобласць #Моўны склад|Мінскай вобласці]] — 16,17 %, у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай]] — 13,11 %, у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай]] — 8,63 %, у [[Гомельская вобласць #Моўны склад|Гомельскай]] — 7,17 %, у [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай]] — 6,60 %, у [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] — 4,67 %, у горадзе [[Мінск]] — 1,91 %), тады як на рускай — 991 274 або 91,77 % вучняў (у горадзе Мінск — 98,09 %, у Віцебскай вобласці — 95,33 %, у Магілёўскай — 93,40 %, Гомельскай — 92,83 %, у Гродзенскай — 91,37 %, у Брэсцкай — 86,89 %, у Мінскай — 83,83 %)<ref>{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/33413316.html|title=Усяго 8 адсоткаў. За 10 гадоў школьнікаў, якія вучацца па-беларуску, паменела на траціну|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2025-05-14|lang=be-tarask}}</ref><ref>[https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10103000022 Численность учащихся в дневных учреждениях общего среднего образования по языку обучения по территории Республики Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250926200219/https://dataportal.belstat.gov.by/osids/indicator-info/10103000022 |date=26 верасня 2025 }} — [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref>. == Эканоміка == {{main|Эканоміка Беларусі}} [[Файл:Image-Belarusion GDP grow (1995-~2008).png|thumb|300px|Тэмп роста ВУП з 1995 па 2007 і ацэнка на 2008 (у працэнтах).]] Эканоміка Беларусі — сацыяльна-рыначная. Аднак, на думку некаторых навукоўцаў, гаспадарка Беларусі з’яўляецца [[планавая эканоміка|планавай]]<ref>[[Міхаіл Марыніч]]. [http://www.zbsb.org/n2/1443_11.shtml Трансфармацыйныя задачы Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090113212923/http://www.zbsb.org/n2/1443_11.shtml |date=13 студзеня 2009 }}// [[Згуртаванне беларусаў свету "Бацькаўшчына"]]. [[10 чэрвеня]] [[2007]]</ref>, або [[камандная эканоміка|адміністрацыйна-каманднай]]<ref>Ігар Шчучэнка. [http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=31320 Выйсце з крызісу — далейшае рэфармаванне ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110825212252/http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=31320 |date=25 жніўня 2011 }}// [[Звязда]]. [[21 сакавіка]] [[2009]]</ref>. Тэмпы павелічэння ВУП у 2005 годзе склалі 9,2 %, [[інфляцыя]] — 8 %. У першым паўгоддзі 2006 тэмпы павелічэння ВУП склалі 10,1 %, прамысловай вытворчасці — 12,6 %. Аб’ём ВУП у 2008 годзе павялічыўся ў параўнанні з 2007 на 10 %. Удзельная вага ў ВУП дабаўленай вартасці прамысловасці склала 28,1 %, сельскай гаспадаркі — 8,4 %, будаўніцтва — 9,4 %, транспарту і сувязі — 8 %, гандлю і грамадскага харчавання — 10,6 %.<ref>https://web.archive.org/web/20090129085428/http://belstat.gov.by/homep/ru/news/news87.php</ref> У сакавіку 2011 года ў Беларусі пачаўся [[Фінансавы крызіс 2011 года ў Беларусі|валютна-фінансавы крызіс]]. У выніку крызісу дэвальвацыя [[Беларускі рубель|беларускага рубля]] ў адносінах да долара з пачатку года склала 189 %<ref>[http://naviny.by/rubrics/finance/2011/10/20/ic_media_infografic_114_4103/ Беларускі рубель — сусветны лідар па дэвальвацыях] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130218095010/http://naviny.by/rubrics/finance/2011/10/20/ic_media_infografic_114_4103/ |date=18 лютага 2013 }}, ''[[Белорусские новости]]'' (20 кастрычніка 2011)</ref>, інфляцыя за студзень—кастрычнік дасягнула 88,7 % (у тым ліку кошты на харчовыя тавары выраслі на 103,6 %)<ref>[https://archive.today/20120713015928/belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/prices_october_11.php Пра змену коштаў у кастрычніку 2011 г.] Прэс-рэліз Нацыянальнага статыстычнага камітэта Рэспублікі Беларусь (9 лістапада 2011)</ref>, заработная плата зменшылася з $ 527 да $ 220—260<ref>[http://naviny.by/rubrics/economic/2011/09/19/ic_articles_113_175159/ Бядней за беларусаў у СНД толькі таджыкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121118054014/http://naviny.by/rubrics/economic/2011/09/19/ic_articles_113_175159/ |date=18 лістапада 2012 }}, ''[[Белорусские новости]]'' (19 верасня 2011)</ref><ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=62144 Сярэдні заробак у верасні дасягнуў 2,26 мільёна рублёў], ''[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]''</ref>. === Грашовая сістэма === {{main|Беларускі рубель}} Белару́скі рубе́ль (код ISO — BYN, да 2016 года — BYR, да 2000 года — BYB) — афіцыйная валюта Рэспублікі Беларусь. Скарачаецца як Br. 1 беларускі рубель дзеліцца на 100 капеек. У хаджэнні банкноты наміналам 5, 10, 20, 50, 100, 200, 500 рублёў і манеты 1, 2, 5, 10, 20, 50 капеек, 1, 2 рублі. === Банкаўская сістэма === {{main|Банкаўская сістэма Беларусі}} Банкаўская сістэма Рэспублікі Беларусь як незалежнай дзяржавы пачала складвацца ў 1991 годзе. Складаецца яна з двух узроўняў: [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Беларусі]] і камерцыйных банкаў. === Сельская гаспадарка === {{main|Сельская гаспадарка Беларусі}} Адной з прыярытэтных галін эканомікі з’яўляецца сельская гаспадарка. У Беларусі вырошчваюцца збожжавыя (ячмень, жыта, авёс, пшаніца, трыцікале, кукуруза), кармавыя культуры, цукровыя буракі, лён, рапс, [[бульба]]. Жывёлагадоўля мае малочна-мясны кірунак. Беларусь з’яўляецца буйным экспарцёрам малочнай прадукцыі на сусветны рынак: пры вытворчасці 1 % агульнасусветнага вырабу малака на Беларусь у агульным аб’ёме сусветных паставак маслу прыходзіцца 11 %, сыру — 5,7 % (2009). === Прамысловая вытворчасць === {{main|Прамысловасць Беларусі}} [[Файл:BelAZ haul truck.jpg|thumb|Вялікагрузны самазвал [[БелАЗ]].]] Асноўныя галіны прамысловасці Беларусі — машынабудаванне, металаапрацоўка, хімічная і нафтахімічная. Таксама развіты электраэнергетыка, лёгкая, харчовая, лясная і дрэваапрацоўчая прамысловасць. Беларуская прамысловасць з’яўляецца экспартна-арыентаванай. Асноўныя экспартныя пазіцыі — нафтапрадукты ([[ААТ Нафтан|Нафтан]], [[Мазырскае НПА]]), грузавыя аўтамабілі і аўтобусы ([[МАЗ]], [[БелАЗ]]), трактары ([[МТЗ]]), тэлевізары ([[Гарызонт]], [[Віцязь (прадпрыемства)|Віцязь]]), халадзільнікі ([[Атлант (прадпрыемства)|Атлант]]), хімічныя валокны і ніці ([[Палімір]]), калійныя ўгнаенні ([[Беларуськалій]]), прадукцыя тэкстыльнай і лёгкай прамысловасці. Краіна мае прадпрыемствы па вытворчасці [[Лекавыя прэпараты|лекавых прэпаратаў]] і медыцынскай тэхніцы. === IT-тэхналогіі === {{актуальнасць|2020 год}} [[Файл:Rakuten Viber logo 2020.svg|thumb|злева|200px|Лагатып кампаніі [[Viber]].]] [[Файл:Effective Programming for America logo.svg|thumb|160px|Лагатып кампаніі [[EPAM Systems]].]] У Беларусі дынамічна развіваецца [[Інфармацыйныя тэхналогіі|IT]]-сектар. Шэраг IT-кампаній з сусветным імем былі заснаваныя беларускімі бізнэсоўцамі. Фірму ''[[EPAM Systems]]'' заснавалі беларусы [[Аркадзь Добкін]] і Леанід Лознер, сёння яна з’яўляецца рэзідэнтам [[Беларускі парк высокіх тэхналогій|Парка высокіх тэхналогій]]. Адзін са стваральнікаў праграмы ''[[Viber]]'' — беларус{{крыніца?}} {{нп5|Ігар Магазіннік||en|Igor Magazinnik}}. Цэнтры распрацоўкі праграмы месцяцца ў [[Ізраіль|Ізраілі]] і Беларусі ([[Брэст]], [[Мінск]]). [[Віктар Уладзіміравіч Кіслы|Віктар Кіслы]], заснавальнік і лідар кампаніі [[Wargaming.net]], стаў першым афіцыйным мільярдэрам Беларусі. Сёння адзін з офісаў фірмы знаходзіцца ў Мінску. === Энергетыка === {{main|Энергетыка Беларусі}} Беларусь не валодае значнымі ўласнымі [[паліўна-энергетычныя рэсурсы|паліўна-энергетычнымі рэсурсамі]] (ПЭР). За кошт уласных ПЭР пакрываецца толькі 15 % патрэб краіны (2007), астатнія 85 % імпартуюцца — у асноўным з [[Расія|Расіі]]. Асноўная частка электраэнергіі выпрацоўваецца на ЦЭС. Да 2020 года плануецца будаўніцтва гідраэлектрастанцый магутнасцю каля 200 МВт. Таксама да 2020 года прадугледжана стварэнне да 300 МВт магутнасцяў на ветраэнергаўстаноўках з выпрацоўкай да 500 млн кВт*г<ref>Стратегии развития… 2011—2015 годы.</ref>. Будуецца [[Беларуская АЭС]]. === Міжнародны гандаль === Асноўнымі знешнегандлёвымі партнёрамі Беларусі з’яўляюцца Расія і [[Еўрапейскі саюз|ЕС]]. Па выніках 2006 у краіны ЕС было экспартавана 45,5 % прадукцыі, у Расію — 43,6 %. Акрамя Расіі экспарт у вялікіх аб’ёмах адбываўся ў [[Нідэрланды]] — 17,7 %, [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]] — 7,5 %, [[Украіна|Украіну]] — 6,3 %, [[Польшча|Польшчу]] — 5,2 %, [[Германія|Германію]] — 3,8 %. Большая частка імпарту (58,6 %) ажыццяўлялася з Расіі; іншыя важнейшыя партнёры: Германія — 7,5 %, Украіна — 6,3 %, Польшча — 3,4 %, [[Кітай]] — 2,5 %. У імпарце пераважалі: паліва і мінеральная сыравіна (33,4 %), машыны і абсталяванне (16,1 %), металы і вырабы з іх (11,7 %). Увогуле, тавараабарот (каля $ 50 млрд) адбываўся больш як са 140 краінамі. Аб’ём імпарту (каля $ 29 млрд) быў большы за аб’ём экспарту (каля $ 22 млрд). Асноўнымі гандлёвымі партнёрамі краіны ў I паўгоддзі 2012 г. з’яўляліся: Расія — 46,3 % ад усяго аб’ёму знешнегандлёвага абароту, Нідэрланды — 11,6 %, Украіна — 7,5 %, [[Латвія]] — 5,4 %, Германія — 4,1 %, Кітай — 2,5 %, Польшча — 2,3 %, [[Літва]] і [[Італія]] — па 1,7 %, [[Бразілія]] — 1,2 %. У імпарце пераважалі нафта і нафтапрадукты, прыродны газ, таксама імпартаваліся чорныя металы і вырабы з іх, легкавыя аўтамабілі, рухавікі ўнутранага згарання і інш. Аснову экспарту склалі нафтапрадукты і калійныя ўгнаенні, таксама экспартаваліся малочныя прадукты, грузавыя аўтамабілі, трактары і інш.<ref>https://archive.today/20121130131751/belstat.gov.by/homep/ru/indicators/pressrel/foreign_trade.php</ref>. === Турызм === {{main|Турызм у Беларусі}} [[Файл:Mir castle in spring.JPG|thumb|300px|[[Мірскі замак]], адзін з найболей папулярных турыстычных аб’ектаў Беларусі. Пабудаваны ў каля 1506—1510 гг.]] [[Файл:Мірскі замак. Спадчына вякоў 49.jpg|злева|thumb|200px|Рыцарскі фестываль «Спадчына вякоў» у [[Мірскі замак|Мірскім замку]].]] На тэрыторыі Беларусі, з яе старажытнай і багатай гісторыяй ды самабытнай культурай, размешчана значная колькасць гістарычных гарадоў: [[Навагрудак]] — першая сталіца [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], [[Полацк]] — сталіца [[Полацкае княства|Полацкага княства]], [[Тураў]] і [[Гродна]] — цэнтры славянскіх княстваў IX—XII стагоддзяў, [[Мсціслаў]] — цэнтр буйнога [[Мсціслаўскае ваяводства|ваяводства]] ХVІ стагоддзя. У шматлікіх гарадах захаваліся старадаўнія храмы і манастыры, палацы і [[Замкі Беларусі|замкі]], [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|каштоўныя гістарычныя і культурныя помнікі]]<ref name="Эканоміка"/>. Рынак турызму з’яўляецца дынамічнай галіной беларускай эканомікі. Сярэднегадавы абарот рынку турпаслуг на працягу апошніх трох гадоў<!--2012-2014??--> перавышае $ 20 млн і павялічваецца штогод на 8 %. Прыбытковасць арганізацыі [[турбізнес]]у, паводле афіцыйных даных, складае ў залежнасці ад стану кан’юнктуры рынку 10—20 % гадавых. Расходы на арганізацыю турызму складаюць звыш $ 18 млн. Гадавая выручка на аднаго занятага ў сферы турызму складае $ 6—8 тыс. У сферы турызму занята больш за 3,6 тыс. чалавек. У Беларусі каля 500 фірмаў маюць права займацца турысцкай дзейнасцю. 86 % з іх знаходзяцца ў прыватнай уласнасці<ref name="Эканоміка"/>. Больш 250 [[гасцініца|гасцініц]] адначасова могуць прыняць 30 тыс. прыезджых. У распараджэнні турыстаў 14 турысцкіх гасцініц (больш за 6,5 тыс. месцаў), 9 [[турбаза|турбаз]] і [[кемпінг]]аў (4,3 тыс. месцаў)<ref name="Эканоміка"/>. У Беларусі з мэтай рацыянальнага выкарыстання сферай турызму нацыянальнай культурнай спадчыны і найбольш каштоўных прыродных комплексаў распрацавана Дзяржаўная інвестыцыйная праграма адраджэння гісторыка-культурнай і прыроднай спадчыны рэспублікі «[[Залатое кольца Беларусі]]», праектам якой прадугледжваецца стварэнне шматкропкавай спецыяльнай эканамічнай зоны турыстычна-рэкрэацыйнага тыпу<ref name="Эканоміка"/>. У Беларусі шырокую вядомасць набыў [[паляўнічы турызм|паляўнічы]] і [[рыбалоўны турызм]]. На тэрыторыі паляўнічагаспадарак маецца магчымасць арганізацыі камерцыйных паляўнічых тураў з гарантыяй на разнастайныя віды [[дзічына|дзічыны]]<ref name="Эканоміка"/>. === Транспарт === 28 ліпеня 1939 года Вярхоўны Савет БССР прыняў закон «Аб арганізацыі Народнага камісарыята аўтамабільнага транспарту БССР». Менавіта з гэтага моманту пачалося станаўленне аўтатранспарту агульнага карыстання рэспублікі, афармленне яго ў самастойную галіну. На Беларусі найбольшае значэнне мае чыгуначны, аўтамабільны, трубаправодны транспарт. Працягласць чыгуначных шляхоў — 5512 км, у т. л. электрыфікаваных — 897 км. [[Аўтамабільная дарога|Аўтамабільных дарог]] — 86,6 тыс. км, у т. л. з цвёрдым пакрыццём — 74,3 тыс. км. Агульная працягласць [[нафтаправод]]аў — 2984 км, нафтапрадуктаправодаў — 1107 км, [[газаправод]]аў — 7421 км<ref name="Эканоміка">[http://www.belta.by/ru/articles/all_belarus/Ekonomika_i_271.html Эканоміка] // Дасье [[БЕЛТА]]</ref>. === Водны транспарт === У сістэме воднага транспарту працуюць 10 рачных партоў (Бабруйск, Брэст, Гомель, Мікашэвічы, Магілёў, Мазыр, Пінск, Рэчыца, Віцебск, Гродна), 4 прадпрыемствы водных шляхоў (Гомель, Пінск, Мазыр, Бабруйск), якія абслугоўваюць водныя шляхі на рэках Дняпро, Бярэзіна, Сож, Прыпяць, Заходняя Дзвіна, Нёман, Мухавец і Днепра-Бугскім канале. Будаўніцтва і рамонт суднаў ажыццяўляюцца на Пінскім суднабудаўніча-суднарамонтным заводзе. === Паветраны транспарт === Паветраны транспарт Рэспублікі Беларусь уяўляе сабой комплекс прадпрыемстваў, арганізацый, якія ажыццяўляюць перавозку пасажыраў і грузаў па паветры як у рэспубліцы, такі за яе межамі. Усе яны з’яўляюцца дзяржаўнымі ўстановамі і арганізацыйна ўваходзяць у [[Дэпартамент па авіяцыі Міністэрства транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь]]. У яго склад уваходзяць прадпрыемствы і арганізацыі: Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Нацыянальная авіякампанія „[[Белавія]]“»; Адкрытае акцыянернае таварыства «Авіякампанія [[ТрансАвіяЭкспарт]]»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «[[Авіякампанія Гродна]]»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «[[Нацыянальны аэрапорт Мінск]]»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства па аэранавігацыйнае абслугоўванні паветранага руху «[[Белаэранавігацыя]]»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Мінскі авіярамонтны завод»; Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Інфармацыйна-вылічальны цэнтр авіяцыі»; [[Мінскі дзяржаўны вышэйшы авіяцыйны каледж]]. === Сувязь і камунікацыі === У краіне налічваецца 4,4 млн (2014) карыстальнікаў стацыянарных тэлефонных апаратаў, 11,1 млн (на пачатак 2014 года) мабільнай сувязі. Колькасць абанентаў сеткі Інтэрнэт у Беларусі на пачатак 2014 года склала 9,4 млн<ref name="Эканоміка"/>. {{у планах}} {{таксама}} * [[Інтэрнэт у Беларусі]], * [[Байнэт]], * [[.by]], * [[Белпошта]]. === Рэйтынг самых паспяховых і ўплывовых бізнесменаў Беларусі === * [http://ej.by/rating/business2011/ Топ-2011 года (па версіі ej.by)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161113181017/http://ej.by/rating/business2011/ |date=13 лістапада 2016 }}, * [http://www.ej.by/rating/business2013/ Топ-2013 года (па версіі ej.by)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161202094421/http://ej.by/rating/business2013/ |date=2 снежня 2016 }}, * [http://ej.by/rating/business2016/ Топ-2016 года (па версіі ej.by)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170330042858/https://ej.by/rating/business2016/ |date=30 сакавіка 2017 }}, * [https://ej.by/rating/business2017// Топ-2017 года (па версіі ej.by)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170624185224/https://ej.by/rating/business2017/ |date=24 чэрвеня 2017 }}. == Культура і грамадства == [[Файл:Naraŭlanski Stroj stamp.jpg|170px|thumb|[[Беларускі арнамент]], якім аздаблялі адзенне ў [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскім раёне]].]] [[Файл:Belarus-Minsk-Maksim Bahdanovich Museum 3.jpg|злева|170px|thumb|[[Слуцкі пояс]], адзін з сімвалаў беларускай культуры, побач з [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588|ІІІ Статутам ВКЛ]].]] Беларуская культура налічвае тысячы гадоў гісторыі. Яна пачалася з першабытнага мастацтва (фігуркі коней, кароў, сабак, птушак), трансфармавалася ў мастацтва Сярэднявечча з яго [[Беларускі іканапіс|іканапісам]] і каменнымі храмамі. У 14-17 стагоддзях тут будуюцца [[Замкі Беларусі|замкі]], а зліццё еўрапейскіх, праваслаўных і старажытных народных стыляў стварае ўнікальныя, непаўторныя архітэктурныя, музычныя, літаратурныя творы. Але ў XIX—XX стагоддзях многія замкі і сядзібы прыйшлі ў заняпад, а народная культура стала забывацца: у вёсках болей не святкавалі [[Купалле]], [[Каляды]], [[Сёмуха|Зялёныя святкі]], [[Пахаванне стралы]], [[Дзяды]], паступова разбураліся старыя вясковыя хаты і цэрквы, гінуў самабытны стыль народнай архітэктуры. У заняпадзе апынулася і [[беларуская мова]]. Але ў наш час расце цікавасць да старой беларускай культуры, да [[Вышыванка|вышыванак]], да замкаў, да народных святаў. Набіраюць папулярнасць мерапрыемствы, арыентаваныя на адраджэнне беларускай культуры. === Літаратура === {{main|Беларуская літаратура}} [[Файл:Yanka Kupala.jpg|170px|thumb|[[Янка Купала]], адзін з найболей уплывовых паэтаў Беларусі.]] [[Файл:Swetlana Alexijewitsch 2013 cropped.jpg|170px|left|thumb|[[Святлана Алексіевіч]], беларуская пісьменніца, лаўрэят [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (2015).]] Літаратура стагоддзямі адыгрывала важную ролю ў культуры Беларусі. Трагічная гісторыя краіны паўплывала на тое, што тэма вайны доўгі час была вядучай у беларускай літаратуры. Сярод найбольш вядомых пісьменнікаў і паэтаў Беларусі — [[Васіль Цяпінскі]], [[Сымон Будны]], [[Андрэй Рымша]] (XVI стагоддзе); [[Лаўрэнцій Іванавіч Зізаній|Лаўрэнцій Зізаній]], [[Сімяон Полацкі]] (XVII); [[Альгерд Абуховіч]], [[Ядвігін Ш.]], [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Вінцэнт Дунін-Марцынкевіч]], [[Францішак Багушэвіч]], [[Адам Гурыновіч]], [[Янка Лучына]] (XIX); [[Алаіза Сцяпанаўна Пашкевіч|Алаіза Пашкевіч]], [[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Максім Багдановіч]], [[Змітрок Бядуля]], [[Ларыса Антонаўна Геніюш|Ларыса Геніюш]], [[Кузьма Чорны]], [[Янка Маўр]], [[Зінаіда Аляксандраўна Бандарэнка|Зінаіда Бандарэнка]], [[Іван Паўлавіч Мележ|Іван Мележ]], [[Пімен Панчанка]], [[Іван Пятровіч Шамякін|Іван Шамякін]], [[Зоська Верас]], [[Васіль Быкаў]], [[Кандрат Крапіва]], [[Андрэй Ягоравіч Макаёнак|Андрэй Макаёнак]], [[Янка Брыль]], [[Вольга Міхайлаўна Іпатава|Вольга Іпатава]], [[Генрых Вацлававіч Далідовіч|Генрых Далідовіч]], [[Раіса Андрэеўна Баравікова|Раіса Баравікова]], [[Васіль Вітка]], [[Міхась Мамонька]], [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгор Барадулін]], [[Анатоль Ільіч Вярцінскі|Анатоль Вярцінскі]], [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]], [[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Генадзь Бураўкін]], [[Ніл Сымонавіч Гілевіч|Ніл Гілевіч]], [[Анатоль Сыс]] (XX—XXI). Адсутнасць распрацаванай беларускай граматыкі ў ХІХ стагоддзі і рэпрэсаваны статус беларускай мовы прыводзіў да таго, што многія пісьменнікі і паэты, што жылі ў Беларусі ці мелі беларускае паходжанне, пісалі па-польску ([[Уладзіслаў Сыракомля]], [[Тамаш Зан (паэт)|Тамаш Зан]], [[Эма Дмахоўская]] і інш). Сайт «Дзедзіч» склаў рэйтынг найболей уплывовых беларускіх празаічных твораў паводле праведзенай галасаванкі<ref>{{Cite web |url=https://dzedzich.org/2012/04/09/galasuem-za-top-100-belaruskaj-prozy/ |title=Галасуем за ТОП-100 беларускай прозы |access-date=26 снежня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161219025143/http://dzedzich.org/2012/04/09/galasuem-za-top-100-belaruskaj-prozy/ |archive-date=19 снежня 2016 |url-status=dead }}</ref>. Першае месца (543 галасы) атрымаў раман «[[Каласы пад сярпом тваім]]» Уладзіміра Караткевіча, другое — яго ж «[[Дзікае паляванне караля Стаха (аповесць)|Дзікае паляванне караля Стаха]]» (481 голас), далей — «[[Людзі на балоце (раман)|Людзі на балоце]]» Івана Мележа, «[[Тутэйшыя (п’еса)|Тутэйшыя]]» Янкі Купалы, «[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях|Шляхціч Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях]]» Яна Баршчэўскага, «[[Чорны замак Альшанскі|Чорны Замак Альшанскі]]» Уладзіміра Караткевіча, «[[На ростанях]]» Якуба Коласа, «[[Знак бяды]]» Васіля Быкава, «[[Хрыстос прызямліўся ў Гародні]]» Уладзіміра Караткевіча, «[[Пінская шляхта (п’еса)|Пінская шляхта]]» В. Дуніна-Марцінкевіча; 11-е, 12-е і 13-е месцы займаюць аповесці Васіля Быкава «[[Альпійская балада]]», «[[Жураўліны крык]]» і «[[Ліквідацыя (аповесць)|Сотнікаў]]», 14-е — «[[Сэрца на далоні]]» Івана Шамякіна, 15-е — зноў за Уладзімірам Караткевічам з яго творам «[[Ладдзя роспачы]]», на 16-м — «[[Палескія рабінзоны (аповесць)|Палесскія рабінзоны]]» Янкі Маўра, на 17-м — «[[Паўлінка]]» Янкі Купалы, на 18-м — «[[Доўгая дарога дадому]]» Васіля Быкава, на 19-м — «[[Зямля пад белымі крыламі]]» Уладзіміра Караткевіча, на 20-м — «[[Аблава, аповесць|Аблава]]» Васіля Быкава, на 21-м — «[[Хто смяецца апошнім (п’еса)|Хто смяецца апошнім]]» Кандрата Крапівы, на 22-м — «[[Раскіданае гняздо (п’еса)|Раскіданае гняздо]]» Янкі Купалы. Святлана Алексіевіч займае ў рэйтынгу 23-е месца з кнігаю «[[У вайны не жаночае аблічча]]», на 24-м «[[Таямніцы полацкай гісторыі]]» Уладзіміра Арлова, «[[Споведзь]]» Ларысы Геніюш на 30-м месцы, зборнік апавяданняў «[[Міларусь]]» рок-спевака Лявона Вольскага — на 50-м і г. д. <gallery mode="packed"> Файл:Francishak Bahushevich - bf 1890 AD sepia.jpg|[[Францішак Багушэвіч]] (1860—1900). Файл:Pashkevich.jpg|[[Алаіза Пашкевіч]] (1876—1916). Файл:Maxim Bogdanovich by Valentin Volkov 1927.JPG|[[Максім Багдановіч]] (1891—1917). Файл:Я. Кругер. Партрэт Я. Коласа.jpg|[[Якуб Колас]] (1882—1956). Файл:Genijusz gimnazistka.jpg|[[Ларыса Геніюш]] (1910—1983). Файл:Stamps of Belarus 2014 Arkadź Kuliašoǔ.jpg|[[Аркадзь Куляшоў]] (1914—1978). Файл:Ivan Melezh 2021 stamp of Belarus.jpg|[[Іван Паўлавіч Мележ|Іван Мележ]] (1921—1976). Файл:Karatkievich student.jpg|[[Уладзімір Караткевіч]] (1930—1984). Файл:1996. Stamp of Belarus 0126.jpg|[[Кандрат Крапіва]] (1896—1991). Файл:Яўгенія Янішчыц1.jpg|[[Яўгенія Янішчыц]] (1948—1988). Файл:Zos'ka Veras.jpg|[[Зоська Верас]] (1892—1991). Файл:Jaŭhien Skurko (Maksim Tank). Яўген Скурко (Максім Танк) (1930-35).jpg|[[Максім Танк]] (1912—1995) Файл:Vasil Bykov.jpg|[[Васіль Быкаў]] (1924—2003) Файл:Ryhor Baradulin.jpg|[[Рыгор Барадулін]] (1935—2014) Файл:Nil Hilevich.jpg|[[Ніл Гілевіч]] (1931—2016) </gallery> ==== Сучасная беларуская літаратура ==== Сярод сучасных літаратараў найбольш адметнымі і ўплывовымі лічацца пісьменнікі — [[Святлана Алексіевіч]] (лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі]]), [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]], [[Альгерд Бахарэвіч]], [[Адам Глобус]], [[Віктар Марціновіч]], [[Людміла Рублеўская]] і інш.<ref>{{cite web |url= https://news.tut.by/culture/480491.html|title= 10 самых успешных писателей современной Беларуси |date=2016-01-14 | publisher=[[TUT.BY]] |access-date=2020-01-24|lang=be |archive-url=https://web.archive.org/web/20190625092018/https://news.tut.by/culture/480491.html |archive-date= 2010-06-25}}</ref>. Сярод паэтаў: [[Эдуард Акулін]], [[Валерыя Кустава]], [[Уладзімір Някляеў]], [[Таццяна Сівец]], [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Андрэй Хадановіч]], [[Віктар Шніп]] і інш.. Сярод аўтараў, якія працуюць на глебе [[Беларуская дзіцячая літаратура|дзіцячай літаратуры]] вылучаюцца: [[Алесь Бадак]], [[Раіса Андрэеўна Баравікова|Раіса Баравікова]], [[Вольга Гапеева]], [[Валерый Мікалаевіч Гапееў|Валерый Гапееў]], [[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Алег Грушэцкі]], [[Алена Масла]], [[Серж Мінскевіч]], [[Аксана Спрынчан]] і інш.. <gallery mode="packed"> Файл:PrezentacijaNiakliajew.jpg|[[Уладзімір Някляеў]] (паэт, пісьменнік, нар. у 1946). Файл:Alhierd Bacharevič.jpg|[[Альгерд Бахарэвіч]] (пісьменнік, нар. у 1975). Файл:Adam Globus.jpg|[[Адам Глобус]] (пісьменнік, нар. у 1958). Файл:Viktor Martinowitsch 2015 in Zürich..jpg|[[Віктар Марціновіч]] (пісьменнік, нар. у 1977). Файл:RublevskajaLudmila.jpg|[[Людміла Рублеўская]] (паэт, пісьменніца нар. у 1965). Файл:Sprynczan Aksana&book.jpg|[[Аксана Спрынчан]] (паэт, пісьменніца нар. у 1973). </gallery> === Выяўленчае мастацтва === {{main|Выяўленчае мастацтва Беларусі}} [[Файл:Маці Боская Адзігітрыя Неўвядальны цвет.jpg|150px|left |thumb|[[Маці Божая Адзігітрыя Неўвядальны цвет (Басценавічы)|Маці Божая Адзігітрыя Неўвядальны цвет]]. Узор [[Іканапіс Беларусі|беларускага іканапісу]] XVII стагоддзя]] [[Файл:Тарасевіч Пакланенне вешчуноў.jpg|200px|thumb|«Пакланенне вешчуноў», 1670-я гады, гравюра [[Аляксандр Тарасевіч|Аляксандра Тарасевіча]]]] У XVI стагоддзі ў Беларусі фарміруецца ўнікальная школа іканапісу, якая спалучала ў сабе праваслаўную і еўрапейскую манеру жывапісу. У XV—XVII стагоддзях фарміруецца жанр сармацкага партрэта. Сярод мастакоў пазнейшых стагоддзяў вылучаюцца [[Аляксандр Тарасевіч]] (XVII стагоддзе), [[Нікадзім Юр’евіч Сілівановіч|Н. Ю. Сілівановіч]], [[Напалеон Орда]], [[Сяргей Заранка]], [[Гелена Скірмунт]] (XIX), [[Марк Шагал]], [[Вітольд Каэтанавіч Бялыніцкі-Біруля|В. К. Бялыніцкі-Біруля]], [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Язэп Драздовіч]], [[Міхаіл Андрэевіч Савіцкі|Міхаіл Савіцкі]], [[Мікалай Міхайлавіч Селяшчук|Мікалай Селяшчук]] (XX). Сярод мастакоў-сучаснікаў — [[Валерый Пятровіч Славук|Валерый Славук]], [[Павел Юр’евіч Татарнікаў|Павел Татарнікаў]], [[Мікола Купава]], [[Раіса Паўлаўна Сіплевіч|Раіса Сіплевіч]], [[Май Вольфавіч Данцыг|Май Данцыг]], [[Адам Глобус]], [[Зоя Луцэвіч]], [[Анатоль Кузняцоў]], [[Зоя Васільеўна Літвінава|Зоя Літвінава]], [[Сяргей Кірушчанка]], [[Віталь Герасімаў]], [[Андрэй Асташоў]], [[Сяргей Аганаў]], [[Уладзімір Вішнеўскі]], [[Уладзімір Пятровіч Савіч|Уладзімір Савіч]], [[Рыгор Сямёнавіч Сітніца|Рыгор Сітніца]], [[Леанід Хобатаў]] і іншыя<ref>{{Cite web |url=http://www.movananova.by/zaniatki/cikavinki-suchasnyya-belaruskiya-mastaki.html |title=Сучасныя беларускія мастакі |access-date=4 мая 2017 |archive-date=2 мая 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170502055610/http://www.movananova.by/zaniatki/cikavinki-suchasnyya-belaruskiya-mastaki.html |url-status=dead }}</ref>. Самыя цікавыя творы беларускага жывапісу і скульптуры розных эпох можна ўбачыць у мастацкіх музеях краіны. Буйнейшы збор твораў мастацтва мае [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальны мастацкі музей Беларусі]]. Ён актыўна прапагандуе нацыянальнае мастацтва. Тут пастаянна праходзяць выстаўкі твораў беларускіх мастакоў. У Мінску працуе таксама [[Галерэя Ў|галерэя сучаснага мастацтва «Ў»]]. Цікавыя калекцыі твораў беларускага мастацтва ў Віцебскім абласным мастацкім музеі, Магілёўскім абласным мастацкім музеі, Полацкай мастацкай галерэі. У многіх раённых цэнтрах Беларусі ёсць мастацкія галерэі, дзе можна ўбачыць работы мясцовых мастакоў. <gallery mode="packed"> Файл:Jerzy Radziwiłł Herkules.PNG|[[Партрэт Юрыя Радзівіла]], каля 1600. Файл:Gryzelda Sapieha (Vadynskaja). Грызэльда Сапега (Вадынская).jpg|[[Партрэт Грызельды Сапегі]], каля 1630. Файл:Портрет жены (Пелагея Силиванович).jpg|[[Нікадзім Юр’евіч Сілівановіч|Нікадзім Сілівановіч]] (1834—1919), «Партрэт жонкі». Файл:Khrutsky-self.JPG|[[Іван Хруцкі]], Аўтапартрэт, 1884. Файл:Ruszczyc Old apple trees.jpg|[[Фердынанд Рушчыц]], «Старыя яблыні», 1903. Файл:Yury Pen - Portrait of Marc Chagall.jpg|[[Іегуда Пэн|І. М. Пэн]], «Партрэт Марка Шагала», 1915. Файл:Жуковский. Угловая гостиная. 1916.jpg|[[Станіслаў Юльянавіч Жукоўскі|Станіслаў Жукоўскі]], «Вуглавая зала», 1916. Файл:Міхаіл Станюта. Партрэт мастака М. Філіповіча. 1925.jpg|[[Міхаіл Станюта]], «Партрэт [[Міхаіл Філіповіч|М. Філіповіча]]», 1925. Файл:Выступленне стаханаўкі.JPG|[[Людміла Зданоўская]], «Выступ стаханаўкі», 1940. Файл:М. Савицкий. Партизанская мадонна. 1978.jpg|[[Міхаіл Савіцкі]], «Партызанская Мадонна». Файл:Piotr Sharipa 1982 A bright day.jpg|[[Пётр Шапыра]], «Светлы дзень», 1982. Файл:Belarusian painter Georgy Poplavsky 12.03.2014.JPG|[[Георгій Паплаўскі]] ў сваёй майстэрні, 2014. Файл:Aniempadystau Michal 2012.jpg|[[Міхаіл Уладзіміравіч Анемпадыстаў|Міхал Анемпадыстаў]] (1964—2018), фатограф і мастак. </gallery> === Архітэктура === {{main|Архітэктура Беларусі}} [[Файл:Murovanka Church 1.jpg|злева|міні|[[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Мураванка)|Мураванкаўская царква-крэпасць]], 16 стагоддзе, узор праваслаўнай [[Готыка|готыкі]]]] [[Файл:Полацк. Інтэр'ер сабора.JPG|міні|170px|[[Полацкі Сафійскі сабор]], інтэр’ер]] Архітэктура Беларусі надзвычай разнастайная — найперш з-за таго, што перыядычна мяняўся геапалітычны стан краіны. У краіне можна знайсці ўзоры аўтэнтычнай вясковай архітэктура, будынкі [[Раманскі стыль|раманскага стылю]] і [[готыка|готыкі]], [[барока]] і [[класіцызм]]у, [[мадэрн]]у і [[Эклектыка (архітэктура)|эклектыкі]]<ref name="Архитектура">[http://www.belarus.by/ru/about-belarus/architecture Архитектура Беларуси BELARUS.BY] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120615133314/http://www.belarus.by/ru/about-belarus/architecture |date=15 чэрвеня 2012 }}</ref>. У [[Жалезны век на Беларусі|жалезным веку]] плямёны, што насялялі тэрыторыю Беларусі, будавалі [[Гарадзішча|гарадзішчы]] (абнесеныя земляным валам і частаколам), а пазней — селішчы. Пасля прыняцця хрысціянства пачынаецца [[Візантыя|візантыйскі]] культурны ўплыў, узнікаюць каменныя цэрквы ([[Сафійскі сабор (Полацк)|Полацкі Сафійскі сабор]], [[Барысаглебская царква (Гродна)|Каложская царква]]). У XIV стагоддзі, каля ўзмацняецца пагроза з боку [[Крыжакі|крыжакоў]] і [[Мангола-татарскае нашэсце|татар]], пачынаецца будаўніцтва [[Замкі Беларусі|замкаў]] ([[Лідскі замак]], [[Стары замак (Гродна)|Гродзенскі замак]], [[Крэўскі замак]], [[Аршанскі замак]]). Актыўныя сувязі з іншымі краінамі дазваляюць беларускім землям быць у трэндзе гісторыі: у XVI стагоддзі сюды трапляе [[Готыка|гатычны]] стыль, узнікаюць цэрквы-крэпасці ([[Свята-Міхайлаўская царква (Сынкавічы)|Сынкавіцкая царква]], [[Свята-Раства-Багародзіцкая царква (Мураванка)|Мураванкаўская]], [[Спаса-Праабражэнская царква (Заслаўе)|Заслаўская]]), у другой палове XVI стагоддзя — стыль [[барока]]<ref>[http://jivebelarus.net/culture/culture-belarus-at-17-18-century.html А. Каханоўскі. Культура Беларусі ўсярэдзіне XVII—XVIII ст.]</ref> ([[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Езуіцкі касцёл у Нясвіжы]], [[Свята-Мікольскі жаночы манастыр (Магілёў)|Мікалаеўская царква ў Магілёве]] — выбітны помнік праваслаўнага барока). У XVIII—XIX стагоддзях пачынаецца маштабнае будаўніцтва [[палац]]аў ([[Ружанскі палац]], [[Палац Бутрымовічаў (Пінск)|палац Бутрымовічаў]], [[Палацава-паркавы комплекс Агінскіх (Залессе)|Палац Агінскіх]], [[Палац Тышкевічаў (Валожын)|палац Тышкевічаў у Валожыне]], [[палац Румянцавых — Паскевічаў]], [[Палац Храптовічаў (Гродна)|палац Храптовічаў]], [[Косаўскі палац]], [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|палац Горватаў]] і інш). <gallery mode="packed"> Файл:Макет Сафійскага сабор да узрыву.jpg|[[Сафійскі сабор (Полацк)|Полацкі Сафійскі сабор]] ў XI стагоддзі, макет. Файл:Belarus Lida Castle IMG 1570 2175.jpg|[[Лідскі замак]], пабудаваны ў 1330-я гады. Файл:Замак-палац у Нясьвіжы знутры.jpg|Унутраны двор [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс|замка Радзівілаў]], [[Нясвіж]], будаваўся на мяжы XVI—XVII стагоддзяў. Файл:Budslaŭ, church.jpg| [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Касцёл у Будславе]], пабудаваны ў 1767—1783. Файл:Navahradak - Vieža Ščytoŭka.jpg|[[Навагрудскі замак]], будаваўся ў XIV—XVI стагоддзях. Руіны вежы Шчытоўкі. Файл:Нясвіж Касцёл Божага Цела.JPG|[[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|Касцёл Божага Цела]], [[Нясвіж]]. Файл:Альтанка-маяк (Нароўля).jpg|Альтанка-маяк ля [[Палацава-паркавы комплекс Горватаў (Нароўля)|Палаца Горватаў]], [[Нароўля]]. Файл:Synkavichy StMichaelChurch.jpg|[[Царква Святога Міхаіла (Сынкавічы)|Царква Святога Міхаіла]], [[Сынкавічы]]. Файл:Касьцёл Сьвятога Яна Хрысьцiцеля, в. Камаі, foto 2 by futureal.jpg|[[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Камаі)|Камайскі касцёл]], узведзены ў 1606. Файл:Zaslauje Kalvinski zbor 009.jpg|[[Спаса-Праабражэнская царква (Заслаўе)|Спаса-Праабражэнская царква]], [[Заслаўе]]. Файл:Belarus-Kreva Castle-Wall.jpg|[[Крэўскі замак]], руіны. </gallery> === Музыка === {{main|Музыка Беларусі}} [[Файл:Lira Kolesna.jpg|220px|left|thumb|[[Колавая ліра]] на паштоўцы 2011 года]] Старадаўняе музычнае мастацтва Беларусі прадстаўлена народнымі песнямі (веснавымі, юраўскімі, купальскімі, жніўнымі, каляднымі)<ref>[http://melody.su/catalog/folklore/817/ Анталогія беларускай народнай песні, гуказапісы спеваў]</ref>. Сярод традыцыйных народных інструментаў былі [[дуда]], [[цымбалы]], [[Сурма (хімічны элемент)|сурма]], [[колавая ліра]], [[жалейка]], [[дудка язычковая]], [[свісцёлка]] і інш<ref>[http://palac.org/category/belorusskij-muzykalnyj-instrument Беларускія Музычныя Iнструменты]</ref>. Выбітныя кампазітары ХІХ—ХХ стагоддзяў — [[Міхал Клеафас Агінскі]], [[Мікалай Мікалаевіч Чуркін|Мікалай Чуркін]], [[Яўген Карлавіч Цікоцкі|Яўген Цікоцкі]], [[Анатоль Васільевіч Багатыроў|Анатоль Багатыроў]], [[Марк Рыгоравіч Фрадкін|Марк Фрадкін]], [[Уладзімір Уладзіміравіч Алоўнікаў|Уладзімір Алоўнікаў]], [[Яўген Аляксандравіч Глебаў|Яўген Глебаў]], [[Юрый Уладзіміравіч Семяняка|Юрый Семяняка]], [[Сяргей Альбертавіч Картэс|Сяргей Картэс]], [[Ігар Міхайлавіч Лучанок|Ігар Лучанок]], [[Эдуард Сямёнавіч Ханок|Эдуард Ханок]], [[Васіль Пятровіч Раінчык|Васіль Раінчык]]. Кампазітар [[Мікола Равенскі]] стварыў музыку на вершы [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максіма Багдановіча]] «Пагоня», «Слуцкія ткачыхі», на царкоўны гімн «[[Магутны Божа]]», а таксама на творы [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Канстанцыя Буйло|Канстанцыі Буйло]], [[Цішка Гартны|Цішкі Гартнага]]. У ХХ стагоддзі на замежны імідж Беларусі значна паўплывала творчасць ВІА «[[Песняры]]» на чале з [[Уладзімір Георгіевіч Мулявін|Уладзімірам Мулявіным]]. У 1980-х адраджэннем народнай песні займалася аб’яднанні «[[Беларуская спеўна-драматычная майстроўня]]» (ліквідавана ў 1984 пасля канфлікту з уладай). [[Файл:Antoni_Abramowicz,_Антоні_Абрамовіч,_Антон_Іванавіч_Абрамовіч_(1848).jpg|170px|left|thumb|[[Антон Іванавіч Абрамовіч|Антоні Абрамовіч]], кампазітар, аўтар музыкі для паэмы «Беларускае вяселле», п’ес «Беларускія мелодыі», «Зачараваная дуда» і інш.]] [[Файл:Igor Luchenok.jpg|160px|thumb|[[Ігар Лучанок]] (нар. у 1938), кампазітар, аўтар музыкі дзеля песень «Мой родны кут», «Дарагія мае землякі», «Жураўлі на Палессе ляцяць».]] [[Файл:Vladimir Muliavin 2009 Belarusian stamp.jpg|220px|left|thumb|[[Уладзімір Мулявін]], лідар ВІА «[[Песняры]]».]] [[Файл:Łarysa Aleksandroŭskaja. Ларыса Александроўская (1937).jpg|140px|thumb|[[Ларыса Пампееўна Александроўская|Ларыса Александроўская]] (1904—1980), спявачка, тэатральны рэжысёр, першая выканаўца оперы «Кастусь Каліноўскі» [[Дзмітрый Аляксандравіч Лукас|Д. Лукаса]].]] Гісторыя беларускага року пачалася ў пачатку 1980-х, у перыяд савецкана застою. Адным з першых гуртоў была «[[Мроя]]», якую ў 1981 заснавалі [[Лявон Вольскі]] і [[Уладзімір Давыдоўскі]]. У 1994 на яго падмурку вырас гурт [[NRM]]. У канцы 1980-х узнік гурт [[ULIS]], які выдаў у той час 3 першыя альбомы — «Чужаніца», «Краіна доўгай белай хмары» і «Танцы на даху», пад уплывам творчасці лідараў брытанскай рок-класікі — ''[[Pink Floyd]]'' і ''[[Led Zeppelin]]''<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=143982 Беларускі рок, які мы страцілі. Топ-10 гуртоў]</ref>. У сярэдзіне 1990-х музычны стыль гурта наблізіўся да [[гранж]], а ў 2000-х — да цяжкага металу. У 1985 [[Вітаўт Мартыненка]] і [[Анатоль Мяльгуй]] заснавалі першы ў Беларусі рок-клуб «[[Няміга, рок-клуб|Няміга]]». У 1987 у Полацку ўзнік легендарны рок-гурт «[[Мясцовы час (гурт)|Мясцовы час]]». У 1991 атрымаў прыз «Лепшы рок-гурт» на фестывалі «[[Басовішча]]», а яго альбом «Наша ўскраіна» некаторыя крытыкі лічаць адным з найлепшых у гісторыі беларускай рок-музыкі<ref>{{Cite web |url=https://www.racyja.com/kultura/myastsovy-chas-nyazgaslaya-legenda-bel/ |title=«Мясцовы час» — нязгаслая легенда беларускай рок-музыкі |access-date=15 снежня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161028054051/http://www.racyja.com/kultura/myastsovy-chas-nyazgaslaya-legenda-bel/ |archive-date=28 кастрычніка 2016 |url-status=dead }}</ref>. Сярод першых беларускіх панк-рок-гуртоў быў «''[[The Post]]''», які ўзнік у Гродна ў першай палове 1990-х і граў пад уплывам творчасці легенды брытанскага панк-року — гурта «''[[Sex Pistols]]''». Сярод вядомых сёння [[Беларускі рок|беларускіх рок-гуртоў]]: «[[J:морс]]», «[[NRM]]», «[[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]]», «[[Brutto (гурт)|Brutto]]», «[[Стары Ольса]]», «[[Vuraj]]», «[[Разбітае сэрца пацана]]», «[[Amaroka]]», «[[НебаCry]]», «[[IQ48]]», «[[Shuma]]», «[[Akute]]», «[[Irdorath]]», «[[Naka]]», «[[Neuro Dubel]]», «[[Тутэйшая шляхта]]», «[[Крама (гурт)|Крама]]», «[[Рэха, гурт|Рэха]]» «[[Псалмяры]]», «[[PunKrot]]», «[[Мерада]]», «[[Мутнаевока]]», «[[FolCore]]», «[[Znich]]», «[[Палац (гурт)|Палац]]», «[[Скрыпы]]», «[[Дай дарогу]]», «[[LAUDANS]]», [[Testamentum Terrae]], «[[Адарвірог]]», «[[Бусламі на поўдзень]]», «[[Vodar]]», «[[Кашлаты Вох]]» і іншыя. Вядомыя рок-музыкі — [[Таццяна Беланогая]], [[Зміцер Вайцюшкевіч]], [[Uzari]], [[Андрэй Міхайлавіч Мельнікаў|А. Мельнікаў]], [[Паліна Рэспубліка]], [[Андрусь Такінданг]]. [[Лявон Вольскі]] — адзін з лідараў беларускай музыкі, заснавальнік «Мроі», «[[NRM]]», «[[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбулі]]», а таксама лідар «ананімнага» падпольнага гурта «[[Zet]]», удзельнікі якога хаваюць свае імёны і твары. Музыкі і спевакі эстраднага жанру — [[Аляксандр Саладуха]], [[Аляксандр Ціхановіч]]. З выканаўцаў [[рэп]]а вядомыя [[Vinsent]] і [[Вожык, рэпер|Вожык]]. Этна-гурты, якія рэканструююць і выконваюць народныя песні — [[Грамніцы, гурт|Грамніцы]], [[Ягорава гара]], [[Радзімічы, гурт|Радзімічы]], [[Дзянніца]], [[Гарадніца]], [[Медуніца, гурт|Медуніца]] і іншыя. У шэрагу выбітных беларускіх песень: народныя «[[Купалінка (песня)|Купалінка]]» і «[[Рэчанька (песня)|Рэчанька]]», народная «[[Касіў Ясь канюшыну]]» у выкананні ВІА «[[Песняры]]», рок-песні «[[Менск і Мінск]]», «[[Тры чарапахі (песня)|Тры чарапахі]]» і «[[Маё пакаленне]]» (гурт «[[NRM]]» на чале з [[Лявон Вольскі|Лявонам Вольскім]]), «[[Грай (песня)|Грай]]» і «[[Цмок ды арол]]» (гурт «''[[Brutto]]''»), «Матуля» (Зміцер Вайцюшкевіч, на словы паэта Генадзя Бураўкіна). [[Сяргей Будкін]] канстатуе, што беларусы сёння вельмі дрэнна ведаюць сваіх айчынных музыкаў і спевакоў, асабліва старэйшае пакаленне, а статус беларускамоўных выканаўцаў — маргінальны. Многія выканаўцы, якія былі калісьці гонарам айчыннай эстрады і рок-андрэграўнда, сёння літаральна забытыя, у Інтэрнэце аб іх няма згадак, адсутнічаюць нават фота і запісы песняў, — [[Тамара Рыгораўна Раеўская|Тамара Раеўская]], [[Віктар Лук’янавіч Вуячыч|В. Вуячыч]], [[Ісідар Міхайлавіч Балоцін|І. Балоцін]], [[Мікалай Дзмітрыевіч Ворвулеў|М. Ворвулеў]], [[Святлана Кульпа]], [[Нэлі Дзянісава]], [[Вольга Аліпава]], [[Алена Саўленайтэ]]… {{Цытата|Творы, што пяяліся ў 30—80-ых гадах XX стагодзьдзя, ў Беларусі ня тое, што не перавыдаваліся ў нашым стагодзьдзі. Яны збольшага наогул не выдавалася! Прагучалі на радыё — і ўсё. Няма складанак найлепшых песень нашых геніяльных сьпявачак [[Ларыса Пампееўна Александроўская|Л. Александроўскай]] і [[Тамара Мікалаеўна Ніжнікава|Т. Ніжнікавай]], няма CD-анталёгіі беларускай эстраднай песьні. Што там казаць, народны артыст Сяргей Картэс ня мае дыску, на якім былі б сабраныя яго абраныя творы і дагэтуль нявыдадзены музычны збор твораў «[[Песняры|Песьняроў]]». Ляжаць у архівах (добра, калі яшчэ ляжаць) сотні каштоўных запісаў джазавых, рокавых, блюзавых, арт-рокавых гуртоў, фантастычныя на тыя часы музычныя экспэрымэнты тых жа «Песьняроў» і «[[Сузор’е (гурт)|Сузор’я]]». Належным чынам не асэнсаваная роля «[[Мроя (гурт)|Мроі]]», «[[Бонда (гурт)|Бонды]]», «[[ULIS]]», якія запачаткавалі беларускі незалежны рок...<ref>[http://tuzinfm.by/article/1906/my-nia-znajem-svajoj-muzyki.html СЯРГЕЙ БУДКІН. МЫ НЯ ЗНАЕМ СВАЁЙ МУЗЫКІ]</ref>.}} <gallery mode="packed"> Файл:Lavon Volski Basowiszcza 2014.jpg|[[Лявон Вольскі]]. Файл:Akute.jpg|Гурт [[Akute]]. Файл:Basowiszcza-2007-Krambambula.JPG|Гурт [[Крамбамбуля (гурт)|Крамбамбуля]]. Файл:Brutto in Baranavichy.jpg|Гурт [[Brutto (гурт)|Brutto]], у [[Баранавічы|Баранавічах]], 2017. Файл:Stary Olsa, Lviv 2008.JPG|Гурт [[Стары Ольса]]. Файл:Zmicer 23.09.2010.jpg|[[Зміцер Вайцюшкевіч]]. Файл:Solidarni z Białorusią 2011 Warszawa 57.JPG|Гурт [[Крама (гурт)|Крама]]. Файл:Taćciana Biełanohaja - 1.jpg|[[Таццяна Беланогая]]. Файл:Troica - Basovišča-2008.jpg|Гурт [[Троіца (гурт)|Троіца]], фестываль [[Басовішча]]. Файл:U-5qKEYusEc.jpg|Вячка Красулін, гурт [[Кашлаты Вох]]. Файл:Eurovision Song Contest 2017, Semi Final 2 Rehearsals. Photo 252.jpg|[[NAVI]]. Файл:Litvintroll on stage.jpg|Гурт [[Litvintroll]]. Файл:Irdorath3.jpg|Гурт [[Irdorath]]. Файл:Basowiszcza-2007-NeuroDubel.jpg|Гурт [[Neuro Dubel]]. </gallery> Сучаснае музычнае мастацтва Беларусі імкнецца захаваць нацыянальныя традыцыі, адначасова развіваючы папулярныя ў свеце стылі і напрамкі. Творы беларускіх кампазітараў, сусветнай класічнай і эстраднай музыкі гучаць у выкананні як прафесійных, так і самадзейных музыкантаў. У Беларусі штогод праходзяць фестывалі, якія прадстаўляюць розныя напрамкі і жанры музычнага мастацтва: * «Беларуская музычная восень», * «Мінская вясна», * «[[Залаты шлягер]]», * «Музы Нясвіжа». === Тэатр === [[Файл:Batleika.JPG|thumb|140px|[[Батлейка]], беларускі народны лялечны тэатр.]] [[Файл:Theatre opera&ballet, Minsk.JPG|злева|250px|thumb|[[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета]].]] [[Файл:Francišak Alachnovič.jpg|злева|150px|thumb|[[Францішак Аляхновіч]] (1883—1944), якога звалі «бацька навейшай беларускай драматургіі».]] [[Файл:Alaksandar Ždanovič.jpg|220px|thumb|[[Аляксандр Ждановіч]], акцёр тэатра і кіно, вядоўца «[[Калыханка (тэлеперадача)|Калыханкі]]» пад псеўданімам «Маляваныч».]] ;Вытокі ў фальклоры [[Народны тэатр, Беларусь|Народны тэатр]] пачаў фарміравацца яшчэ ў старажытнасці, з першабытных паляўнічых ці земляробчых абрадавых гульняў, [[Язычніцтва|язычніцкіх]] рытуалаў. Нават сёння ў многіх народных дзіцячых і моладзевых гульнях («Кавалі», «[[Жаніцьба Цярэшкі]]», «Яшчар», «Лось», «Вецер», «Злыдні», «Чорт», «Гусі і воўк», «Старыца»), а таксама ў калядных абрадах ёсць элементы тэатральнага дзеяння. З цягам часу яны страцілі сакральна-[[Магія|магічнае]] значэнне і набылі функцыю забавы<ref>[http://www.gants-region.info/index/narodny_tehatr/0-2888 М. А. Каладзінскі. НАРОДНЫ ТЭАТР]</ref>. ;Магнацкія тэатры У XVI стагоддзі пачала развівацца [[батлейка]] — народны лялечны тэатр, у якіх ставіліся п’есы пераважна рэлігійнага зместу. У XX стагоддзі яна надоўга была забыта, але сёння цікавасць да яе адраджаецца. У дваранскім саслоўі з 18 стагоддзя развіваліся [[Магнацкі тэатр|магнацкія тэатры]] — пераважна пад уплывам еўрапейскай драмы. У 1746 годзе быў заснаваны [[Нясвіжскі тэатр Радзівілаў]], яго стваральніца — княгіня [[Францішка Уршуля Радзівіл|Ф. Радзівіл]]. Ёй самой належаў шэраг п’ес, у тым ліку на антычныя тэмы. Пазней узнікаюць новыя магнацкія тэатры — слуцкі, слонімскі, гродзенскі, ружанскі дзярэчынскі і інш<ref>[http://studopedia.info/5-11773.html Магнацкія культурныя цэнтры]</ref>. Многія п’есы, якія ў іх ставіліся, звярталіся да ідэй [[Асветніцтва на Беларусі|асветніцтва]], [[гуманізм]]у, выводзілі на сцэну персанажаў з простанароддзя. Менавіта яны садзейнічалі маральнай адукацыі дваранства, прыносілі перадавыя ідэі свабоды і роўнасці ўсіх людзей. Адным з такіх твораў была опера «[[Агатка, або прыезд пана]]» (пастаўлена ў [[Нясвіж]]ы, 1784 год), [[лібрэта]] якой напісал [[Мацей Радзівіл]]. Ён жа напісаў лібрэта і музыку дзеля оперы «[[Войт альбанскага сялення]]», дзе асуджаў жорсткае абыходжанне з сялянамі. ;Беларускі тэатр у XX стагоддзі Выбітныя драматургі XX стагоддзя — [[Янка Купала]], [[Францішак Аляхновіч]], [[Зміцер Жылуновіч]], [[Наталля Арсеннева]], [[Максім Іванавіч Гарэцкі|Максім Гарэцкі]], [[Алесь Гарун]], [[Кандрат Крапіва]], [[Андрэй Ягоравіч Макаёнак|Андрэй Макаёнак]], [[Андрэй Міхайлавіч Федарэнка|Андрэй Федарэнка]] і іншыя. ;Беларускі тэатр сёння Сучасныя драматургі — [[Аляксей Ануфрыевіч Дудараў|Аляксей Дудараў]], [[Таццяна Мікалаеўна Сівец|Таццяна Сівец]], [[Павел Пражко|Павал Пражко]], [[Вераніка Аляксандраўна Буслаева|Вераніка Буслаева]], [[Мікалай Віктаравіч Рудкоўскі|Мікалай Рудкоўскі]], [[Павал Расолька]], [[Канстанцін Сцешык]], [[Дзмітры Багаслаўскі]], [[Мікіта Валадзько]], [[Мікалай Халезін]]<ref>[http://ygallery.by/events/0005747/data/tpl-events_print/ Публічная дыскусія «Беларуская новая пьеса: без беларускай мовы ці беларуская?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170419211440/http://ygallery.by/events/0005747/data/tpl-events_print |date=19 красавіка 2017 }}</ref> і інш. Адной з праблем развіцця айчыннай драматургіі называюць тое, што п’есы беларускіх драматургаў дасюль часцей ставяць за мяжой, чым на радзіме<ref>[https://euroradio.fm/belaruskiya-dramaturgi-pa-raneyshamu-lepsh-stavyacca-za-myazhoy-chym-na-radzime Беларускія драматургі па-ранейшаму лепш ставяцца за мяжой, чым на радзіме]</ref>. Так п’есы маладога драматурга [[Павел Пражко|Паўла Пражко]] перакладаюцца на [[Англійская мова|англійскую]] і [[Французская мова|французскую мову]]. Сучасныя акторы беларускага тэатру — [[Ганна Сяргееўна Хітрык|Г. Хітрык]], [[Сяргей Рудзеня]], [[Аляксандр Віктаравіч Ждановіч|А. Ждановіч]] і іншыя. Цяпер у краіне працуе 28 дзяржаўных тэатраў, вялікая колькасць самадзейных народных калектываў. [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы]] — найстарэйшы беларускі тэатр. Дзейнічае [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета]], яго пастаноўкі мелі поспех як у айчыннага, так і ў замежнага гледача. «[[Беларускі паэтычны тэатр аднаго акцёра «Зніч»|Зніч]]» — адзіны ў Беларусі тэатр, дзе ставяцца [[Монаспектакль|спектаклі аднаго акцёра]] (монаспектаклі ідуць на [[Беларуская мова|беларускай мове]]). Працуе таксама падпольны [[Свабодны тэатр]]. У Беларусі праходзяць маштабныя тэатральныя фестывалі, сярод якіх «Панарама» ў Мінску, «Белая вежа» ў Брэсце. <gallery mode="packed"> Файл:Alaksiej Dudaraŭ.JPG|[[Аляксей Дудараў]], аўтар п’есы «[[Князь Вітаўт, п’еса|Князь Вітаўт]]». Файл:Ганна Хітрык.jpg|[[Ганна Хітрык]], актрыса, спявачка. Файл:Несвижский театр Радзивиллов.Декорации к спектаклям.JPG|[[Нясвіжскі тэатр Радзівілаў]]. Файл:Maciej Radzivił. Мацей Радзівіл (1788).jpg|[[Мацей Радзівіл]], драматург. </gallery> === Кінематограф === {{main|Кінематограф Беларусі}} [[Файл:Kureichik.jpg|170px|thumb|[[Андрэй Курэйчык]], сучасны беларускі рэжысёр.]] [[Файл:Прыгоды Несцеркі.jpg|злева|240px|thumb|Кадр з беларускага мультфільма [[Прыгоды Несцеркі]] (2013) на паштоўцы.]] Мастацтва кіно ў Беларусі развіваецца з 30-х гадоў XX стагоддзя. У 1924 створана Беларускае дзяржаўнае ўпраўленне па справах кінематаграфіі і фатаграфіі — Белдзяржкіно. У 1928 у Ленінградзе адкрылася кінастудыя «Савецкая Беларусь», якая выпускала мастацкія, хранікальныя і навукова-папулярныя фільмы. У 1939-м студыя пераехала ў Мінск, а з 1946-га носіць назву «[[Беларусьфільм]]». Першы беларускі мастацкі фільм «Лясная быль» ў 1926 стварыў рэжысёр [[Ю. Тарыч]]. Падчас Вялікай Айчыннай вайны беларускія дакументалісты аднымі з першых здымалі рэпартажы з фронту. Тэма трагедыі народа стала адной з галоўных у пасляваеннай творчасці рэжысёраў Беларусі. Асаблівую нішу айчынныя кінематаграфісты занялі ў дзіцячым кіно. Сусветнае прызнанне заваявала беларускае дакументальнае кіно. Русіфікацыя грамадства перашкаджала стварэнню аўтаномнага культурнага асяроддзя, таму беларуская кінатворчасць часцей растваралася на фоне агульнай савецкай. «Беларусьфільм» ствараў кіно пераважна на рускай мове. Найболей вядомымі яго творамі сталі «Внимание! В городе волшебник!» (1963), «Приключения Буратино» (1975—1976), «Кортик» (1973), «Бронзовая птица» (1974), «Чёрный замок Ольшанский» (1983), «Не покидай» (1989) і іншыя. У канцы 1980-х — пачатку 1990-х, у перыяд беларускага адраджэння, узнікла хваля беларускамоўных фільмаў: «[[Крыж на зямлі і поўня ў небе (фільм)|Крыж на зямлі і поўня ў небе]]» (1992), «[[На чорных лядах (фільм)|На чорных лядах]]» (1994) і іншыя. Развіваецца [[беларуская мультыплікацыя]]: штогод беларускія студыі выпушчаюць каля 10—12 [[Мультыплікацыя|мультфільмаў]], многія з іх выйшлі на [[Беларуская мова|беларускай мове]], прысвечаны беларускай культуры, [[Беларускі фальклор|фальклору]] («[[Якія сны сніць мядзведзь]]», «[[Выцінанка-выразанка]]», «[[Піліпка (мультфільм)|Піліпка]]», «[[Беларускія прымаўкі]]», «[[Будзьма беларусамі (мультфільм)|Будзьма беларусамі]]» і інш). У 2000-х, калі здымачная тэхніка зрабілася яболей моцнай і таннай, пачаў развівацца незалежны кінематограф. Але дэфіцыт творчай свабоды, празмерная забюракратызаванасць дзяржаўных структур, іх адарванасць ад сучаснага гледача і сусветных трэндаў, а таксама адсутнасць дзяржаўных праграм, скіраваных на развіццё культуры, — усё гэта прыводзіць да таго, што беларускі кінематограф застаецца вельмі малавядомым (у т. л. і ў Беларусі) і нізкабюджэтным<ref>[https://euroradio.fm/praces-nezalezhnaga-kino-payshou-i-dzyarzhavu-turbue-yago-nepadkantrolnasc «Працэс незалежнага кіно пайшоў, і дзяржаву турбуе яго непадкантрольнасць»]</ref>. У той жа час існуюць незалежныя кінастудыі. Найбольш паспяховай сярод іх можна назваць «Без буслоў Артс», фільмы каторай часта становяцца паспяховымі і прыбытковымі, і адзначаны прэміямі. Напрыклад, трагікамедыя «[[ГараШ]]» стала самым прыбытковым беларускім фільмам у нацыянальным кінапракаце і адначасова лідарам пракату сярод беларускіх карцін<ref>{{cite web| author =[[Алег Леанідавіч Грушэцкі|Грушэцкі А.]]| date =17 студзеня 2018| url =https://novychas.by/kultura/bez-buslou-adsvjatkavali-svoj-perszy-jubilej | title = «Без буслоў» адсвяткавалі свой першы юбілей|publisher =[[Новы Час (газета)|Новы Час]]| access-date = 2020-01-16}}</ref>. Сярод рэжысёраў сучаснасці — [[Андрэй Анатолевіч Кудзіненка|Андрэй Кудзіненка]], [[Андрэй Уладзіміравіч Курэйчык|Андрэй Курэйчык]], [[Алена Турава]], [[Юрый Іосіфавіч Хашчавацкі|Юрый Хашчавацкі]] і рэжысёры мультыплікацыі [[Міхаіл Браніслававіч Тумеля|Міхаіл Тумеля]] і [[Ігар Дзмітрыевіч Волчак|Ігар Волчак]]. === Філасофія === Развіццё беларускай філасофіі пачынаецца з асветнікаў 16-18 стагоддзяў, сярод якіх былі [[Ілья Капіевіч]], [[Сімяон Полацкі]], [[Казімір Лышчынскі]], [[Казімір Семяновіч]], [[Якуб з Калінаўкі]] і іншыя. <gallery mode="packed"> Файл:Elia Kopievich.jpg|[[Ілля Капіевіч]] (1651—1714). Файл:Simeon of Polotsk.jpg|[[Сімяон Полацкі]] (1629—1680). Файл:Kazimierz Łyszczyński.jpg|[[Казімір Лышчынскі]] (1634—1689). Файл:Kazimier Siemianovič. Казімер Семяновіч.jpg|[[Казімір Семяновіч]] (1600—1651). </gallery> Сярод філосафаў сучаснасці — [[Уладзімір Леанідавіч Абушэнка|У. Абушэнка]], [[Уладзімір Уладзіміравіч Мацкевіч|У. Мацкевіч]], [[Яўген Міхайлавіч Бабосаў|Я. Бабосаў]], [[Валянцін Васільевіч Акудовіч|В. Акудовіч]], [[Юлія Шчытцова]], [[Павел Бакоўскі]], [[Андрэй Іванавіч Екадумаў|А. Екадумаў]] (працы «Мёртвыя сярод жывых», «Пад апекай сярэдняга брата») і іншыя. [[Вольга Давыдзік]] адзначае, што «шмат якія даследчыкі лічаць айчынную філасофію досыць анклаўнай і местачковай, бо яна не мае сталых выхадаў на міжнародны ўзровень і займаецца састарэлымі праблемамі»<ref>[http://n-europe.eu/article/2010/06/16/belaruskiya_filosafy_u_poshukakh_prastory Беларускія філосафы ў пошуках прасторы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170926122419/http://n-europe.eu/article/2010/06/16/belaruskiya_filosafy_u_poshukakh_prastory |date=26 верасня 2017 }}</ref>. === Музеі === [[Файл:Нацыянальны мастацкі музэй Рэспублікі Беларусь.jpg|thumb|[[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], [[Мінск]]]] {{main|Спіс музеяў Беларусі}} {{у планах}} === Бібліятэкі === Бібліятэчная сістэма краіны ўключае каля 10 тыс. публічных і спецыяльных бібліятэк, сукупнага аб’ёму фонду — каля 250 млн асобнікаў. Згодна даным Нацыянальнага статыстычнага камітэта, на пачатак 2015 года ў Беларусі дзейнічалі 3,1 тыс. публічных бібліятэк, агульны фонд якіх налічвае 62,5 млн кніг, часопісаў, рукапісаў і іншых крыніц інфармацыі. Нароўні з кніжнымі выданнямі ў бібліятэках даступныя электронныя каталогі, калекцыі электронных публікацый і іншыя інфармацыйныя крыніцы ў электронным выглядзе. У 2014 годзе колькасць электронных дакументаў, якія ўваходзяць у склад бібліятэчнага фонду, склала 110 тыс. асобнікаў. На пачатак 2015 года больш за 60 % публічных бібліятэк мелі доступ у Інтэрнэт<ref>{{артыкул|загаловак=Все идём в библиотеку |спасылка=http://www.aif.by/questions/item/41027-v-biblioteky.html |выданне=Аргументы и факты в Белоруссии |тып= газета|месца=Мн. |год=20 кастрычнніка 2015 |нумар= 43|старонкі= 15 |выпуск= 407|archive-url=http://www.peeep.us/4eb30f71 |archive-date=31 мая 2016}}</ref>. Самы вялікі збор друкаваных выданняў у краіне мае [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] ў Мінску, за ёй захоўваецца права атрымання абавязковага экзэмпляра. Тут сабраны самы вялікі за межамі Расіі збор кніг на [[Руская мова|рускай мове]]. У 2006 годзе адкрыты новы будынак Нацыянальнай бібліятэкі, які мае ўнікальнае архітэктурнае рашэнне ў форме брыльянта. === СМІ === {{main|СМІ Беларусі}} {{у планах}} === Навука === {{main|Навука ў Беларусі}} [[Файл:Jakub Jodko Narkiewicz 1892.png|left|160px|thumb|[[Якуб Наркевіч-Ёдка]] (1848—1905), беларускі фізік, біёлаг і медык.]] [[Файл:Jazep Drazdovic 1928.jpg|140px|thumb|[[Язэп Драздовіч]] (1888—1954), этнограф, скульптар, археолаг і мастак. З-за сваёй рознабаковасці вядомы пад мянушкай «беларускі да Вінчы».]] Вышэйшая дзяржаўная навуковая арганізацыя Рэспублікі Беларусь — [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]] (НАН Беларусі). ;Матэматыка Сярод вядомых беларускіх матэматыкаў — [[Васіль Ермакоў]], [[Іван Пташыцкі]]. ;Гістарычная навука [[Файл:Usiewaład Ihnatouski.jpg|left|120px|thumb|[[Усевалад Ігнатоўскі]] (1881—1931), беларускі гісторык, аўтар кнігі «Кароткі нарыс гісторыі Беларусі».]] Выбітныя беларускія гісторыкі — [[Усевалад Макаравіч Ігнатоўскі|У. Ігнатоўскі]], [[Платон Мікалаевіч Жуковіч|П. Жуковіч]], [[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|А. Краўцэвіч]], [[Святлана Яўгенаўна Куль-Сяльверстава|С. Куль-Сяльверстава]], [[Юрый Туронак]] і іншыя. ;Эканамічная навука Сярод вядомых беларускіх эканамістаў: [[Вадзім Іосуб]], [[Зміцер Крук]], [[Яраслаў Часлававіч Раманчук|Я. Раманчук]], [[Кірыл Валянцінавіч Руды|К. Руды]], [[Леанід Фёдаравіч Заіка|Л. Заіка]], [[Сяргей Вячаслававіч Чалы|С. Чалы]], [[Елена Несцяронак]], [[Наталля Рабава]], [[Валерый Карбалевіч|В. Карбалевіч]], [[Галіна Арцёмаўна Яшава|Г. Яшава]] і іншыя. ;Этнаграфія Беларускія этнографы, якія даследвалі народную культуры, [[Беларуская міфалогія|беларускую міфалогію]] і [[Беларускі фальклор|фальклор]], — [[Адам Ягоравіч Багдановіч|А. Багдановіч]] (бацька паэта [[Максім Адамавіч Багдановіч|М. Багдановіча]]), [[Аляксандр Казіміравіч Сержпутоўскі|А. Сержпутоўскі]], [[Ян Баршчэўскі]], [[Канстанцін Піевіч Тышкевіч|К. Тышкевіч]], [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Карскі]] (канец XIX — пачатак XX стагоддзя), [[Язэп Нарцызавіч Драздовіч|Я. Драздовіч]], [[Эдвард Міхайлавіч Зайкоўскі|Э. Зайкоўскі]], [[Андрэй Прохараў]], [[Таццяна Валодзіна]], [[Уладзімір Васілевіч]], [[Зянон Станіслававіч Пазняк|З. Пазняк]], [[У. Лобач]] (ХХ стагоддзе), [[Людміла Дучыц]], [[Ірына Клімковіч]], [[Максім Знак]], [[Сяргей Санько]], [[Галіна Нячаева]], [[Іван Іванавіч Крук|Іван Крук]], [[Зміцер Скварчэўскі]] (цяперашні час) і іншыя. Народнае мастацтва можна пабачыць сёння ў такіх музеях, як [[Музей беларускага народнага мастацтва]] ([[Раўбічы]]), [[Веткаўскі музей стараверства і беларускіх традыцый імя Ф. Р. Шклярава|Веткаўскі музей стараверства і беларускіх традыцый]] ([[Гомель]], [[Ветка]]) і іншыя. ;Астраномія У Беларусі няма прафесійных [[Астранамічная абсерваторыя|астранамічных абсерваторый]], таму адзіныя абсерваторыі, якія публікуюцца ў навуковых выданнях з’яўляюцца [[Аматарская астраномія|аматарскімі]]. Дзве абсерваторыі зарэгістраваны ў [[Цэнтр малых планет|Цэнтры малых планет]]. Гэта абсерваторыі: «[[Абсерваторыя Taurus-1|Taurus-1]]» і [[Віцебская аматарская астранамічная абсерваторыя]]. Абедзве знаходзяцца ў Віцебскай вобласці. ;Касманаўтыка [[Файл:Барыс Кіт 105.jpg|150px|thumb|[[Барыс Кіт]], матыматык, педагог, канструктар ракетнай тэхнікі.]] [[Файл:Уладзімір Кавалёнак.jpg|left|200px|thumb|[[Уладзімір Кавалёнак]], беларускі касманаўт.]] Нацыянальная праграма даследавання і выкарыстання касмічнай прасторы ў мірных мэтах на 2008—2012 гады зацверджана пастановай Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь ад 14.10.2008 № 1517<ref>[http://www.pravo.by/webnpa/text.asp?start=1&RN=C20801517 Аб Нацыянальнай праграме даследавання і выкарыстання касмічнай прасторы ў мірных мэтах на 2008—2012 гады]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Апроч касмічнага агенцтва, працы па стварэнні якога ўжо пачаліся ў Беларусі<ref>[http://tvroscosmos.ru/frm/zhurnal/2011/1211_1.php У космас — разам.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120105103555/http://tvroscosmos.ru/frm/zhurnal/2011/1211_1.php|date=5 студзеня 2012}} Інтэрв’ю акадэміка Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі С. У. Абламейка часопісу [[Расійскі космас]]</ref>, плануецца стварэнне ўласнага цэнтра кіравання палётамі (будзе адкрыты ў будынку [[Аб'яднаны інстытут праблем інфарматыкі Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Аб’яднанага інстытута праблем інфарматыкі]] ў Мінску). У яго будзе паступаць інфармацыя з камандна-вымяральнага пункта (плануецца ў [[Лагойскі раён|Лагойскам раёне]])<ref>[http://borisov-e.info/ru/news/borisov-news/2009/09/22/33490/v_sosednem_s_borisovskim_raione_postroat_komandno_izmeritel_nii_punkt У суседнім з Барысаўскім раёне пабудуюць Камандна-вымяральны пункт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100723174532/http://borisov-e.info/ru/news/borisov-news/2009/09/22/33490/v_sosednem_s_borisovskim_raione_postroat_komandno_izmeritel_nii_punkt |date=23 ліпеня 2010 }}</ref>. * [[БелКА]] — першы спадарожнік незалежнай Беларусі. {{нарыхтоўка раздзела}} === Спорт === [[Файл:Vitaly Gurkov 3.jpg|140пкс|thumb|[[Віталь Гуркоў]], 12-разовы чэмпіён свету па [[муай-тай]] і вакаліст гурту [[Brutto (гурт)|BRUTTO]].]] {{main|Спорт у Беларусі}} У краіне функцыянуюць больш як 26 тыс. аб’ектаў фізкультурна-спартыўнага прызначэння. У Беларусі займаюцца многімі відамі спорту. Найбольш папулярныя: [[лёгкая атлетыка]], [[футбол]], гімнастыка, лыжны спорт, хакей, тэніс, фехтаванне, барацьба, валейбол, гандбол, плаванне, шахматы і шашкі. Рэспубліканскі цэнтр aлімпійскай падрыхтоўкі па зімовых відах спорту «Раўбічы» вядомы ў свеце як цэнтр для [[біятлон]]а. У Беларусі шмат навучальных цэнтраў для падрыхтоўкі прафесійных спартсменаў, у тым ліку: [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры]], вучылішчы алімпійскага рэзерву, спецыялізаваныя школы алімпійскага рэзерву, дзіцяча-юнацкія спартыўныя школы. Дзейнічаюць 3 буйныя цэнтры алімпійскай падрыхтоўкі: у Стайках, Раўбічах і Ратамцы<ref>http://www.belarus.by/by/about-belarus/sport {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180228044935/http://www.belarus.by/by/about-belarus/sport |date=28 лютага 2018 }}</ref>. === Нацыянальныя святы === Каляндар святочных і памятных дзён, якія з’яўляюцца нерабочымі ў Беларусі: * [[1 студзеня|1 і 2 студзеня]] — [[Новы год]], * [[7 студзеня]] — Нараджэнне Хрыстова (праваслаўнае), * [[8 сакавіка]] — Дзень жанчын, * 9-ы дзень пасля праваслаўнага Вялікадня — [[Радаўніца]], * [[1 мая]] — Свята працы, * [[9 мая]] — [[Дзень Перамогі]], * [[3 ліпеня]] — Дзень Незалежнасці Рэспублікі Беларусь, * [[7 лістапада]] — Дзень Кастрычніцкай рэвалюцыі, * [[25 снежня]] — Нараджэнне Хрыстова (каталіцкае). === Народныя святы === [[Файл:1921. На Купалле.jpg|190px|thumb|Свята [[Купалле]] на карціне [[Міхаіл Мацвеевіч Філіповіч|Міхаіла Філіповіча]], 1921 год.]] Акрамя афіцыйных дзяржаўных святаў існуе і шэраг народных, якія паходзяць са старажытных часоў і маюць пераважна язычніцкія карані. Сістэма народных святаў прымеркавана да гадавога земляробчага і сонечнага цыклаў. * 7 студзеня — [[Каляды]]. Суправаджалася песнямі і пляскамі калядоўшчыкаў, якія апраналіся ў касцюмы жывёл і фантастычных персанажаў. * 15 лютага — [[Грамніцы]]. Дзень, калі зіма, паводле народных павер’яў, упершыню сустракаецца з вясною. Назва свята ўзыходзіцу да [[Пярун]]а, бога грому і навальніцы. * сакавік — [[Гуканне вясны]]. Свята суправаджалася «веснавымі» песнямі і карагодамі. * 24 сакавіка — [[Камаедзіца]]. Лічылася, што на другі дзень пасля Камаедзіцы мядзведзі прачынаюцца пасля зімовай спячкі. * 6 мая — [[Юр’я]]. Палявыя росы ў гэтае свята лічыліся свяшчэннымі і лекавымі. Юр’еўская абраднасць узыходзіць да культу старажытнага бога [[Ярыла|Ярылы]]. * красавік — май — [[Пахаванне стралы]]. Суправаджалася ўрачыстым шэсцем і «стрэльнымі» песнямі. Свята ўзыходзіць, як мяркуецца, да культу язычніцкага бога Пяруна і [[Маці-Зямля (беларуская міфалогія)|Маці-Зямлі]]. * май-чэрвень — [[Зялёныя святкі]]. У гэтая свята адну дзяўчыну апраналі з кветкі і лісце, быццам [[Русалка|Русалку]], і вялі на чале працэсіі праз усю вёску. * ноч на 7 ліпеня — [[Купалле]]. Суправаджалася карагодамі, паленнем вогнішча, купальскімі карнаваламі. Адно з галоўных народных святаў у Беларусі. * пачатак лістапада — восеньскія [[Дзяды]]. Лічылася, што ў гэты дзень душы памерлых продкаў наведваюць свет жывых, і трэба адпаведным чынам сустрэць і пачаставаць іх<ref>[http://jivebelarus.net/our-heritage/belarusian-holiday-and-ceremony.html Святы і абрады беларусаў]</ref>. Таксама можна згадаць святы [[Багач]], [[Бабы]], [[Дажынкі]] і іншыя. Сёння народныя святы яшчэ адзначаюцца ў некаторых вёсках, а таксама ў калектывах моладзі ([[Студэнцкае этнаграфічнае таварыства]] і інш), якія цікавяцца адраджэннем нацыянальных традыцый. === Кухня === [[Файл:1103-s.jpg|thumb|left|[[Калдуны]] на беларускай паштоўцы.]] [[Файл:Belorussian national potato meal "draniki" and a cup of drink..JPG|thumb|[[Дранікі]], адна з найболей вядомых страў беларускай кухні.]] {{main|Беларуская кухня}} У мінулым народная кухня складалася пераважна з вегетарыянскіх страў: [[жытні хлеб]], [[аладкі]] (якія пяклі з кіслага цеста), [[праснак]]і, [[вугры]] (якія на [[Тураўскі раён|Тураўшчыне]] пяклі ў гарачым попеле), супы [[Крупнік, суп|крупнік]] і [[жур]], а таксама стравы з жыта, [[Грэчка|грэчкі]], [[Авёс пасяўны|аўса]], [[Фасоля|фасолі]], [[Гародніна|гародніны]], [[Малако|малака]]. Мяса елі пераважна ў багатых сем’ях. На сялянскіх сталах яго часцей замянялі [[грыбы]], якія ў даўніну не марынавалі, а сушылі. Грыбныя стравы наогул вылучаліся багаццем рэцэптаў і займалі вялікае месца ў беларускай кухні. Таксама шмат страў гатавалася з [[Бацвінне|бацвіння]], за што [[палякі]] доўгі час называлі беларусаў «бацвіннікамі» (самі яны грэбавалі бацвіннем, а ў Беларусі яго елі і сяляне, і шляхта)<ref>[https://www.svaboda.org/a/28223041.html «Мірныя бульбашы з малой краіны» — 5 непраўдзівых стэрэатыпаў пра Беларусь]</ref>. Аднак у хуткім часе і [[палякі]] перанялі ў беларусаў традыцыю есці бацвінне<ref>[https://people.onliner.by/2017/07/15/ezha-2 «Никакой крамбамбули наши предки не употребляли, это миф из 2000-х»]</ref>. [[Калдуны]] распаўсюдзіліся з XVI стагоддзя, дзякуючы дыяспары [[Беларускія татары|беларускіх татар]]. Як і многія іншыя стравы, гатаваліся яны ў гліняных гаршках. [[Бульба]] з’явілася толькі ў XVIII стагоддзі (практычна выціснуўшы з народнай кухні [[Рэпа|рэпу]]), і стравы, з якімі сёння асацыіруецца беларуская кухня ([[Бабка (страва)|бабка]], [[дранікі]]) — сфарміраваліся даволі позна. [[Верашчака]] ўпершыню згадваецца з сярэдзіны XVIII стагоддзя. У [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] было вельмі пашырана [[бортніцтва]] (здабыча [[мёд]]у дзікіх пчол), з мёду гатаваліся напоі і салодкія стравы. Традыцыйная беларуская кухня вельмі блізкая да літоўскай. На працягу XIII—XIX стагоддзяў на яе фарміраванне (асабліва ў прывілеяваных класаў) аказвалі значны ўплыў польская і нямецкая кухні, а таксама кухні нацыянальных меншасцей — яўрэйская і [[Кухня беларуска-літоўскіх татараў|татарская]], у меншай ступені французская, італьянская, венгерская і англійская. З XIX стагоддзя найбольшы ўплыў аказвае руская кухня. Сярод народных страў таксама вылучаюцца [[клёцкі]], [[сальцісон]], [[квашаніна]], [[бліны]], [[мачанка]], [[Каўбаса|каўбасы]], [[аладкі з макам]] і іншыя. === Беларускае народнае адзенне === {{main|Беларускі нацыянальны касцюм}} [[Файл:Kalinkovichskiy stroy Stamp 2011.jpg|170px|thumb|left|Сяляне ў [[Калінкавіцкі строй|калінкавіцкіх строях]] на паштоўцы.]] [[Файл:Belorussian girl from Vialava near Volozhyn - foto by Benedykt Tyszkiewicz - 1898 AD.jpg|200px|thumb|Дзяўчына з-пад [[Валожын]]а на фотаздымку [[Бенедыкт Тышкевіч|Бенедыкта Тышкевіча]], 1898.]] Беларускі народны касцюм вельмі адрозніваўся па рэгіёнах і ўключаў мноства мясцовых строяў: [[Ляхавіцкі строй|ляхавіцкі]], [[Дамачаўскі строй|дамачоўскі]], [[Мотальскі строй|мотальскі]], [[Маларыцкі строй|маларыцкі]], [[Ваўкавыскі строй|ваўкавыскі]], [[Вілейскі строй|вілейскі]], [[Турава-мазырскі строй|турава-мазырскі]], [[Калінкавіцкі строй|калінкавіцкі]], [[Клецкі строй|клецкі]], [[Слуцкі строй|слуцкі]], [[Брагінскі строй|брагінскі]] і іншыя<ref>[http://jivebelarus.net/our-heritage/Byelorussian-national-dress.html?page=3 М. Раманюк. Беларускае народнае адзенне]</ref>. Сярод найболей старажытных — [[неглюбскі строй]], які захаваў шмат агульных рысаў з вопраткай [[Радзімічы|радзімічаў]], што спрадвеку насялялі ўзбярэжжа ракі [[Сож]]. Загадкавыя народныя арнаменты ўпрыгожвалі не толькі вопратку, але і абрусы, ручнікі, посцілкі. Многія іх сімвалы маюць вельмі старажытную гісторыю, і іх аналагі сустракаліся яшчэ на роспісах першабытнай керамікі. == Сацыяльная сфера == === Адукацыя === {{main|Адукацыя ў Беларусі}} У сістэму адукацыі ў Рэспубліцы Беларусь уваходзяць: * Дашкольная адукацыя, * Агульная сярэдняя адукацыя, * Установы прафесійна-тэхнічнай адукацыі, * Сярэдняя спецыяльная адукацыя, * Вышэйшая адукацыя, * Дадатковая адукацыя дзяцей і моладзі. === Ахова здароўя === {{у планах}} === Злачыннасць === У 2010 годзе ў Беларусі было зарэгістравана 140 920 [[злачынства]]ў<ref name=prest.12 />. Самы высокі ўзровень [[злачыннасць|злачыннасці]] сярод рэгіёнаў Беларусі назіраецца ў Мінску (193,5 злачынства ў пераліку на 10 000 чалавек, уключаючы 25 % цяжкіх і 20 % асабліва цяжкіх злачынстваў ад агульнай іх колькасці ў Беларусі<ref name=prest.3>{{cite news|url=http://news.tut.by/society/175052.html|title=Лукашэнка незадаволены мінскімі ўладамі|date=2010-06-29|publisher=[[TUT.BY]]|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826023515/http://news.tut.by/society/175052.html|archive-date=26 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>, 2/3 [[крадзеж|крадзяжоў]] мабільных тэлефонаў<ref name=prest.2>{{cite news|url=http://news.tut.by/society/223781.html|title=Крадзяжы складаюць у Мінску каля 70% злачынстваў|date=2011-04-18|publisher=[[TUT.BY]]|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826030547/http://news.tut.by/society/223781.html|archive-date=26 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>, 55 % сукупнай сумы [[хабар]]аў<ref name=prest.3 />), на другім месцы — Мінская вобласць (153,7)<ref name=prest.3 /><ref name=prest.10>{{cite news|url=http://news.tut.by/society/212780.html|title=Узровень злачыннасці ў Мінскай вобласці — адзін з самых высокіх у краіне|date=2011-01-25|publisher=[[TUT.BY]]|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826025235/http://news.tut.by/society/212780.html|archive-date=26 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Самым крымінагенным горадам па каэфіцыенце злачыннасці з’яўляецца [[Бабруйск]], лідарам па ліку [[забойства]]ў «на душу насельніцтва» — [[Ліда]]<ref name=prest.11>{{cite news|url=http://www.interfax.by/news/belarus/46593|title=Генпракуратура аналізуе стан са злачыннасцю ў Беларусі па каэфіцыенце злачыннасці|date=2008-10-02|publisher=interfax.by|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20110826130140/http://www.interfax.by/news/belarus/46593|archive-date=26 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref>. Па даных Ген[[Пракуратура|пракуратуры]] і [[МУС Беларусі|МУС]], узровень злачыннасці ў краіне змяншаецца<ref name=prest.12>[http://naviny.by/rubrics/disaster/2011/01/26/ic_news_124_360133/ У Беларусі скарачаецца колькасць злачынстваў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124181234/http://naviny.by/rubrics/disaster/2011/01/26/ic_news_124_360133/ |date=24 студзеня 2012 }}, ''[[Беларускія навіны]]'' (26.01.2011)</ref><ref>[http://naviny.by/rubrics/disaster/2007/06/25/ic_news_124_272865/ У Беларусі стабілізавалася крымінагеннае становішча, лічыць генпракурор] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124183139/http://naviny.by/rubrics/disaster/2007/06/25/ic_news_124_272865/ |date=24 студзеня 2012 }}, ''[[Беларускія навіны]]'' (25.06.2007)</ref>. Пры гэтым вырасла колькасць злачынстваў, якія здзяйсняюцца замежнікамі<ref>[http://naviny.by/rubrics/disaster/2011/02/03/ic_news_124_360725/ Замежнікі сталі здзяйсняць у Беларусі больш злачынстваў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124184830/http://naviny.by/rubrics/disaster/2011/02/03/ic_news_124_360725/ |date=24 студзеня 2012 }}, ''[[Беларускія навіны]]'' (03.02.2011)</ref> і раней асуджанымі<ref>[http://naviny.by/rubrics/disaster/2010/07/30/ic_news_124_349660/ МУС Беларусі турбуе рост рэцыдыўнай злачыннасці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120124181356/http://naviny.by/rubrics/disaster/2010/07/30/ic_news_124_349660/ |date=24 студзеня 2012 }}, ''[[Беларускія навіны]]'' (30.07.2010)</ref> (47,2 %<ref name=prest.10 />). Сярэдні ўзровень [[Раскрывальнасць|раскрывальнасці]] злачынстваў — 40,1 %<ref name=prest.2 />, у тым ліку кватэрных крадзяжоў — 13 %<ref name=prest.1>{{cite news|url=http://www.interfax.by/article/36323|title=Я з ЖЭСа. Дазволіце вас абкрасці!|date=2009-01-20|publisher=interfax.by|access-date=22 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120316014450/http://www.interfax.by/article/36323|archive-date=16 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref>, забойстваў — 92 % (даныя па Мінску)<ref name=prest.4>[http://www.pravo.by/showtext.asp?1139568277743 Рэйтынг усіх службаў і падраздзяленняў ГУУС Мінгарвыканкама вырас] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110723185810/http://www.pravo.by/showtext.asp?1139568277743 |date=23 ліпеня 2011 }}, ''Нацыянальны прававы інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь'' (10.02.2006).</ref>. == Узброеныя сілы == === Армія === {{main|Узброеныя сілы Беларусі}} Узброеныя сілы складаюцца з 2 [[від УС|відаў]]: сухапутных войскаў і ваенна-паветраных сіл і войскаў супрацьпаветранай абароны. Вярхоўнае камандаванне ажыццяўляе Прэзідэнт<!-- дакладнае месца ў структуры кіравання Міністра абароны і генштаба-->. Выдаткі на абарону складаюць 420,5 млн долараў ЗША (2006) — 1,4 % [[ВНП]] (ацэнка 2005)<ref>Паводле звестак у CIA Factbook 2007.</ref>. === Міліцыя === {{main|Міліцыя Беларусі}} {{у планах}} === Спецслужбы === [[Файл:Batiment du KBG a Minsk.jpg|thumb|Будынак Камітэта дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь у Мінску.]] Галоўнай спецслужбай у рэспубліцы з’яўляецца [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь]]. Яго асноўныя задачы апісваюцца ў Законе Рэспублікі Беларусь «Аб органах дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь» № 390-З ад 10 ліпеня 2012 года<ref name="Абкамітэце">{{cite web|url=http://www.kgb.by/by/osnovnye-zadachi-by|title=Аб КДБ РБ|publisher=Сайт КДБ РБ|access-date=2015-01-22|lang=be}}</ref>. Акрамя КДБ у Беларусі існуюць: * [[Савет бяспекі Рэспублікі Беларусь]] (адказвае за дзяржаўную бяспеку), * [[Аператыўна-аналітычны цэнтр пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] (адказвае за ахову дзяржаўнай інфармацыі і сакрэтаў)<ref name="Абцэнтры">{{cite web|url=http://oac.gov.by/info/history.html|title=Гісторыя Аператыўна-аналітычнага цэнтра РБ|publisher=Аператыўна-аналітычны цэнтр пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|access-date=2015-01-22|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20130821073151/http://oac.gov.by/info/history.html|archive-date=21 жніўня 2013|url-status=dead}}</ref>, * [[Служба бяспекі прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] (адказвае за ахову бяспекі Прэзідэнта і іншых службовых асоб РБ), * [[Дзяржаўны мытны камітэт Рэспублікі Беларусь]]<ref name="Абтаможне">{{cite web|url=http://www.gtk.gov.by/ru|title=Таможня|publisher=Дзяржаўны мытны камітэт Рэспублікі Беларусь|access-date=2015-01-22|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20150322041744/http://www.gtk.gov.by/ru/|archive-date=22 сакавіка 2015|url-status=dead}}</ref>, * [[Камітэт дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь|Камітэт дзяржаўнага кантролю]]<ref>http://www.kgk.gov.by/ru/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150325060428/http://www.kgk.gov.by/ru/ |date=25 сакавіка 2015 }}</ref>, * [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь]]<ref>http://gpk.gov.by/</ref><ref name="agentura.ru">{{cite web|url=http://www.agentura.ru/dossier/belarus/|title=agentura.ru|publisher=agentura.ru|access-date=2015-01-22|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613153709/http://www.agentura.ru/dossier/belarus/|archive-date=13 чэрвеня 2010|url-status=dead}}</ref>. {{Абнавіць}} == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-2}} * ''Манак, Б. А.'' Насельніцтва Беларусі: рэгіянальныя асаблівасці развіцця і рассялення / Б. А. Манак. — Мінск : Універсітэцкае, 1992. — 176 с. * Нацыянальны атлас Беларусі / Складз. і падрыхт. да друку Рэсп. унітарн. прадпрыемствам «Белкартаграфія» у 2000—2002 гг., Гал. рэдкал. М. У. Мясніковіч (старшыня) і інш. — Мінск : Белкартаграфія, 2002. — 292 с. * Типология двуязычия и многоязычия в Беларуси / Нац. акад. наук Беларуси. Ин-т языкознания им. Я. Коласа, Бел. респ. фонд фундамент. исслед. ; под ред. А. Н. Булыко, Л. П. Крысина. — Минск : Беларуская навука, 1999. — 246 с. * {{Cite book|last=Zaprudnik|first=Jan|title=Belarus: At a Crossroads in History|url=https://archive.org/details/belarusatcrossro00zapr|publisher=Westview Press|year=1993|isbn=0-8133-1794-0}} == Спасылкі == {{Commonscat|}} * [http://www.belarus.by/by/ Belarus.by — Афіцыйны сайт Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100825171151/http://www.belarus.by/by/ |date=25 жніўня 2010 }}{{ref-be}}{{ref-en}}{{ref-ru}} * [http://www.government.by/by/main.html Сайт урада Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090706172307/http://www.government.by/by/main.html |date=6 ліпеня 2009 }}{{ref-be}}{{ref-en}}{{ref-ru}} * [http://radzima.org/ Radzima.org — Збор архітэктурных помнікаў, гісторыя Беларусі] * [http://globustut.by/ «Глобус Беларуси»]{{ref-ru}} * [http://geraldika.by/ Гербы и флаги Беларуси]{{ref-ru}} * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/features-of-the-stone-age-in-belarus.html Асаблівасці каменнага веку на Беларусі] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/ancient-stone-age.html А. Калечыц, У. Ксяндзоў. Старажытны каменны век (палеаліт). Першапачатковае засяленне тэрыторыі] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/the-average-stone-age.html У. Ксяндзоў. Сярэдні каменны век (мезаліт). Засяленне краю плямёнамі паляўнічых, рыбакоў і збіральнікаў] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/tribes-in-the-territory-of-belarus-in-the-new-stone-age.html А. Калечыц, М. Чарняўскі. Плямёны на тэрыторыі Беларусі ў новым каменным веку (неаліце)] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/household-activities.html А. Калечыц, У. Ксяндзоў, М. Чарняўскі. Гаспадарчыя заняткі ў каменным веку] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/spiritual-culture-of-the-stone-age.html Э. Зайкоўскі. Духоўная культура ў каменным веку] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/features-of-the-bronze-age-in-belarus.html Асаблівасці бронзавага веку на Беларусі] * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-ancient-period/forming-communities-of-the-early-period-of-the-bronze-age.html Фарміраванне супольнасцей ранняга перыяду бронзавага веку] * [http://www.mycicerone.ru/wiki/Фотографии_Белоруссии Фотографии Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200205034614/http://www.mycicerone.ru/wiki/%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 |date=5 лютага 2020 }}{{ref-ru}} * [http://jivebelarus.net/for-pupils-and-students/history-of-belarus-grand-duchy-of-lithuania/The-role-of-the-Belarusian-lands-in-building-GDL.html Роля беларускіх зямель ва ўтварэнні і ўмацаванні ВКЛ] * [http://jivebelarus.net/our-heritage/history-of-belarusian-embroidery.html В. Фадзеева. З гісторыі развіцця беларускай народнай вышыўкі] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Беларусь у тэмах}} {{Краіны Еўропы}} {{Славянскія краіны}} {{СНД}} {{АДКБ}} {{Усходняе партнёрства}} [[Катэгорыя:Беларусь| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (пасля 1990 года)]] [[Катэгорыя:Унітарныя дзяржавы]] [[Катэгорыя:Краіны, якія не маюць выхаду да мора]] 9cs17citex19idl4osqldlz4cspehb3 0 217027 5148080 5147883 2026-05-28T20:28:02Z Pabojnia 135280 /* Старажытны Блізкі Усход */ афармленне 5148080 wikitext text/x-wiki '''0''' ('''нуль''' ад {{lang-la|nullus}} — ніякі) — [[цэлы лік]], які раздзяляе на [[лікавая вось|лікавай прамой]] [[дадатны лік|дадатныя]] і [[адмоўны лік|адмоўныя]] лікі. Выконвае цэнтральную роль у матэматыцы як элемент, {{нп5|Нейтральны элемент|нейтральны|en|Identity element}} адносна [[Складанне|складання]] цэлых, [[Рэчаісны лік|рэчаісных лікаў]], і іншых {{нп5|Алгебраічная структура|алгебраічных структур|en|Algebraic structure}}. У {{нп5|Пазіцыйная натацыя|пазіцыйнай натацыі|en|Positional notation}}, напрыклад [[Дзесятковая сістэма злічэння|дзесятковай]], нуль выступае яшчэ і як [[лічба]] для пазначэння таго, што адпаведная ступень 10 не дамнажаецца ні на што і не дадаецца да выніку. Здаецца, што гістарычна такую канцэпцыю было цяжка прыдумаць. == Асноўныя ўласцівасці нуля == * Нуль не мае [[знак]]а. * Любы [[лік]] пры [[Складанне|складанні]] з нулём не мяняецца. * Пры [[адніманне|адніманні]] нуля з любога ліку атрымліваецца той жа лік. * [[Множанне|Дамнажэнне]] любога ліку на нуль дае нуль. * Пры [[Дзяленне|дзяленні]] нуля на любы лік, акрамя самога 0, атрымліваецца нуль. Дзяленне нуля на нуль прыводзіць да [[Раскрыццё нявызначанасцей|нявызначанасці]] <math>(0/0)</math>. * Нуль з’яўляецца [[цотныя і няцотныя лікі|цотным]] лікам, бо пры дзяленні на 2 атрымліваецца [[цэлы лік]]. * [[Дзяленне на нуль]] немагчыма ў прасторы [[Камплексны лік|камплексных лікаў]]. На самай справе, калі абазначыць <math>\frac{a}{0} = b</math>, то па азначэнні дзялення фармальна павінна быць <math>b \cdot 0 = a</math>, у той час як выраз <math>b \cdot 0</math>, пры любым камплексным <math>b</math>, ровен нулю. Іншымі словамі, для нуля не існуе [[Адваротны лік|адваротнага ліку]] ў прасторы комплексных лікаў. Але гэта магчыма на [[Камплексная плоскасць#Бесканечна аддалены пункт|пашыранай камплекснай плоскасці]]. * Пры ўзвядзенні любога ліку, акрамя нуля, ў нулявую ступень па азначэнні атрымліваецца 1: <math>n^0 = 1</math>, пры <math>n \neq 0</math>. === Абагульненні === Аналаг нуля можна ўвесці ў любым мностве, на якім вызначана аперацыя складання; у [[Абстрактная алгебра|вышэйшай алгебры]] такі элемент называецца '''[[Нейтральны элемент|нейтральным элементам]]''' (або, у залежнасці ад умоўнай назвы групавой аперацыі, '''адытыўным нулём''', ці '''мультыплікатыўнай адзінкай'''). Часцей за ўсё выкарыстоўваецца [[рэчаісны лік|рэчаісны]] нуль, г.зн. нуль у кантэксце мноства [[рэчаісныя лікі|рэчаісных лікаў]]. Іншыя распаўсюджаныя варыяцыі: * [[Нулявая матрыца]] * [[Нулявы вектар|Нуль-вектар]] * [[Пункт]] (як [[Размернасць прасторы|нульмерны аб'ект]], ці нульмерная прастора) * Нулявы [[мнагачлен]] == Адносіны да натуральных лікаў == Існуюць два падыходы да вызначэння [[Натуральны лік|натуральных лікаў]] — адны аўтары адносяць нуль да натуральных лікаў<ref>{{cite book |title=The historical roots of elementary mathematics |first1=Lucas Nicolaas Hendrik |last1=Bunt |first2=Phillip S. |last2=Jones |first3=Jack D. |last3=Bedient |publisher=Courier Dover Publications |year=1976 |isbn=0-486-13968-9 |pages=254–255 |url=http://books.google.com/books?id=7xArILpcndYC}}, [http://books.google.com/books?id=7xArILpcndYC&pg=PA255 Extract of pages 254—255]</ref>, іншыя — не. У краінах былога СССР (у тым ліку, і Беларусі) у школьных праграмах па матэматыцы не прынята адносіць нуль да натуральных лікаў (бо натуральнымі лікамі там азначаюцца як лікі, якія выкарыстоўваюцца пры лічэнні, а 0 пры лічэнні не выкарыстоўваецца), хоць гэта абцяжарвае некаторыя фармулёўкі (напрыклад, прыходзіцца адрозніваць [[дзяленне з астачай]] і дзяленне без астачы). == Ужыванне == === У матэматыцы === * Нулявы [[Лікі Фібаначы|лік Фібаначы]], нулявы [[лік Мерсена]], нулявы [[трохвугольны лік]] і г. д. * 0[[Фактарыял|!]] (Нуль [[фактарыял]]) вызначаецца як 1. * Становішчы 0 і [[360, лік|360]] [[Градус, геаметрыя|градусаў]] супадаюць * [[Нуль функцыі]] ; Нявызначанасці з удзелам нуля У [[матэматычны аналіз|матэматычным аналізе]] магчыма 7 [[Раскрыццё нявызначанасцей|нявызначаных сітуацый]], у 4 з якіх фармальна прысутнічае нуль (ён абазначае [[Аналіз бесканечна малых|бесканечна малую велічыню]]): <center> {| class="wikitable" |-align="center" | width="70" | <math>\left ( \frac{0}{0} \right )</math> | width="70" | <math>(0^0)</math> | width="70" | <math>(\infty^0)</math> | width="70" | <math>(0\cdot\infty)</math> |} </center> І цалкам вызначаная сітуацыя, калі разглядаецца граніца бесканечна малой велічыні ([[Аднабаковая граніца|справа ці злева]]): :* Правая граніца: <math>\lim_{x \to 0+0} \frac{1}{x}=\left( \frac{1}{0} \right)=+\infty</math> &emsp; ці &emsp; <math>\left ( \frac{1}{x} \right ) \xrightarrow[x \xrightarrow{} 0+0]{} +\infty</math> :* Левая граніца: <math>\lim_{x \to 0-0} \frac{1}{x}=\left( \frac{1}{0} \right)=-\infty</math> &emsp; ці &emsp; <math>\left ( \frac{1}{x} \right ) \xrightarrow[x \xrightarrow{} 0-0]{} -\infty</math> === У фізіцы === * [[Абсалютны нуль тэмпературы]]. === У іншых галінах === * [[ASCII]] — код кіруючага сімвала <code>NULL</code>. * [[0 год|Нулявога года]] ў [[юліянскі каляндар|юліянскім]] і [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім]] календары няма, гэтак жа, як няма нулявога дня ў годзе і нулявога дня ў месяцы. Аднак існуе {{нп4|астранамічнае летазлічэнне||en|Astronomical year numbering}}, у якім [[0 год|нулявы]] год ёсць. * [[Нулявы кіламетр]]. == Гісторыя == === Старажытны Блізкі Усход === {| style="float:right; clear:right; text-align:center; border: 1px solid; margin: 8px" align=right cellspacing=0 cellpadding=8 |- !нефер<br />&nbsp; |сэрца з [[трахея]]й<br />прыгожы, прыемны, добры |<hiero>F35</hiero> |} Старажытныя [[Егіпецкая сістэма злічэння|егіпецкія лічбы]] былі [[Дзесятковая сістэма злічэння|дзесятковымі]]<ref>{{Cite web |title=Egyptian numerals |url=http://mathshistory.st-andrews.ac.uk/HistTopics/Egyptian_numerals.html |access-date=21 December 2019 |website=[[mathshistory.st-andrews.ac.uk]] |archive-date=15 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115221313/http://mathshistory.st-andrews.ac.uk/HistTopics/Egyptian_numerals.html |url-status=live }}</ref>. [[Егіпецкія іерогліфы|Іерогліфы]] выкарыстоўваліся ў якасці лічбаў у {{нп5|Непазіцыйная натацыя|непазіцыйнай натацыі|en|Sign-value notation}}. К 1770 г. да н.э. у егіпцян з’явіўся сімвал нуля ў гаспадарчых тэкстах. Сімвал {{нп5|Нефер|нефер|en|Nefer}}, што значыць прыгожы, выкарыстоўвалі яшчэ і для абазначэння базавага ўзроўню на малюнках магільняў і пірамід, ад якога адмяраліся ўсе адлегласці зверху і знізу<ref>{{Cite book |last=Joseph |first=George Gheverghese |title=The Crest of the Peacock: Non-European Roots of Mathematics |publisher=Princeton UP |year=2011 |isbn=978-0-691-13526-7 |edition=Third |page=86 }}</ref>. К сярэдзіне [[2 тысячагоддзе да н.э.|2-га тысячагоддзя да н.э.]] {{нп5|Вавілонская матэматыка|вавілонская матэматыка|en|Babylonian mathematics}} мела складаную [[Шасцідзесятковая сістэма злічэння|шасцідзесятковую]] сістэму злічэння. Адсутнасць пазіцыйнага значэння пазначалася прабелам паміж шасцідзесятковымі лічбамі. На таблічцы, раскапанай у [[Кіш (Шумер)|Кішы]] (якая датуецца яшчэ 700 г. да н. э.), перапісчык Бел-бан-аплу выкарыстаў тры кручкі замест прабелу ў той жа {{нп5|Вавілонскія лічбы|вавілонскай сістэме|en|Babylonian cuneiform numerals}}<ref name="multiref1">Kaplan, Robert. (2000). ''The Nothing That Is: A Natural History of Zero''. Oxford: Oxford University Press.</ref>. К 300 г. да н.э. знак двух нахіленых кліноў ужываўся ў якасці запаўняльніка<ref>{{Cite web |title=Zero |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/HistTopics/Zero/ |access-date=2021-09-07 |website=Maths History |language=en |archive-date=21 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921191118/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/HistTopics/Zero/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Babylonian mathematics: View as single page |url=https://www.open.edu/openlearn/ocw/mod/oucontent/view.php?printable=1&id=1976 |access-date=2021-09-07 |website=www.open.edu |archive-date=7 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210907135356/https://www.open.edu/openlearn/ocw/mod/oucontent/view.php?printable=1&id=1976 |url-status=live }}</ref>. === Дакалумбава Амерыка === [[File:Cero maya.svg|thumb|Нуль у мая]] {{нп5|Мезаамерыканскі календар доўгага падліку|Мезаамерыканскі каляндар доўгага падліку|en|Mesoamerican Long Count calendar}}, распрацаваны ў паўднёва-цэнтральнай частцы Мексікі і Цэнтральнай Амерыцы, патрабаваў выкарыстання нуля ў якасці запаўняльніка ў сваёй {{нп5|Дваццатковая сістэма злічэння|дваццатковай|en|Vigesimal}} [[Пазіцыйная сістэма злічэння|пазіцыйнай сістэме злічэння]]. Многія гліфы, у тым ліку частковы {{нп5|Чатырохліснік|чатырохліснік|en|Quatrefoil}}, выкарыстоўваліся ў якасці нулявога сімвала для запісу дат, найраннейшы з якіх (на Стэле 2 у Ч’япа-дэ-Корса, [[Ч’япас]]) датуецца 36 г. да н.э.{{efn|Да 3-га стагоддзя нашай эры не было знойдзена ніводнай даты доўгага падліку з выкарыстаннем лічбы 0, але праз тое, што сістэма доўгага падліку не мела б сэнсу без нейкага запаўняльніка і тое, што мезаамерыканскія гліфы звычайна не пакідалі пустых месцаў, гэтыя больш раннія даты ўважаюцца ўскоснымі доказамі таго, што канцэпцыя нуля ўжо існавала ў той час.}} Восем найраннейшых дат доўгага падліку з’яўляюцца па-за межамі рассялення мая<ref>Diehl, p. 186</ref>, таму звычайна ўважаецца, што выкарыстанне нуля ў Амерыцы пачалося раней за мая і, магчыма, было вынаходніцтвам альмекаў<ref>{{Cite news |last=Mortaigne |first=Véronique |date=28 November 2014 |title=The golden age of Mayan civilisation – exhibition review |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/culture/2014/nov/28/mayan-civilisation-paris-exhibition |url-status=live |access-date=10 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141128222215/http://www.theguardian.com/culture/2014/nov/28/mayan-civilisation-paris-exhibition |archive-date=28 November 2014}}</ref>. Многія з ранніх дат доўгага падліку былі знойдзены ў асяродку рассялення [[Альмекі|альмекаў]], хаця іх цывілізацыя знікла ў 4 стагоддзі да н.э., за некалькі стагоддзяў да найраннейшых вядомых дат доўгага падліку. Нягледзячы на тое, што нуль стаў неад’емнай часткай {{нп5|Лічбы мая|злічэння мая|en|Maya numerals}} з пустой чарапахападобнай «формай панцыра», якая часта выкарыстоўвалася для адлюстравання лічбы «нуль», мяркуецца, што гэта не паўплывала на сістэмы злічэння [[Стары Свет|Старога Свету]]. [[Кіпу]], прылада з шнуроў з вузламі, якая выкарыстоўвалася ў [[Імперыя Інкаў|Імперыі Інкаў]] і папярэдніх грамадствах у рэгіёне [[Анды|Анд]] для запісу бухгалтарскіх і іншых лічбавых даных, адпавядае [[Дзесятковая сістэма злічэння|дзесятковай]] пазіцыйнай сістэме. Нуль прадстаўлены адсутнасцю вузла ў адпаведным становішчы. === Класічная антычнасць === [[Старажытныя грэкі]] не мелі сімвала для нуля ({{lang-grc|μηδέν}}, вымаўляецца як «мідэн») і не выкарыстоўвалі лічбавы запаўняльнік для яго<ref>{{Cite web |last=Wallin |first=Nils-Bertil |date=19 November 2002 |title=The History of Zero |url=http://yaleglobal.yale.edu/about/zero.jsp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160825124525/http://yaleglobal.yale.edu/about/zero.jsp |archive-date=25 August 2016 |access-date=1 September 2016 |website=YaleGlobal online |publisher=The Whitney and Betty Macmillan Center for International and Area Studies at Yale.}}</ref>. Паводле матэматыка {{нп5|Чарлз Сайфэ|Чарлза Сайфэ|en|Charles Seife}}, старажытныя грэкі сапраўды пачалі карыстацца вавілонскім нулём для прац па астраноміі пасля 500 г. да н.э., прадстаўляючы яго малой грэчаскай літарай ό ([[о мікрон]])<ref name="Seife2000">{{cite book | first = Charles | last = Seife | date = 1 September 2000 | title = Zero: The Biography of a Dangerous Idea | publisher = Penguin | pages = 39 | isbn = 978-0-14-029647-1 | oclc = 1005913932 | url = https://books.google.com/books?id=obJ70nxVYFUC | access-date = 30 April 2022 | archive-date = 30 April 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220430084920/https://books.google.com/books?id=obJ70nxVYFUC | url-status = live }}</ref>. Тым не менш, пасля выкарыстання вавілонскага нуля для астранамічных разлікаў яны звычайна пераводзілі лічбы назад у [[Грэчаская сістэма злічэння|грэчаскія]]<ref name="Seife2000" />. Грэкі, здавалася, мелі філасофскую апазіцыю да выкарыстання нуля ў якасці ліку<ref name="Seife2000" />. Іншыя навукоўцы прысвойваюць грэчаскаму частковаму прыняццю вавілонскага нуля пазнейшую дату, так навуковец Андрэас Нідэр датуе гэта пасля 400 г. да н.э., а матэматык Роберт Каплан называе перыяд пасля {{нп5|Войны Аляксандра Македонскага|заваёў Аляксандра Македонскага|en|Wars of Alexander the Great}}<ref name="Nieder2019">{{cite book | first = Andreas | last = Nieder | date = 19 November 2019 | title = A Brain for Numbers: The Biology of the Number Instinct | publisher = MIT Press | pages = 286 | isbn = 978-0-262-35432-5 | url = https://books.google.com/books?id=x4y5DwAAQBAJ&pg=PA286 | access-date = 30 April 2022 | archive-date = 30 April 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220430093316/https://books.google.com/books?id=x4y5DwAAQBAJ&pg=PA286 | url-status = live }}</ref><ref name="Kaplan1999">{{cite book | first = Robert | last = Kaplan | date = 28 October 1999 | title = The Nothing that Is: A Natural History of Zero | publisher = Oxford University Press | pages = 17 | isbn = 978-0-19-802945-8 | oclc = 466431211 | url = https://books.google.com/books?id=Bn0EBVsfi1YC | access-date = 30 April 2022 | archive-date = 24 June 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140624063502/http://books.google.com/books?id=Bn0EBVsfi1YC | url-status = live }}</ref> . Грэкі, здаецца, не былі ўпэўненыя ў статусе нуля як ліку. Некаторыя з іх задаваліся пытаннем: «Як небыццё можа быць?», што прывяло да філасофскіх, а ў перыяд [[сярэднявечча]] і рэлігійных аргументаў аб прыродзе і існаванні нуля і [[вакуум]]у. {{нп5|Апорыі Зянона|Апорыі|en|Zeno's paradoxes}} [[Зянон Элейскі|Зянона Элейскага]] шмат у чым грунтуюцца на няпэўнай інтэрпрэтацыі нуля<ref>{{cite encyclopedia |last=Huggett |first=Nick |title=Zeno's Paradoxes |date=2019 |url=https://plato.stanford.edu/archives/win2019/entries/paradox-zeno/ |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |editor-last=Zalta |editor-first=Edward N. |edition=Winter 2019 |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=2020-08-09 |archive-date=10 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110135804/https://plato.stanford.edu/archives/win2019/entries/paradox-zeno/ |url-status=live }}</ref>. [[File:P. Lund, Inv. 35a.jpg|thumb|right|300px|alt=Фрагмент папірусу з выразным грэчаскім пісьмом, у правым ніжнім куце намаляваны малюсенькі нуль з двухканцовай стрэлкай над ім|Прыклад ранняга грэчаскага сімвала нуля (правы ніжні кут) з папіруса 2-га стагоддзя]] К 150 г. нашай эры [[Пталемей]] пад уплывам [[Гіпарх]]а і [[Вавілонія|вавілонян]] выкарыстоўваў сімвал нуля <math>\overline{\circ}</math><ref>{{Cite book |last=Neugebauer |first=Otto |title=The Exact Sciences in Antiquity |journal=Acta Historica Scientiarum Naturalium et Medicinalium |publisher=[[Dover Publications]] |year=1969 |isbn=978-0-486-22332-2 |edition=2 |volume=9 |pages=13–14, plate 2 |pmid=14884919 |author-link=Otto E. Neugebauer |orig-year=1957 }}</ref><ref name="Mercier">{{cite web |last=Mercier |first=Raymond |title=Consideration of the Greek symbol 'zero' |url=http://www.raymondm.co.uk/prog/GreekZeroSign.pdf |work=Home of Kairos |access-date=28 March 2020 |archive-date=5 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201105113109/http://www.raymondm.co.uk/prog/GreekZeroSign.pdf |url-status=live }}</ref> у сваёй працы па [[Тэарэтычная астраномія|тэарэтычнай астраноміі]] пад назвай Syntaxis Mathematica, таксама вядомай як [[Альмагест]]<ref name="Ptolemy">{{cite book |last=Ptolemy |title=Ptolemy's Almagest |pages=306–307 |year=1998 |orig-year=1984, каля 150 |publisher=[[Princeton University Press]] |isbn=0-691-00260-6 |author-link=Ptolemy |translator-last=Toomer |translator-first=G. J. |translator-link=Gerald J. Toomer}}</ref>. Гэты эліністычны нуль быў, мабыць, самым раннім дакументальна пацверджаным выкарыстаннем лічбы, якая прадстаўляе нуль, у Старым Свеце<ref>{{cite web |last1=O'Connor |first1=J J |title=A history of Zero |url=http://mathshistory.st-andrews.ac.uk/HistTopics/Zero.html |publisher=MacTutor History of Mathematics |last2=Robertson |first2=E F |access-date=28 March 2020 |archive-date=7 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200407074239/http://mathshistory.st-andrews.ac.uk/HistTopics/Zero.html |url-status=live }}</ref>. Пталамей шмат разоў выкарыстоўваў яго ў сваім Альмагесце (VI.8) для апісання [[Сонечнае зацьменне|сонечных]] і [[Месячнае зацьменне|месячных зацьменняў]]. Самае ранняе выкарыстанне нуля пры {{нп5|Пасхалія|вылічэнні даты юліянскага Вялікадня|en|Date of Easter}} адбылося да 311 года н.э., у першым запісе ў табліцы {{нп5|Эпакта|эпактаў|en|Epact}}, захаванай у [[Эфіопія|эфіопскім]] дакуменце за 311—369 гады, з выкарыстаннем {{нп5|Геэз|геэзскага|en|Geʽez}} слова для «нішто» разам з геэзскімі лічбамі (на аснове грэчаскіх лічбаў). Табліца была перакладзена з эквівалентнай табліцы, апублікаванай {{нп5|Александрыйская царква|Александрыйскай царквой|en|Church of Alexandria}} на {{нп5|Сярэднягрэчаская мова|сярэднягрэчаскай мове|en|Medieval Greek}}<ref name="Neugebauer">{{cite book |last=Neugebauer |first=Otto |title=Ethiopic Astronomy and Computus |pages=25, 53, 93, 183, Plate I |year=2016 |orig-year=1979 |edition=Red Sea Press |publisher=Red Sea Press |isbn=978-1-56902-440-9 |author-link=Otto Neugebauer}}. The pages in this edition have numbers six less than the same pages in the original edition.</ref>. Тое ж фіксуецца ў 525 годзе ў эквівалентнай табліцы, пры перакладзе якой на лацінскую [[Дыянісій Малы]] ўжываў слова nulla ў адным шэрагу з [[Рымская сістэма злічэння|рымскімі лічбамі]]<ref name="Dionysius">{{cite web |last=Deckers |first=Michael |title=Cyclus Decemnovennalis Dionysii – Nineteen Year Cycle of Dionysius |url=http://hbar.phys.msu.ru/gorm/chrono/paschata.htm |year=2003 |orig-year=525 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190115083618/http://hbar.phys.msu.ru/gorm/chrono/paschata.htm |archive-date=15 January 2019}}</ref>. Калі дзяленне давала нуль у якасці рэшты, выкарыстоўваўся nihil, што азначае «нічога». Гэтыя сярэднявечныя нулі выкарыстоўвалі ўсе наступныя сярэднявечныя вылічальнікі Вялікадня. Ініцыял «N» выкарыстоўваў у якасці нулявога сімвала ў табліцы рымскіх лічбаў [[Беда Вялебны]] або яго калегі каля 725 г. н.э.<ref name="zero">C. W. Jones, ed., ''Opera Didascalica'', vol. 123C in ''Corpus Christianorum, Series Latina''.</ref> === Кітай === [[File:Zero in Rod Calculus.png|thumb|right|alt=Пяць клетак злева направа ўтрымліваюць Т-падобную форму, пустую клетку, тры вертыкальныя палоскі, тры ніжнія гарызантальныя палоскі з перавернутай шырокай Т-формай уверсе і яшчэ адну пустую клетку. Лічбы злева направа ніжэй — шэсць, нуль, тры, дзевяць і нуль|Адлюстраванне нуля з дапамогай кітайскіх {{нп5|Лічыльныя палачкі|лічыльных палачак|en|Counting rods}} на прыкладзе з «Гісторыі матэматыкі». Пустая клетка выкарыстоўваецца для прадстаўлення нуля<ref name="Hodgkin" />.]] {{нп5|Матэматычны дапаможнік Суньцзы|Матэматычны дапаможнік Суньцзы|en|Sunzi Suanjing}}, датаваны, паводле ацэнак, з 1-е па 5-е стагоддзямі нашай эры, і японскія запісы, датаваныя 18-м стагоддзем, апісваюць, як кітайская сістэма {{нп5|Лічыльныя палачкі|лічыльных палачак|en|Counting rods}} у 4-м стагоддзі да н.э. дазваляла выконваць дзесятковыя вылічэнні. Як адзначаецца ў {{нп5|Матэматычны дапаможнік Сяхоу Яна|матэматычным дапаможніку Сяхоу Яна|en|Xiahou Yang Suanjing}} (425—468 гг. н. э.), каб памножыць або падзяліць лік на 10, 100, 1000 ці 10000, усё, што трэба зрабіць, трымаючы палачкі на дошцы для падліку, гэта перасунуць іх наперад, або назад, на адну, дзве, тры або чатыры клеткі<ref>{{Cite web |last=O'Connor |first=J.J. |date=Jan 2004 |title=Chinese numerals |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/HistTopics/Chinese_numerals/ |access-date=14 June 2020 |website=Mac Tutor |publisher=School of Mathematics and Statistics University of St Andrews, Scotland |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614115729/https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/HistTopics/Chinese_numerals/ |url-status=live }}</ref>, Згодна з «Гісторыяй матэматыкі», палачкі «давалі дзесятковае прадстаўленне ліку, дзе пустая клетка абазначала нуль»<ref name="Hodgkin">{{Cite book |last=Hodgkin |first=Luke |title=A History of Mathematics : From Mesopotamia to Modernity: From Mesopotamia to Modernity |url=https://archive.org/details/historyofmathema0000hodg_p8m0 |url-access=registration |date=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-152383-0 |page=[https://archive.org/details/historyofmathema0000hodg_p8m0/page/n102 85] }}</ref>. Сістэма лічыльных палачак лічыцца {{нп5|Пазіцыйная натацыя|пазіцыйнай сістэмай запісу|en|Positional notation}}<ref>Crossley, Lun. 1999, p. 12 «the ancient Chinese system is a place notation system»</ref>. У 690 г. н. э. імператрыца [[У Цзэцянь]] абнародавала {{нп5|Іерогліфы імператрыцы У|іерогліфы|en|Chinese characters of Empress Wu}}, адным з якіх быў «〇» (сін); першапачаткова іерогліф абазначаў зорку, а пазней стаў выкарыстоўвацца для запісу нуля. Нуль у той час разглядаўся не як лік, а як «пустая пазіцыя»<ref name="Crossley">{{Cite book |last1=Kang-Shen Shen |url=https://books.google.com/books?id=eiTJHRGTG6YC3 |title=The Nine Chapters on the Mathematical Art: Companion and Commentary |last2=John N. Crossley |last3=Anthony W.C. Lun |last4=Hui Liu |publisher=Oxford UP |year=1999 |isbn=978-0-19-853936-0 |page=35 |quote=zero was regarded as a number in India ... whereas the Chinese employed a vacant position}}</ref>. {{нп5|Матэматычны трактат у дзевяці раздзелах|Матэматычны трактат у дзевяці раздзелах|en|Mathematical Treatise in Nine Sections}} [[Цынь Цзюшаа]] 1247 года з’яўляецца найстарэйшым захаваным кітайскім матэматычным тэкстам, які выкарыстоўвае круглы сімвал для нуля<ref name="Qin">{{Cite web |title=Mathematics in the Near and Far East |url=http://grmath4.phpnet.us/istoria/the_history_of%20math_greece/the_history_of%20math_greece_3-5.pdf |website=grmath4.phpnet.us |page=262 |access-date=7 June 2012 |archive-date=10 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104120005/http://grmath4.phpnet.us/istoria/the_history_of%20math_greece/the_history_of%20math_greece_3-5.pdf |url-status=live }}</ref>. Кітайскія аўтары былі знаёмыя з ідэяй адмоўных лікаў у часы [[Імперыя Хань|дынастыі Хань]] (2 стагоддзе нашай эры), як відаць у {{нп5|Дзевяць раздзелаў матэматычнага мастацтва|Дзевяці раздзелах матэматычнага мастацтва|en|The Nine Chapters on the Mathematical Art}}<ref name="struik33">Struik, Dirk J. (1987). ''A Concise History of Mathematics''. New York: Dover Publications. pp. 32-33. «''In these matrices we find negative numbers, which appear here for the first time in history.''»</ref>. === Індыя === {{нп5|Пінгала|Пінгала|en|Pingala}} (прыблізна 3-е/2-е стагоддзі да н.э.<ref name=plofker>{{Cite book |last=Plofker |first=Kim |title=Mathematics in India |title-link=Mathematics in India (book) |publisher=Princeton University Press |year=2009 |isbn=978-0-691-12067-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=DHvThPNp9yMC&pg=PA54 54–56] |author-link=Kim Plofker}}</ref>), даследуючы [[Метр (вершаскладанне)|метр]] санскрыцкіх вершаў<ref>{{Cite book |last=Vaman Shivaram Apte |url=https://books.google.com/books?id=4ArxvCxV1l4C&pg=PA648 |title=Sanskrit Prosody and Important Literary and Geographical Names in the Ancient History of India |publisher=Motilal Banarsidass |year=1970 |isbn=978-81-208-0045-8 |pages=648–649 |access-date=21 April 2017 |archive-date=22 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170422124355/https://books.google.com/books?id=4ArxvCxV1l4C&pg=PA648 |url-status=live }}</ref>, выкарыстоўваў [[Двайковая сістэма злічэння|двайковыя лікі]] ў выглядзе кароткіх і доўгіх складоў (апошнія роўныя па даўжыні двум кароткім складам) — запіс, падобны да [[Азбука Морзэ|азбукі Морзэ]]<ref>{{Cite web |title=Math for Poets and Drummers |url=http://people.sju.edu/~rhall/Rhythms/Poets/arcadia.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122014628/http://people.sju.edu/~rhall/Rhythms/Poets/arcadia.pdf |archive-date=22 January 2019 |access-date=20 December 2015 |website=people.sju.edu}}</ref>. Пінгала яўна выкарыстоўваў [[Санскрыт|санскрыцкае]] слова {{нп5|Шуньята|шунья|en|Śūnyatā}} для абазначэння нуля<ref name=plofker/>. Канцэпцыя нуля як пісьмовай лічбы ў дзесятковай пазіцыйнай натацыі была распрацавана ў Індыі<ref name="bourbaki46">Bourbaki, Nicolas ''Elements of the History of Mathematics'' (1998), p. 46</ref>. Сімвал нуля, вялікая кропка, якая, верагодна, з’яўляецца папярэднікам распаўсюджанага цяпер пустога сімвала, выкарыстоўваецца ў {{нп5|Рукапіс Бахшалі|рукапісе Бахшалі|en|Bakhshali manuscript}}, практычным дапаможніку па арыфметыцы для гандляроў<ref name="Weiss">{{Cite news |last=Weiss |first=Ittay |date=20 September 2017 |title=Nothing matters: How India's invention of zero helped create modern mathematics |work=The Conversation |url=https://theconversation.com/nothing-matters-how-the-invention-of-zero-helped-create-modern-mathematics-84232 |access-date=12 July 2018 |archive-date=12 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180712124031/https://theconversation.com/nothing-matters-how-the-invention-of-zero-helped-create-modern-mathematics-84232 |url-status=live }}</ref>. У 2017 годзе [[радыевугляроднае датаванне]] паказала, што тры ўзоры з рукапісу паходзяць з трох розных стагоддзяў: з 224—383, 680—779 і 885—993 гг. н.э. Невядома, якім чынам фрагменты [[Бяроста|берасцянай]] кары розных стагоддзяў, якія складалі рукапіс, былі ўкладзеныя разам<ref>{{Cite news |last=Devlin |first=Hannah |date=13 September 2017 |title=Much ado about nothing: ancient Indian text contains earliest zero symbol |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/science/2017/sep/14/much-ado-about-nothing-ancient-indian-text-contains-earliest-zero-symbol |access-date=14 September 2017 |issn=0261-3077 |archive-date=20 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171120225416/https://www.theguardian.com/science/2017/sep/14/much-ado-about-nothing-ancient-indian-text-contains-earliest-zero-symbol |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Revell |first=Timothy |date=14 September 2017 |title=History of zero pushed back 500 years by ancient Indian text |work=New Scientist |url=https://www.newscientist.com/article/2147450-history-of-zero-pushed-back-500-years-by-ancient-indian-text |access-date=25 October 2017 |archive-date=25 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025185119/https://www.newscientist.com/article/2147450-history-of-zero-pushed-back-500-years-by-ancient-indian-text |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=14 September 2017 |title=Carbon dating finds Bakhshali manuscript contains oldest recorded origins of the symbol 'zero' |work=Bodleian Library |url=http://www.bodleian.ox.ac.uk/bodley/news/2017/sep-14 |access-date=25 October 2017 |archive-date=14 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170914215604/http://www.bodleian.ox.ac.uk/bodley/news/2017/sep-14 |url-status=live }}</ref>. {{нп5|Локавібхага|Локавібхага|en|Lokavibhaga}}, [[Джайнізм|джайнісцкі]] тэкст па [[Касмалогія|касмалогіі]] 458 г. н.э. (эра Сака 380), што захаваўся ў сярэднявечным санскрыцкім перакладзе з [[пракрыт]]у, выкарыстоўвае дзесятковую {{нп5|Пазіцыйная натацыя|пазіцыйную|en|Positional notation}} сістэму з нулём. У гэтым тэксце шунья («пусты») таксама выкарыстоўваецца для абазначэння нуля<ref>Ifrah, Georges (2000), p. 416.</ref>. {{нп5|Ар’ябхатыя|Ар’ябхатыя|en|Aryabhatiya}} (каля 500 г.) сцвярджае, што «ад месца да месца кожнае ў дзесяць разоў перавышае папярэдняе»<ref name="Aryab">''Aryabhatiya of Aryabhata'', translated by [[Walter Eugene Clark]].</ref><ref>{{Cite web |last=O'Connor, Robertson |first=J.J., E.F. |title=Aryabhata the Elder |url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Aryabhata_I.html |access-date=26 May 2013 |publisher=School of Mathematics and Statistics University of St Andrews, Scotland |archive-date=11 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150711055702/http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Aryabhata_I.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=cuN7rH6RzikC&pg=PA97 |title=The Britannica Guide to Numbers and Measurement (Math Explained) |date=15 August 2010 |publisher=The Rosen Publishing Group |isbn=978-1-61530-108-9 |editor-last=William L. Hosch |pages=97–98 |access-date=26 September 2016 |archive-date=4 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160804025243/https://books.google.com/books?id=cuN7rH6RzikC&pg=PA97 |url-status=live }}</ref>. Правілы, якія рэгулююць выкарыстанне нуля, з’явіліся ў {{нп5|Брахмаспутасідханта|Брахмаспутасідханце|en|Brāhmasphuṭasiddhānta}} [[Брахмагупта|Брахмагупты]] (7-е стагоддзе), дзе гаворыцца, што сума нуля з самім сабой роўная нулю, і згадваецца дзяленне нуля і {{нп5|Дзяленне на нуль|на нуль|en|Division by zero}}<ref name="brahmagupta">[https://archive.org/details/algebrawitharith00brahuoft ''Algebra with Arithmetic of Brahmagupta and Bhaskara''], translated to English by Henry Thomas Colebrooke (1817) London</ref><ref name="Kaplan">{{Cite book |last=Kaplan |first=Robert |url=https://archive.org/details/nothingthatisnat00kapl |title=The Nothing That Is: A Natural History of Zero |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn=978-0-19-514237-2 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/nothingthatisnat00kapl/page/68 68–75] |url-access=registration}}</ref>: {{цытата|аўтар=[[Брахмагупта]]|Дадатны або адмоўны лік пры дзяленні на нуль утварае дроб з нулём у якасці назоўніка. Нуль, падзелены на адмоўны або дадатны лік, альбо роўны нулю, альбо выражаецца ў выглядзе дробу з нулём у якасці лічніка і канечнай велічыні ў якасці назоўніка. Нуль, падзелены на нуль, — гэта нуль.}} Першае вядомае выкарыстанне [[гліф]]а нуль у сучасным выглядзе маленькага круга, знойдзена на каменным надпісе ў храме {{нп5|Храм Чатурбхудж, Гваліёр|Чатурбхудж|en|Chaturbhuj Temple, Gwalior}}, [[Гваліёр]], у Індыі, датаваным 876 г.<ref>{{Cite web |last=Casselman |first=Bill |author-link=Bill Casselman (mathematician) |title=All for Nought |url=http://www.ams.org/samplings/feature-column/fcarc-india-zero |website=ams.org |publisher=University of British Columbia), American Mathematical Society |access-date=20 December 2015 |archive-date=6 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151206184352/http://www.ams.org/samplings/feature-column/fcarc-india-zero |url-status=live }}</ref><ref>Ifrah, Georges (2000), p.&nbsp;400.</ref> === Сярэднявечча === ==== З'яўленне ў ісламскім свеце ==== [[Арабская мова|Арабскамоўная]] навука збольшага грунтавалася на [[Старажытная Грэцыя|грэчаскай]]<ref>{{Cite book |last=Pannekoek |first=A. |title=A History of Astronomy |url=https://archive.org/details/bwb_T4-AKA-928 |publisher=George Allen & Unwin |year=1961 |page=[https://archive.org/details/bwb_T4-AKA-928/page/n164 165]}}</ref> з індускімі ўплывамі<ref name="Durant">Will Durant (1950), ''The Story of Civilization'', Volume 4, The Age of Faith: Constantine to Dante – A.D. 325–1300, Simon & Schuster, {{ISBN|978-0-9650007-5-8}}, p. 241, "The Arabic inheritance of science was overwhelmingly Greek, but Hindu influences ranked next. In 773, at Mansur's behest, translations were made of the ''Siddhantas'' – Indian astronomical treatises dating as far back as 425 BC; these versions may have the vehicle through which the "Arabic" numerals and the zero were brought from India into Islam. In 813, al-Khwarizmi used the Hindu numerals in his astronomical tables."</ref>. У 773 годзе на загад {{нп5|Аль-Мансур|Аль-Мансура|en|al-Mansur}} былі зробленыя пераклады многіх старажытных трактатаў, у тым ліку грэчаскіх, рымскіх, індыйскіх і іншых. У 813 г. н.э. [[Персія|персідскі]] матэматык [[Мухамад Аль-Харэзмі]] падрыхтаваў астранамічныя табліцы, у якіх карыстаўся індыйскімі лікамі<ref name="Durant" />. Каля 825 г. ён апублікаваў кнігу ў якой сумяшчалася грэцкая і індуская навука, а таксама яго ўласны ўнёсак у матэматыку, у тым ліку тлумачэнне выкарыстання нуля<ref>{{Cite book |last=Brezina |first=Corona |url=https://books.google.com/books?id=955jPgAACAAJ |title=Al-Khwarizmi: The Inventor of Algebra |publisher=The Rosen Publishing Group |year=2006 |isbn=978-1-4042-0513-0 |access-date=26 September 2016 |archive-date=29 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200229035314/https://books.google.com/books?id=955jPgAACAAJ |url-status=live }}</ref>. Гэтая кніга была перакладзена на [[Лацінская мова|лаціну]] ў XII ст. пад назвай ''Algoritmi de numero Indorum'' (Аль-Харэзмі пра лікі індыйцаў). Слова "Algoritmi" было перакладчыцкай лацінізацыяй імя Аль-Харэзмі, і з тых пор пачало набываць значэнне якой-кольвек арыфметычнай працэдуры<ref name="Durant" />. У 976 годзе Мухамад аль-Харэзмі сцвярджаў, што калі ў падліках на месцы дзясяткаў не з'яўляецца лік, трэба выкарыстоўваць маленькі кружок, «каб захаваць радкі». Гэты кружок называўся ṣifr<ref>Will Durant (1950), ''The Story of Civilization'', Volume 4, The Age of Faith, Simon & Schuster, {{ISBN|978-0-9650007-5-8}}, p. 241, "In 976, Muhammad ibn Ahmad, in his ''Keys of the Sciences'', remarked that if, in a calculation, no number appears in the place of tens, a little circle should be used "to keep the rows". This circle the Mosloems called ''ṣifr'', "empty" whence our cipher."</ref>. ==== З'яўленне ў Еўропе ==== Дзесятковая {{нп5|Інда-арабская сістэма злічэння|інда-арабская сістэма злічэння|en|Hindu–Arabic numeral system}} патрапіла ў Заходнюю Еўропу ў XI ст. праз [[Аль-Андалус]] ад іспанскіх [[Мусульмане|мусульман]], [[Маўры|маўраў]], разам з класічнай [[астраномія]]й і такімі інструментамі як [[астралябія]]. Вяртанне забытай навукі ў каталіцкую Еўропу прыпісваецца [[Сільвестр II|Герберту Арыльякскаму]]. З гэтай прычыны лічбы сталі вядомыя ў Еўропе як "арабскія лічбы". Італьянскі матэматык [[Фібаначы]], або Леанарда Пізанскі, адыграў важную ролю ў распаўсюдзе сістэмы лікаў у Еўрапейскай матэматыцы, напісаўшы ў 1202 г.: <blockquote>Пасля прызначэння майго бацькі на радзіме дзяржаўным чыноўнікам на мытні Буджа для пізанскіх гандляроў, якія тоўпіліся ля яе, ён узяў на сябе кіраўніцтва; і для карысці і зручнасці, перавёз мяне малога да сябе і хацеў, каб я прысвяціў сябе і быў навучаны лічэнню некаторы час. Там, пасля майго знаёмства, як следства цудоўнага навучання майстэрству, з дзевяццю лічбамі індусаў, гэтае майстэрства вельмі спадабалася мне перад усімі іншымі, і я зразумеў, што ўсе яго аспекты вывучаліся ў Егіпце, Сірыі, Грэцыі, Сіцыліі і Правансе з іх рознымі метадамі. Я працягваў паглыбленае вывучэнне і навучыўся кампрамісам у спрэчках. Але нават усё гэта, і алгарызм, як і майстэрства Піфагора, я лічыў ледзь не памылкай у параўнанні з метадам [[Індуізм|індусаў]] (Modus Indorum). Дзеля таго я больш строга прытрымліваўся гэтага індускага метаду і больш рупліва стараўся яго вывучаць, адначасова дадаючы некаторыя рэчы з майго ўласнага разумення і ўстаўляючы таксама некаторыя рэчы з тонкасцей геаметрычнага майстэрства Эўкліда. Я імкнуўся скласці гэтую кнігу як мага больш зразумелай, падзяліўшы яе на пятнаццаць раздзелаў. Амаль усё, што я прадставіў, я паказаў з дакладнымі доказамі, каб тыя, хто далей паглыбляецца ў гэтую навуку з яе найвыдатнейшым метадам, маглі атрымаць інструкцыі, а таксама каб лацінскі народ не быў пазбаўлены яе, як да гэтага часу. Калі я выпадкова прапусціў што-небудзь больш-менш належнае або неабходнае, прашу паблажлівасці, бо няма нікога, хто быў бы беззаганным і цалкам прадбачлівым ва ўсім. Дзевяць індыйскіх лічбаў: 9 8 7 6 5 4 3 2 1. З дапамогай гэтых дзевяці лічбаў і са знакам 0 ... можа быць запісаны любы лік<ref>Sigler, L., ''Fibonacci's Liber Abaci''. English translation, Springer, 2003.</ref><ref>Grimm, R.E., "The Autobiography of Leonardo Pisano", ''[[Fibonacci Quarterly]]'' 11/1 (February 1973), pp. 99–104.</ref><ref>{{Cite book |last=Hansen |first=Alice |url=https://books.google.com/books?id=COJsbuUI1h8C&q=%22Therefore%2C+embracing+more+stringently+that+method+of+the+Hindus%2C+and+taking+stricter+pains+in+its+study%2C+while+adding+certain+things+from+my+own+understanding+and+inserting+also+certain+things+from+the+niceties+of+Euclid%27s+geometric+art.%22&pg=PT31 |title=Primary Mathematics: Extending Knowledge in Practice |date=2008-06-09 |publisher=SAGE |isbn=978-0-85725-233-3 |language=en |access-date=7 November 2020 |archive-date=7 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210307234959/https://books.google.com/books?id=COJsbuUI1h8C&q=%22Therefore%2C+embracing+more+stringently+that+method+of+the+Hindus%2C+and+taking+stricter+pains+in+its+study%2C+while+adding+certain+things+from+my+own+understanding+and+inserting+also+certain+things+from+the+niceties+of+Euclid%27s+geometric+art.%22&pg=PT31 |url-status=live }}</ref>.</blockquote> Тут Леанарда Пізанскі піша "знак 0" маючы на ўвазе што ён падобны да знакаў арыфметычных дзеянняў, такіх як складанне і множанне. З XIII ст. у Еўропе становяцца папулярнымі падручнікі па лічэнні (складанне, множанне, караняванне і інш.), якія называліся {{нп5|Алгарызм|алгарызмамі|en|Algorism}} паводле персідскага матэматыка [[Мухамад Аль-Харэзмі|Аль-Харэзмі]]. Найвядомейшы падручнік быў напісаны {{нп5|Іаган дэ Сакрабоска|Іаганам дэ Сакрабоска|en|Johannes de Sacrobosco}} каля 1235 г. і ў 1488 г. стаў адной з першых надрукаваных навуковых кніг. Да канца XV-га стагоддзя сярод матэматыкаў, падобна, пераважалі інда-арабскія лічбы, у той час як гандляры аддавалі перавагу [[Рымская сістэма злічэння|рымскім]]. У XVI стагоддзі арабскія лічбы сталі шырока ўжывацца ў Еўропе. У Еўропе доўгі час нуль лічыўся ўмоўным знакам і не прызнаваўся лікам. Нават у XVII стагоддзі [[Джон Валіс|Валіс]] пісаў: «Нуль не ёсць лік». У арыфметычных працах адмоўны лік тлумачыўся як доўг, а нуль — як сітуацыя поўнага спусташэння. Поўнаму ўраўнаванню яго ў правах з іншымі лікамі асабліва спрыялі працы [[Леанард Эйлер|Леанарда Эйлера]]. == Гл. таксама == * [[Адмоўны і дадатны нуль|-0 і +0]] — фіктыўныя паняцці ў [[Матэматычны аналіз|матэматычным аналізе]]. * [[Машынны нуль]] * [[Нуль, лічба|Лічба 0]] * [[Адмоўны лік]] * [[Дзельнік нуля]] * [[1 (лік)|Лік 1]] — [[Нейтральны элемент|мультыплікатыўная адзінка]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://shkolazhizni.ru/archive/0/n-38973/ История нуля] * [http://www.vremia.ua/rubrics/khronograf/2902.php Почему нельзя делить на ноль?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402191234/http://www.vremia.ua/rubrics/khronograf/2902.php |date=2 красавіка 2015 }} * [http://www.ytime.com.ua/ru/24/347/0 Символика чисел (нуль)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150402102121/http://www.ytime.com.ua/ru/24/347/0 |date=2 красавіка 2015 }} /С. Курий/ «Время Z» № 2/2007 * [http://library.mephi.ru/data/scientific-sessions/2003/6/046.html О сопоставлении понятий «нуль» и «ничто»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304103634/http://library.mephi.ru/data/scientific-sessions/2003/6/046.html |date=4 сакавіка 2016 }} Смирнов О. А. — Научная сессия МИФИ-2003. * [http://bikubik.com/ru/?c=000000 Свойства числа ноль] {{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Лікі}} [[Катэгорыя:Лікі з уласнымі імёнамі]] [[Катэгорыя:Цэлыя лікі|*0]] 6owii3m0qi73q8f8xxsbyl86lhsygbv 0 222008 5147991 4610986 2026-05-28T16:25:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Вядомыя носьбіты */ 5147991 wikitext text/x-wiki '''Акаловіч''' — беларускае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Іван Ільіч Акаловіч]] (1922—1989) — поўны кавалер [[Ордэн Славы|ордэна Славы]]. * [[Канстанцін Маркавіч Акаловіч]] (1872—1933) — дэпутат IV Дзяржаўнай Думы ад Мінскай губерні. * [[Леанід Аляксандравіч Акаловіч]] (нар. 1939) — святар Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы, філолаг, выкладчык і краязнавец. * [[Мікалай Макаравіч Акаловіч]] (нар. 1926) — беларускі гісторык. {{спіс цёзак2|Беларускія}} p1pa02h3qqlnrx2dbv2hbto1boytyz7 0 223314 5147951 5047314 2026-05-28T12:08:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5147951 wikitext text/x-wiki {{Састарэла|26 лістапада 2016‎}} [[Файл:Беларускі Калегіюм.png|thumb|Лагатып «Беларускага Калегіюма»]] '''Беларускі Калегіюм''' — форум для правядзення публічных [[лекцыя|лекцый]] і дыскусій, месца інтэлектуальнага і культурнага дыялогу, кантактаў і супрацоўніцтва з калегамі з сярэднееўрапейскіх і заходніх краін. Беларускі Калегіюм аб’ядноўвае навукоўцаў, журналістаў, людзей мастацтва і культуры, грамадскіх асоб<ref>http://edu.adukatar.net/articles/belaruski-kalegiyum-prastora-yakaya-dae-bolsh-chym-adukacyyu {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140307191335/http://edu.adukatar.net/articles/belaruski-kalegiyum-prastora-yakaya-dae-bolsh-chym-adukacyyu |date=7 сакавіка 2014 }}</ref>. Калегіюм супрацоўнічае з [[Польскі інстытут у Мінску|Польскім Інстытутам у Мінску]], выкладчыцкімі асяродкамі [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага]] і [[Львоўскі ўніверсітэт|Львоўскага ўніверсітэтаў]]<ref>http://susvet.info/node/4158 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304200303/http://susvet.info/node/4158 |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. == Гісторыя == Беларускі Калегіюм быў створаны шэрагам няўрадавых беларускіх арганізацый і прыватных асоб у лістападзе 1997 года. Адукацыйная дзейнасць калегіума пачалася 1 кастрычніка 1998 года. У 2013—2014 гадах перажываў крызіс<ref name="tut_by">http://news.tut.by/society/388945.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140408132236/http://news.tut.by/society/388945.html |date=8 красавіка 2014 }}</ref>. З 2013 года кіраўніком установы з’яўляецца [[Ірына Міхайлаўна Дубянецкая|Ірына Дубянецкая]]<ref name="svab">http://www.svaboda.org/content/article/25117889.html </ref>. == Навучальныя праграмы == Навучальныя праграмы ў Беларускім Калегіюме на 2015—2016 гг.: * [[Журналістыка]] * Найноўшая гісторыя * Філасофія і літаратура * Еўрапеістыка (пачалася у 2015 годзе <ref>http://palityka.org/2015/02/prahrama-eurapejski-sajuz-bielaruskaha-kaliegijuma/</ref>). Штогадовы набор звычайна адбываецца ў верасні-кастрычніку<ref>{{Cite web |url=http://kyky.org/mag/places/kak-eto-bylo-mova-tatu-shabany-i-trupy |title=Архіўная копія |access-date=21 лютага 2015 |archive-date=4 кастрычніка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141004063734/http://kyky.org/mag/places/kak-eto-bylo-mova-tatu-shabany-i-trupy |url-status=dead }}</ref>. Апроч традыцыйных кірункаў выкладання на працягу навучальнага года адбываецца шэраг семінараў, спецкурсаў майстэрняў па фатаграфіі, палітычнай тэорыі, мастацкім перакладзе, літаратурныя слэмы <ref>http://budzma.by/news/zdziwlyac-i-khvalyavac-yak-10-maladykh-paetaw-slemilisya.html</ref>, дыскусіі<ref>http://palityka.org/2014/04/dyskusiya-belaruskaga-kalegiyuma-chym-gandlyuyuc-belaruskiya-intelektualy-paspyaxova-prajshla-27-sakavika-2014-g/</ref> і інш. Калегіюм не мае сталага памяшкання. Заняткі адбываюцца ў розных месцах, найбольш часта ў [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускім ПЭН-цэнтры]]. == Прынцыпы == * заходне- і сярэднееўрапейскія практыкі ў ажыццяўленні навучальнага працэсу і навуковых даследаванняў; * сучасныя еўрапейскія навучальныя тэхналогіі; * параўнальны навуковы і навучальны падыход; * крытычнае мысленне і адукацыя, заангажаваныя ў беларускую культурную традыцыю і сучасную сітуацыю; * каштоўнасці адкрытага і дэмакратычнага грамадства. == Выдавецкая дзейнасць == Беларускі Калегіюм актыўна займаецца выдавецкай дзейнасцю («[[ПрайдзіСвет]]», «Праўнік», «Макулатура» і «[[Паміж]]»)<ref name="svab"/>. == Выкладчыкі і выпускнікі == * [[Алесь Анціпенка]] * [[Андрэй Расінскі]] * [[Аляксей Ластоўскі]] * [[Валянцін Васільевіч Акудовіч|Валянцін Акудовіч]] * [[Андрэй Валер’евіч Хадановіч|Андрэй Хадановіч]] і іншыя. Сярод вядомых выпускнікоў журналіст [[Глеб Паўлавіч Лабадзенка|Глеб Лабадзенка]], паэтэса і перакладчыца [[Марыйка Мартысевіч]], рэдактар часопіса перакладной літаратуры [[Юлія Цімафеева]], пісьменніца [[Аксана Спрынчан]], лаўрэаты прэміі «Дэбют» [[Наталка Харытанюк]], [[Уладзь Лянкевіч]] і [[Андрэй Адамовіч]], журналісты [[Сяргей Будкін]], на аддзяленні гісторыі вучыўся палітолаг [[Андрэй Казакевіч]] і інш.<ref name="tut_by"/> == Дадатковыя звесткі == На працягу шэрагу гадоў у [[Вільнюс]]е выдаецца цыкл кніг, прасвечаных вядомым беларускім дзеячам пад назвай «Бібліятэка „Беларускі Калегіюм“»<ref>http://www.knihi.by/spis/knihi/seryja-biblijateka-bielaruski-kalehijum{{Недаступная спасылка}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://belcollegium.org/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150711201329/http://belcollegium.org/ |date=11 ліпеня 2015 }} * [https://www.facebook.com/belcollegium/?ref=aymt_homepage_panel Афіцыйная старонка ў Фэйсбуку] * [https://vk.com/belcollegium Суполка ва Укантакце] [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Адукацыя ў Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1997 годзе]] [[Катэгорыя:1997 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускі Калегіюм| ]] blw7n7ab12v17adwxc4ki8azanwcvyx 0 228002 5148175 4915769 2026-05-29T03:54:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148175 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст | імя = Бруну Алвіш | поўнае імя = Бруну Эдуарду Рэгуфі Алвіш | выява = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Партугалія}} | рост = | вага = | пазіцыя = [[абаронца (футбол)|абаронца]] | цяперашні клуб = {{Сцяг|Грэцыя}} [[ФК Апалон Смірніс|Апалон Смірніс]] | нумар = | маладзёжныя клубы = {{футбольная кар’ера |1992—1998|{{Сцяг|Партугалія||20px}} [[ФК Варзім|Варзім]]| |1998—1999|{{Сцяг|Партугалія||20px}} [[ФК Порту|Порту]]|}} | клубы = {{футбольная кар’ера |1999—2010|{{Сцяг|Партугалія||20px}} [[ФК Порту|Порту]]|119 (14) |1999—2001|{{фарм-клуб}} {{Сцяг|Партугалія||20px}} [[ФК Порту B|Порту B]]|53 (8) |2002—2003|{{арэнда}} {{Сцяг|Партугалія||20px}} [[ФК Фарэнсі|Фарэнсі]]|46 (3) |2003—2004|{{арэнда}} {{Сцяг|Партугалія||20px}} [[ФК Віторыя Гімарайнш|Віторыя]]|25{{efn-la|25 паказана ў большасці крыніц, паводле іншых даных<ref>[http://www.foradejogo.net/player.php?player=198111270001 Профіль на foradejogo]</ref> — 26.}} (1) |2004—2005|{{арэнда}} {{Сцяг|Грэцыя||20px}} [[ФК АЕК Афіны|АЕК]]|27 (0) |2010—2013|{{Сцяг|Расія||20px}} [[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|Зеніт (СПб)]]|72 (1) |2013—2016|{{Сцяг|Турцыя||20px}} [[ФК Фенербахчэ|Фенербахчэ]]|75 (3) |2016—2017|{{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Кальяры|Кальяры]]|36 (1) |2017—2018|{{Сцяг|Шатландыя||20px}} [[ФК Рэйнджэрс|Рэйнджэрс]]|20 (1) |2018—2021|{{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Парма|Парма]]|85 (5) |2021—|{{Сцяг|Грэцыя||20px}} [[ФК Апалон Смірніс|Апалон Смірніс]]| }} <!--«Колькасць гульняў і галоў за прафесійны клуб лічыцца толькі для розных ліг нацыянальных чэмпіянатаў»--> | нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |2001—2002|{{Сцяг|Партугалія||20px}} [[Маладзёжная зборная Партугаліі па футболе, да 20 гадоў|Партугалія (да 20)]]|10 (1) |2002—2004|{{Сцяг|Партугалія||20px}} [[Маладзёжная зборная Партугаліі па футболе|Партугалія (да 21)]]|19 (2) |2004|{{Сцяг|Партугалія||20px}} [[Другая зборная Партугаліі па футболе|Партугалія (B)]]|1 (0) |2004|{{Сцяг|Партугалія||20px}} [[Алімпійская зборная Партугаліі па футболе|Партугалія (алімп.)]]|3 (0) |2007—2018|{{Сцяг|Партугалія||20px}} [[Зборная Партугаліі па футболе|Партугалія]]|96 (11)}} | медалі = {{Турнір|[[Кубак канфедэрацый|Кубкі канфедэрацый]]}} {{медаль|Бронза|[[Кубак канфедэрацый 2017|Расія 2017]]}} {{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Чэмпіянаты Еўропы]]}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2012|Польшча/Украіна 2012]]}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2016|Францыя 2016]]}} | абнаўленне даных пра клуб = 12 ліпеня 2018 | абнаўленне даных пра зборную = 12 ліпеня 2018 }} '''Бру́ну Эдуа́рду Рэгу́фі А́лвіш'''{{Практычная транскрыпцыя|pt}} або '''Бруну Алвеш''' ({{lang-pt|Bruno Eduardo Regufe Alves}}; нар. {{ДН|27|11|1981}}, [[Повуа-ды-Варзін]], [[Партугалія]]) — [[Партугалія|партугальскі]] футбаліст бразільскага паходжання, абаронца грэчаскага клуба [[ФК Апалон Смірніс|«Апалон Смірніс»]]. Ігрок [[зборная Партугаліі па футболе|нацыянальнай зборнай Партугаліі]] (2007—2018). Алвіш вядомы сваёй трываласцю, жорсткім адборам і здольнасцям гульні ў паветры. Ён правёў большую частку сваёй прафесійнай кар’еры ў [[ФК Порту|«Порту»]], стаўшы ўладальнікам увогуле 10 тытулаў з клубам. == Клубная кар’ера == === «Порту» === Алвіш пачынаў кар’еру ў [[ФК Порту|«Порту»]], за які выступаў з 2001 па 2010 гады. Аднак 3 сезоны запар ён выступаў на правах арэнды адпаведна за [[ФК Фарэнсі|«Фарэнсі»]], [[ФК Віторыя Гімарайнш|«Віторыю»]] з [[Гімарайнш]]а і грэчаскі [[ФК АЕК Афіны|АЕК]], куды яго запрасіў [[Фернанду Сантуш]], добры знаёмы Алвіша<ref name="sport-express">[http://football.sport-express.ru/reviews/7497/page/1 Бруну Алвеш: «Ехать в Россию посоветую даже Криштиану Роналду»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100828114334/http://football.sport-express.ru/reviews/7497/page/1 |date=28 жніўня 2010 }}. sport-express.ru</ref>. 15 кастрычніка 2005 года ў матчы «Порту» супраць [[ФК Бенфіка Лісабон|«Бенфікі»]] ударыў галавой нападніка суперніка [[Нуну Гоміш]]а<ref name="sport-express"/>. === «Зеніт» === 3 жніўня 2010 года «Порту» афіцыйна абвясціў аб тым, што пецярбургскі [[ФК Зеніт Санкт-Пецярбург|«Зеніт»]] узгадніў умовы аб куплі абаронцы за 22 мільёны еўра. 30 верасня 2010 года ў матчы [[Ліга Еўропы УЕФА 2010/2011|Лігі Еўропы 2010/11]] супраць свайго былога клуба [[ФК АЕК Афіны|АЕК]] на 13-й хвіліне адкрыў лік сваім галам за «Зеніт». === «Фенербахчэ» === 5 чэрвеня 2013 года перайшоў у [[ФК Фенербахчэ|«Фенербахчэ»]], падпісаўшы трохгадовы кантракт. З клубам стаў чэмпіёнам і ўладальнікам Суперкубка Турцыі. === Познія гады === 6 чэрвеня 2016 года італьянскі [[ФК Кальяры|«Кальяры»]] пацвердзіў падпісанне двухгадовага кантракта з Алвішам, які прыйшоў у клуб у якасці свабоднага агента<ref>[http://by.tribuna.com/football/1040764522.html «Кальяри» подтвердил переход Бруну Алвеша] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190921094346/https://by.tribuna.com/football/1040764522.html |date=21 верасня 2019 }}. by.tribuna.com</ref>. 31 мая 2017 года было абвешчана аб пераходзе Бруну Алвіша ў шатландскі [[ФК Рэйнджэрс|«Рэйнджэрс»]]<ref>[https://by.tribuna.com/football/1051751007.html Бруну Алвеш перешел в «Рейнджерс»]. by.tribuna.com</ref>. У ліпені 2018 года, разарваўшы кантракт з «Рэйнджэрс», папоўніў склад [[ФК Парма|«Пармы»]]<ref>[https://by.tribuna.com/football/1065169473.html Бруну Алвеш подписал контракт с «Пармой»]. by.tribuna.com</ref>. У ліпені 2021 года пакінуў «Парму» пасля яе вылету ў Серыю B і далучыўся да партугальскага [[ФК Фамалікан|«Фамалікана»]], але ўжо праз два тыдні разарваў пагадненна з клубам. У верасні 2021 года стаў іграком грэчаскага клуба [[ФК Апалон Смірніс|«Апалон Смірніс»]]. == Міжнародная кар’ера == Дэбютаваў Бруну Алвіш у [[Зборная Партугаліі па футболе|зборнай Партугаліі]] ў чэрвені 2007 года супраць [[зборная Кувейта па футболе|зборнай Кувейта]] (1:1) пад кіраўніцтвам [[Луіс Феліпі Скалары|Луіса Феліпі Скалары]]. == Дасягненні == === Клубныя === {{Сцяг|Партугалія}} '''«Порту»''' * [[Чэмпіянат Партугаліі па футболе|Чэмпіён Партугаліі]] (4): 2006, 2007, 2008, 2009 * Уладальнік [[Кубак Партугаліі па футболе|Кубка Партугаліі]] (3): 2006, 2009, 2010 * Уладальнік [[Суперкубак Партугаліі па футболе|Суперкубка Партугаліі]] (2): 2006, 2009 * Уладальнік [[Кубак УЕФА|Кубка УЕФА]]: 2011 {{Сцяг|Расія}} '''«Зеніт»''' * [[Чэмпіянат Расіі па футболе|Чэмпіён Расіі]] (2): 2010, 2012 * Уладальнік [[Суперкубак Расіі па футболе|Суперкубка Расіі]]: 2011 {{Сцяг|Турцыя}} '''«Фенербахчэ»''' * [[Чэмпіянат Турцыі па футболе|Чэмпіён Турцыі]]: 2014 * Уладальнік [[Суперкубак Турцыі па футболе|Суперкубка Турцыі]]: 2014 === Міжнародныя === {{Сцяг|Партугалія}} '''Партугалія''' * [[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Чэмпіён Еўропы]]: [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2016|2016]] == Асабістае жыццё == Бруну з’яўляецца сынам бразільскага футбаліста [[Вашынгтон Жэралду Дыяс Алвіс|Вашынгтона]], які пераехаў гуляць у [[Партугалія|Партугалію]]. Браты Бруну таксама з’яўляюцца футбалістамі<ref>[http://www.sports.ru/tribuna/blogs/radiozenit/262082.html Бруну Алвеш: «Халк вполне может переехать в Петербург»]. sports.ru</ref>. Жонку Алвіша клічуць Хут, пара мае двух дзяцей. == Заўвагі == {{notelist-la}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Bruno Alves}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Навігацыйны блок2 |стыль_загалоўка = {{Колеры зборнай/Партугалія|1}} |state = collapsed |загаловак = Склады зборнай Партугаліі |Склад зборнай Партугаліі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2008 |Склад зборнай Партугаліі па футболе на чэмпіянаце свету 2010 |Склад зборнай Партугаліі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2012 |Склад зборнай Партугаліі па футболе на чэмпіянаце свету 2014 |Склад зборнай Партугаліі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2016 |Склад зборнай Партугаліі па футболе на Кубку канфедэрацый 2017 |Склад зборнай Партугаліі па футболе на чэмпіянаце свету 2018 }} {{DEFAULTSORT:Алвіш Бруну}} [[Катэгорыя:Футбалісты Партугаліі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Партугаліі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Апалон Смірніс]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Парма]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Рэйнджэрс]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Кальяры]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Фенербахчэ]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Зеніт Санкт-Пецярбург]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Порту]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК АЕК Афіны]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Віторыя Гімарайнш]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Фарэнсі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Порту B]] [[Катэгорыя:Футбалісты на летніх Алімпійскіх гульнях 2004 года]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны Еўропы па футболе]] 24hgazir3cbhr8c19fhes4gtwsju6sd 0 248092 5148240 5032261 2026-05-29T09:32:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148240 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Бушаўка}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Бушаўка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 22|lat_sec = 32 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 55|lon_sec = 50 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Рэчыцкі |сельсавет = Заходаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243041457 }} '''Бу́шаўка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bušaŭka}}, {{lang-ru|Бушевка}}) — [[вёска]] ў [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Заходаўскі сельсавет|Заходаўскага сельсавета]]. За 41 км на паўночны захад ад [[Рэчыца|Рэчыцы]], за 11 км ад чыгуначнай станцыі [[Бабічы (станцыя)|Бабічы]], за 91 км ад [[Гомель|Гомеля]].<ref>Гарады і вёскі Беларусі</ref> Транспартная сувязь ад аўтамабільнай дарогі {{Таблічка-by|H|4162}} Светлагорск — Рэчыца толькі прасёлкамі. == Гісторыя == Заснавана ў пачатку XX ст. сялянамі з [[Бушаўка (Марозавіцкі сельсавет)|Бушаўкі]] (цяпер Буда-Кашалёўскі раён) і мясцовых суседніх вёсак. Спачатку называлася '''Нова-Бушаўкай'''. У 1931 годзе арганізаваны калгас, была кузня. Падчас 2-й сусветнай вайны (18.4.1943{{sfn|Без срока давности|2021|с=30-31}}<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.sb.by/articles/natsisty-ne-shchadili-ni-detey-ni-starikov.html|аўтар=Виктор Корбут, Вячеслав Селеменев|загаловак=Документы из Национального архива Республики Беларусь свидетельствуют о преступлениях нацистов в 1943 году|год=2015|lang=ru|выданне=Советская Белоруссия|месяц=1|чысло=15|нумар=7 (24637)}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news160111.html|аўтар=Сергеев Игорь.|загаловак=Как судили предателя Родины, начальника полиции Антона Комаровского|год=17 сент. 2017|мова=ru|выданне=Гомельская правда}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ovaciya-krasnodar.ru/nashi-proekty/bessmertnyj-batalon/79-veterany-bessmertnogo-batalona/664-stepanenko-evdokiya-grigorevna|title=ЦДТиИ Овация - Степаненко Евдокия Григорьевна|website=ovaciya-krasnodar.ru|date=2015-01-28|access-date=2025-08-30}}</ref>, па іншых версіях — да 1.6.1943{{sfn|Без срока давности|2021|с=34}}, летам 1943<ref>{{Артыкул|спасылка=https://rechitsa.by/rayon/5246-dzyacey-gadavala-dy-shchyravala.html|аўтар=Алена Ускова.|загаловак=Дзяцей гадавала ды шчыравала|год=12 верасня 2014|мова=be|выданне=Дняпровец|archive-date=12 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260112004758/https://rechitsa.by/rayon/5246-dzyacey-gadavala-dy-shchyravala.html}}</ref> або жніўнем 1943{{sfn|Без срока давности|2021|с=135}}) карнікі спалілі жыўцом у калгасным клубе мужчын вёскі — каля 80 чалавек, і некалькіх жыхароў суседніх [[Елізаравічы|Елізаравічаў]], а затым і самую вёску. Ацалелыя жыхары пайшлі да сваякоў па суседніх вёсках, адкуль неўзабаве большасць з іх прымусова сагнаны ў Германію. Ахвяры карнікаў пахаваны ў брацкай магіле ў цэнтры Бушаўкі. Аператыўная зводка за 21 лістапада 1943 года ад {{Не перакладзена 5|Савінфармбюро|3=ru|4=Совинформбюро}} паведамляла пра «авалоданне моцна ўмацаванымі апорнымі пунктамі праціўніка», у тым ліку і Бушаўкай, савецкімі войскамі<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.prlib.ru/item/450895#v=d&z=2&n=5&i=4604972_doc1_081348A9-BCB9-40EF-A270-04E01D96A7E1.tiff&y=456&x=545|загаловак=Сообщения Советского информбюро. Т. 5. Июль-декабрь 1943 года|старонкі=250-251}}</ref>, такім чынам, гэты дзень можна лічыць часам вызвалення вёскі. На франтах вайны загінула 14 жыхароў Бушаўкі. {{Спіс са згортваннем |загаловак = Загінулі 18 красавіка 1943 года, брацкая магіла № 6117, спіс алфавітным парадкам |разгарнуць = |тып спісу = просты |1 = {{columns-list|colwidth=20em| * Адамцоў Парфен Сцяпанавіч * Алексеенка Антон Прохаравіч * Алексеенка Васіль Пятровіч * Алексеенка Рыгор Малахавіч * Алексеенка Захар Прохаравіч * Алексеенка Іван Рыгоравіч * Алексеенка Сцяпан Рыгоравіч * ''Алексеенка Наталля Іванаўна'' * Аўласенка Цімафей Емяльянавіч * Блізнец Васіль Данілавіч * Грыб Васіль Ануфрыевіч * Грыб Міхаіл Нікіфаравіч * Грыб Нікіфар Ануфрыевіч * Дворнік Віктар Пятровіч * Дворнік Юрый Віктаравіч * Дзенісенка Андрэй Пятровіч * Дзенісенка Васіль Пятровіч * Дзенісенка Іван Андрэевіч * Дзенісенка Міхаіл Андрэевіч * Дзенісенка Павел Пятровіч * Іванешка Адам Апанасавіч * Іванешка Аляксандр Філімонавіч * Іванешка Ягор Філімонавіч * Іванешка Міхаіл Ягоравіч * Іванешка Назар Ігнатавіч * ''Іванешка Фёкла Апанасаўна'' * Іванешка Філімон Авяр’янавіч * Клопат Савелій Ягоравіч * Кавалёў Пётр Андрэевіч * Каваленка Адам Пракоф’евіч * Коцур Яўсей Ільіч * ''Круцялёва Марыя Ільінічна'' * Куляненка Тарас Пракоф’евіч * ''Куляненка Таццяна Пракоф’еўна'' * Кухарэнка Афанасій Міхайлавіч * Кухарэнка Іван Сямёнавіч * Кухарэнка Кандрат Апанасавіч * Кухарэнка Сямён Міхайлавіч * Лепушэнка Аляксандр Ягоравіч * Лепушэнка Васіль Яўцеевіч * Лепушэнка Яўцей Прохаравіч * Лепушэнка Ягор Прохаравіч * Лепушэнка Канстанцін Сцяпанавіч * Лепушэнка Мікалай Сцяпанавіч * Лепушэнка Сцяпан Прохаравіч * Макеенка Апанас Мікітавіч * Макеенка Ягор Сямёнавіч * Макеенка Макар Іванавіч * Макеенка Пётр Апанасавіч * Макеенка Сысой Апанасавіч * ''Макрэцкая Надзея Міхайлаўна'' (з Елізаравіч) * Новік Захар Фёдаравіч (з Елізаравіч) * Павёнак Іван Яўхімавіч * Радчанка Аляксандр Фёдаравіч * ''Радчанка Аляксандра Аляксееўна'' * Радчанка Аляксей Фёдаравіч * Радчанка Іван Міхайлавіч * Радчанка Іван Фёдаравіч * ''Радчанка Марыя Фядосаўна'' * Радчанка Пётр Іванавіч * ''Радчук Акуліна Кузьмінічна'' (з Елізаравіч) * ''Рыбак Анастасія Іванаўна'' (з Елізаравіч) * Рыбак Савелій Савельевіч (з Елізаравіч) * Садоўскі Іван Казіміравіч * Скавароднік Адам Мікіціч * Скавароднік Клім Адамавіч * Сцепаненка Архіп Архіпавіч * Сцепаненка Архіп Нікіфаравіч * Сцепаненка Апанас Цімафеевіч * Сцепаненка Васіль Гаўрылавіч * Сцепаненка Васіль Якаўлевіч * Сцепаненка Рыгор Рыгоравіч * Сцепаненка Даніла Цімафеевіч * Сцепаненка Дзмітрый Нікіфаравіч * Сцепаненка Ягор Трафімавіч * Сцепаненка Іван Архіпавіч * Сцепаненка Іван Дзмітрыевіч * Сцепаненка Іван Мацвеевіч * Сцепаненка Ілья Канстанцінавіч * Сцепаненка Ісак Нікіфаравіч * Сцепаненка Канстанцін Цімафеевіч * Сцепаненка Якаў Мацвеевіч * Чарнякоў Пётр Апанасавіч * Шаўлоўскі Міна Мартынавіч * Якіменка Атрох Пятровіч * Якіменка Ларыён Пятровіч * Янчэнка Сямён Парфенавіч }} }} {{Спіс са згортваннем |загаловак = Загінулі на фронце, у палоне, зніклі без вестак (спіс няпоўны) |разгарнуць = |тып спісу = просты |1 ={{columns-list|colwidth=20em| * Лепушэнка Дзмітрый Сцяпанавіч, знік без вестак<ref>{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie60791596/|title=Лепушенко Дмитрий Степанович, __.__.1916. Документы участника войны.|website=Память народа|access-date=2025-08-30}}</ref>, чэрвень 1941 * Лепушэнка Рыгор Прохаравіч, загінуў у палоне, лагер Цайтхайн, 16.12.1943<ref>{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_plen72917907/|title=Лапушенко Григорий, __.__.1895. Документы участника войны.|website=Память народа|access-date=2025-08-30}}</ref> * Макеенка Іван Фёдаравіч, загінуў 6.11.1944 у Венгрыі<ref>{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero29920842/|title=Мокеенко Иван Федорович, __.__.1920. Документы участника войны.|website=Память народа|access-date=2025-08-30}}</ref> * Макеенка Мікалай Макар’евіч, знік без вестак, сакавік 1944<ref>{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/memorial-chelovek_dopolnitelnoe_donesenie58342064/|title=Максенко Николай Макарьевич, __.__.1919. Документы участника войны.|website=Память народа|access-date=2025-08-30}}</ref> * Сцепаненка Іван Анапасавіч, загінуў у палоне, шталаг II F (315), Хамерштайн, сакавік 1944<ref>{{Cite web|url=https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero85634873/|title=Степаненко Иван Афанасьевич, 15.12.1919. Документы участника войны.|website=Память народа|access-date=2025-08-31}}</ref> }} }} Па вайне вёска адбудавана. Станам на 1959 год, у калгасе «12 гадоў Кастрычніка» з цэнтрам у [[Васількова (Рэчыцкі раён)|Васількова]]. Станам на верасень 2025 года, планіроўка вёскі складаецца з дзвюх вуліц — Калгаснай, мерыдыянальнай арыентацыі, і перпендыкулярнай ёй кароткай Лясной. Забудавана драўлянымі дамамі сядзібнага тыпу. == Дэмаграфія == * 1940 год — 64 двары, 354 чалавекі * 1959 год — 169 чалавек (перапіс) * 2004 год — 17 двароў, 26 чалавек == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|2-2}} * {{h|Без срока давности|2021|[https://archives.gov.by/wp-content/uploads/files/knigi_bsd/bsd_gomel.pdf Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. гомельская область. сборник архивных документов и материалов] / сост. : А. Р. Дюков, В. Д. Селеменев (рук.) [и др.]; редкол. : А. К. Демянюк [и др.]. — Минск : НАРБ; М. : Фонд «историческая память», 2021. — 576 с. : илл. ISBN 978-985-6372-91-2 (НАРБ). ISBN 978-5-9990-0074-3 (Фонд «Историческая память»).}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Заходаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Заходаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Рэчыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] rhet8i1whn4rx6ty2unm6210p8rrh1k 0 265018 5148161 4414436 2026-05-29T01:19:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148161 wikitext text/x-wiki [[Файл:Flag of Ação Integralista Brasileira original version.svg|thumb|250px|Сцяг АІБ]] '''Бразільскі інтэгралізм''' ({{lang-pt|Integralismo brasileiro}}) — палітычны рух з фашысцкай ідэалогіяй<ref name="diversity">[http://science.jrank.org/pages/9324/Fascism-Diversity-Individual-Fascisms.html Разнастайнасць асобных фашызмаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100521154758/http://science.jrank.org/pages/9324/Fascism-Diversity-Individual-Fascisms.html |date=21 мая 2010 }} {{ref-en}}</ref><ref>[http://science.jrank.org/pages/9323/Fascism-Non-European-Fascisms.html Нееўрапейскія фашызмы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100521011327/http://science.jrank.org/pages/9323/Fascism-Non-European-Fascisms.html |date=21 мая 2010 }} {{ref-en}}</ref><ref>Роджэр Грыфін, Мэцью Фэлдман [http://books.google.ru/books?id=xeHuSpHzqGUC Фашызм: «Эпоха фашыстаў»] ({{lang-en|Fascism: The 'fascist epoch'}})</ref>, заснаваны ў кастрычніку 1932 яго нязменным лідарам [[Плініу Салгаду]], пісьменнікам, які праславіўся падчас Тыдня сучаснага мастацтва 1922 у [[Сан-Паўлу]]. Рух запазычыў асноўныя рысы [[Італьянскі фашызм|італьянскага фашызму]]. Аднак інтэгралісты мелі манарха-фашысцкі палітычны курс, і не прызнавалі [[расізм]], што адлюстравана ў іх слогане «Яднанне для ўсіх рас і народаў» і ў тым што ў партыю прымалі людзей розных рас, у тым ліку [[негр]]аў.<ref>[http://br.youtube.com/watch?v=l3RuX8XG9hk Відэаролік прысвечаны АІБ]</ref> Партыя інтэгралістаў называлася «Бразільскае інтэгралісцкае дзеянне» ({{lang-pt|Ação Integralista Brasileira, AIB}}). Слова «[[інтэгралізм]]» выкарыстоўвалася таксама [[Традыцыяналізм|традыцыяналісцкім]] рухам [[Партугальскі інтэгралізм|партугальскіх інтэгралістаў]] ({{lang-pt|Integralismo Lusitano}}). Сцяг АІБ уяўляе сабой нябесна-блакітнае палотнішча з белым кругам, унутры якога знаходзіцца вялікая грэчаская літара [[Сігма (літара)|Σ]]. Рух меў напаўваенную арганізацыю і ўласную ўніформу, адметнай рысай якой былі зялёныя кашулі. АІБ праводзіла арганізаваныя дэманстрацыі, яе палітычная праграма ўключала непрыманне [[марксізм]]у і [[лібералізм]]у, [[нацыяналізм]] у кантэксце разнастайнай і памяркоўнай нацыі пад уплывам «[[Хрысціянская мараль|хрысціянскай маралі]]». Як і еўрапейскія фашысты, інтэгралісты абапіраліся на сярэдні клас. Яны прыцягнулі на свой бок многіх афіцэраў, асабліва ў флоце. Стаўленне да [[Яўрэі|яўрэяў]] было прадметам дыскусіі паміж лідарамі партыі — Салгаду быў супраць [[антысемітызм]]у, аднак [[Густаву Барозу]], глава Інтэгралісцкай міліцыі (ваенізаваныя фарміраванні) быў вядомы сваёй непрыязнасцю да яўрэяў.<ref>[[Філіп Рыс]], {{lang-en|Biographical Dictionary of the Extreme Right Since 1890}}, стар. 25-26</ref> Гэта прывяло прынамсі да двух канфліктаў унутры руху, у 1935 і ў 1936, калі Салгаду ледзь не адмовіўся ад кіраўніцтва. Адзін з найгалоўных прынцыпаў інтэгралісцкай ідэалогіі — так званая «ўнутраная рэвалюцыя» або «асабістая рэвалюцыя», падчас якой чалавека падахвочвалі перастаць думаць толькі пра сябе і пачынаў уваходзіць у гіганцкую сям'ю інтэгралістаў, становячыся адзіным з Айчынай, забываючы пра эгаістычныя і «злыя» каштоўнасці. == Стаўленне з рэжымам Варгаса == [[Выява:SaudacaoIntegralista1935.jpg|thumb|left|[[Прывітанне]] бразільскіх інтэгралістаў «Anauê!», што значыць «ты — мой брат!» (лічыцца што яно прыйшло з [[Мовы тупі|моў тупі]])]] У пачатку трыццатых Бразілія перажывала хвалю палітычнага [[радыкалізм]]у. З-за прыняцці законаў аб працы рабочыя падтрымлівалі ўрад [[Жэтуліу Варгас|Варгаса]], які спаборнічаў з [[Камуністычная партыя Бразіліі|Камуністычнай партыяй Бразіліі]] за ўплыў на іх. Перад камуністычнай пагрозай, Варгас перайшоў да ўсталявання рэжыму «[[Эра Варгаса|Новай дзяржавы]]» ({{lang-pt|Estado Novo}}), заснаваным на падтрымцы [[Правыя (палітыка)|правых]] і жорсткім праследаванні [[Левыя (палітыка)|левай]] [[Апазіцыя|апазіцыі]]. Разам з лева-цэнтрыстамі па-за кааліцыяй Варгаса і разбітымі левымі, Варгас пачаў шукаць супрацоўніцтва з папулярным рухам, каб дасягнуць шырокай падтрымкі. Да [[1935]] годзе інтэгралісты, чыя папулярнасць хутка расла, асабліва сярод бразільцаў нямецкага і італьянскага паходжання (сумарная колькасць гэтых супольнасцей складала каля мільёна чалавек), пачалі запаўняць ідэалагічную пустэчу. У 1934 яны накіраваліся на бразільскіх камуністаў, якіх узначальваў [[Луіс Карлус Прэстыс]], і ўцягвалі кансерватыўныя масы ў вулічныя канфлікты з імі. Пасля распаду хісткага саюза рабочых і Варгаса, апошні ўвайшоў у альянс з АІБ. Пачаўся адзін з самых бурных перыядаў у палітычнай гісторыі Бразіліі. Падзеі ў буйных бразільскіх гарадах нагадвалі [[Захоп улады нацыянал-сацыялістамі ў Германіі|баталіі]] на вуліцах Берліна ў [[1932]]—[[1933]] гадах. == Заход руху == Калі ў [[1937]] годзе Варгас атрымаў усе [[дыктатар]]скія паўнамоцтвы, ён адвярнуўся ад АІБ і [[3 снежня]] абвясціў пра яе забарону. Да таго часу ў партыі складалася каля 200 тысяч членаў.<ref name="diversity"/> Хоць Салгаду задавольвала правая арыентацыя прэзідэнта, яго ўласныя непрыкрытыя прэзідэнцкія амбіцыі пагражалі ўладзе Варгаса. У [[1938]] годзе адбылася апошняя спроба інтэгралістаў прайсці да ўлады. 11 мая 1938 паміж поўначчу і дзвюма гадзінамі ночы група з 80 інтэгралістаў пад кіраўніцтвам Северу Фурнье атакавалі прэзідэнцкі [[палац Гуанабара]], каб зрынуць Варгаса. У апошні момант прыбылі паліцэйскія і армейскія часці, у наступнай перастрэлцы пацярпела каля 20 чалавек.<ref>{{кніга|аўтар=Р.С. Роўз|загаловак={{lang-en|One of the Forgotten Things: Getúlio Vargas and Brazilian Social Control, 1930-1954}}|выдавецтва=Westport: Greenwood|год=2000|page=86}}</ref> Пасля гэтай няўдачы каля паўтары тысяч інтэгралістаў былі арыштаваны, Салгаду высланы ў Партугалію, а АІБ распалася. Праз некалькі гадоў Салгаду заснаваў новую арганізацыю — [[Партыя народнага прадстаўніцтва|Партыю народнага прадстаўніцтва]] ({{lang-pt|Partido de Representação Popular, PRP}}), паўтаралую ідэі інтэгралізму, але без уніформы, песень, вітанняў і іншай сімволікі. У [[1964]] годзе многія з былых членаў АІБ удзельнічалі ў [[ваенны пераварот|ваенным перавароце]], які зрынуў [[Жуан Гуларт|Жуана Гуларта]]. У наш час у Бразіліі ўсё яшчэ існуюць невялікія групоўкі інтэгралісцкай скіраванасці. == Цікавыя факты == [[Каталіцтва|Каталіцкі]] [[біскуп]], а таксама вядомы ў Бразіліі сацыяліст [[Элдэр Камара]] — былы інтэграліст<ref>http://www.centenariodomhelder.com.br/vida-filosofia/integralismo {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090406093612/http://www.centenariodomhelder.com.br/vida-filosofia/integralismo |date=6 красавіка 2009 }} {{ref-pt}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.integralismo.org.br/ Бразільскі інтэгралісцкі фронт] {{ref-pt}} * [http://www.integralismonosul.net/ Інтэгралісцкія ячэйкі поўдня Бразіліі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090306074950/http://www.integralismonosul.net/ |date=6 сакавіка 2009 }} {{ref-pt}} * [http://www.integralismorio.org/ Інтэгралісцкія ячэйкі Рыа-дэ-Жанэйра] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070507072020/http://www.integralismorio.org/ |date=7 мая 2007 }} {{ref-pt}} * [http://www.crwflags.com/fotw/flags/br}aib.html Пра сімвалы АІБ] {{ref-en}} [[Катэгорыя:Гісторыя Бразіліі]] [[Катэгорыя:Нацыяналістычныя партыі]] [[Катэгорыя:Палітычныя партыі Бразіліі]] [[Катэгорыя:Фашысцкія партыі]] [[Катэгорыя:Інтэгралізм]] [[Катэгорыя:Ультраправыя]] [[Катэгорыя:Забароненыя палітычныя партыі]] {{Фашызм (тэмы)}} tpun513auf141ocjzycxgu4qa3ofhg7 0 270275 5148153 4642003 2026-05-29T00:28:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148153 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Боркавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Верхнядзвінскі раён]] |Уключае = 30 населеных пунктаў |Сталіца = [[Боркавічы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1957 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Бор́кавіцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок [[Боркавічы]]. == Агульнае == Знаходзіцца на поўдні Верхнядзвінскага раёна. Праз сельсавет працякае [[Дрыса (рака)|рака Дрыса]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Валынецкі раён|Валынецкага раёна]] [[Полацкая акруга|Полацкай акругі]] [[БССР]]. 9 сакавіка 1929 года раён быў перайменаваны ў [[Боркавіцкі раён|Боркавіцкі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы з 26 ліпеня 1930 года ў Боркавіцкім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года ў складзе [[Дрысенскі раён|Дрысенскага раёна]] БССР, з 21 чэрвеня 1935 года — Полацкай акругі, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці, з 20 верасня 1944 года — [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Віцебскай вобласці. 4 сакавіка 1960 года ў склад сельсавета з [[Луначарскі сельсавет|Луначарскага сельсавета]] перададзены 7 населеных пунктаў ([[Антушэва]], [[Гвазды (Верхнядзвінскі раён)|Гвазды]], [[Двор Зялькі]], [[Зялькі]], [[Мазурына (Верхнядзвінскі раён)|Мазурына]], [[Маркоўшчына]] і [[Разуліна]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 сакавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 6.</ref>. 22 снежня 1960 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Луначарскі сельсавет|Луначарскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 22 снежня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1961, № 4 (924).</ref>. 25 снежня 1962 года Дрысенскі раён быў перайменаваны ў Верхнядзвінскі. У 1971 годзе скасавана вёска [[Козікі (Верхнядзвінскі раён)|Козікі]]<ref>Рашэнні выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 23 кастрычніка 1970 г. і 4 сакавіка 1971 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1971, № 12 (1314).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 43 населеныя пункты<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|42}}</ref>. У 1978 годзе ў склад [[Валынецкі сельсавет (Верхнядзвінскі раён)|Валынецкага сельсавета]] перададзены 6 населеных пунктаў (вёскі [[Белавусы (Верхнядзвінскі раён)|Белавусы]], [[Валуцёва]], [[Ермакі (Верхнядзвінскі раён)|Ермакі]], [[Калатовіна (Верхнядзвінскі раён)|Калатовіна]], [[Клімаўшчына (Верхнядзвінскі раён)|Клімаўшчына]] і [[Краўцы (Верхнядзвінскі раён)|Краўцы]])<ref>Рашэнні выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 18 красавіка і 16 мая 1978 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 16 (1570).</ref>. У 1987 годзе скасавана вёска [[Антушэва]]<ref>Рашэнні выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 16 лютага і 4 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>, 27 чэрвеня 2008 года — вёска [[Скарада (Верхнядзвінскі раён)|Скарада]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2008-219/2008_219_9_17346.pdf Решение Верхнедвинского районного Совета депутатов от 27 июня 2008 г. № 59 Об упразднении сельских населенных пунктов Верхнедвинского района]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2627 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=12 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 88,6 % — [[беларусы]], 8,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,0 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1957 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=12 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Населеныя пункты == Населеныя пункты ў межах сельсавета: * [[Адамова (Верхнядзвінскі раён)|Адамова]] * [[Барсукі (Боркавіцкі сельсавет)|Барсукі]] * [[Батурына (Верхнядзвінскі раён)|Батурына]] * [[Боркавічы]] * [[Брушкава]] * [[Букі (Верхнядзвінскі раён)|Букі]] * [[Буракова (Верхнядзвінскі раён)|Буракова]] * [[Гвазды (Верхнядзвінскі раён)|Гвазды]] * [[Геронкі]] * [[Горкі (Верхнядзвінскі раён)|Горкі]] * [[Двор Зялькі]] * [[Дворыца (Верхнядзвінскі раён)|Дворыца]] * [[Дубы (Верхнядзвінскі раён)|Дубы]] * [[Забор’е (Боркавіцкі сельсавет)|Забор’е]] * [[Забор’е (ферма)]] * [[Замошша (Верхнядзвінскі раён)|Замошша]] * [[Зялькі]] * [[Луначарскае]] * [[Магеры]] * [[Мазурына (Верхнядзвінскі раён)|Мазурына]] * [[Мышкі (Верхнядзвінскі раён)|Мышкі]] * [[Новы Двор (Верхнядзвінскі раён)|Новы Двор]] * [[Нурава]] * [[Піскунова (Верхнядзвінскі раён)|Піскунова]] * [[Плішчына]] * [[Ражэўшчына]] * [[Савейкі (Боркавіцкі сельсавет)|Савейкі]] * [[Уладычына (Верхнядзвінскі раён)|Уладычына]] * [[Ульянова (Боркавіцкі сельсавет)|Ульянова]] * [[Шупейкі (Верхнядзвінскі раён)|Шупейкі]] == Транспарт == Праз тэрыторыю сельсавета праходзяць чыгунка і [[Аўтамабільныя дарогі Беларусі|рэспубліканская аўтадарога]] Віцебск — Полацк — граніца Латвійскай Рэспублікі {{Таблічка-by|Р|20}}. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Боркавіцкі сельсавет}} {{Верхнядзвінскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Боркавіцкі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Валынецкі раён|child|загаловак=Боркавіцкі сельсавет у [[Валынецкі раён|Валынецкім раёне]] (1924—1929)}} |спіс2 = {{Боркавіцкі раён|child|загаловак=Боркавіцкі сельсавет у [[Боркавіцкі раён|Боркавіцкім раёне]] (1929—1931)}} |спіс3 = {{Верхнядзвінскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Боркавіцкі сельсавет у [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскім (да 1962 года Дрысенскім) раёне]] (з 1931)}} }} [[Катэгорыя:Боркавіцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Боркавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] br1e6jx3sttz7g6rdpxkxhdzw5qmxel 0 276018 5148296 5051998 2026-05-29T11:26:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148296 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Бялкоўшчына |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 27|lat_sec = 15 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 19|lon_sec = 52 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гродзенская |раён = Смаргонскі |сельсавет = Каранёўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242998825 }} '''Бялко́ўшчына'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bialkoŭščyna}}, {{lang-ru|Белковщина}}) — [[аграгарадок]] (да 2011 года — вёска)<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911r0037438&q_id=4336049|title=Решение Сморгонского районного Совета депутатов от 28 декабря 2010 года № 31 "О преобразовании некоторых населенных пунктов Сморгонского района в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Смаргонскі раён|Смаргонскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Каранёўскі сельсавет|Каранёўскага сельсавета]]. За 8 км на паўднёвы захад ад [[Смаргонь|Смаргоні]], 257 км ад [[Гродна]], 8 км ад [[Смаргонь (станцыя)|чыгуначнай станцыі Смаргонь]] на лініі Маладзечна — Вільнюс. == Гісторыя == Вядома з канца 19 стагоддзя. На пачатку 20 стагоддзя ў Смаргонскай воласці [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. З верасня 1915 года да снежня 1918 года акупіраваны германскімі войскамі. З [[1 студзеня]] [[1919]] года ў [[БССР]], з [[27 лютага]] [[1919]] года [[ЛітБел ССР|Літоўска-Беларускай ССР]]. З мая 1919 года акупіраваны польскімі войскамі, у ліпені 1920 года заняты Чырвонай Арміяй, у верасні — зноў заняты польскімі войскамі. З кастрычніка 1920 года ў [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літве]]. З лютага 1922 года ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у Смаргонскай гміне Ашмянскага павета [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. З лістапада 1939 года зноў у [[БССР]]. З 15 студзеня 1940 года ў [[Смаргонскі раён|Смаргонскім раёне]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]. З 12 кастрычніка 1940 года ў [[Слабененскі сельсавет|Слабененскім сельсавеце]]. У часы [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] з 25 чэрвеня 1941 года да 5 ліпеня 1944 года акупіраваны нацысцкімі войскамі, загінулі і прапалі без звестак 2 жыхары вёскі. З 20 верасня 1944 года ў [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. З 16 ліпеня 1954 года па 25 чэрвеня 2008 года вёска з’яўлялася цэнтрам [[Бялкоўшчынскі сельсавет|Бялкоўшчынскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/pdf/2008-181/2008-181(002-013).pdf Решение Гродненского областного Совета депутатов от 25 июня 2008 г. № 92 «О решении вопросов административно-территориального устройства Сморгонского района»]{{Ref-ru}}</ref>. З 20 студзеня 1960 года ў [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. У 1970 годзе цэнтр калгаса «Перамога», працавалі рамонтна-механічная майстэрня, ветэрынарны ўчастак, 8-гадовая школа, клуб, бібліятэка, ФАП, аддзяленне сувязі. У 1994 годзе ў саўгасе Смаргонскі, працавала 8-гадовая школа, дзіцячы сад-яслі, бібліятэка, клуб. У 1995 годзе дзейнічалі 2 бібліятэкі, клуб, аддзяленне сувязі, камбінат бытавога абслугоўвання, магазін. У 2004 годзе працаваў сельскі клуб, бібліятэка, базавая школа, дзіцячы сад, комплексны прыёмны пункт, ФАП, аддзяленне сувязі і ААТ «ААБ Беларусбанк», магазін. З 31 ліпеня 2008 года ў [[Каранёўскі сельсавет|Каранёўскім сельсавеце]]. == Насельніцтва == * 8 двароў, 61 жыхар (1897) * 61 жыхар (1905) * 4 двары, 85 жыхароў (1909) * 19 двароў, 76 жыхароў (1940) * 76 жыхароў (1970) * 44 гаспадаркі, 120 жыхароў (1994) * 598 двароў, 1275 жыхароў (1995){{sfn|БелЭн|1996}}. * 61 гаспадарка, 182 жыхары (2013) * 59 гаспадарак, 183 жыхары (2016) == Інфраструктура == У 2016 годзе працавалі вучэбна-педагагінчы комплекс яслі-сад — пачатковая школа, Дом культуры, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт, комплексны прыёмны пункт, аддзяленне сувязі, магазін. == Памятныя мясціны == * Помнік землякам, што загінулі ў Другую сусветную вайну {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|3|Бялкоўшчына||399}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Каранёўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Каранёўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смаргонскага раёна]] su6gnez35h0loocinl2soyobxdkx3w7 0 281174 5148158 5072888 2026-05-29T01:10:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148158 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Брадок |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет = Астрашыцкагарадоцкі }} '''Брадо́к'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bradok}}, {{lang-ru|Бродок}}) — [[вёска]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Вяснянка (рака)|Вяснянка]]. Уваходзіць у склад [[Астрашыцкагарадоцкі сельсавет|Астрашыцкагарадоцкага сельсавета]]. == Гісторыя == Паселішча вядома з другой паловы XVI стагоддзя як вёска маёнтка [[Астрашыцкі Гарадок|Гарадок]] уласнасці [[Гарнастаі|Гарнастаяў]], у [[Менскі павет|Менскім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пазней уласнасць [[Тышкевічы|Тышкевічаў]]. У 1782 годзе вёска на 22 двары, з якіх 3 пустыя, сярод жыхароў 2 [[Баяры|баярыны]] і [[Кавальства|каваль]]. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Мінскі павет|Мінскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Пасля 1861 года ў [[Астрашыцка-Гарадоцкая воласць|Астрашыцка-Гарадоцкай воласці]] Мінскага павета. У 1888 годзе адкрыта школа гарматы, у якой на 1890 год вучылася 7 хлопчыкаў. Вяскоўцы займаліся вытворчасцю гонты і пілаваннем дошак. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары Астрашыцка-Гарадоцкай воласці атрымлівалі пасведчанні [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народнага Сакратарыята Беларусі]]<ref name="atlas4">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З 20 жніўня 1924 года вёска ў [[Астрашыцка-Гарадоцкі сельсавет|Астрашыцка-Гарадоцкім сельсавеце]] [[Астрашыцка-Гарадоцкі раён|Астрашыцка-Гарадоцкага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930 года). З 18 студзеня 1931 года ў [[Лагойскі раён|Лагойскім раёне]]. З 26 траўня 1935 года ў Менскім раёне. З 20 лютага 1938 года ў Менскай вобласці. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У часе акупацыі было спалена 6 двароў, забіта 18 жыхароў. == Насельніцтва == * 1800 год — 24 двары, 143 жыхары * 1846 год — 18 двароў, 136 жыхароў * 1897 год — 51 двор, 303 жыхары * 1908 год — 46 двароў, 250 жыхароў{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=18}} * 1917 год — 57 двароў, 293 жыхары, усе [[беларусы]]{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=142}} * 1926 год — 69 двароў, 349 жыхароў * 1999 год — 286 жыхароў * 2009 год — 250 жыхароў * 2019 год — 252 жыхары<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-12-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Брадок|364—365}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Астрашыцкагарадоцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Астрашыцкагарадоцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] 01ho3tfz099hjz462ych86mkym5xei7 0 281175 5148206 5073125 2026-05-29T06:18:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148206 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Будзённага |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 05|lat_sec = 05 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 43|lon_sec = 55 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет = Астрашыцкагарадоцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243017837 }} '''Будзё́ннага'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Budzionnaha}}, {{lang-ru|Будённого}}; раней '''Пчэ́льня''') — [[вёска]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Шушка]]. Уваходзіць у склад [[Астрашыцкагарадоцкі сельсавет|Астрашыцкагарадоцкага сельсавета]]. == Гісторыя == Вёска ўзнікла ў 1912 годзе і мела назву Пчэльня{{sfn|ГВБ|2012|с=365}}. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары Астрашыцка-Гарадоцкай воласці атрымлівалі пасведчанні [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народнага Сакратарыята Беларусі]]<ref name="atlas4">{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Населены пункт пераназваны ў [[пасёлак]] Будзённага (у гонар [[Сямён Міхайлавіч Будзённы|Сямёна Будзённага]]). У 1926 годзе было 10 двароў<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/1519262_z15_54.083171,27.726573|title=Карта РККА Белоруссии в масштабе 1:42К|website=retromap.ru|access-date=2025-12-28}}</ref>. З 20 жніўня 1924 года вёска ў [[Астрашыцка-Гарадоцкі сельсавет|Астрашыцка-Гарадоцкім сельсавеце]] [[Астрашыцка-Гарадоцкі раён|Астрашыцка-Гарадоцкага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930 года). З 18 студзеня 1931 года ў [[Лагойскі раён|Лагойскім раёне]]. З 26 траўня 1935 года ў Менскім раёне. З 20 лютага 1938 года ў Менскай вобласці. У 1939 годзе было 11 двароў<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/1519392_54.084393,27.724685|title=Карта РККА окрестностей Минска - 1:25K|website=retromap.ru|access-date=2025-12-28}}</ref>. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. == Насельніцтва == * 1999 год — 56 жыхароў * 2009 год — 46 жыхароў * 2019 год — 86 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-12-28|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3|Будзённага|365}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Астрашыцкагарадоцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Астрашыцкагарадоцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]] [[Катэгорыя:Перайменаваныя населеныя пункты Беларусі]] ji2p3n83vnhnnavfuwqv41osj428m1e 0 281998 5148150 4911677 2026-05-29T00:20:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148150 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Бор}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Бор |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Рудзенскі |паштовыя індэксы = 222839 }} '''Бор'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Бор-Цітвя́нскі'''</ref> ({{lang-be-trans|Bor}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Рудзенскі сельсавет|Рудзенскага сельсавета]]. Месціцца за 26 км на паўночны захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 44 км ад [[Мінск]]а. == Гісторыя == Населены пункт заснаваны як [[пасёлак]] у 1920-я гады ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У літаратуры, як даведнік [[Гарады і вёскі Беларусі]], гэты населены пункт блытаюць з вёскай [[Бор (Дрычынскі сельсавет)|Бор]], знесенай у часе будаўніцтва [[Мінская ЦЭЦ-5|ЦЭЦ-5]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. Да 31 сакавіка 1977 года Бор уваходзіў у склад [[Цітвянскі сельсавет|Цітвянскага сельсавета]], пасля перададзены ў адміністрацыйнае падпарадкаванне Рудзенскага пассавета<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 сакавіка 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1977, № 15 (1533).</ref>. == Насельніцтва == * 2002 год — 5 двароў, 7 жыхароў * 2009 год — 3 жыхары * 2019 год — 1 жыхар<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-10-02|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Рудзенскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Рудзенскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Бор (Пухавіцкі раён)| ]] bjeen5mzbvdz8bn27pafskn310tklqo 0 283110 5148096 5122204 2026-05-28T21:04:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148096 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Берлеж |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 24|lat_sec = 52 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 18|lon_sec = 55 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Блужскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243020155 }} '''Бе́рлеж'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bierliež}}, {{lang-ru|Берлеж}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Блужскі сельсавет|Блужскага сельсавета]]. Месціцца за 16 км па паўднёвы ўсход ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 70 км ад [[Мінск]]а, 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Талька (станцыя)|Талька]], на рацэ [[Сіняўка (рака)|Сіняўка]]. == Гісторыя == У канцы XVIII стагоддзя вёска ў [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], уласнасць царквы. У 1800 годзе ёсць карчма, млын, шляхецкая ўласнасць. У сярэдзіне XIX стагоддзя ўласнасць В. Завадскай. У канцы XIX стагоддзя ў [[Пухавіцкая воласць|Пухавіцкай воласці]] Ігуменскага павета. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У 1920 годзе адкрыта школа 1-й ступені, у якой у 1922 годзе вучылася 38 дзяцей. У пачатку 1930-х гадоў праведзена прымусовая [[калектывізацыя]], створаны [[калгас]] «3-ці рашаючы», была кузня. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года тэрыторыя вёскі пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У 1972 годзе да вёскі далучана скасаваная вёска Прыбач. == Насельніцтва == * 1800 год — 28 двароў, 200 жыхароў * 1897 год — 63 двары, 417 жыхароў * 1908 год — 73 двары, 435 жыхароў * 1917 год — 90 двароў, 458 жыхароў * 2002 год — 40 двароў, 79 жыхароў * 2009 год — 55 жыхароў * 2012 год — 26 гаспадарак, 42 жыхары * 2019 год — 47 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Вядомыя асобы == * [[Любоў Георгіеўна Гайдучонак]] (1921—1943) — удзельніца камсамольскага падполля. У 1972 годзе на ўшанаванне памяці Гайдучонак у [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горцы]] пастаўлены помнік — стэла з барэльефам<ref>{{Cite web |url=http://pushlib.org.by/sites/default/files/36.pdf |title=ВЕЧНА Ў ПАМЯЦІ НАРОДНАЙ |access-date=18 сакавіка 2020 |archive-date=20 кастрычніка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161020002050/http://pushlib.org.by/sites/default/files/36.pdf |url-status=dead }}</ref>. == Спіс вуліц == * Прыазёрная вуліца * Прыазёрны завулак * Прыбач вуліца * Рачная вуліца<ref>{{cite web|url = https://gzk.nca.by/c556811ffadf1ee7b023d509b39293ee.a_request.get_street_new_new.xml~settlement_id%3D21013%26setstreet%3D%26rand%3D0.37419285638547806|title = Спіс вуліц і іншых элементаў ўнутранага адраса|publisher = Нацыянальнае кадастравае агенцтва Рэспублікі Беларусь}}{{Недаступная спасылка}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Берлеж|117}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Блужскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Блужскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] 7ssvs1wxgv45mwl89a0jsuke0labgwo 0 283111 5148131 5122209 2026-05-28T23:06:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148131 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Блужа}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Блужа |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Блужскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Блу́жа'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bluža}}, {{lang-ru|Блужа}}) — [[пасёлак]] у [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Блужскі сельсавет|Блужскага сельсавета]]. Месціцца за 10 км на паўднёвы ўсход ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 64 км ад [[Мінск]]а, каля чыгуначнага прыпынку [[Майскі (прыпыначны пункт)|Майскі]], на рацэ [[Сіняўка (рака)|Сіняўка]]. == Гісторыя == {{Асноўны артыкул|Блужа (аграгарадок)}} У пачатку XX стагоддзя [[маёнтак]] у [[Пухавіцкая воласць|Пухавіцкай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Маёмасць нацыяналізаваная. У 1926 годзе пасёлак у Блужскім сельсавеце Пухавіцкага раёна [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930). З 20 лютага 1938 года ў Менскай вобласці. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да 3 ліпеня 1944 года вёска пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. == Насельніцтва == * 1908 год — 1 двор, 38 жыхароў * 1926 год — 14 двароў, 75 жыхароў * 2002 год — 6 двароў, 23 жыхары * 2007 год — 7 двароў, 10 жыхароў * 2010 год — 8 гаспадарак, 12 жыхароў * 2019 год — 8 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Блужа|119}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Блужскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Блужскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Блужа (аграгарадок)]] 2cfxxoebq6clbff32r5hzrnzh807tt1 0 283112 5148130 5122208 2026-05-28T23:05:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148130 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|тып=тапонім|Блужа}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Блужа |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = N|lat_deg =53 |lat_min =26 |lat_sec = 16 |lon_dir = E|lon_deg =28 |lon_min =13 |lon_sec =45 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Блужскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Блу́жа'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bluža}}, {{lang-ru|Блужа}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Блужскі сельсавет|Блужскага сельсавета]]. Месціцца каля чыгуначнага прыпынку [[Блужа (прыпыначны пункт)|Блужа]], за 8,5 км на паўднёвы ўсход ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 62,5 км ад [[Мінск|Мінска]]. == Гісторыя == Населены пункт утвораны як чыгуначны раз’езд каля прыпынку Блужа на лініі Мінск—Асіповічы. 29 снежня 2015 года сельскі населены пункт (раз’езд) Блужа атрымаў статус вёскі<ref>[http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D916n0074765&p1=1&p5=0 «Об отнесении некоторых сельских населенных пунктов Пуховичского района к деревням». Решение Пуховичского районного Совета депутатов от 29 декабря 2015 г. № 67]{{Недаступная спасылка}}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1960 год — 40 жыхароў * 2010 год — 19 жыхароў * 2019 год — 31 жыхар<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Блужа|120}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Блужскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Блужскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] idfatru4dfcp4pu6vj3pecc4a26i8du 0 283181 5148109 4702882 2026-05-28T22:28:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148109 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Благадаць}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Благадаць |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Вид на Благодать.jpg |подпіс = Выгляд с паўднёва-ўсходняга боку |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 38|lat_sec = 12 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 02|lon_sec = 06 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Дукорскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243021903 }} '''Благада́ць'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Blahadać}}, {{lang-ru|Благодать}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дукорскі сельсавет|Дукорскага сельсавета]]. Месціцца за 17,5 км на паўночны захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 35 км ад [[Мінск]]а. == Гісторыя == Населены пункт заснаваны як [[пасёлак]] у 1920-я гады ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У 1943 годзе часткова спалена<ref>{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/8829|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2024-03-28}}</ref>. == Насельніцтва == * 1926 год — 30 двароў, 147 жыхароў * 2002 год — 30 гаспадарак, 66 жыхароў * 2010 год — 24 гаспадаркі, 65 жыхароў * 2019 год — 42 жыхары<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-03-28|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Вядомыя асобы == * [[Валерый Антонавіч Ананіч|Валерый Ананіч]] (нар. 1949) — беларускі гісторык. == Галерэя == <center><gallery caption="Галерэя" widths="150" heights="150" perrow="5"> Благодать_(1).jpg|Асноўная вуліца Благодать_(2).jpg|Асноўная вуліца </gallery></center> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Благадаць|118}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дукорскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Дукорскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] 0qncfjuhehm9mmei1r1ciqod3nc9qzv 0 283213 5148057 5122202 2026-05-28T19:29:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148057 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Белькавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 36|lat_sec = 01 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 38|lon_sec = 33 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Навапольскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243015382 }} '''Бе́лькавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bieĺkavičy}}, {{lang-ru|Бельковичи}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Навапольскі сельсавет|Навапольскага сельсавета]]. Месціцца за 38,5 км на паўночны захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 31,5 км ад [[Мінск]]а, 12 км ад чыгуначнай станцыі [[Рудзенск (станцыя)|Рудзенск]] на лініі [[Мінск-Пасажырскі|Мінск]] — [[Асіповічы I|Асіповічы]], каля ракі [[Пціч (рака)|Пціч]] (прыток [[Прыпяць|Прыпяці]]). == Гісторыя == === Ранняя гісторыя === Па другім баку ракі Пцічы месціцца вёска [[Грэбень (Пухавіцкі раён)|Грэбень]], старажытная Грэбня. Тут праходзіў адвечны [[тракт]] з [[Мінск|Менска]] ва [[Украіна|Украіну]], існаваў паром ці пераправа, а пазней умацаваны мост. На мосце бралася мыта паводле дакумента вялікага князя [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава Вазы]], выдадзенага ў 1633 годзе{{Sfn|Jelski A.|1880|с=213}}. Згадваецца ў 1703 годзе як вёска ў складзе маёнтка Грэбень у [[Менскі павет|Менскім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>НГАБ у Мінску, ф. 1727, воп. 1, спр. 4, с. 116зв.</ref>. Пасля [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|Другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У канцы [[XVIII стагоддзе|XVIII ст]]. вёска ў [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], шляхецкая ўласнасць. У 1816 годзе ўласнасць [[Асоўскія|Асоўскіх]]. Пасля 1861 года вёска [[Дудзіцкая воласць|Дудзіцкай воласці]] Ігуменскага павета. У 1888 годзе адкрытая школа граматы, у 1890 годзе вучылася 5 хлопчыкаў і 2 дзяўчынкі. У 1889 годзе ўладальнікамі зямлі ў засценку Белькавічы былі: дваранін рыма-каталіцкага веравызнання Франц Іванавіч Барысевіч{{Sfn|Памяць|2003|с=78}}, дваранін рыма-каталіцкага веравызнання Дамінік Пятровіч Вянглінскі (22 дзесяціны зямлі){{Sfn|Памяць|2003|с=80}}, дваранін рыма-каталіцкага веравызнання Фларыян Максімавіч Вайцяховіч (20 дзесяцін){{Sfn|Памяць|2003|с=80}}, дваранін рыма-каталіцкага веравызнання Зендлігер Казімір Ігнацавіч (22 дзесяціны){{Sfn|Памяць|2003|с=85}}, калежскі сакратар рыма-каталіцкага веравызнання Віктар Феафілавіч Катовіч (88 дзесяцін){{Sfn|Памяць|2003|с=87}}, праваслаўны мешчанін Іосіф Іванавіч Мальчэўскі (38,5 дзесяцін){{Sfn|Памяць|2003|с=89}}. === Найноўшы час === З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] воласць абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У пачатку 1930-х гадоў праведзена прымусовая калектывізацыя, створаны [[калгас]]. У час калектывізацыі былі рэпрэсаваны прынамсі 3 жыхары вёскі<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2784460|title=Списки жертв — Безручко Иосиф Михайлович|website=base.memo.ru|access-date=2025-06-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2790614|title=Списки жертв — Венглинский Витольд Брониславович|website=base.memo.ru|access-date=2025-06-30}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2799963|title=Списки жертв — Довнар Иосиф Викентьевич|website=base.memo.ru|access-date=2025-06-30}}</ref>. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да 4 ліпеня 1944 года акупаваная нацысцкай [[Трэці рэйх|Германіяй]]. У наваколлі вёскі дзейнічала савецкая [[партызанская брыгада «Беларусь»]]. У чэрвені 1943 года вёска была спалена і забіта 6 яе жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/223|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2024-05-02}}</ref>. Пасля вайны вёска была адноўленая. == Насельніцтва == * 1800 год — 13 двароў, 131 жыхар * 1897 год — 31 двор, 215 жыхароў * 1908 год — 36 двароў, 190 жыхароў * 1917 год — 39 двароў, 250 жыхароў * 1940 год — 34 двары, 109 жыхароў * 1960 год — 128 жыхароў * 1999 год — 32 жыхары * 2002 год — 12 двароў, 29 жыхароў * 2009 год — 17 жыхароў<ref name=":0" /> * 2012 год — 10 гаспадарак, 19 жыхароў * 2019 год — 22 жыхары<ref name=":0">{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Спіс вуліц == * Дачны завулак * Палявая вуліца * Пасечная вуліца * Цэнтральная вуліца<ref>{{cite web|url=http://gzk.nca.by/629aa0e8cc4c79cdf2b142507d24a3d6.a_request.get_street_new_new.xml~settlement_id%3D21108%26setstreet%3D%26rand%3D0.18884595723011488|title=Спіс вуліц і іншых элементаў ўнутранага адраса|publisher=Нацыянальнае кадастравае агенцтва Рэспублікі Беларусь}}{{Недаступная спасылка}}</ref> == Славутасці == [[Файл:Bieĺkavičy, kurhan. Белькавічы, курган (2021) 01.jpg|міні|Курганны могільнік]] * [[Белькавічы (курганны могільнік)|Курганны могільнік]] (X—XIII стст.) за 0,2 км на паўночны захад ад вёскі, 100 м ад дарогі на [[Наваполле (Навапольскі сельсавет)|Наваполле]], каля могілак. == Вядомыя асобы == * [[Аляксандр Здановіч (гісторык)|Аляксандр Здановіч]] (1805—1868) — гісторык, педагог, мемуарыст. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Белькавічы|117}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{кніга|аўтар = [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A]].|частка = Bielkowicze|загаловак = Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom I: Aa — Dereneczna|арыгінал = |спасылка = http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/213|адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = 1880|том = |старонкі = 213|старонак = 960|ref=Jelski A.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Навапольскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Навапольскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Белькавічы| ]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] lyb49xhkig11w5ttbu9ugp1n8tg3e23 0 283227 5148149 5048293 2026-05-29T00:19:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148149 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Бор}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Бор |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет2 = Навасёлкаўскі |ранейшыя імёны = Баравая Слабада<br/>Чырвоны Бор }}'''Бор'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Бор-Навасёлкаўскі, Барава́я Слабада́, ж.. Слабада́-Барава́я, ж.'''</ref> ({{lang-be-trans|Bor}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910n0033767&q_id=1522241|title=Решение Пуховичского районного Совета депутатов от 18 июня 2010 года № 14 "О преобразовании деревни Бор Новоселковского сельсовета в агрогородок"|url-status=dead}}</ref> у [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Навасёлкаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Навасёлкаўскага сельсавета]]. Месціцца за 11 км ад [[Чыгуначная станцыя|чыгуначнай]] станцыі [[Пухавічы (станцыя)|Пухавічы]] на лініі [[Мінск]] — [[Асіповічы]], каля ракі [[Цітаўка (прыток Свіслачы)|Цітаўка]]. == Гісторыя == === Ранняя гісторыя === За 1 км на поўдзень ад вёскі, ва ўрочышчы Падкапцы сярод асушаных балот месціцца гарадзішча (мясцовая назва — Акопы Кацярыны, Капец). У XVIII стагоддзі вёска Баравая Слабада ў [[Менскі павет|Менскім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], адносілася да маёнтка [[Навасёлкі (Пухавіцкі раён)|Навасёлкі]], уласнасць Барэцкай<ref>{{Cite web|url=https://helper.archonline.by/|title=Дапаможнік|website=helper.archonline.by|access-date=2024-05-23|archive-date=3 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231203234518/https://www.helper.archonline.by/|url-status=dead}}</ref>. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Пасля 1861 года ў [[Навасёлкаўская воласць|Навасёлкаўскай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]]. === Найноўшы час === З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] воласць абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У пачатку 1930-х гадоў праведзена прымусовая [[калектывізацыя]], створаны [[калгас]] «Чырвоны Бор», працавалі кузня і [[вятрак]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да 4 ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У ходзе карных аперацый вёска была спалена, забіта 235 жыхароў. Пасля вайны вёска адноўлена. У 1966 годзе да вёскі далучаны пасёлак Бор 1. == Насельніцтва == * 1970 год — 187 двароў, 704 жыхары * 1995 год — 187 двароў, 532 жыхары<ref name="БЭ3">{{Крыніцы/БелЭн|3}} — С. 215.</ref> * 2002 год — 145 двароў, 475 жыхароў * 2009 год — 470 жыхароў<ref name=":0" /> * 2019 год — 446 жыхароў<ref name=":0">{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Інфраструктура == * [[Бор-Слабадскі навучальна-педагагічны комплекс дзіцячы сад — базавая школа|Сярэдняя школа]] * Механічныя майстэрні * Дом культуры * Бібліятэка * Фельчарска-акушэрскі пункт * Дзіцячы сад-яслі * Аддзяленне сувязі * Крама == Славутасці == * [[Бор (гарадзішча)|Гарадзішча (Акопы Кацярыны, Капец)]] * Камень-следавік, на могілках. Паводле аднаго з паданняў, след на камені пакінуў Ісус Хрыстос, які праходзіў праз вёску. Паводле другога падання, хворай жанчыне ў сне Бог указаў на гэты камень і загадаў маліцца за сваё здароўе, у выніку чаго яна вылечылася. Лічыцца, што камень найлепш дапамагае ад зубнога болю{{sfn|Культавыя і гістарычныя валуны Беларусі|2022|с=289}}. == Вядомыя асобы == * [[Раман Фёдаравіч Ляпіч]] (1906—1977) — беларускі паэт, крытык, перакладчык, выкладчык. * [[Валерый Уладзіміравіч Бабук]] (нар. 1956) — беларускі спартсмен, трэнер. * [[Сяргей Пятровіч Семяняка]] (нар. 1975) — беларускі спартсмен. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Бор|121}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=23|старонак=48|isbn=978-985-508-054-2|тыраж=10000|мова=ru}} * {{кніга|аўтар = [[Аляксандр Кірылавіч Карабанаў|А. Карабанаў]], [[Валерый Фёдаравіч Вінакураў|В. Вінакураў]], [[Людміла Уладзіміраўна Дучыц|Л. Дучыц]], [[А. П. Зайцаў|А. Зайцаў]], [[І. Я. Клімковіч|І. Клімковіч]]|частка = |загаловак = Культавыя і гістарычныя валуны Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Інстытут прыродакарыстання|выданне = 2-е|месца = |выдавецтва = Беларуская навука|год = 2022|том = |старонкі = |старонак = 404|серыя = |isbn = 978-985-08-2793-7|тыраж = |ref = Культавыя і гістарычныя валуны Беларусі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Навасёлкаўскі сельсавет, Пухавіцкі раён}} [[Катэгорыя:Навасёлкаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] 4xjexv0zj7tsl7p4kuoazfk4r178un9 0 283275 5148155 5006322 2026-05-29T00:36:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148155 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Борцы |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 18|lat_sec = 19 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 52|lon_sec = 51 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Шацкі }} '''Бо́рцы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Барцы́'''</ref> ({{lang-be-trans|Borcy}}, {{lang-ru|Борцы}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Шацкі сельсавет|Шацкага сельсавета]]. == Гісторыя == Вядомы з XX стагоддзя. Паводле перапісу 1908 года [[Урочышча|ўрочышча]] ў [[Амяльнянская воласць|Амяльнянскай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=15}}. Паводле перапісу 1917 года [[засценак]]{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=97}}. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. Жыхары Амяльнянскай воласці накіроўвалі звароты ў [[Народны Сакратарыят Беларусі]] са скаргамі на дзеянні нямецкіх акупацыйных улад<ref>{{Крыніцы/ВГАБ|4к}} С. 19.</ref>. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У 1927 годзе было 13 двароў<ref>{{Cite web|url=https://retromap.ru/1519262_z14_53.305510,27.879180|title=Карта РККА Белоруссии в масштабе 1:42К - Шацкі сельскі савет, Пухавіцкі раён, Мінская вобласць|website=retromap.ru|access-date=2025-04-04}}</ref>. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. Да 29 чэрвеня 2006 года вёска ўваходзіла ў склад [[Селецкі сельсавет|Селецкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor21/text21689.htm Решение Минского областного Совета депутатов от 29 июня 2006 г. №222 "Об упразднении Горелецкого, Краснооктябрьского, Селецкого, Сергеевичского сельсоветов и изменении границ Новоселковского, Пуховичского, Ветеревичского сельсоветов и Правдинского поссовета Пуховичского района"]{{ref-ru}}</ref>. З 2006 года па 28 траўня 2013 года ў складзе [[Вецярэвіцкі сельсавет|Вецярэвіцкага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1908 год — 7 двароў, 33 жыхары{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=15}} * 1917 год — 9 двароў, 58 жыхароў, усе [[беларусы]]{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=97}} * 1960 год — 62 жыхары * 2002 год — 2 двары, 2 жыхары * 2009 год — 1 жыхар<ref name=":0">{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-04-04|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> * 2019 год — няма жыхароў<ref name=":0" /> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Борцы|121—122}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шацкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Шацкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] o57mpv320dl60fkeqlrzvj3uy1s436l 0 283315 5148132 5122210 2026-05-28T23:08:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148132 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Блужскі Бор |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Bluzsky Bor.jpg |подпіс = Блужскі Бор, ускраіна вёскі, 2007 г. |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 27|lat_sec = 20 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 20|lon_sec = 26 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Блужскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243020573 }} '''Блу́жскі Бор'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Blužski Bor}}, {{lang-ru|Блужский Бор}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Блужскі сельсавет|Блужскага сельсавета]]. Месціцца за 15 км на паўднёвы ўсход ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 57 км ад [[Мінск]]а, 9 км ад чыгуначнай станцыі [[Талька (станцыя)|Талька]], каля ракі [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]]. == Назва == Назва паходзіць ад прыродных асаблівасцяў мясцовасці. == Гісторыя == [[Файл:Bluzhsky Bor, Svisloch.jpg|міні|Рака Свіслач каля Блужскага Бору|злева]] За 1,5 і 1,2 км на поўдзень ад вёскі месцяцца гарадзішча жалезнага веку і курган, што сведчыць пра даўнюю заселенасць гэтых земляў. У XIX стагоддзі ўрочышча ў [[Пухавіцкая воласць|Пухавіцкай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З 20 жніўня 1924 года ў [[Талькаўскі сельсавет (Пухавіцкі раён)|Талькаўскім сельсавеце]] [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930), з 20 лютага 1938 года ў [[Мінская вобласць|Менскай вобласці]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да 3 ліпеня 1944 года вёска пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У ваколіцах вёскі дзейнічалі савецкія партызанскія брыгады «[[Партызанская брыгада «Буравеснік»|Буравеснік]]» і [[2-я Мінская партызанская брыгада|2-я Мінская]]. У траўні 1943 года нямецкія войскі спалілі 13 з 22 дамоў, забілі 23 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/5639|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2024-04-26}}</ref>. З 30 кастрычніка 2009 года вёска ўваходзіла ў складзе Блужскага сельсавета<ref>[http://www.bankzakonov.com/regional_pravo_by_2010/blockm8/rtf-n5f3l1.htm Рашэнне Мінскага абласнога савета дэпутатаў ад 30.10.2009 № 219 «Аб змяненні адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Мінскай вобласці»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131111231446/http://www.bankzakonov.com/regional_pravo_by_2010/blockm8/rtf-n5f3l1.htm |date=11 лістапада 2013 }}{{ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1897 год — 10 двароў, 75 жыхароў * 1917 год — 22 двары, 138 жыхароў * 1960 год — 49 жыхароў * 2002 год — 1 двор, 2 жыхары * 2007 год — 1 гаспадарка, 2 жыхары * 2010 год — 1 гаспадарка, 1 жыхар * 2019 год — 5 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Славутасці == * [[Блужскі Бор (археалагічныя помнікі)|Археалагічныя помнікі (гарадзішча і курган)]] ** Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку» на левым беразе р. [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]], 1,6 км на поўдзень ад вёскі Блужскі Бор — {{ГККРБ 4|613В000508}}. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Блужскі Бор|120—121}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Блужскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Блужскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Блужскі Бор| ]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] 32la67wfl0zj4169qvmzex19y0hhxgp 0 283354 5148102 5122205 2026-05-28T21:33:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148102 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Берчукі |выява = Ул._Озёрная,_Берчуки.jpg |подпіс = Вуліца Азёрная |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Пярэжырскі |ранейшыя імёны = Бірчукова, Бірчукі |OpenStreetMap = 243015400 }} '''Берчукі́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bierčuki}}, {{lang-ru|Берчуки}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Пярэжырскі сельсавет|Пярэжырскага сельсавета]]. Месціцца за 53 км на паўночны захад ад [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горкі]], 44 км ад [[Мінск]]а, 18 км ад чыгуначнай станцыі [[Рудзенск (станцыя)|Рудзенск]] на лініі Мінск—Асіповічы, на рацэ [[Грэбенка (рака)|Грэбенка]] (мясцовая назва — Берчукоўка, прыток [[Пціч (рака)|Пцічы]]). == Гісторыя == Праз Берчукі калісьці праходзіў старажытны тракт з Менска да [[Слуцк]]а на [[Валынь]] і далей{{Sfn|Jelski A.|1880|с=220}}. У XVII стагоддзі вёска была ўласнасцю [[Халецкія|Халецкіх]], паводле пасагу перайшла да князёў [[Радзівілы|Радзівілаў]], пазней была спадчынай [[Ельскія|Ельскіх]]{{Sfn|Jelski A.|1880|с=220}}. У XVIII стагоддзі ўваходзіла ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У канцы XVIII стагоддзя вёска Бірчукова ў [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Каля 1820 года паводле эксдывізорскага суда перайшло да [[Гласкі|Гласкаў]]{{Sfn|Jelski A.|1880|с=220}}. У сярэдзіне XIX стагоддзя вёска Бірчукі ў [[Дудзіцкая воласць|Дудзіцкай воласці]]. У 1889 годзе маёнткам Берчукі валодаў [[Дваранства|дваранін]] рыма-каталіцкага веравызнання Уладзіслаў Андрэевіч Гласка, было 270 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] зямлі{{Sfn|Памяць|2003|с=77—99}}. У 1897 годзе быў [[хлебазапасны магазін]], капліца, асобна [[фальварак]] на 25 жыхароў. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У 1930-х гадах праведзена прымусовая [[Калектывізацыя|калектывізацыя,]] у 1933 годзе быў [[калгас]], кузня і сталярная майстэрня. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. Да 20 студзеня 1960 года вёска ўваходзіла ў склад [[Навапольскі сельсавет|Навапольскага сельсавета]] [[Рудзенскі раён|Рудзенскага раёна]], пасля скасавання якога перададзена ў склад [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб ліквідаванні некаторых раёнаў Беларускай ССР ад 20 студзеня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 2.</ref>. 1 красавіка 1960 года ўключана ў склад [[Пярэжырскі сельсавет|Пярэжырскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 красавіка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 10.</ref>. Да 28 мая 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Узлянскі сельсавет|Узлянскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 «Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области». Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160331143206/http://www.pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 |date=31 сакавіка 2016 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Насельніцтва == * 1800 год — 14 двароў, 98 жыхароў * 1858 год — 78 жыхароў * 1897 год — 40 двароў, 271 жыхар; фальварак — 25 жыхароў * 1908 год — 53 двары, 357 жыхароў * 1917 год — 52 двары, 281 жыхар; маёнтак — 57 жыхароў * 1960 год — 160 жыхароў * 1999 год — 56 жыхароў * 2002 год — 27 двароў, 46 жыхароў * 2010 год — 42 жыхары * 2019 год — 21 жыхар<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-09-13|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Вядомыя асобы == * [[Лідзія Андрэеўна Жукоўская]] (1920—1999) — настаўніца, [[Заслужаны настаўнік БССР]] (1968). == Спіс вуліц == * Азёрная вуліца<ref>{{cite web|url = http://gzk.nca.by/bbbe7cc41bf683c53d9d6e6d30ed1ce3.a_request.get_street_new_new.xml~settlement_id%3D21272%26setstreet%3D%26rand%3D0.01808913759228048|title = Спіс вуліц і іншых элементаў ўнутранага адраса|publisher = Нацыянальнае кадастравае агенцтва Рэспублікі Беларусь}}{{Недаступная спасылка}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Берчукі|118}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{кніга|аўтар = [[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A]].|частка = Bierczuki|загаловак = Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. — T. I Aa – Dereneczna|арыгінал = |спасылка = http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_I/220|адказны = |выданне = |месца = |выдавецтва = |год = 1880|том = |старонкі = 220|старонак = 960|ref=Jelski A.}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Пярэжырскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Пярэжырскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] mkl6fv324hvin74b6hj869d6at1qp33 0 294289 5148300 4243701 2026-05-29T11:40:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148300 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Бялёва |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 25|lat_sec = 38 |lon_dir = |lon_deg = 23|lon_min = 45|lon_sec = 37 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Камянецкі |сельсавет = Дзмітровіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |OpenStreetMap = 242980010 }} '''Бялёва'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Bialiova}}, {{lang-ru|Белёво}}) — [[вёска]] ў [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Дзмітровіцкі сельсавет|Дзмітровіцкага сельсавета]]. Да 20 мая 1957 года вёска ўваходзіла ў склад [[Агародніцкі сельсавет (Камянецкі раён, 1940—1964)|Агародніцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 5.</ref>, да 17 лістапада 1959 года — у склад [[Ратайчыцкі сельсавет|Ратайчыцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 лістапада 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 16.</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Уладзімір Максімавіч Калтанюк]] (1938—2002<ref name="grsmu">[http://www.grsmu.by/ru/university/structure/faculties/02/history/decany/ Лечебный факультет. Деканы факультета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190219170805/http://www.grsmu.by/ru/university/structure/faculties/02/history/decany/ |date=19 лютага 2019 }}{{ref-ru}} // [[Гродзенскі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт]]</ref>) — [[хірург]], [[доктар медыцынскіх навук]]<ref name="grsmu" /><ref name="БЭ7">{{Крыніцы/БелЭн|7}} — С. 482.</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Дзмітровіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзмітровіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёна]] b5ceznruvr1owyeeh7gc82zao9kknxo 0 307666 5148051 5018363 2026-05-28T18:37:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148051 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі | назва= РУП «Белмедпрэпараты» | лагатып= | тып= [[Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства]] | дэвіз= Тэхналогіі на службе здароўя | заснавана= | размяшчэнне= {{Сцяг Беларусі}} г. [[Мінск]], [[Рэспубліка Беларусь]] | ключавыя фігуры = [[Генеральны дырэктар]] <br /> [[Павел Іванавіч Кахавец]] | галіна = | прадукцыя = | абарот = $33 млн. (2011 год) <ref name="Фінансавыя паказчыкі прадпрыемства">[http://www.chemrar.ru/i-news/index.php?ELEMENT_ID=13227 Вынікі фармацэўтычнага года ў Беларусі]{{Недаступная спасылка}}</ref> | колькасць супрацоўнікаў = 2800 | сайт=http://www.belmedpreparaty.by/ }} '''Рэспубліканскае унітарнае вытворчае прадпрыемства «Белмедпрэпараты»''' — самае буйное фармацэўтычнае прадпрыемства [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], лідар беларускага фармацэўтычнага рынку<ref name="Obzor">[http://medicine.by/2011/05/2011.html Фармацэўтычны рынак Беларусі. Студзень-сакавік 2011 г.]</ref>. Вытворчыя магутнасці прадпрыемства размешчаны ў гарадах [[Мінск]], [[Ліда]] і [[Скідзель]]. Знаходзіцца ў поўнай уласнасці Рэспублікі Беларусь і падпарадкоўваецца Дэпартаменту фармацэўтычнай прамысловасці [[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь]]. Асноўны рынак прадпрыемства — унутраны рынак Рэспублікі Беларусь, асноўныя экспартныя рынкі — краіны [[СНД]], [[Грузія]], [[Малдова]], краіны Цэнтральнай і Паўднёва-Усходняй Азіі, [[Блізкі Усход]]. == Гісторыя == Прадпрыемства было заснавана ў 1929 годзе як першая ў Беларусі фармацэўтычная фабрыка. Спачатку прадпрыемства выпускала простыя медыкаменты: валерыянавыя і мятныя кроплі, настойкі ёду, палыну, ландышу. {| class="wikitable" |- ! № п/п !! Назва завода і аб'яднанняў !! Назва вышэйшай арганізацыі !! Падпарадкаванне вышэйшай арганізацыі !! Перыяд |- | 1 || Хімфарм Завод імя Першай пяцігодкі || галоўнае аптэкаўпраўленне || Наркамат аховы здароўя БССР || лістапад 1929 - чэрвень 1941 года |- | 2 || У гады Вялікай Айчыннай вайны на хіміка-фармацэўтычным заводзе дзейнічала падпольная арганізацыя. || || || верасень 1941 - сакавік 1944 г. |- | 3 || Хімфарм Завод імя Першай пяцігодкі || Галоўнае аптэкаўпраўленне || Наркамат аховы здароўя БССР || 1944 - 1947 гг. |- | 4 || Мінскі дзяржаўны саюзны пеніцылінавы завод || Галаўпеніцылінпрам || Мінмедпрам СССР|| верасень 1947 года - чэрвень 1948 г. |- | 5 || Мінскі дзяржаўны саюзны пеніцылінавы завод || Галоўнае ўпраўленне медыцынскай прамысловасці || Мінінстэрства аховы здароўя СССР|| чэрвень 1948 - лістапад 1949 |- | 6 || Дзяржаўны саюзны завод № 495 || Упраўленне па вытворчасці антыбіётыкаў Галоўнага ўпраўлення медыцынскай прамысловасці|| Мінінстэрства аховы здароўя СССР|| лістапад 1949 - красавік 1951 |- | 7 || Дзяржаўны саюзны завод № 495 || Галоўнае ўпраўленне па вытворчасці антыбіётыкаў || Мінінстэрства аховы здароўя СССР || красавік 1951г. - красавік 1953 г. |- | 8 || Дзяржаўны саюзны завод № 495 || Галоўнае ўпраўленне медыцынскай прамысловасці || Мінінстэрства аховы здароўя СССР || красавік 1953 - люты 1954 года |- | 9 || Мінскі дзяржаўны завод медпрэпаратаў || Галоўнае ўпраўленне медыцынскай прамысловасці || Мінінстэрства аховы здароўя СССР|| люты 1954 - лістапад 1955 г |- | 10 || Мінскі дзяржаўны завод медпрэпаратаў || Галоўнае ўпраўленне прамысловасці антыбіётыкаў || Мінінстэрства аховы здароўя СССР || лістапад 1955 - ліпен 1957 г. |- | 11 || Мінскі дзяржаўны завод медпрэпаратаў || Упраўленне шкляна-хімічнай прамысловасці || Савет народнай гаспадаркі БССР || ліпень 1957 - сакавік 1961 года |- | 12 || Мінскі дзяржаўны завод медпрэпаратаў || Упраўленне хімічнай прамысловасці || Савет народнай гаспадаркі БССР || сакавік 1961 - снежань 1965 г |- | 13 || Мінскі дзяржаўны завод медпрэпаратаў || Галоўнае ўпраўленне прамысловасці антыбіётыкаў, кровазамяняльнікаў і арганапрэпаратаў || Мінздрав СССР || Студзень 1966 - чэрвень 1967 г. |- | 14 || Мінскі завод медыцынскіх прэпаратаў || Галоўнае ўпраўленне прамысловасці антыбіётыкаў, кровазамяняльнікаў і арганапрэпаратаў || Міністэрства медыцынскай прамысловасці СССР || чэрвень 1967 - ліпень 1977 г. |- | 15 || Мінскае вытворчае аб'яднанне «Мінмедпрэпараты» || Галоўнае ўпраўленне прамысловасці антыбіётыкаў, кровазамяняльнікаў і арганапрэпаратаў || Міністэрства медыцынскай прамысловасці СССР || ліпень 1977 - ліпень 1986 г |- | 16 || Беларускае вытворчае аб'яднанне «Белмедпрэпараты» з уключэннем у яго склад Барысаўскага хімфармзавода || Галоўнае ўпраўленне прамысловасці антыбіётыкаў, кровазамяняльнікаў і арганапрэпаратаў || Міністэрства медыцынскай і мікрабіялагічнай прамысловасці СССР || ліпень 1986 - студзень 1988 г. |- | 17 || Беларускае вытворчае аб'яднанне «Белмедпрэпараты» з уключэннем у яго склад Барысаўскага хімфармзавода || Беларускае дзяржаўнае вытворчае аб'яднанне мікрабіялагічнай прадукцыі (ПА «Бел Медбіяпрам») || Міністэрства медыцынскай і мікрабіялагічнай прамысловасці СССР || студзень 1988 года — красавік 1988 года |- | 18 || Беларускае вытворчае аб'яднанне «Белмедпрэпараты» з уключэннем у яго склад Барысаўскага хімфармзавода || Беларускае навукова-вытворчае аб'яднанне медыка-біялагічнай прадукцыі (НВА «Белмедбіяпрам») || Міністэрства медыцынскай і мікрабіялагічнай прамысловасці СССР || Красавік 1988 — жнівень 1990 |- | 19 || Беларускае вытворчае аб'яднанне «Белмедпрэпараты» || Галоўнае ўпраўленне прамысловасці антыбіётыкаў, кровазамяняльнікаў і органопрепаратов || Міністэрства медыцынскай прамысловасці СССР || жнівень 1990 г. — май 1991 г. |- | 20 || Беларускае вытворчае аб'яднанне «Белмедпрэпараты» || Канцэрн «Біяпрэпарат» || Акцыянернае таварыства Расіі || май 1991 г. — ліпень 1992 года |- | 21 || Беларускае вытворчае аб'яднанне «Белмедпрэпараты» || Камітэт па фармацэўтычнай і мікрабіялагічнай прамысловасці || Пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь || ліпень 1992 г. — сакавік 1995 года |- | 22 || Беларускае вытворчае аб'яднанне «Белмедпрэпараты» || Міндзяржмаёмасці Рэспублікі Беларусь (уладальніцкі нагляд) || Міністэрства па кіраванні дзяржаўнай маёмасцю і прыватызацыі Рэспублікі Беларусь || сакавік 1995 года — кастрычнік 1996 г |- | 23 || Адкрытае акцыянернае таварыства «Белмедпрэпараты» || Беларускі дзяржаўны канцэрн па вытворчасці і рэалізацыі фармацэўтычнай і мікрабіялагічнай прадукцыі «Белбіяфарм» || Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь || Кастрычнік 1996 — ліпень 2004 г |- | 24 || Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Белмедпрэпараты» || Беларускі дзяржаўны канцэрн па вытворчасці і рэалізацыі фармацэўтычнай і мікрабіялагічнай прадукцыі «Белбіяфарм» || Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|| ліпень 2004 г — жнівень 2011 г |- | 25 || Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Белмедпрэпараты»|| Дэпартамент фармацэўтычнай прамысловасці || Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь || Жнівень 2011 года |- |} == Вытворчасць == Прадпрыемства займае плошчу больш за 40 тыс.м², вытворчыя магутнасці ўключаюць 12 тэхналагічных і 7 дапаможных цэхаў. Цэхі размяшчаюцца на двух пляцоўках у г. Мінску і на двух пляцоўках у Гродзенскай вобласці: у г. Скідзель і г. Ліда (пляцоўкі ў Гродзенскай вобласці былі далучаны да прадпрыемства па рашэнні Урада Рэспублікі Беларусь у 2009 годзе). РУП «Белмедпрэпараты» адзіны ў Беларусі вытворца: * Інсулінавых прэпаратаў; * Ферментных і біягенных прэпаратаў; * Прэпаратаў для лячэння анкалагічных захворванняў і туберкулёзу; * Наркатычных і псіхатропных рэчываў. Прадпрыемства таксама вырабляе: * Гарманальныя прэпараты; * Антыбіётыкі; * Супрацьвірусныя прэпараты; * Супрацьгрыбковыя прэпараты; * Процітуберкулёзныя прэпараты; * Сродкі супраць эктапаразітаў; * Антысептыкі; * Супрацьпухлінныя сродкі; * Сродкі для правядзення фотадынамічнай тэрапіі; * Прэпараты для парэнтэральных харчавання; * Агульнатанізавальныя сродкі, адаптагены, імунамадулятары; * Метаболікі; * Анаболікі; * Вітаміны; * Карэктары метабалізму касцёва-храстковай тканкі; * Сродкі для лячэння захворванняў сардэчна-сасудзістай сістэмы; * Сродкі для лячэння паталогій органаў рэспіраторнай сістэмы; * Гемататропныя сродкі; * Нейратропныя сродкі; * Анальгетыкі; * Сродкі для лячэння паталогій страўнікава-кішэчнага тракту; * Гастрапратэктарныя прэпараты; * Прэпараты для лячэння паталогій вачэй; * Сродкі для лячэння паталогіі апорна-рухальнага апарата; * Дэрмататропныя сродкі. == Навуковыя даследаванні і распрацоўкі == Прадпрыемства мае найбуйнейшы ў Рэспубліцы Беларусь спецыялізаваны навукова-даследчы цэнтр у сферы фармакалогіі. Таксама прадпрыемства супрацоўнічае з Акадэміяй Навук Рэспублікі Беларусь і [[Беларускі дзяржаўны медыцынскі ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным медыцынскім універсітэтам]]. Мае больш 90 патэнтаў на лекавыя сродкі. == Сістэма якасці == Сістэма кіравання якасцю на прадпрыемстве сертыфікавана на адпаведнасць патрабаванням СТБ ІСО 9001-2001 (для вадкіх лекавых сродкаў у ампулах 10 мл), СТБ 1435-2004 «Вытворчасць лекавых сродкаў. Належная вытворчая практыка»(GMP)" (для прадукцыі цэхоў №2, № 5 і № 6), прадпрыемства мае экалагічны сертыфікат СТБ ІСО 14001-2005<ref name="History">{{Cite web |url=http://belmedpreparaty.com/factory |title=Аб прадпрыемстве |access-date=18 студзеня 2016 |archive-date=15 сакавіка 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120315061750/http://www.belmedpreparaty.com/factory/ |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.belmedpreparaty.by/ Афіцыйны сайт] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фармацэўтычныя кампаніі Беларусі]] [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Мінска]] owrse2jh6tjp0dty73abb6xsezoqsvv 0 312001 5148291 3266917 2026-05-29T11:19:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148291 wikitext text/x-wiki {{Гміна Польшчы |Беларуская назва = Бялаполе |Арыгінальная назва = {{lang-pl|Białopole}} |Герб = POL gmina Białopole COA.png |Сцяг = |Статус = [[вясковая гміна]] |Павет = Хэлмскі |Салецтвы = 13 |Цэнтр = [[Бялаполе, Люблінскае ваяводства|Бялаполе]] |Заснавана = |Глава = Генрык Марушэўскі |Від главы = [[Войт]] |Мовы = |Насельніцтва = 3171 |Год = 2013 |Шчыльнасць = 30,61 |Плошча = 103,57 |Карта = |Памер карты = |Карта гміны = |Памер карты гміны = |TERYT = 603022 |Тэлефонны код = 82 |Паштовы код = |Аўтамабільны код = LCH |Сайт = http://www.bialopole.eurzad.eu/ |Заўвагі = }} '''Бялапо́ле'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> ({{lang-pl|Białopole}}) — [[вясковая гміна]] ў [[Польшча|Польшчы]], уваходзіць у склад [[Хэлмскі павет|Хэлмскага павета]] [[Люблінскае ваяводства|Люблінскага ваяводства]]. Сядзіба размешчана ў [[Бялаполе, Люблінскае ваяводства|Бялаполі]]. Плошча гміны складае 103,57 км². Станам на [[2013]] год у гміне Бялаполе пражывалі 3171 чалавек, шчыльнасць — 30,61 чал./км². Адміністрацыйна падзелена на 13 [[салецтва]]ў. <!-- == Населеныя пункты == На тэрыторыі гміны размешчаны ? населеных пунктаў. --> {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.bialopole.eurzad.eu/ Афіцыйная старонка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150715185318/http://www.bialopole.eurzad.eu/ |date=15 ліпеня 2015 }} {{Хэлмскі павет}} {{Заліўка гмін Польшчы}} [[Катэгорыя:Гміны Хэлмскага павета]] 8yhnvx9dadhsrg8iya5bqwr99df9jmt 0 312491 5148156 4266232 2026-05-29T00:48:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148156 wikitext text/x-wiki [[Файл:Fieldboots.jpg|міні|справа|Боты для верхавой язды]] '''Боты''', '''чобаты'''<ref>[http://museum.pruzhany.by/wp-content/uploads/2014/03/Mans-costume-on-Belarus.pdf ''Бялявіна, В. М.'' Мужчынскі касцюмна Беларусі/ В. М. Бялявіна, Л. В. Ракава.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210926161028/http://museum.pruzhany.by/wp-content/uploads/2014/03/Mans-costume-on-Belarus.pdf |date=26 верасня 2021 }} — Мінск: Беларусь, 2007. — 303 с.: іл. І5ВН 978-985-01 −0719-0</ref><ref>[https://core.ac.uk/download/pdf/76000646.pdf Хойнікшчыны спеўная душа (народная духоўная культура Хойніцкага краю) / А. М. Дземідзенка і інш.]; пад агул. рэд. В. С. Новак ; М-ва культуры Рэспублікі Беларусь, Нацыянальнай Акадэміі навук Беларусі, Гомельскі дзяржаўны універсітэт імя Ф. Скарыны. — Мінск, 2010. — 710 с. </ref><ref>[http://rep.brsu.by/bitstream/handle/123456789/4478/%D0%9313-109%20%D0%A1%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA%20%D0%97%D0%B0%20%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC%20%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%BC.pdf?sequence=1&isAllowed=y «За польскім часам…»: Западная Беларусь в воспоминаниях современников / Брест. гос. ун-т имени А. С. Пушкина; редкол.: Е. С. Розенблат (гл. ред.) и др.]. — Брест : БрГУ, 2015. — 171 с.</ref><ref>''Алена Боганева, Таццяна Валодзіна, Мікалай Козенка.'' Традыцыйная мастацкая культура беларусаў. Том 6. Гомельскае Палессе і Падняпроўе. Книга 2</ref><ref>[http://www.sch8borisov.by/index.php/ekskursii1/belaruski-tradytsyjny-kastsyum Беларускі традыцыйны касцюм] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210926161027/http://www.sch8borisov.by/index.php/ekskursii1/belaruski-tradytsyjny-kastsyum |date=26 верасня 2021 }} Этнаграфічны музей «Спадчына»</ref> — від абутку з высокімі [[халява]]мі. == Гісторыя == Боты атрымалі распаўсюджванне на [[Русь|Русі]] і [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] ад цюркскіх качэўнікаў, для якіх мяккія боты былі зручным абуткам для верхавой язды. На Русі першы час лічыліся абуткам для шляхты (простыя людзі насілі [[лапці]]). Ва ўзброеных сілах боты з’яўляюцца элементам формы адзення вайскоўцаў. == Гл. таксама == * [[Валёнкі]] {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Абутак]] 0t8zpuq8wva2izpvyvqtrdocpu7dgu6 0 334923 5148154 4834309 2026-05-29T00:35:05Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148154 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Бортнікаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Бабруйскі раён]] |Уключае = 25 населеных пунктаў |Сталіца = [[Вялікія Бортнікі]] |Датаўтварэння = [[21 жніўня]] [[1925]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2516 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавы пояс = +2 |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = http://bobruisk-rik.gov.by/index.php/2013-02-01-05-52-33/isp-vlast/item/10804-bort-isp |Заўвагі = }} '''Бо́ртнікаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Бабруйскі раён|Бабруйскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 года вёска) [[Вялікія Бортнікі]]. == Структура == Бортнікаўскі сельскі выканаўчы камітэт з’яўляецца выканаўчым і распарадчым органам на тэрыторыі Бортнікаўскага сельсавета і дзейнічае на аснове Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь, Закон Рэспублікі Беларусь ад 04 студзеня 2010 года № 108-3 «Аб мясцовым кіраванні і самакіраванні ў Рэспубліцы Беларусь», іншых заканадаўчых актах. У сельскім выканкаме працуюць 4 чалавекі: старшыня, кіраўнік справамі, спецыяліст 1-й катэгорыі і тэхнічны работнік. Дэпутацкі корпус Бортнікаўскага сельскага Савета дэпутатаў — 15 чалавек, якія праводзяць дэпутацкую дзейнасць у сваіх выбарчых акругах. == Геаграфія == Тэрыторыя Бортнікаўскага сельскага савета заходзіцца ў паўночна-ўсходняй частцы Бабруйскага раёна і займае плошчу 160,4 км², што складае каля 10 % ад агульнай плошчы раёна. Адлегласць ад аграгарадка [[Вялікія Бортнікі]] да [[Бабруйск]]а складае 25 км, да [[Цялуша (станцыя)|чыгуначнай станцыі Цялуша]] на лініі [[Бабруйск]] — [[Жлобін]] — 12 км. На тэрыторыі сельсавета знаходзяцца значныя населеныя пункты — аграгарадкі [[Міхалёва 1]], [[Іванаўка (Бабруйскі раён)|Іванаўка]], вёска [[Малыя Бортнікі (вёска)|Малыя Бортнікі]]. Праз землі сельсавета праходзяць аўтамабільныя дарогі: * {{таблічка-by|Р|43}} [[Бабруйск]] — [[Рагачоў]] * {{таблічка-by|Н|10079}} [[Міхалёва 1]] — [[Кавалі (Бабруйскі раён)|Кавалі]] * {{таблічка-by|Н|10086}} [[Слабада (Хімоўскі сельсавет)|Слабада]] — [[Плёсы (Бабруйскі раён)|Плёсы]] * {{таблічка-by|Н|10093}} [[Малыя Бортнікі (вёска)|Малыя Бортнікі]] — [[Мартынаўка (Бабруйскі раён)|Мартынаўка]] * {{таблічка-by|Н|10097}} [[Міхалёва 1]] — [[Прагрэс (Кавалёўскі сельсавет)|Прагрэс]] * {{таблічка-by|Н|10101}} [[Барак (пасёлак)|Барак]] — [[Іванаўка (Бабруйскі раён)|Іванаўка]] * {{таблічка-by|Н|10452}} [[Паўлавічы (Кіраўскі раён)|Паўлавічы]] — [[Радуша]] * {{таблічка-by|Н|10463}} [[Ліпнякі (Бабруйскі раён)|Ліпнякі]] — [[Паўлавічы (Кіраўскі раён)|Паўлавічы]] [[Файл:Агрогородок Михалево.jpg|міні|313x313пкс|У цэнтры аграгарадка Міхалёва-1]] Ландшафт мясцовасці ўзгорыста-хвалісты, у паўднёва-заходняй частцы хвалісты з нязначнымі шыракаліста-яловымі і хваёвымі лясамі. Тэрыторыя знаходзіцца ў межах [[Алаўская раўніна|Алаўскай раўніны]] ўсходняй [[Перадпалеская правінцыя|Перадпалескай правінцыі]]. Клімат цёплы, умерана вільготны. Сярэдняя тэмпература студзеня −6,5&nbsp;°C, ліпеня +18-18,5&nbsp;°C. Аршанскі артэзіянскі басейн. Рака [[Ала (рака)|Ала]] (левы прыток ракі [[Бярэзіна|Бярэзіны]], басейн [[Дняпро|Дняпра]]) падзяляе тэрыторыю на 2 няроўныя часткі. На ўчастку прыкладна ў 15 км у межах тэрыторыі сельсавета рака каналізавана. Шматлікія дробныя рэчкі і ручаі каналізаваны (былыя рэчкі Рынейка, Такарня, Баршчоўка і іншыя). == Гісторыя == Гісторыя мясцовага самакіравання пачынаецца ў 60-ыя гады XIX стагоддзя. Пасля сялянскай рэформы 1861 года ў [[Бабруйскі павет|Бабруйскім павеце]] створана Бортнікаўская воласць. У склад валаснога сходу ўваходзілі сельскія і валасныя службовыя асобы, а таксама так званыя «дзясяцідворнікі» — выбраныя ад кожных дзесяці двароў. Валасны сход выбіраў валаснога старшыню, усіх старастаў, зборшчыкаў падаткаў, 1-2 засядацеляў і пісара, якія складалі валасное праўленне — выканаўчы орган сялянскага саслоўнага кіравання. Фактычна валасныя справы вялі валасны старшыня і пісар. Выбіраўся валасны старшыня на тры гады. Старшыня меў права адмовіцца ад пасады. Ён выконваў агульнапаліцэйскія (абˈяўленне распараджэнняў урада, нагляд за парадкам) і саслоўна-сялянскія абавязкі (скліканне валаснога сходу, нагляд за выкананнем павіннасцей). Валасное кіраўніцтва засядала ў спецыяльным будынку — валасной управе. Яна адрознівалася ад звычайнай хаты большымі памерамі, шырокім ганкам, высокай страхой, вялікімі вокнамі, мела шырокі двор, на якім стаялі брычкі і павозкі, а ўнутры быў доўгі калідор з пакоямі на два бакі — кабінетамі чыноўнікаў. У 1877 годзе ў склад Бортнікаўскай воласці Бабруйскага павета [[Мінская губерня|Мінскай губерні]] ўваходзілі 6 сельскіх абшчын — 26 вёсак, 2383 сялян. У розныя гады старшынямі воласці былі Павел Мазуронак, Іван Манько, Сцяпан Манько, Рыгор Каралёў. З 1918 года ў Бортніках працаваў валасны рэвалюцыйны камітэт. З 29.08.1919 года да 10.08.1920 года ў [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. Бортнікаўскі сельсавет утвораны 21 жніўня 1925 года ў складзе [[Бабруйскі 1-шы раён|Бабруйскага 1-га раёна]] [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]] [[БССР]]. З 4 жніўня 1927 года ў складзе [[Бабруйскі раён|Бабруйскага раёна]] Бабруйскай акругі БССР. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Бабруйскім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Магілёўскай вобласці, з 20 верасня 1944 года — [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Магілёўскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Міхалёўскі сельсавет (Бабруйскі раён)|Міхалёўскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Могилевской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. == Склад == На тэрыторыі Бортнікаўскага сельсавета знаходзяцца 25 населеных пунктаў, 1277 дамашніх гаспадарак. Колькасць насельніцтва складае 2847 чалавек. '''Спіс населеных пунктаў Бортнікаўскага сельсавета''' (у дужках пазначана колькасць жыхароў станам на 2014 год) * [[Азёры (Бабруйскі раён)|Азёры]] — вёска (43) * [[Барак (пасёлак)|Барак]] — пасёлак (36) * [[Бірча]] — вёска (163) * [[Бірча 1]] — пасёлак (4) * [[Бірча 2]] — пасёлак (5) * [[Воўчая Гара (Бабруйскі раён)|Воўчая Гара]] — вёска (22) * [[Вялікія Бортнікі]] — аграгарадок (789) * [[Жаваранкі (Бабруйскі раён)|Жаваранкі]] — пасёлак (0) * [[Іванаўка (Бабруйскі раён)|Іванаўка]] — аграгарадок (294) * [[Койміна]] — вёска (35) * [[Красная Дуброва (Бабруйскі раён)|Красная Дуброва]] — вёска (70) * [[Крупічы]] — вёска (51) * [[Лебядзёўка (Бабруйскі раён)|Лебядзёўка]] — вёска (31) * [[Лейчыцы]] — вёска (59) * [[Ліпнякі (Бабруйскі раён)|Ліпнякі]] — пасёлак (4) * [[Малінаўка (Бабруйскі раён)|Малінаўка]] — вёска (4) * [[Малыя Бортнікі (вёска)|Малыя Бортнікі]] — вёска (382) * [[Малыя Бортнікі (пасёлак)|Малыя Бортнікі]] — пасёлак (14) * [[Марцінаўка (Бабруйскі раён)|Марцінаўка]] — вёска (7) * [[Міхалёва 1]] — аграгарадок (667) * [[Міхалёва 2]] — вёска (51) * [[Міхалёва 3]] — вёска (59) * [[Пустошка (Бабруйскі раён)|Пустошка]] — вёска (16) * [[Рыння]] — вёска (20) * [[Узнога (Бабруйскі раён)|Узнога]] — вёска (49). '''Спіс былых населеных пунктаў''' * Азёрышча (далучана да Вялікіх Бортнікаў) * Баранка (не існуе) * Баршчова (не існуе) * Будзішча (не існуе) * Зялёны Гай (не існуе) * Кальцо (не існуе) * Культура (далучаны да Іванаўкі) * Курыны Стан (не існуе) * Кухенька (далучана да Бірчы) * Лёдкаўка (не існуе) * Моклішча (не існуе) * Найледбін (далучаны да Іванаўкі) * Селянін (далучаны да Іванаўкі) * Сеяны Хвойнік (не існуе) * Юрздыка, ён жа Новы Гарадок (далучана да Міхалёва 1) * 10-ы Акцябр (далучаны да Іванаўкі) == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2954 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 95,1 % — [[беларусы]], 3,6 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,8 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 2516 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=3 снежня 2023 |archive-date=4 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204044125/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Сацыяльна-гаспадарчая сфера == На тэрыторыі сельсавета дзейнічаюць СВК «Гігант» (цэнтральная сядзіба ў аграгарадку Вялікія Бортнікі), СВК "Калгас імя Дзяржынскага (цэнтральная сядзіба ў аграгарадку Міхалёва 1), фермерскія гаспадаркі «Міхалёва», «Белая Русь», «Малочная даліна». '''Установы адукацыі''' * Міхалёўскі УПК дзіцячы сад-сярэдняя школа * Бортнікаўскі дзіцячы сад * Бортнікаўская сярэдняя школа * Сацыяльны педагагічны цэнтр Бабруйскага раёна '''Установы аховы здароўя''' * Бортнікаўская амбулаторыя урача агульнай практыкі * Міхалёўская участковая бальніца * Іванаўскі фельчарска-акушэрскі пункт '''Установы культуры''' * Бортнікаўскі СДК * Міхалёўскі СДК * Іванаўскі СДК * Бібліятэкі у аграгарадках Вялікія Бортнікі, Міхалёва 1, Іванаўка, вёсцы Малыя Бортнікі '''На тэрыторыі сельсавета таксама знаходзяцца:''' * Аддзяленні паштовай сувязі «Вялікія Бортнікі», «Міхалёва», «Іванаўка» * Аддзяленні АСБ «Беларусбанк» № 5 у Вялікіх Бортніках, № 16 ў Міхалёве 1 * Комплексна-прыёмныя пункты бытавога абслугоўвання насельніцтва ў аграгарадках Вялікія Бортнікі, Міхалёва 1, Іванаўка * Магазіны ў аграгарадках Вялікія Бортнікі, Міхалёва 1, Іванаўка, у вёсках Малыя Бортнікі, Бірча, пасёлку Барак. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя ў 18 тамах. Т. 18. Кніга II — Мн.: БелЭн, 2004 * Гарады і вёскі Беларусі. Магілёўская вобласць. кніга 1. Мн. Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі. 2008 * Памяць. Бабруйскі раён. Мн. Беларуская Энцыклапедыя. 1998 * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Бортнікаўскі сельсавет}} {{Бабруйскі раён}} [[Катэгорыя:Бортнікаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Бабруйскага 1-га раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1925 годзе]] rje5zgqxd3g3uzi8b8w117tg0jyovr0 0 345092 5148250 4614583 2026-05-29T10:11:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148250 wikitext text/x-wiki '''Шыбе́ка''' — беларускае прозвішча, утворанае ад дзеяслова ''шыбаць'', што значыць хутка, шпарка хадзіць, ступаць доўгім крокам. == Вядомыя носьбіты == * [[Захар Васілевіч Шыбека]] — беларускі гісторык. * [[Іван Арцёмавіч Шыбека]] — беларускі партыйны і дзяржаўны дзеяч. * {{NL|Уладзімір Шыбека}} {{спіс цёзак2|Беларускія}} quvmuqbj99s1k8dtf93j0qr6rt8pojn 0 352567 5148084 4741921 2026-05-28T20:33:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148084 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Беражноўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Столінскі раён]] |Уключае = 6 населеных пунктаў |Сталіца = [[Беражное]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2240 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Беражнόўскі сельсавет'''<ref>http://www.brest-region.gov.by/142/organization.php?id=990 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171105053853/http://brest-region.gov.by/142/organization.php?id=990|date=5 лістапада 2017}}</ref> — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Столінскі раён|Столінскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], [[Беларусь]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок [[Беражное]]. == Гісторыя == Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як Беразноўскі сельсавет у складзе [[Столінскі раён|Столінскага раёна]] [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]]. Цэнтр — вёска Беразно (Беражное). З 8 студзеня 1954 года ў Брэсцкай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Дубенецкі сельсавет|Дубенецкага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 6 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|33}}</ref>. == Склад == * Аграгарадок [[Беражное]] * Вёска [[Бор-Дубінец|Бор-Дубенец]] * Вёска [[Дубенец]] * Вёска [[Магільнае]] * Пасёлак [[Новаберажное|Нова-Беражное]] * Вёска [[Ястрабель (Столінскі раён)|Ястрабель]] == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2705 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 98,3 % — [[беларусы]], 0,9 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 2240 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=18 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Беражноўскі сельсавет}} {{Столінскі раён}} [[Катэгорыя:Беражноўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] 0cxiunaga0ulxia4z7dx4ausv3ygqav 0 461487 5148174 4830644 2026-05-29T03:52:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148174 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Лемяшэўскі}} {{футбаліст | імя = Бруна Лемяшэўскі | поўнае імя = Бруна Маўрысіа Лемяшэўскі Мелесі | фатаграфія = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Іспанія}}<br/>{{Сцягафікацыя|Уругвай}} | рост = | вага = | мянушка = | цяперашні клуб = {{Сцяг|Італія}} [[ФК Лі Пунці|Лі Пунці]] | нумар = | пазіцыя = [[нападнік (футбол)|нападнік]] | клубы = {{футбольная кар’ера |2013| {{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Серданьёла-дэль-Вальес|Серданьёла-дэль-Вальес]]| |2014| {{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Віласар-дэ-Дальт|Віласар-дэ-Дальт]]| |2014—2015| {{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Мальетэнсэ|Мальетэнсэ]]| |2015| {{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Віласар-дэ-Мар|Віласар-дэ-Мар]]| |2016—2017| {{Сцяг|Беларусь||20px}} [[ФК Славія Мазыр|Славія (Мазыр)]]|38 (6) |2018| {{Сцяг|Літва||20px}} [[ФК Атлантас Клайпеда|Атлантас (Клайпеда)]]|13 (3) |2019| {{Сцяг|Швецыя||20px}} [[ФК Крамфорс|Крамфорс]]|14 (4) |2019—2020| {{Сцяг|Андора||20px}} [[ФК Сан-Жулія|Сан-Жулія]]|18 (9) |2020| {{Сцяг|Андора||20px}} [[ФК Інтэр Эксальдэс|Інтэр (Эксальдэс)]]|5 (0) |2021| {{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Вільярабледа|Вільярабледа]]|18 (3) |2021—2022| {{Сцяг|Іспанія||20px}} [[ФК Сантаньі|Сантаньі]]| |2022—| {{Сцяг|Італія||20px}} [[ФК Лі Пунці|Лі Пунці (Сасары)]]| }} | абнаўленне дадзеных аб клубе = 29 чэрвеня 2023 }} '''Бруна Лемяшэўскі''' ({{lang-es|Bruno Mauricio Lemiechevsky Melessi}}; нар. {{ДН|3|3|1994}}, {{МН|Мантэвідэа|ў Мантэвідэа}}, [[Уругвай]]) — іспанска-уругвайскі [[футбол|футбаліст]] беларускага паходжання, [[нападнік (футбол)|нападнік]] італьянскага клуба [[ФК Лі Пунці|«Лі Пунці»]] з [[Сасары]]. == Клубная кар’ера == Нарадзіўся ва Уругваі, дзе жыў некаторы час, але пазней перабраўся ў Іспанію, дзе гуляў у розных камандах ніжэйшых ліг Каталоніі. У кастрычніку 2015 года падчас наведвання родзічаў у Беларусі (Лемяшэўскі мае беларускія карані, яго продкі атрымалі прозвішча ад вёскі [[Лемяшэвічы]] на Піншчыне<ref>{{Cite web |url=https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/sporttrip/912832.html |title=«Поработал на стройке — купил билет до Минска». Шляхтич из Испании пробивается в белорусском футболе |access-date=26 сакавіка 2017 |archive-date=13 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313070601/http://by.tribuna.com/tribuna/blogs/sporttrip/912832.html |url-status=dead }}</ref>) па прапанове сябра сям’і [[Алег Страхановіч|Алега Страхановіча]] прыбыў на прагляд у мазырскую [[ФК Славія Мазыр|«Славію»]]. Падчас прагляду адзначыўся голам у таварыскім матчы з [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] і здолеў уразіць галоўнага трэнера мазыран [[Юрый Пунтус|Юрыя Пунтуса]]. У студзені 2016 года далучыўся да «Славіі»<ref>[http://www.football.by/news/80344.html Испанский нападающий Бруно Лемешевский во вторник присоединится к «Славии»]</ref>. Сезон 2016 распачаў у дублі, але ўжо [[15 красавіка]] дэбютаваў у Вышэйшай лізе, выйшаўшы на замену ў другім тайме матча супраць [[ФК Граніт Мікашэвічы|«Граніта»]], дзе забіў адзіны гол сваёй каманды (1:3). Пазней стаў чаргаваць выхады ў асноўным складзе і на замену. У пачатку сезона 2017 выступаў у асноўным за дубль, улетку вярнуў трывалае месца ў аснове. З 4 галамі стаў адным з найлепшых бамбардзіраў каманды ў сезоне, аднак не здолеў выратаваць яе ад вылету ў Першую лігу. У канцы 2017 года ў сувязі з забаронай на выступленне легіянераў у Першай лізе пакінуў беларускі клуб. У лютым 2018 года праходзіў прагляд у [[ФК Мінск|«Мінску»]], але беспаспяхова<ref>[https://by.tribuna.com/football/1060520574.html Лемьечевски покинул расположение «Минска»]</ref>. Са жніўня 2018 года пачаў выступаць за клайпедскі [[ФК Атлантас Клайпеда|«Атлантас»]], пакінуў яго ў канцы года. У першай палове 2019 года выступаў у Швецыі за [[ФК Крамфорс|«Крамфорс»]]. У жніўні 2019 года далучыўся да андорскага клуба [[ФК Сан-Жулія|«Сан-Жулія»]], а ў ліпені 2021 года перайшоў у [[ФК Інтэр Эксальдэс|«Інтэр»]] з [[Эксальдэс]]а. У студзені 2021 года вярнуўся ў Іспанію і стаў іграком [[ФК Вільярабледа|«Вільярабледа»]], а ў ліпені 2021 года апынуўся ў складзе [[ФК Сантаньі|«Сантаньі»]]. Сезон 2022/23 правёў у італьянскім [[ФК Лі Пунці|«Лі Пунці»]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лемяшэўскі Бруна}} [[Катэгорыя:Футбалісты Іспаніі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Віласар-дэ-Мар]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Славія Мазыр]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Атлантас Клайпеда]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Крамфорс]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Сан-Жулія]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Інтэр Эксальдэс]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Вільярабледа]] [[Катэгорыя:Футбалісты паводле клубаў Італіі]] 5hcn1i0gc9bqik87n5jy67z31041rux 0 464218 5147955 5103142 2026-05-28T13:12:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5147955 wikitext text/x-wiki {{Картка ўніверсітэта |назва = Беларускі камерцыйны інстытут кіравання |скарачэнне = БКІК |эмблема = |выява = |арыгінал = |міжназва = {{lang-en|Belarusian Commercial Institute of Management}} |ранейшае = Беларускі камерцыйны ўніверсітэт кіравання |дэвіз = |заснаваны = 1995 |зачынены = [[2004]] |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = прыватная ВНУ |найменне пасады = Рэктар |піб пасады = [[Эдвард Ахрэм|Эдуард Эдуардавіч Ахрэм]] |прэзідэнт = |навуковы кіраўнік = |студэнты = |замежныя студэнты = |спецыялітэт = |бакалаўрыят = |магістратура = |аспірантура = |дактарантура = |дактары = |прафесары = |выкладчыкі = |размяшчэнне = [[Мінск]] |кампус = [[Баранавічы]], [[Брэст]], [[Гродна]], [[Мазыр]], [[Орша]], [[Полацк]] |адрас = |сайт = |узнагароды = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = }} '''Беларускі камерцыйны інстытут кіравання''' '''(БКІК)''' — былая прыватная [[ВНУ]] Беларусі, якая спецыялізавалася на падрыхтоўцы [[Менеджмент|менеджераў]], спецыялістаў па замежных мовах, правазнаўцаў, эканамістаў і журналістаў на ўмовах дзённай, вячэрняй і завочнай форм навучання<ref>[http://studbooks.net/889572/marketing/belorusskiy_kommercheskiy_universitet_upravleniya_obyavlyaet_priem_studentov_stoimost_obucheniya Белорусский коммерческий университет управления объявляет прием студентов]//Аб'ява вну на Studbooks.net</ref>. Заснаваны ў пачатку 1990-х гг. ААТ "Олдынг". У [[1995]] г. БКІК (тады Беларускі камерцыйны ўніверсітэт кіравання) атрымаў ліцэнзію [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]] на навучанне па 10 спецыяльнасцям. Інстытут знаходзіўся ў [[Мінск]]у (спачатку па адрасе: [[Вуліца Радыяльная (Мінск)|вул. Радыяльная]], д.36, потым [[Партызанскі праспект (Мінск)|Партызанскі пр]]., д. 2), [[Мазыр]]ы (вул. Ленінская, д.14[http://infocom.by/company/obrazovanie-i-nauka/vyisshie-uchebnyie-zavedeniya/belorusskiy-kommercheskiy-institut-upravleniya.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160121115918/http://infocom.by/company/obrazovanie-i-nauka/vyisshie-uchebnyie-zavedeniya/belorusskiy-kommercheskiy-institut-upravleniya.html |date=21 студзеня 2016 }}), [[Полацк]]у (вул. Талстога, д.8[http://niti.by/БЕЛОРУССКИЙ_КОММЕРЧЕСКИЙ_ИНСТИТУТ_УПРАВЛЕНИЯ_ПОЛОЦКИЙ_ФИЛИАЛ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180829231826/http://niti.by/%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%9E%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%99_%D0%9A%D0%9E%D0%9C%D0%9C%D0%95%D0%A0%D0%A7%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%99_%D0%98%D0%9D%D0%A1%D0%A2%D0%98%D0%A2%D0%A3%D0%A2_%D0%A3%D0%9F%D0%A0%D0%90%D0%92%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%AF_%D0%9F%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%A6%D0%9A%D0%98%D0%99_%D0%A4%D0%98%D0%9B%D0%98%D0%90%D0%9B |date=29 жніўня 2018 }}) і [[Баранавічы|Баранавічах]] (вул. Прамысловая, д.3[http://megacat.by/enterprise-2849/type-full/]). Таксама филіялы знаходзіліся ў [[Орша|Оршы]], [[Брэст|Брэсце]] і [[Гродна]]. У 1996 г. пры вну дзейнічалі: факультэт кіравання, юрыдычны факультэт, Польскі інстытут, завочны факультэт эканомікі і права<ref>Даведнік для паступаючых у вышэйшыя навучальныя установы Рэспублікі Беларусь у 1996 годзе. Мн.: НМЦэнтр, 1996 - 206с, с. 168-169</ref> Рэктарам Інстытута з’яўляўся [[Эдвард Ахрэм|Э. Э. Ахрэм]]<ref>[http://www.ehu.by/content/belorusskii-kommercheskii-institut-upravleniya Белорусский коммерческий институт управления] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170415073727/http://ehu.by/content/belorusskii-kommercheskii-institut-upravleniya |date=15 красавіка 2017 }}//ehu.by</ref>. У 2002 г. займаў 7 месца сярод недзяржаўных беларускіх вну, але ў гэты час ён змяніў статус з універсітэта на інстытут<ref>Виктор ПОНОМАРЕВ [https://www.sb.by/articles/chego-ne-dano-togo-v-apteke-ne-kupish.html Чего не дано - того в аптеке не купишь]//СБ-Беларусь сегодня</ref>. ==Статыстыка на 1998-1999 нав. г.== Згодна статыстычным дадзеным Вылічальна-статыстычнага цэнтра [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Мінадукацыі РБ]] на 1998 г. у БКУУ працавалі 147 выкладчыкаў, з іх 90 жанчын, 6 дактароў і 31 кандыдат навук<ref>Вышэйшыя навучальныя ўстановы Рэспублікі Беларусь па стану на пачатак 1998-1999 навучальнага года (статыстычны даведнік). Мн.: Вылічальна-статыстычны цэнтр Мінадукацыі РБ, 1998, с.82</ref>. Навучаліся 2616 чал. на дзённым аддзяленні<ref>Вышэйшыя навучальныя ўстановы Рэспублікі Беларусь па стану на пачатак 1998-1999 навучальнага года (статыстычны даведнік). Мн.: Вылічальна-статыстычны цэнтр Мінадукацыі РБ, 1998, с.83</ref>. і 3506 вучыліся завочна<ref>Вышэйшыя навучальныя ўстановы Рэспублікі Беларусь па стану на пачатак 1998-1999 навучальнага года (статыстычны даведнік). Мн.: Вылічальна-статыстычны цэнтр Мінадукацыі РБ, 1998, с.84</ref>. На кастрычнік 1998 г. было пададзена 652 заявы на дзённае аддзяленне, вытрымалі ўступныя экзамены 537 чал. і было залічана 537 чал<ref>Вышэйшыя навучальныя ўстановы Рэспублікі Беларусь па стану на пачатак 1998-1999 навучальнага года (статыстычны даведнік). Мн.: Вылічальна-статыстычны цэнтр Мінадукацыі РБ, 1998, с.90</ref>. З 1.10.97 па 1.10.98 выбыла 865 чал., з якіх 68 на іншую форму навучання ў гэтай жа вну, 23 - у іншыя вну і 339 - адлічаны па непаспяховасці<ref>Вышэйшыя навучальныя ўстановы Рэспублікі Беларусь па стану на пачатак 1998-1999 навучальнага года (статыстычны даведнік). Мн.: Вылічальна-статыстычны цэнтр Мінадукацыі РБ, 1998, с.96</ref>. У 1998 г. вну арэндавана 23027 кв. м. будынкаў. З іх вучэбных - 14300, вучэбна-дапаможных - 2004 і падсобных - 6723 кв. м<ref>Вышэйшыя навучальныя ўстановы Рэспублікі Беларусь па стану на пачатак 1998-1999 навучальнага года (статыстычны даведнік). Мн.: Вылічальна-статыстычны цэнтр Мінадукацыі РБ, 1998, с.97</ref>. ==Ліквідацыя вну == У [[2003]] г. філіялы Інстытута былі зачынены ў сувязі з абвінаванчваннем у парушэнні правілаў прыёму студэнтаў<ref>С. Бартошевич[https://www.sb.by/articles/filialy-kommercheskogo-instituta-lisheny-litsenziy.html Филиалы коммерческого института лишены лицензий]//СБ-Беларусь сегодня</ref>. У зачыненых філіялах навучаліся 5795 чал<ref>[http://bdg.by/news/news.htm%3F47816,1 Аннулированы лицензии семи филиалов Коммерческого института управления]{{Недаступная спасылка}}//БДГ</ref>. Студэнтам, якія не маглі такім чынам працягнуць сваё навучанне ў гэтай вну, БКІК быў абавязаны вярнуць грошы, бо іх не маглі прыняць ні дзяржаўныя вну (абмежаванне аўдыторных і іншых магчымасцяў), ні прыватныя (абмежаваныя квотай мінадукацыі<ref>Елена Анкудо [http://www.belgazeta.by/ru/2003_09_08/sobytiya_otsenki/6313/ УПРАВЛЯЛ ПО-КОММЕРЧЕСКИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161023204506/http://www.belgazeta.by/ru/2003_09_08/sobytiya_otsenki/6313 |date=23 кастрычніка 2016 }}//Белгазета, №34 (401) 08 сентября 2003 г.</ref>). Пасля гэтага Інстутут спыніў сваё існаванне ў маі 2004 г<ref>[http://www.websmi.by/2012/07/postuplenie-chemu-nauchit-chastnyj-vuz/ Поступление: чему научит частный вуз?]//Веб-журналист</ref>., а студэнты і выкладчыкі выйшлі на акцыю пратэста<ref>Г. Абакунчык [http://www.svaboda.org/a/24853505.html СТУДЭНТЫ ЗАЧЫНЕНЫХ ВНУ ЗЛАДЗІЛІ АКЦЫЮ ПРАТЭСТУ]//Радыё "Свабода"</ref>. Частка студэнтаў перавялася ў іншыя вну, напрыклад [[БДЭУ]]. Памяшканні забралі сабе дзяржаўныя ўстановы. Так [[Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна]] забраў пад свой філіял памяшканні БКІК ў Баранавічах[https://bp.1963.ru/infusions/aw_ecal_panel/view_event.php?id=1743] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221003005158/https://bp.1963.ru/infusions/aw_ecal_panel/view_event.php?id=1743 |date=3 кастрычніка 2022 }}. Пры гэтым БрДУ прыняў да навучэння і 600 студэнтаў БКІК<ref>[http://srrb.niks.by/info/checnov.htm ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ РЕГИОНАЛЬНЫХ УНИВЕРСИТЕТОВ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171006125615/http://srrb.niks.by/info/checnov.htm |date=6 кастрычніка 2017 }}// Доклад ректора Брестского государственного университета имени А.С. Пушкина Чесновского М.Э. на Республиканском совете ректоров высших учебных заведений с участием Президента Республики Беларусь 19 марта 2004 г. в 10.00, г. Минск</ref>. Супраць Э. Ахрэма была ўзбуджана крымінальная справа, ён выехаў за мяжу і справа была спынена за тэрмінам даўніны<ref>Виктор ПОНОМАРЕВ [https://www.sb.by/articles/chastnyy-vuz-neredko-prevrashchaetsya-v-chastnuyu-lavochku.html Частный вуз нередко превращается в частную лавочку]//СБ-Беларусь сегодня</ref>. == Вядомыя выпускнікі == * [[Наталля Дакучаева]], эканаміст, выкладчык МДПУ імя [[Іван Пятровіч Шамякін|І. Шамякіна]][http://fizmat.mspu.by/kafampad_dokuch] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170316074557/http://fizmat.mspu.by/kafampad_dokuch |date=16 сакавіка 2017 }}; * [[Інга Уладзіміраўна Зянькова|Інга Зянькова]] (выпуск 1998, эканоміка), навуковец, кандыдат эканамічных навук, выкладчык [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт|ПДУ]]; * [[Аляксей Кралько]] (выпуск 1997, правазнаўства), кандыдат медыцынскіх навук, выкладчык[https://old2.belmapo.by/index.php?q=kralko-aleksej-arkadevich.html]{{Недаступная спасылка}}; * [[Наталля Юрова]] (выпуск 1997, эканоміка), кандыдат эканамічных навук, дацэнт [[БДУ]][http://fir.bsu.by/index.php/ru/departments/ier-in-menu/55-departments/ier-department/ier-staff/143-ier-yurova.html] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170505140525/http://fir.bsu.by/index.php/ru/departments/ier-in-menu/55-departments/ier-department/ier-staff/143-ier-yurova.html |date=5 мая 2017 }}; * [[Юрый Мар’янавіч Аляксей|Юрый Аляксей]], [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|сенатар]]<ref>[http://sovrep.gov.by/by/senators-by/view/aljaksej-juryj-by-350/] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200818220055/http://www.sovrep.gov.by/by/senators-by/view/aljaksej-juryj-by-350/ |date=18 жніўня 2020 }}</ref>. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|Беларускі камерцыйны універсітэт кіравання||445|}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://berastouski.blogspot.com.by/2018/02/blog-post.html Зніклыя вну Беларусі] // Блог Андрэя Берастоўскага (фотаздымкі і успаміны пра БКІК) * Вышэйшыя навучальныя ўстановы Рэспублікі Беларусь па стану на пачатак 1998-1999 навучальнага года (статыстычны даведнік). Мн.: Вылічальна-статыстычны цэнтр Мінадукацыі РБ, 1998 c. 82-98 апублікавана на [http://berastouski.blogspot.com.by/2018/05/blog-post.html Зніклыя навучальныя ўстановы] // Блог Андрэя Берастоўскага {{ВНУ Беларусі}} [[Катэгорыя: Колішнія навучальныя ўстановы Беларусі]] [[Катэгорыя:Радыяльная вуліца (Мінск)]] [[Катэгорыя:Беларускі камерцыйны інстытут кіравання| ]] j2txcwhg49l7um3ggxb7xdlb9t67hyp 0 466983 5148169 5048394 2026-05-29T03:13:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148169 wikitext text/x-wiki {{Газета | назва = «Брестская газета» | арыгінальная назва = | выява =Brest gazeta logo.png | подпіс = | тып = 24-палосны штотыднёвік | фармат = А3 | заснаванне = 18 лістапада 2002 г. | спыненне публікацый = 30 снежня 2020 г. | кошт = | уладальнікі = | выдавец = Таварыства з абмежаванай адказнасцю «Брестская газета» | рэдактар = | галоўны рэдактар= Віктар Марчук | штат = | палітычна = незалежная<ref name="ER1">{{Cite web|date=2020-11-30|title=Друкарня адмаўляецца друкаваць незалежную "Брэсцкую газету"|url=https://euroradio.fm/drukarnya-admaulyaecca-drukavac-nezalezhnuyu-bresckuyu-gazetu|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201092848/https://euroradio.fm/drukarnya-admaulyaecca-drukavac-nezalezhnuyu-bresckuyu-gazetu|archive-date=2020-12-01|access-date=2020-12-01|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=be}}</ref><ref name="ER2">{{Cite web|date=2020-11-30|title=Типография отказывается печатать независимую "Брестскую газету"|url=https://euroradio.fm/ru/tipografiya-otkazyvaetsya-pechatat-nezavisimuyu-brestskuyu-gazetu|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201093820/https://euroradio.fm/ru/tipografiya-otkazyvaetsya-pechatat-nezavisimuyu-brestskuyu-gazetu|archive-date=2020-12-01|access-date=2020-12-01|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=ru}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.googleusercontent.com/books/content?req=AKW5Qac8WQE7nhog16SpIMXLpJKFMGeyHV6JSLMYAu7mzzUGoh-jC-CLd14bfcL25N_QQQU_9IOYoIvRfFPQAch8kkzfT_qyhQxg3ZLWZmQD1wTzvC58QUH_k3vrmRzO4HCca5LFyog69z7ImodDwqgnZmIfT9FvgVeCECjT66-lkVGMKRMTov32JDi-JaktcZrRMw75XGUQZAdTd-Rog0kH6BDDFokAbeMLyoRRk0-hjr275lWUHwTS62m_dd7WXobclRq2k_GN2h_1zlmUqM-pNF8pc93VWQ|title=Country Reports on Human Rights Practices: Report Submitted to the Committee on Foreign Affairs, U.S. House of Representatives and Committee on Foreign Relations, U.S. Senate by the Department of State in Accordance with Sections 116(d) and 502B(b) of the Foreign Assistance Act of 1961, as Amended|year=2010|volume=1|pages=1308|language=en|quote=On September 14, the Information Ministry also warned the independent publication Brestskaya Gazeta for purportedly disseminating false information.|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201155051/https://books.googleusercontent.com/books/content?req=AKW5Qac8WQE7nhog16SpIMXLpJKFMGeyHV6JSLMYAu7mzzUGoh-jC-CLd14bfcL25N_QQQU_9IOYoIvRfFPQAch8kkzfT_qyhQxg3ZLWZmQD1wTzvC58QUH_k3vrmRzO4HCca5LFyog69z7ImodDwqgnZmIfT9FvgVeCECjT66-lkVGMKRMTov32JDi-JaktcZrRMw75XGUQZAdTd-Rog0kH6BDDFokAbeMLyoRRk0-hjr275lWUHwTS62m_dd7WXobclRq2k_GN2h_1zlmUqM-pNF8pc93VWQ|archive-date=2012-12-01|url-status=live}}</ref> | мова = [[руская мова|руская]], [[беларуская мова|беларуская]] | тыраж = 5230 (снежань 2020) | галоўны офіс = [[Брэст]], [[Вуліца Куйбышава (Брэст)|вул. Куйбышава]], д. 13, п. 8а, 224016 | ISSN = | вэб-сайт = {{url|b-g.by}} }} '''«Брестская газета»''' ({{Lang-be|Брэсцкая газета}}) — былая [[Беларусь|беларуская]] недзяржаўная [[газета]], якая выдавалася з 18 лістапада 2002 года<ref>[http://www.b-g.by/ob-izdanii/ Об издании]//«Брестская газета»</ref> па 30 снежня 2020 года<ref name="Спасюк">{{Cite web|last=Спасюк|first=Елена|date=2021-03-17|title=Атака на брестских журналистов — против здравого смысла и свободы слова|url=https://naviny.online/article/20210317/1615964539-ataka-na-brestskih-zhurnalistov-protiv-zdravogo-smysla-i-svobody-slova|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511074945/https://naviny.online/article/20210317/1615964539-ataka-na-brestskih-zhurnalistov-protiv-zdravogo-smysla-i-svobody-slova|archive-date=2021-05-11|access-date=2021-05-11|publisher=[[naviny.by]]|language=ru|first2=Сергей|last2=Сацюк|coauthors=Сацюк, Сергей}}</ref>. Распаўсюджвалася ў [[Брэст|Брэсце]] і [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Друкавалася пераважна на [[Руская мова|рускай мове]]. Уваходзіла ў склад [[Аб’яднаныя Масмедыі|Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы «Аб’яднаныя Масмедыі»]]. == Гісторыя == Першы нумар «Брестской газеты» выйшаў на 12 старонках. Максімальны аб’ём за час выхаду газеты — 40 старонак<ref>[http://www.b-g.by/society/33623/ «Брестской газете» — 14 лет!]//«Брестская газета»</ref>. Дзень выхаду — чацвер. У кастрычніку [[2013]] года «Брестская газета» абнавіла дызайн: змяніліся вёрстка, шрыфты, лагатып<ref>[http://www.b-g.by/editor/18735/ «БГ» в новом дизайне]//«Брестская газета»</ref>. У 2015 годзе рэдакцыя была вымушана скараціць тыраж газеты ў сувязі з эканамічным крызісам у Беларусі<ref>{{Cite web|date=2015-01-28|title=Незалежная прэса змагаецца з праблемамі|url=https://www.racyja.com/hramadstva/nezalezhnaya-presa-zmagaetstsa-z-prablem/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201085919/https://www.racyja.com/hramadstva/nezalezhnaya-presa-zmagaetstsa-z-prablem/|archive-date=2020-12-01|access-date=2020-12-01|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|language=be}}</ref>. У чэрвені 2019 года чыноўнікі адмовілі журналісту «Брестской газеты» ва ўваходзе ў новы будынак Брэсцкага абласнога суда на тэматычную прэс-канферэнцыю з нагоды яго адкрыцця з-за «адсутнасці акрэдытацыі»<ref>{{Cite book|url=https://www.hrw.org/sites/default/files/world_report_download/hrw_world_report_2020_0.pdf|title=WORLD REPORT 2020 EVENTS OF 2019|publisher=[[Human Rights Watch]]|year=2020|isbn=978-1-64421-005-5|pages=66|language=en|access-date=2020-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201102211543/https://www.hrw.org/sites/default/files/world_report_download/hrw_world_report_2020_0.pdf|archive-date=2020-12-01}}</ref>. Газета актыўна асвятляла [[пратэсты супраць будаўніцтва акумулятарнага завода пад Брэстам]]<ref name=":0" />. === Палітычны крызіс 2020-х гадоў === {{асноўны артыкул|Палітычны крызіс у Беларусі (2020-я)}} Журналістаў, якія супрацоўнічаюць з рэдакцыяй, неаднаразова затрымлівалі і судзілі падчас працы на акцыях [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэсту]] ў Брэсце<ref>{{Cite web|last=Оксана|first=Бровач|date=2020-11-30|title=В Бресте типография не продлевает договор на печать негосударственной «Брестской газеты»|url=https://www.kp.by/online/news/4100594/|archive-url=https://archive.today/20201130103731/https://www.kp.by/online/news/4100160/|archive-date=30 лістапада 2020|access-date=2020-11-30|publisher=kp.by|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=2020-11-30|title=Neighbours’ March: Over 400 detainees across Belarus, many beaten|url=https://belsat.eu/en/news/neighbours-march-over-400-detainees-across-belarus-many-beaten/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201084206/https://belsat.eu/en/news/neighbours-march-over-400-detainees-across-belarus-many-beaten/|archive-date=2020-12-01|access-date=2020-12-01|publisher=[[Белсат]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2020-11-29|title=Брестские журналисты Коршунов и Хлебец отпущены на свободу после составления протоколов|url=http://belapan.com/archive/2020/11/29/ru_1069745/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201100258/http://belapan.com/archive/2020/11/29/ru_1069745/|archive-date=2020-12-01|access-date=2020-12-01|publisher=[[БелаПАН]]|language=ru}}</ref><ref>{{Cite web|date=2020-11-26|title=Verpflegung in Gefängnis muss selbst bezahlt werden|url=https://www.igfm.de/belarus-verpflegung-in-gefaengnis-muss-selbst-bezahlt-werden/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201155242/https://www.igfm.de/belarus-verpflegung-in-gefaengnis-muss-selbst-bezahlt-werden/|archive-date=2020-12-01|access-date=2020-12-01|publisher=[[Міжнароднае таварыства правоў чалавека]]|language=de}}</ref><ref>{{Cite journal|year=2020|title=Lukaschenka setzt weiter auf Gewalt|url=https://www.igfm.de/wp-content/uploads/2020/11/FdMR-Dezember-2020-1.pdf|url-status=live|journal=Für die Menschenrechte|language=de|publisher=[[Міжнароднае таварыства правоў чалавека]]|issue=11|pages=4|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201164330/https://www.igfm.de/wp-content/uploads/2020/11/FdMR-Dezember-2020-1.pdf|archive-date=2020-12-01|access-date=2020-12-01|quote=Für ihre Berichte über Protestmärsche in Brest wurden Reporter der Zeitung „Brestskaja Gaseta“ verhaftet und drei Tage eingesperrt. In einem Eilprozess danach erhielten sie weitere 15 Tage.}}</ref>. У кастрычніку 2020 года выданне далучылася да сумеснай заявы [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] і рэдакцый незалежных СМІ з нагоды ціску на партал «[[TUT.BY]]» і абмежавання доступу да незалежных сайтаў<ref name="ER1" /><ref name="ER2" />. Газета заняла актыўную грамадзянскую пазіцыю супраць гвалту пры асвятленні пратэстаў, распачала кампанію падпіскі на сябе [[Палітычныя зняволеныя|палітычных зняволеных]], друкавала іх адказы на свае лісты за краты<ref name="Спасюк" />. У канцы лістапада ад Брэсцкай абласной друкарні прыйшоў ліст з паведамленнем, што час друку газеты пераносіцца з раніцы на тры гадзіны дня<ref name="Спасюк" />. У рэдакцыі склалася ўражанне, што супадзенне па часе, якое вяло да нязручнасці ў чытачоў, якія прывыклі купляць газету, пачынаючы з 11 гадзін раніцы, невыпадкова: паводле дамовы з «[[Белпошта]]й» якраз у 15 гадзін нумар павінен быў трапляць на ўчастак па апрацоўцы друкаванай прадукцыі для далейшай дастаўкі падпісчыкам, што стала фізічна немагчымым<ref name="Спасюк" />. На наступны дзень пасля гэтага ліста Брэсцкая абласная друкарня, у якой газета друкавалася ўсе 18 гадоў, без усякай прычыны і зусім адмовілася друкаваць выданне з 2021 года; факс пра гэта падпісаў Вячаслаў Шахлевіч, дырэктар друкарні<ref>{{Cite web|date=2020-11-30|title=Типография отказалась с нового года печатать «Брестскую газету», которая выходит 18 лет|url=https://news.tut.by/society/709614.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130102333/https://news.tut.by/society/709614.html|archive-date=2020-11-30|access-date=2020-11-30|publisher=[[TUT.BY]]|language=ru}}</ref>. З нагоды «ціску на папулярнае незалежнае рэгіянальнае выданне» [[Аб’яднаныя Масмедыі]] звярнуліся да Шахлевіча, [[Брэсцкі гарадскі выканаўчы камітэт|Брэсцкага гар-]] і аблвыканкамаў, [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства інфармацыі]] з мэтай паспрыяць перагляду рашэння<ref>{{Cite web|date=2020-12-02|title=Издатели региональной прессы «Объединенные МассМедиа» обратились к директору ОАО «Брестская типография»|url=https://kurjer.info/2020/12/02/obrashhenie-izdateley/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204051659/https://kurjer.info/2020/12/02/obrashhenie-izdateley/|archive-date=2020-12-04|access-date=2020-12-04|publisher=[[Інфа-Кур’ер]]|language=ru}}</ref>. На думку старшыні [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]] Андрэя Бастунца, сітуацыя з «Брестской газетой» пацвярджае ціск уладаў на рэгіянальную прэсу, бо ''«тое, што гэта адбываецца на ўзроўні гаспадарчых суб’ектаў, нікога не павінна падманваць»''<ref name=":0">{{Cite web|last=Петрович|first=Алесь|date=2020-11-30|title=Обыск у издателя: как власти Беларуси давят на независимую прессу в регионах|url=https://www.dw.com/ru/obysk-u-izdatelja-kak-vlasti-belarusi-davjat-na-nezavisimuju-pressu-v-regionah/a-55778013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202004847/https://dw.com/ru/obysk-u-izdatelja-kak-vlasti-belarusi-davjat-na-nezavisimuju-pressu-v-regionah/a-55778013|archive-date=2020-12-02|access-date=2020-12-04|publisher=[[Deutsche Welle]]|language=ru}}</ref>. У канцы 2020 года галоўнаму рэдатару Віктару Марчуку і іншым журналістам пракуратура Брэста вынесла афіцыйнае папярэджанне за «распаўсюд недакладнай інфармацыі», але азнаёміцца са зместам дакумента не дала, верагодна заўвага была вынесена з-за відэазвароту супраць гвалту<ref>{{Cite web|last=Петрович|first=Алесь|date=2021-01-07|title=Закрытие газет и вызовы в прокуратуру: будни независимых СМИ в регионах Беларуси|url=https://www.dw.com/ru/v-regionah-belarusi-usililis-napadki-na-nezavisimye-smi/a-56149383|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119203625/https://www.dw.com/ru/v-regionah-belarusi-usililis-napadki-na-nezavisimye-smi/a-56149383|archive-date=2021-01-19|access-date=2021-01-20|publisher=[[Deutsche Welle]]|language=ru}}</ref>. Каб пазбегнуць штрафных санкцый у сувязі з негарантаванай дастаўкай тыражу, у выніку было вырашана адмовіцца ад паслуг «[[Белпошта|Белпошты]]» па падпісцы на першае паўгоддзе 2021 года<ref>{{Cite web|last=Еўрарадыё|date=2020-12-18|title=Рэдактар "Брестской газеты" папрасіў чытачоў адмовіцца ад падпіскі на 2021 год|url=https://euroradio.fm/redaktar-brestskoy-gazety-paprasiu-chytachou-admovicca-ad-padpiski-na-2021-god|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201225075024/https://euroradio.fm/redaktar-brestskoy-gazety-paprasiu-chytachou-admovicca-ad-padpiski-na-2021-god|archive-date=2020-12-25|access-date=2020-12-25|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=be}}</ref><ref>{{Cite web|last=Еврорадио|date=2020-12-18|title=Редактор "Брестской газеты" попросил читателей отказаться от подписки на 2021 го|url=https://euroradio.fm/ru/redaktor-brestskoy-gazety-poprosil-chitateley-otkazatsya-ot-podpiski-na-2021-go|archive-url=https://archive.today/20201225080111/https://euroradio.fm/ru/redaktor-brestskoy-gazety-poprosil-chitateley-otkazatsya-ot-podpiski-na-2021-go|archive-date=25 снежня 2020|access-date=2020-12-25|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=ru|url-status=live}}</ref>. 19 студзеня 2021 года стала вядома, што «Брестская газета» часова прыпыняе свой выпуск па прычыне таго, што ўсе беларускія друкарні адмовіліся друкаваць газету<ref>{{Cite web|date=2021-01-19|title=«Все типографии отказались печатать». «Брестская газета» приостанавливает выпуск бумажной версии|url=https://news.tut.by/society/715536.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119183420/https://news.tut.by/society/715536.html|archive-date=2021-01-19|access-date=2021-01-19|publisher=[[TUT.BY]]|language=ru}}</ref><ref>{{Cite web|last=Питкевич|first=Полина|date=2021-01-18|title=«Читатели печатают на своих принтерах». Как выживают независимые газеты в условиях информационной блокады|language=ru|publisher=mediaiq.by|url=https://mediaiq.by/article/chitateli-pechatayut-na-svoih-printerah-kak-vyzhivayut-nezavisimye-gazety-v-usloviyah|url-status=live|access-date=2021-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119183934/https://mediaiq.by/article/chitateli-pechatayut-na-svoih-printerah-kak-vyzhivayut-nezavisimye-gazety-v-usloviyah|archive-date=2021-01-19}}</ref>. 19 сакавіка 2021 года галоўнаму рэдактару Віктару Марчуку пракуратура вынесла папярэджанне за заклік да несанкцыянаваных масавых мерапрыемстваў, але дзе і калі было здзейснена правапарушэнне яе супрацоўнікі сказаць не змаглі<ref>{{Cite web|last=Valynets|first=Hanna|publisher={{нп3|Міжнародны цэнтр для журналістаў|Міжнародны цэнтр для журналістаў|ru|Международный центр для журналистов}}|date=2021-03-25|title=Региональные медиа в Беларуси. Как выжить при репрессиях?|url=https://ijnet.org/ru/story/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0-%D0%B2-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8-%D0%BA%D0%B0%D0%BA-%D0%B2%D1%8B%D0%B6%D0%B8%D1%82%D1%8C-%D0%BF%D1%80%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%85|archive-url=https://web.archive.org/web/20210329092007/https://ijnet.org/ru/story/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B5-%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0-%D0%B2-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8-%D0%BA%D0%B0%D0%BA-%D0%B2%D1%8B%D0%B6%D0%B8%D1%82%D1%8C-%D0%BF%D1%80%D0%B8-%D1%80%D0%B5%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F%D1%85|archive-date=29 сакавіка 2021|access-date=2021-03-29|work=Международная журналистская сеть|language=ru|url-status=live}}</ref>. 8 ліпеня 2021 года ў рэдакцыі прайшоў ператрус, які быў часткай маштабнага [[Пагром незалежных медыя ў Беларусі (ліпень 2021)|пагрому незалежных беларускіх медыя]]<ref name="зачыстка">{{cite web|date = 2021-07-09|url = https://belsat.eu/news/09-07-2021-zaczystka/|title = КДБ заявіў пра «шырокамаштабную зачыстку ад радыкальна настроеных». Вынікі нападу на прэсу і актывістаў |publisher = [[Белсат]]|access-date = 2021-07-13|language = be}}</ref><ref>[https://www.svaboda.org/a/31348010.html У рэдакцыі «Брестской газеты», Orsha.eu і баранавіцкага выданьня Intex-Press таксама прыйшлі сілавікі]</ref>. Падставы для ператрусу былі невядомыя, праз два дні рэдакцыя паведаміла, што ў супрацоўнікаў забралі ўсю тэхніку<ref>{{Cite web|last=Мардилович|first=Антон|date=2020-07-13|title=Терроризм, беспорядки и разжигание вражды. Чем силовики объясняют обыски у журналистов по всей Беларуси|url=https://mediazona.by/article/2021/07/13/journ|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210723070109/https://mediazona.by/article/2021/07/13/journ|archive-date=2021-07-23|access-date=2021-07-23|publisher=[[Медиазона]]|language=ru}}</ref>. Ленінскі раённы суд Брэста ў лістападзе 2021 года дадаў у [[Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў|спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў]] сайт газеты, а ў красавіку 2022 года – яе Telegram-канал<ref>[https://www.sb.by/articles/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov-2020.html Республиканский список экстремистских материалов]</ref>. У 2023 годзе [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] аб’явіў газету [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]<ref>{{cite web|url=https://www.racyja.com/kultura/brestskaya-gazeta-stala-14-m-smi-yakoe-u/|title=«Брестская газета» стала 14-м СМІ, якое ўлады прызналі «экстрэмісцкім фармаваннем»|work=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|access-date=27 сакавіка 2023|archive-date=27 сакавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230327192558/https://www.racyja.com/kultura/brestskaya-gazeta-stala-14-m-smi-yakoe-u/|url-status=dead}}</ref>. == «Брестская газета» ў сеціве == З [[2009]] года ў «Брестской газеты» ёсць свой сайт, на якім спачатку з’яўлялася інфармацыя, якая змяшчалася і ў друкаванай версіі. Змест сайта абнаўляўся адзін раз на тыдзень. У [[2017]] годзе дызайн сайта абнавіўся. Змянілася падача інфармацыі, навіны сталі публікавацца штодня. Таксама на сайце ёсць аўтарскія матэрыялы, якія не друкуюцца ў газеце, відэазапісы, фотарэпартажы, апытанкі<ref>{{Cite web|date=2020-11-30|title=Друкарня разарвала дамову з «Брэсцкай газетай»|url=https://nashaniva.by/?c=ar&i=264498|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201092500/https://nn.by/?c=ar&i=264498|archive-date=2020-12-01|access-date=2020-12-01|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|language=be}}</ref>. З [[2011]] года «Брестская газета» пачала весці анлайн-трансляцыі. Упершыню [[6 ліпеня]] карэспандэнты перадавалі ў прамым эфіры, што адбывалася на маўклівай акцыі пратэсту ў Брэсце<ref>[http://www.b-g.by/news/9348/ «Молчаливая» акция протеста 6 июля в Бресте (хроника)]//«Брестская газета»</ref>. == Аўтары ў штаце == * Віктар Марчук, дырэктар — галоўны рэдактар * Людміла Селех, намеснік галоўнага рэдактара * Марыя Маляўка, карэспандэнт * Ірына Шаціла, карэспандэнт * Віялета Гайдамакіна, карэспандэнт * Крысціна Галавійчук, карэспандэнт * Вікторыя Палякова, карэспандэнт * Эдуард Аліфярук, карэспандэнт == Ацэнкі == На думку выкладчыка [[Факультэт журналістыкі БДУ|факультэта журналістыкі БДУ]] Данііла Шаўрова, газета выгадна адрозніваецца высокай доляй аналітычных матэрыялаў на фоне іншых выданняў Брэстчыны. Такія артыкулы маюць розны геаграфічны фокус, і рэспубліканскі, і рэгіянальны, што робіць іх патэнцыйна цікавымі для любой аўдыторыі. Станоўча ацэнены калонкі галоўнага рэдактара Віктара Марчука, прыводзяцца ў прыклад артыкулы шэрагу іншых аўтараў газеты<ref name="Шавров">{{Cite journal|last=Шавров|first=Даниил|year=2019|title=Аналитика как инструмент конструктивного диалога с аудиторией в региональной прессе Беларуси|url=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/217147/1/Рэгіянальныя%20СМІ_2019.pdf|journal=Рэгіянальныя СМІ Рэспублікі Беларусь у лічбавую эпоху: стан, праблемы і перспектывы|language=ru|location=[[Мінск]]|publisher=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]|pages=265–270|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714160618/http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/217147/1/%D0%A0%D1%8D%D0%B3%D1%96%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%8F%20%D0%A1%D0%9C%D0%86_2019.pdf|archive-date=14 ліпеня 2019|access-date=2021-01-06|url-status=live}}</ref>. Юрыст і [[Палітычныя зняволеныя|палітычны вязень]] [[Максім Аляксандравіч Знак|Максім Знак]] у лісце да рэдакцыі ў студзені 2021 года напісаў, што ён ганарыцца калектывам газеты, ''«які быў побач у самых ізаляваных прасторах»'' і ''«не змяніў сабе, бо газета, напэўна, магла б нешта выдаваць, што друкавалі б, але наўрад ці б чыталі»''<ref>{{Cite web|date=2021-01-29|title=Письма из «таких мест». Юрист Максим Знак: «Там в прекрасном далеко просто должно быть хорошо»|url=https://www.b-g.by/news/pisma-iz-takih-mest-yurist-maksim-znak-tam-v-prekrasnom-daleko-prosto-dolzhno-byit-horosho/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210130184612/https://www.b-g.by/news/pisma-iz-takih-mest-yurist-maksim-znak-tam-v-prekrasnom-daleko-prosto-dolzhno-byit-horosho/|archive-date=2021-01-30|access-date=2021-01-30|publisher=Брестская газета|language=ru}}</ref>. == Узнагароды == * Дыплом Брэсцкага аблвыканкама «За канструктыўны падыход да асвятлення розных сфер жыццядзейнасці рэгіёна» (2010)<ref>[http://www.b-g.by/society/4040/ За конструктивный подход… облисполком отметил «Брестскую газету»] // «Брестская газета»</ref>. * Прэмія старшыні Брэсцкага аблвыканкама «За актыўную журналісцкую пазіцыю» журналісткі Жанны Сідарук (2011)<ref>[http://www.b-g.by/news/8736/ «БГ» отметили за активную журпозицию] // «Брестская газета»</ref>, якая перадала яе сям’і актывіста Івана Стасюка, затрыманага напярэдадні акцыі «[[Рэвалюцыя праз сацыяльную сетку|Рэвалюцыя праз сацыяльныя сеткі]]» і арыштаванага на 10 сутак за дробнае хуліганства і непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі<ref>{{Cite web|last=Птицына|first=Татьяна|work=[[Салідарнасць (газета)|Салідарнасць]]|coauthors=Шульгач, Александр|last2=Шульгач|first2=Александр|date=2011-07-01|title=Журналистка "Брестской газеты" отдала премию облисполкома земляку, отсидевшему сутки|url=https://news.tut.by/society/233032.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130124747/https://news.tut.by/society/233032.html|archive-date=2020-11-30|access-date=2020-11-30|publisher=[[TUT.BY]]|language=ru}}</ref>. * Дыплом за першае месца ў намінацыі «Найлепшае журналісцкае раследаванне і зваротная сувязь з чытачамі» конкурсу «Найлепшая рэгіянальная газета года 2013», арганізаванага Асацыяцыяй выдаўцоў рэгіянальнай прэсы «Аб’яднаныя Масмедыі»<ref>[http://www.b-g.by/society/23663/ Награда. Журналистка «БГ» Алла Ковалева стала победительницей профессионального конкурса] // «Брестская газета»</ref>. * Дыплом трэцяй ступені ў намінацыі «Найлепшы аналітычны матэрыял» конкурсу «Найлепшая рэгіянальная газета 2015», арганізаванага Асацыяцыяй выдаўцоў рэгіянальнай прэсы «Аб’яднаныя Масмедыі»<ref>[http://www.b-g.by/society/29019/ Журналист «Брестской газеты» вошел в число лучших журналистов региональных СМИ Беларуси] // «Брестская газета»</ref>. * Перамога ў намінацыях «Найлепшая рэгіянальная газета года», «Найлепшае журналісцкае расследаванне» (Людміла Селех і Ала Вёрстава), «Найлепшая сацыяльная акцыя года» конкурсу «Найлепшая рэгіянальная газета 2018», арганізаванага Асацыяцыяй выдаўцоў рэгіянальнай прэсы «Аб’яднаныя Масмедыі»<ref>{{Cite web|last=Прэс-служба ГА “Беларуская асацыяцыя журналістаў”|date=2018-11-09|title=«Брестскую газету» назвалі лепшым рэгіянальным выданнем года ФОТА|url=https://baj.by/be/content/brestskuyu-gazetu-nazvali-lepshym-regiyanalnym-vydannem-goda-fota|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204074303/https://baj.by/be/content/brestskuyu-gazetu-nazvali-lepshym-regiyanalnym-vydannem-goda-fota|archive-date=2020-12-04|access-date=2020-12-04|publisher=[[Беларуская асацыяцыя журналістаў]]|language=be}}</ref>. * Перамога ў намінацыях «Найлепшае журналісцкае расследаванне і зваротная сувязь з чытачамі» (Крысціна Галавійчук за серыю матэрыялаў пра галадаючых братоў), «Адукацыя і культура» (Ірына Шаціла, «За свой счёт закупил антисептики»), «Беларуская мова» (Марыя Маляўка, за серыю матэрыялаў «Мова перамен») конкурсу «Найлепшае рэгіянальнае медыя» Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы «Аб’яднаныя Масмедыі» ў 2020 годзе<ref>{{Cite web|date=2020-11-06|title=Гэтыя публікацыі сайта horki.info прызнаны найлепшымі ў Беларусі|url=https://horki.info/news/15849.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201085513/https://horki.info/news/15849.html|archive-date=2020-12-01|access-date=2020-12-01|publisher=horki.info|language=be}}</ref><ref>{{Cite web|title=Вынікі конкурса «Найлепшае рэгіянальнае медыя»|url=https://press-club.by/dosved/vyniki-konkursa-naylepsh|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201201090615/https://press-club.by/dosved/vyniki-konkursa-naylepsh|archive-date=2020-12-01|access-date=2020-12-01|publisher=[[Press Club Belarus]]|language=be}}</ref>. == Зноскі == {{reflist|2}} == Спасылкі == * [http://www.b-g.by Анлайн-версія «Брестской газеты»] * [http://masmedyi.by Асацыяцыя выдаўцоў рэгіянальнай прэсы «Аб’яднаныя Масмедыі»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160422024627/http://masmedyi.by/ |date=22 красавіка 2016 }} * [https://kamunikat.org/brestskaja_gazeta.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210122031509/https://kamunikat.org/brestskaja_gazeta.html |date=22 студзеня 2021 }} Выбраныя нумары на сайце [[kamunikat.org]]] {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Газеты Брэста]] [[Катэгорыя:Штотыднёвыя газеты]] [[Катэгорыя:Культура Брэсцкай вобласці]] [[Катэгорыя:Газеты на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Аб’яднаныя Масмедыі]] [[Катэгорыя:Газеты на рускай мове]] [[Катэгорыя:Друкаваныя выданні, якія ўзніклі ў 2002 годзе]] [[Катэгорыя:2002 год у Брэсце]] [[Катэгорыя:Цэнзура ў Беларусі]] kc71xwr96kdqivds6sjjenazfl5p0vd 2 468759 5148028 5146240 2026-05-28T18:02:52Z SimondR 62742 5148028 wikitext text/x-wiki {{babel|color=#fcfcfc|bordercolor=orange|uk|ru-5|it-4|sr-3|be-3|en-2|es-1|pt-br-1|sl-1|pl-1|hy-0}} Спіс створаных або значна дапоўненых артыкулаў па тэмах: [[Удзельнік:SimondR/Уклад]] (створана для ўласнай зручнасці). {{Userpage}} {| class="wikitable sortable" style="text-align: center; width: 100%;" |+ '''Армянскі праект: Прагрэс паводле моўным раздзелам''' |- ! style="width: 20%;" | Артыкул / Тэма ! {{Сцяг|BLR}} be ! {{Сцяг|SRB}} sr ! {{Сцяг|CRO}} hr ! {{Сцяг|BUL}} bg ! {{Сцяг|POL}} pl ! {{Сцяг|ITA}} it ! {{Сцяг|POR}} pt ! Каталонскай (ca) ! style="width: 25%;" | Нататкі |- | style="text-align: left;" | [[Армянская гіпотэза]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Этнагенез армян]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армяне]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Спіс армянскіх этнічных анклаваў]] | bgcolor="#ddffdd" | Створана | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянская палеаграфія]] | bgcolor="#ddffdd" | Створана | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянская мова]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Грабар]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Сярэднеармянская мова]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Заходнеармянская мова]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Усходнеармянская мова]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Амшэнскі дыялект]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Мовы Арменіі]] | bgcolor="#ddffdd" | Створана | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Канцэпцыя дамаштоцаўскай армянскай пісьменнасці]] | bgcolor="#ddffdd" | Створана | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Месроп Маштоц]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Гісторыя армянскай мовы]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянскі алфавіт]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Гісторыя Арменіі]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Урарту]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Эрэбуні]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Вялікая Арменія]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Малая Арменія]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Баграцідская Арменія]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Анійскае царства]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Візантыйская Арменія]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Кілікійская армянская дзяржава]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Першая Рэспубліка Арменія]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Арменія (гістарычны рэгіён)]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Заходняя Арменія]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Арцах]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армяне ў Візантыі]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Хачкар]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянская апостальская царква]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Сан-Ладзара-дэльі-Армені]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Ордэн мхітарыстаў]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Матэнадаран]] | | | | | | | | style="text-align: left;" | |- | style="text-align: left;" | [[Армянская мініяцюра]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Дудук]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянская міфалогія]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянская народная музыка]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянскі народны танец]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянскі тэатр]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянская архітэктура]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянскі дыван]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянскае народнае адзенне]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Генацыд армян]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Адмаўленне генацыду армян]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянафобія]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянскі нацыяналізм]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Дашнакцуцюн]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Цэхакранізм]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Арташэсіды]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Аршакуні]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Тыгран II]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Армянская кухня]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Харавац]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Мацун]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Спас (суп)]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Шароц]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Маўсес Харэнацы]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Гісторыя Арменіі (Маўсес Харэнацы)]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Ананія Шыракацы]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Грыгор Нарэкацы]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Кніга журботных песнапенняў (Грыгор Нарэкацы)]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Тыгран Петрасян]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Сяргей Параджанаў]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Іван Канстанцінавіч Айвазоўскі]] | | | | | | | | |- | style="text-align: left;" | [[Маскоўскі дагавор (1921)]] | bgcolor="#ddffdd" | Створана | | | | | | | |} jtuktue6xdj5cod5b4mvva62cx8va4m 0 468786 5148077 5013303 2026-05-28T20:18:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148077 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Імя = Святлана Бень | Подпіс = | Лога = | Выява = Serebryanaya-svadba-gogol-6sep2009.jpg | Апісанне выявы =Канцэрт у клубе «Гоголь», 2009 год | Поўнае імя = Святлана Вацлаваўна Бень | Дата нараджэння =20.6.1975 | Месца нараджэння = {{МН|Віцебск||Горад Віцебск}} | Дата смерці = | Месца смерці = | Гады = | Нацыянальнасць = | Краіна =Беларусь | Прафесіі =Музыка, кампазітар, паэт, рэжысёр | Інструменты =[[Гармонік]], [[канцэрціна]], укулеле, казу, катрынка | Жанры =[[Джаз]], [[французскі шансон]] | Псеўданімы =Бенька | Калектывы =[[Серебряная свадьба]] | Супрацоўніцтва = | Лэйблы = | Сайт = }} '''Бенька''', сапр. '''Святла́на Ва́цлаваўна Бень''' (нар. [[20 чэрвеня]] [[1975 год у гісторыі музыкі|1975]], [[Віцебск]], [[Беларуская ССР]]) — беларуская музыка, спявачка, тэатральная рэжысёрка, акцёрка, аўтарка некалькіх зборнікаў паэзіі. Называе сябе найперш паэтам<ref name=":0">https://www.youtube.com/watch?v=Zi0lxEMTHSI</ref>. Шматгадовы лідар гурта «[[Серебряная свадьба|Серебряная свадьба»]]. З 2022 года жыве ў Берліне<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=8y04DrXiubc|title=Инди-звезда из Беларуси Света Бень {{!}} Интервью {{!}} ПЕРЕЖИВУ|last=Votvot|date=2024-09-25|access-date=2025-07-07}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася ў сям’і медыцынскіх работнікаў<ref>{{Cite web|date=1 лютага 2012|publisher= Логуновская Евгения, [[Ultra-music.com]]|title=Светлана Бень («Серебряная свадьба»): «Я для дочки слишком старомодная»|url=http://ultra-music.com/articles/homework/7237|accessdate=30 мая 2017}}</ref>. Пастаноўшчыца некалькіх спектакляў у віцебскім лялечным тэатры «Лялька». Працавала рэжысёрам у [[Беларускі дзяржаўны тэатр лялек|Беларускім дзяржаўны тэатры лялек]] («Пэпі Доўгаяпанчоха», «Жудасны спадар Ау», «Хатні вожык», Vermes («Чарвякі») і іншыя)<ref>{{Cite web|url=https://budzma.by/news/top-25-zhanchyn-muzyki-belarusi.html|title=25 жанчын, без якіх не было б беларускай музыкі (+ аўдыё)|authorlink=Сяргей Будкін|last=Будкін|first=Сяргей|date=2013-05-02|publisher=[[Будзьма беларусамі!]]|language=be|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200404140113/https://budzma.by/news/top-25-zhanchyn-muzyki-belarusi.html|archivedate=2020-04-04|accessdate=2020-04-04}}</ref>. Стваральніца лялечнага тэатра «Картонка». З [[2005 год у гісторыі музыкі|2005]] — лідар фрык-кабарэ-бэнда «Серебряная свадьба», з якім дала мноства канцэртаў у розных краінах свету і запісала некалькі альбомаў. Альбом «[[Сердечная мускулатура]]» ([[2011 год у гісторыі музыкі|2011]]) атрымаў найвышэйшыя адзнакі экспертаў [[Experty.by]].<ref>{{Cite web|date=27 красавіка 2011|publisher=[[Tut.by]]|title=Светлана Бень ("Серебряная Свадьба"): "У меня был восхитительный период увлечения "Гражданской Обороной""|url=https://news.tut.by/culture/224912.html|accessdate=30 мая 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511055927/http://news.tut.by/culture/224912.html|archivedate=11 мая 2011|url-status=dead}}</ref> З 2016 года, калі гурт «Серебряная свадьба» сышоў у «бестэрміновы адпачынак»<ref>https://news.tut.by/culture/528925.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200803095156/https://news.tut.by/culture/528925.html |date=3 жніўня 2020 }}</ref>, шмат часу аддае тэатральным праектам, такім як «Из жизни насекомых»<ref>http://www.teart.by/ru/about/archive/iz-zhizni-nasekomyh.html</ref> (спектакль паводле твораў Мікалая Алейнікава). Выступала ў складзе «Мікракабарэ» з Арцёмам Залескім<ref>http://newsru.co.il/rest/07may2017/wedding.html</ref>. У 2017 годзе музыкі ўзялі ўдзел у праекце «(Не)расстраляная паэзія», запісаўшы кампазіцыю на вершы [[Ізі Харык|Ізі Харыка]]<ref name=":0" /><ref>https://www.youtube.com/watch?v=gnoiDSQ7JD8</ref>. У 2020 годзе Бенька не раз выступала на нефармальных «дваровых» канцэртах у розных раёнах [[Мінск|Мінска]] — з гуртом «[[Разбітае сэрца пацана]]» і з іншымі музыкамі<ref>{{Cite web |url=https://belisrael.info/?p=25925 |title=Архіўная копія |access-date=22 кастрычніка 2020 |archive-date=13 снежня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221213075233/https://belisrael.info/?p=25925 |url-status=dead }}</ref>. З лета 2021 года супрацоўнічае з берлінскай артысткай Галяй Чыкіс<ref>https://sunwoofer.timepad.ru/event/1841147/</ref>, з якой у 2022 годзе запісала альбом «Прыём!»<ref name=":1" />. Пазней пачала выступаць таксама з Сяргеем Навіцкім у складзе дуэта «WTBSK» (першы сольны канцэрт адбыўся ў Варшаве ў лістападзе 2024 года)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://34mag.net/piarshak/news/wtbsk-warsaw/p/38|title=WTBSK дасць першы сольнік у Варшаве|website=34mag.net|date=2024-10-02|access-date=2025-07-07}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.stihi.ru/avtor/sbn Стихи.ру Бенька]{{ref-ru}} [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі]] 86aywn9ggzd7enid63tfbiq2zlzv7lz 0 472153 5148068 4703904 2026-05-28T19:48:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148068 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Беліцкі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Беліцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Слуцкі раён]] |Уключае = 11 населеных пунктаў |Сталіца = [[Белічы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2040 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Бе́ліцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Слуцкі раён|Слуцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — вёска [[Белічы]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Слуцкага раёна [[Слуцкая акруга|Слуцкай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Слуцкім раёне БССР. З 21 чэрвеня 1935 года ў Слуцкім раёне Слуцкай акругі. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Слуцкім раёне Мінскай вобласці. З 20 верасня 1944 года па 8 студзеня 1954 года ў складзе [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]]. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета было 7 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|157}}</ref>. 28 мая 2013 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Акцябрскі сельсавет (Слуцкі раён)|Акцябрскага сельсавета]] (4 населеныя пункты: аграгарадок [[Акцябр (Слуцкі раён)|Акцябр]], вёскі [[Еўлічы]], [[Машчыцы]] і [[Цалевічы]])<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913n0058646&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 28 мая 2013 г. № 234 Об изменении административно-территориального устройства районов Минской области]</ref>. Паводле перапісу 2009 года насельніцтва сельсавета (7 населеных пунктаў) — 1686 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=30 сакавіка 2024 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 93,4 % — [[беларусы]], 4,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (11 населеных пунктаў) — 2040 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=30 сакавіка 2024 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Беліцкі сельсавет, Слуцкі раён}} {{Слуцкі раён}} [[Катэгорыя:Беліцкі сельсавет (Слуцкі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] lqixsfhr451lultuz44z2tz889czs4e 0 472154 5148146 4851866 2026-05-29T00:07:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148146 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Бокшыцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Слуцкі раён]] |Уключае = 16 населеных пунктаў |Сталіца = [[Заполле (Слуцкі раён)|Заполле]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2396 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Бо́кшыцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Слуцкі раён|Слуцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 г. вёска) [[Заполле (Слуцкі раён)|Заполле]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Слуцкага раёна [[Слуцкая акруга|Слуцкай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Бокшыцы]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Слуцкім раёне БССР. З 21 чэрвеня 1935 года ў Слуцкім раёне Слуцкай акругі. Пасля ўвядзення абласнога падзелу 20 лютага 1938 года ў Слуцкім раёне Мінскай вобласці. З 20 верасня 1944 года па 8 студзеня 1954 года ў складзе [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]]. 10 мая 1960 года ў склад сельсавета з [[Вясейскі сельсавет|Вясейскага сельсавета]] перададзены 7 населеных пунктаў: [[Гарохаўка (Слуцкі раён)|Гарохаўка]], [[Кулікі (Бокшыцкі сельсавет)|Кулікі]], пасёлак ільнозавода, [[Малая Падзер (Бокшыцкі сельсавет)|Малая Падзер]], [[Міхейкі]], [[Новая Ніва (Слуцкі раён)|Новая Ніва]] і [[Прошчыцы]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 10 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>. 10 красавіка 1969 года скасавана вёска [[Дзесяціны (Слуцкі раён)|Дзесяціны]] (злілася з вёскай Заполле)<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 10 красавіка 1969 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1969, № 16 (1246).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета было 17 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|157}}</ref>. 23 красавіка 1984 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Заполле. Паводле перапісу 2009 года насельніцтва сельсавета — 2684 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=30 сакавіка 2024 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 93,9 % — [[беларусы]], 2,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 2396 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=30 сакавіка 2024 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Бокшыцкі сельсавет}} {{Слуцкі раён}} [[Катэгорыя:Бокшыцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] lag2osir8hei4sc6h2ui67nr8a6piao 0 472947 5147965 5047395 2026-05-28T13:52:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5147965 wikitext text/x-wiki '''Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў''' ― адзін з асноўных [[жанр]]аў беларускага [[жывапіс]]у і [[Скульптура|скульптуры]]. Аснова жанру ― мемарыяльны пачатак, увекавечанне аблічча канкрэтнага чалавека. У мастацтве беларускія партрэты XII―XVIII стст. дзеляцца на жывапісныя і графічныя; парадныя, камерныя; у рост, па калені, паясны, галава, анфас, профіль і інш. Паводле колькасці персанажаў падзяляюцца на індывідуальныя, парныя, групавыя; спецыфічны від партрэта ― [[аўтапартрэт]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксей Міхайлавіч Пяткевіч|Пяткевіч А. М.]], [[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б. А.]]|загаловак=Партрэт|выданне=Энцыклапедыя Літаратуры і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|том=4|старонкі=186―188|старонак=742}}</ref>. Ад старажытнасці вядомыя партрэтная [[мініяцюра]], партрэты на медалях і манетах. == Першыя беларускія партрэты == [[Файл:Выява святой пакутніцы.JPG|справа|thumb|Роспіс сцен Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра. Выява святой пакутніцы]] Першы вядомы скульптурны партрэт, які знойдзены на тагачаснай тэрыторыі Беларусі ў 1935 годзе, адносіцца да XV—ХII стст. да н. э. Гэта статуэтка з біўня маманта даўжынёй 15 см. Прапорцыі [[Статуэтка жанчыны (Елісеевічы)|фігуркі]] выцягнутыя за кошт адносна доўгага тулава, якое плаўна пераходзіць у масіўныя, выразна аформленыя пластычныя ногі. Ступні ног ледзь акрэсленыя, не выразаныя рукі і галава<ref>{{кніга|аўтар=[[Ала Канстанцінаўна Лявонава|Лявонава А. К.]]|загаловак=Старажытнабеларуская скульптура|спасылка=http://issuu-downloader.abuouday.com/view.php?url=bielarus/docs/lavonava_ala_starazytna-bielaruskaj|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1991|старонкі=10|старонак=208|isbn=5-343-00155-6}}</ref>. Пры раскопках гарадзішча [[Мілаградская культура|мілаградскай]] і ранняга этапу [[Зарубінецкая культура|зарубінецкай]] культур (2-я палова I ст. да н. э.) у вёсцы Багушэвічы [[Сенненскі раён|Сенненскага раёна]], у 1965 годзе знойдзеная статуэтка ― гліняная абпаленая скульптура галавы мужчыны вышынёй 3,5 см, шырынёй 2,8 см. Выразна бачныя вочы, нос, вялікая барада, зачэсаны назад валасы. Мяркуецца, што гэта выява рэальнага чалавека<ref>{{артыкул|аўтар=[[Леанід Давыдавіч Побаль|Побаль Л. Д.]]|загаловак=Знаходка ў Багушевічах|выданне=Маладосць|месца=Мн.|год=1966|нумар=5}}</ref>. Спроба партрэтнай характарыстыкі бачная ў роспісах [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Полацкай Спаса-Ефрасіннеўскай царквы]] XII стагоддзя. Тут, відавочна, некалькі жывапісных манер. Твар [[серафім]]а, галовы маладых архідыяканаў ў [[Апсіда|апсідзе]] і твар маладой манашанкі-пакутніцы напісаны ў класічнай візантыйскай манеры, якая ўзыходзіць да [[Антычнасць|антычнага мастацтва]]. [[Міхаіл Сяргеевіч Кацар|М. С. Кацар]] выказаў здагадку, што манашка і ёсць [[Ефрасіння Полацкая|Прадслава (Ефрасіння)]], па замове якой пабудавана царква<ref>{{кніга|аўтар=[[Міхаіл Сяргеевіч Кацар|Кацар М. С.]]|загаловак=Изобразительное искусство Белоруссии дооктябрьского периода|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1969|старонкі=25|старонак=201}}</ref>. У асобах свяціцеляў і [[Аўраам]]а бачны пэўны адыход ад класічных візантыйскіх узораў, хоць сувязь цалкам яшчэ не страчаная. Пластычная аснова падаецца ў спалучэнні з лінейным контурам. Поўная стылізацыя формы, як вынік перапрацоўкі візантыйскіх ўзораў намячаецца пры выкарыстанні кантрасных шырокіх мазкоў (галава [[Давід]]а). На іншай сцяне царквы рэльеф твараў малюецца з дапамогай вохрыстых тонаў з лінейным [[абрыс]]ам<ref>{{артыкул|аўтар=Монгайт А. Л.|загаловак=Фрески Спасо-Ефросиньевского монастыря в Полоцке|спасылка=http://www.icon-art.info/bibliogr_item.php?id=5753|выданне=Культура Древней Руси|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1966|старонкі=137―140|старонак=328}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=[[Георгій Васілевіч Штыхаў|Штыхаў Г. В.]]|загаловак=Полацкія фрэскі XII стагоддзя|спасылка=http://adverbum.org/pomniki-gistoryi-i-kultury-belarusi1970-1|выданне=Помнікі гісторыі і культуры Беларусі|месца=Мн.|год=1970|нумар=1|старонкі=29-32}}</ref>. Па тэматычнаму і кампазіцыйнаму рашэнні фрэскі полацкай царквы адрозніваюцца ад вядомых фрэсак XII стагоддзя (пскоўская [[Мірожскі манастыр|Спаса-Мірожская царква]] і кіеўская [[Кірылаўская царква]]) і больш збліжаюцца з роспісамі наўгародскай [[Антоніеў манастыр (Ноўгарад)|Багародзіцкай царквы]] (1125). Навукоўцы прапануюць два варыянты: а) фрэскі Спаскай царквы належаць наўгародскім вучням раманскіх фрэскістаў; б) гэта твор полацкіх майстроў, якія прайшлі той жа шлях навучання як і наўгародскія мастакі<ref>{{артыкул|аўтар=Штыхаў Г. В.|загаловак=Культура древних земель Белоруссии|спасылка=http://forum.relicvia.ru/topic/57336-ocherki-po-arkheologii-belorussii-chast-1-2/|выданне=Очерки по археологии Беларуси|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1972|том=II|старонкі=212|старонак=248}}</ref>. У XII―XIII стст. былі шырока распаўсюджаны віслыя пячаткі, якія прывешвалі на снурку да дакумента, пячаткі надавалі яму юрыдычную сілу. Акрамя надпісаў на пячатках, былі і выявы святых; валодалі гэтымі пячаткамі людзі, якія насілі тыя ж імёны, што і святыя. На адным баку [[Пячатка Ізяслава Яраславіча|пячаткі]] (дыяметр 25 мм), якая знойдзена у [[Ваўкавыск]]у, чатырохпялястковая [[Разетка (архітэктура)|разетка]], на другім ― постаць чалавека ў рост. На галаве карона, у правай руцэ кароткая [[дзіда]], у левай ― круглы шчыт. Надпіс ― ''Дімітріос''. Іканаграфія адпавядае выяве святога {{нп5|Дзімітрыя Салунскага||ru|Димитрий Солунский}}. Належала пячатка старэйшаму сыну [[Яраслаў Уладзіміравіч|Яраслава Мудрага]] [[Ізяслаў Яраславіч|Ізяславу]] (у хрышчэнні Дзмітрыю). У сярэдзіне XI ст. ён княжыў у [[Тураў|Тураве]], пасля смерці бацькі стаў вялікім князем кіеўскім (1054)<ref>{{кніга|аўтар=[[Валянцін Лаўрэнцьевіч Янін|Янін В. Л.]]|загаловак=Актовые печатки Древней Руси X―XV вв.|спасылка=http://www.icon-art.info/bibliogr_item.php?id=8105|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1970|старонкі=35|старонак=326}}</ref>. Носяць партрэтны характар роспісы, зробленыя беларускімі майстрамі XIV стагоддзя ў [[Сандомеж]]ы (касцельны партрэт караля [[Ягайла|Ягайлы]] аўтарства Якуба Вужа (Венжыка), у [[Люблін]]е (касцёл брыгітак, у выглядзе вершніка з дзідай) і [[Тракай|Троках]] (фрэскавыя партрэты [[Вітаўт]]а XV ст.)<ref>{{кніга|аўтар= Matusakaite M.|загаловак= Prie portretines dailes istaky|месца= Vilnius|выдавецтва= Mokslas|год=1981|старонкі=140―152}}</ref><ref>{{кніга|загаловак= Slownik artystow polskich I obcych w Polsce dzialajacych|месца= Warszawa|год=1971|том=1|старонкі=33}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Кацер М. С.|загаловак=Изобразительное искусство Белоруссии дооктябрьского периода|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1969|старонкі=40|старонак=201}}</ref>. На падставе гэтых роспісаў нямецкі вучоны [[Альберт Іпель]] сцвярджаў, што «беларуская школа жывапісу» існавала, але ў гісторыі мастацтва яе абышлі ўвагай<ref>{{артыкул|аўтар=Шматаў В.|загаловак=Ля вытокаў|спасылка=https://pawet.net/library/o_atr/03/%D1%88%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%9E_%D0%B2._%D0%BB%D1%8F_%D0%B2%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D1%9E.html?ysclid=lrk8yqr7ru623331217|выданне=Спадчына|месца=Мн.|год=1992|нумар=2|старонкі=4―12}}</ref>. У гісторыі захавалася некалькі імёнаў беларускіх жывапісцаў: на Брэстшчыне працавалі Тамаш (пачатак XVI ст.), Навоша (1525), на Гродзеншчыне ― Нічыпар (XVI ст.), Апанас Антонавіч (1539―1540), на Магілёўшчыне ― Дзмітрый Іванавіч (1578), Сямёнавіч (1570―1580), Ісаак Іванавіч, у Мінску ― Геранім (1591), у Вільні ― Антоній (40-я гг. XVI ст.), Францішак (1562), Грахоўскі (1578), Андрэй Руль, Ян Літвін<ref>{{артыкул|аўтар=[[Надзея Фёдараўна Высоцкая|Высоцкая Н. Ф.]]|загаловак= Забытыя беларускія мастакі XVI―XVIII стст.|спасылка=http://adverbum.org/pomniki-gistoryi-i-kultury-belarusi1974-3|выданне=Помнікі гісторыі і культуры Беларусі|месца=Мн.|год=1974|нумар=3|старонкі=46}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Высоцкая Н. Ф.|загаловак= Мастакі і малярскія цэхі ў Беларусі XVI―XVIII стст. Беларусі|спасылка=http://adverbum.org/pomniki-gistoryi-i-kultury-belarusi1976-2|выданне=Помнікі гісторыі і культуры Беларусі|месца=Мн.|год=1976|нумар=2|старонкі=48}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар= Rastawiecki E.|загаловак= Slownik malarzow polskich tudziez obcych w Polsce osiadlych lub czasowo w niej przebywajacych|спасылка= http://bibliotekacyfrowa.eu/dlibra/doccontent?id=12541 |месца=Warszawa|год=1857|том=3|старонкі=44―45}}</ref>. == Беларускі партрэт XV―XVII стагоддзяў == К сярэдзіне XV стагоддзя партрэт перастае быць толькі сценапісным. [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|А. П. Сапуноў]] спасылаецца на [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]], які згадвае ў сваіх творах сямейны партрэт вялікага князя [[Альгерд]]а з жонкай, што знаходзіўся у віцебскай замкавай царкве. Таксама вядомы маляўнічы партрэт вялікага князя [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра Ягелончыка]] (каля 1493)<ref>{{кніга|аўтар=Сапуноў А. П.|загаловак=Витебская старина|спасылка=http://adverbum.org/s-sapunovstar1.htm?ysclid=lrk97pmyw160385045|месца=Витебск|год=1885|том=1―2|старонак=615}}</ref>. [[Файл:Anonymous Katarzyna Radziwiłł.jpg|thumb|[[Партрэт Кацярыны Тэнчынскай|Кацярына Тэнчынская-Слуцкая]], 1580 год.]] З сярэдзіны XVI стагоддзя і на працягу XVII стагоддзя складваецца маляўнічы партрэт: адзіночны, парны і групавы. Пад уплывам заходнееўрапейскага [[Адраджэнне|Адраджэння]] напісаны жаночыя партрэты [[Барбара Радзівіл|Барбары Радзівіл]] (1550), Катажыны Тэнчынскай-Слуцкай (1580) і інш. З’явіліся партрэты духоўных асоб (партрэты мітрапаліта [[Іосіф Солтан|Іосіфа Солтана]], кардынала [[Юрый Радзівіл (1556—1600)|Юрыя (Ежы) Радзівіла]])<ref>{{артыкул|аўтар=[[Сямён Аляксандравіч Падокшын|Падокшын С. А.]] і інш.|загаловак=Адраджэнне|выданне=Энцыклапедыя Літаратуры і мастацтва|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1984|том=1|старонкі=53|старонак=727}}</ref>. [[Файл:Barbara Radzivił. Барбара Радзівіл (XVIII).jpg|thumb|[[Барбара Радзівіл]]янка]] [[Файл:Jazep Sołtan. Язэп Солтан.jpg|thumb|165px|злева|[[Іосіф Солтан]]]] З’явіліся партрэты для палацавых галерэй ― партрэты [[Мікалай Радзівіл Руды|Мікалая Радзівіла Рудага]], [[Юрый Юр'евіч Алелькавіч-Слуцкі|Юрыя Алелькавіча]], [[Міхаіл Барысавіч|Міхаіла Барысавіча]], [[Соф’я Слуцкая|Соф’і Алелькі-Радзівіл]]. Напрыклад, партрэт Юрыя Алелькавіча ў авале тры чвэрці; ён ў ганарлівай позе, адна рука на поясе, другая ― на ручцы шпагі. Дамінуе светлаценевая падача формы твара і фігуры<ref>{{кніга|аўтар=Серык Н. Г.|загаловак=Слуцкая палітра: З фондаў Слуцкага краязнаўчага музея|спасылка=https://nasledie-sluck.by/ru/sluchina/books/5368/|месца=Мн.|выдавецтва=Літаратура і мастацтва|год=2010|старонак=64}}</ref>. Цікавы парны партрэт (1646) віленскага мастака [[Іаган Шрэтэр|Іагана Шрэтэра]], дзе намаляваныя дзве жонкі [[Гетман вялікі літоўскі|гетмана вялікага літоўскага]] [[Януш Крыштафавіч Радзівіл|Януша Радзівіла]]. Асаблівасць партрэта ў тым, што першая жонка Катажына Патоцкая да таго часу памерла. Аднак, па волі заказчыка, мастак злучыў абодвух. Фон партрэта урачысты, ўборы жанчын адпавядаюць іх характарам: чырвоны ў Катажыны і чорны ў [[Марыя Лупу Радзівіл|Марыі Лупу]]<ref>* Portrety osobistości dawnej Rzeczypospolitej w zbiorach mińskich = Портрэты знакамітых постацяў даўняй Рэчы Паспалітaй у мінскіх зборах : katalog wystawy / Państwowe Zbiory Sztuki na Wawelu [etc.]; [katalog wystawy opracowali] {{нп3|Ежы Петрус|Jerzy T. Petrus|ru|Петрус, Ежи}}, [[Таісія Андрэеўна Карповіч|Taisija A. Karpowicz]]; wstęp: Jerzy T. Petrus; redaktor katalogu: Joanna Winiewicz. Кракаў, 1991. С. 50</ref><ref>{{cite web|url=https://artmuseum.by/collection/belaruskae-mastatctva-khii-xviii-stst/katarzhyna-i-maryia-radzivil?ysclid=lrk9tl84sa111636234|title= Партрэт Катажіны і Марыі Радзівіл|author=І. Шрэтэр|publisher=Беларусі нацыянальны мастацкі музей}}</ref>. [[Файл:Kotryna Potockytė ir Marija Lupu.jpg|thumb|[[Партрэт Катажыны і Марыі Радзівіл]]]] [[Файл:Leŭ Sapieha. Леў Сапега (1616).jpg|thumb|left|Леў Сапега. Партрэт невядомага мастака. 1616]] [[Файл:Gryzelda Sapieha (Vadynskaja). Грызэльда Сапега (Вадынская) (1630-45).jpg|left|thumb|[[Партрэт Грызельды Сапегі]]. 1632]] У асноўным пераважаў парадны рыцарскі [[сармацкі партрэт]], далей ішлі партрэты данатарскі, пахавальны. Сармацкі партрэт адлюстроўваў шляхетнага шляхціца ў багатым рыцарскім убранні. Часцяком у карціне прысутнічала зброя (меч, дзіда), паліца, распяцце, радавы герб. Партрэт, як стыль выяўленчага натуралізму, даваў уяўленне не толькі пра аблічча чалавека, але і пра яго асяроддзя пражывання. У мастацкім плане зараджалася імкненне да адлюстравання матэрыяльнасці і аб’ёмнасці твара і фігуры, хоць светаценевая мадэліроўка заставалася яшчэ плоскасцёвай. Найбольш яркімі прадстаўляюцца партрэты [[Юрый Радзівіл Геркулес|Юрыя Радзівіла]] (другая палова XVI ст.), [[Грызельда Сапега|Грызельды Сапегі]] (1632), [[Канстанцін Канстанцінавіч Астрожскі|Канстанціна Астрожскага]] (першая палова XVII ст.), [[Міхал Казімір Пац|Міхала Казіміра Паца]] (другая палова XVII ст.), [[Партрэт Крыштафа Весялоўскага|Крыштафа Весялоўскага]] (1636), [[Ігнацы Завіша|Ігнацы Завішы]] (1732). Вядомыя некаторыя жывапісцы сармацкага партрэта: [[Іаган Шрэтэр]], {{нп3|Даніэль Шульц|||Daniel Schultz}}, Стэфан Цыбульскі<ref>{{артыкул|аўтар=Kamieniecka E.|загаловак= Portrety Jana Szrettera|спасылка=https://bazhum.pl/bib/article/140021/|выданне= Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie|месца= Warszawa|год=1973|нумар=17}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Steinborn B.|загаловак=Malarz Daniel Schultz, gdańszczanin w służbie królów polskich|спасылка=https://www.academia.edu/11356593/Bo%C5%BCena_Steinborn_Malarz_Daniel_Schultz_Gda%C5%84szczanin_w_s%C5%82u%C5%BCbie_kr%C3%B3l%C3%B3w_polskich_Zamek_Kr%C3%B3lewski_w_Warszawie_Warszawa_2004_s_236_il_53_recenzja_|месца=Warszawa|выдавецтва=Arx Regia|год=2004|старонак=236|isbn=83-7022-145-9|archive-date=19 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119115848/https://www.academia.edu/11356593/Bo%C5%BCena_Steinborn_Malarz_Daniel_Schultz_Gda%C5%84szczanin_w_s%C5%82u%C5%BCbie_kr%C3%B3l%C3%B3w_polskich_Zamek_Kr%C3%B3lewski_w_Warszawie_Warszawa_2004_s_236_il_53_recenzja_}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Тананаева Л. И.|загаловак=Сарматский портрет: Из истории польского портрета эпохи барокко|спасылка=https://vtome.ru/knigi/kultura/69490-sarmatskiy-portret-iz-istorii-polskogo-portreta-epohi-barokko.html|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1979|старонак=303}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=[[Лада Яраславаўна Клімуць|Клііуць Л. Я.]]|загаловак=Сарматызм у культуры беларускіх зямель Рэчы Паспалітай|месца=Магілёў|выдавецтва=МДУ ім. Куляшова|год=2006|старонак=58|isbn=985-480-204-3}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Ігнацюк А. А.|загаловак=Сармацкі партрэт сучаснікаў Льва Сапегі|спасылка=http://pawet.net/library/history/bel_history/marozava/51/09/VIII._%D0%9A%D0%A3%D0%9B%D0%AC%D0%A2%D0%A3%D0%A0%D0%90.html#_Toc184103327|выданне=Сапега і яго час|месца=Гродна|выдавецтва=ГрДУ|год=2007|том=4|старонкі=324―326|старонак=422}}</ref>. Для карцін і партрэтаў [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка|Мікалай Радзівіл Сіротка]] адвёў цэлую вялікую залу [[Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс|нясвіжскага палаца]]. У гэтай карціннай галерэі ў 1770 годзе знаходзіліся 984 карціны<ref>{{артыкул|аўтар=Сяргей Клімаў.|загаловак=Нясвіжскі палацава-паркавы ансамбль: лёс і час|спасылка=https://ais.by/story/15838|выданне=Архітэктура і будаўніцтва|месца=Мн.|год=2013|нумар=2(232)}}</ref>. Акрамя каралеўскіх і вялікакняскіх, у калекцыі былі і партрэты духоўных асоб. Першым па часе ў калекцыі стаў паясны партрэт біскупа [[Мельхіёр Гедройц|Мельхіёра Гедройца]], створаны ў 1585 годзе. У руках у біскупа крыж, на пальцах залатыя пярсцёнкі, ― усе гэта, уключаючы багатае адзенне, павінна сведчыць пра веліч каталіцкай царквы і яе вышэйшых служыцеляў. Багатая галерэя радавымі партрэтамі Радзівілаў. Сярод іх ― выявы вялікага канцлера літоўскага [[Альбрэхт Станіслаў Радзівіл|Альбрэхта Станіслава Радзівіла]] (1640-я гг.), вялікага гетмана літоўскага Януша Радзівіла (1612―1655) (каля 1652, маст. Даніэль Шульц), вялікага гетмана літоўскага [[Міхал Казімір Пац|Міхала Казіміра Паца]], абатісы нясвіжскага манастыра бенедэктынак Крысціны Яўфіміі Радзівіл (1640-я гг., маст. Іаган Шрэтэр). Сабралася калекцыя партрэтаў [[Вішнявецкія|роду Вішнявецкіх]]. Па замове ўдавы канцлера [[Караль Станіслаў Радзівіл (1669—1719)|Караля Станіслава Радзівіла]] ― Ганны Сангушкі, напісаныя гістарычныя партрэты продкаў у лаўровых вянках. Яе сын, віленскі ваявода [[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька]] з жонкай [[Францішка Уршуля Радзівіл|Францішкай Уршуляй]] перавезлі ў Нясвіж шэраг партрэтаў з [[Бяла-Падляска|Бяла-Падляскі]] і [[Жолква|Жолквы]]<ref>{{артыкул|аўтар= A. J. Kasprzak.|загаловак= Gabinet i Galeria Zwierciadlane w pałacu w Białej Radziwiłłowskiej|выданне= Rzemiosło artystyczne. Materiały Sesji Oddziału Warszawskiego Stowarzyszenia Historyków Sztuki|месца= Warszawa|год=1996|старонкі=85―96}}</ref><ref>{{cite web|url=http://spampavac.by/be/partrety-radzivilau?ysclid=lrkabe3qq5798890875|title=Партрэты з Нясвіжскай галерэі Радзівілаў|publisher=Беларускі нацыянальны мастацкі музей|url-status=dead|access-date=19 студзеня 2024|archive-date=19 студзеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240119065749/http://spampavac.by/be/partrety-radzivilau?ysclid=lrkabe3qq5798890875}}</ref>. У другой палове XIX стагоддзя жонка князя [[Антоні Вільгельм Радзівіл|Антонія Радзівіла]] [[Марыя Дарота дэ Кастэлян Радзівіл|Марыя Даратэя Радзівіл]], якая абнаўляла нясвіжскі палац, аднавіла рэшткі радзівілаўскіх партрэтаў<ref>{{артыкул|аўтар=Верамейчык А. Е.|загаловак= Марыя Дарота дэ Кастелян|выданне=Таленавітыя жанчыны Беларусі ў культурнай, навуковай і мастацкай прасторы свету: зборнік матэрыялаў Міжнар. навук.-практ. канфярэнцыі|месца=Мазырь|выдавецтва= Мазырскі дзярж. педагагічны ун-т|год=2007|старонкі=46-50}}</ref>. У 1960-х гадах пачалося сістэматычнае вывучэнне партрэтаў і рэстаўрацыя іх у Маскве і Ленінградзе. Беларускае творчае аб’яднанне мастакоў «Жалезны воўк», якое пажадала адрадзіць жанр, стварыла больш за 20 палотнаў у духу сармацкіх партрэтаў XV― XVIII стагоддзяў<ref>{{cite web|url=http://news.vitebsk.cc/2009/11/03/sarmatski-partret-u-adlyustravanni-maladyih-mastakow/#more-10720|title=Сармацкі партрэт у адлюстраванні маладых мастакоў|date=3.11.2009|publisher={{нп3|Народныя навіны Віцебска|Народныя навіны Віцебска|en|Narodnya Naviny Vitsebska}}|access-date=2 жніўня 2017|archive-date=24 кастрычніка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171024183454/http://news.vitebsk.cc/2009/11/03/sarmatski-partret-u-adlyustravanni-maladyih-mastakow/#more-10720|url-status=dead}}</ref>. [[Файл:Merkelis_Giedraitis_1585.jpg|thumb|Мельхіёр Гедройц]] На беларускім данатарскім партрэце адлюстроўваўся данатар ({{lang-la|donator}}) ― [[фундатар]] храма, звычайна з мадэллю будынка ў руцэ перад Хрыстом, Маці Божай або святым-заступнікам. Першы такі партрэт згадваецца ў кнізе [[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|В. Г. Краснянскага]] пра [[Мсціслаў]]<ref>{{кніга|аўтар=Краснянский В. Г. |загаловак=Город Мстиславль: его настоящее и прошлое|спасылка=https://vk.com/wall59450103_700?ysclid=lrkakrc8lq829564532|месца=Вильно|выдавецтва=Северо-Западный отдел Императорского Русского географического общества|год=1912|старонкі=120-121|старонак=171}}</ref>. Гэта абраз прападобнага Ануфрыя, які знаходзіўся ў Ануфрыеўскай пустыні каля Мсціслаўля. Унізе, побач з Ануфрыем намаляваны хлопчык-княжыч [[Юрый Лугвенавіч|Юрый]] ― сын мсціслаўскага князя [[Лугвен Альгердавіч|Лугвена]]. Па лягендзе, святы вывяў з лесу княжыча-хлопчыка. Наступны данатарскі партрэт вядомы ў Беларусі з XVI стагоддзя: гэта абраз «Пакланенне вяшчуноў» (каля 1514), у вёсцы [[Дрысвяты (аграгарадок)|Дрысвяты]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]], на ёй у выніку абнаўлення XVII стагоддзя змешчана выява фундатара [[Ян Пётр Сапега|Яна Сапегі]]<ref>{{артыкул|аўтар=Хадыка А. Ю.|загаловак=Партрэт данатарскі|спасылка=http://adverbum.org/b-vkl2.htm|выданне=Энцыклапедыя Вялікага Княства Літоўскага|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2007|том=2|старонкі=400―401|старонак=792|isbn=978-985-11-0394-8}}</ref>. У вопісу 1552 года гаворыцца пра віцебскую Спаскую царкву, дзе знаходзіўся партрэт князя [[:ru:Шуйский, Иван Дмитриевич Губка|Івана Шуйскага Губкі]], які захаваўся на больш познім малюнку XVII стагоддзя ў гравюрнай калекцыі караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]]. Партрэт фундатара віцебскага касцёла езуітаў [[:ru:Гонсевский, Александр|Аляксандра Гансеўскага]] дазваляе ўбачыць знешні выгляд касцёла. Па сведчанні А. П. Сапунова, яшчэ ў пачатку XX стагоддзя партрэт знаходзіўся ў віцебскім музеі, цяпер ён ― у Вільні<ref>{{артыкул|аўтар=Хадыка А. Ю.|загаловак=Старабеларуская шляхецкая мода|спасылка= http://pawet.net/library/history/bel_history/_articles/chadyka1/%D0%A5%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D0%BA%D0%B0_%D0%90._%D0%A1%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%88%D0%BB%D1%8F%D1%85%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B0.html|выданне=Спадчынам|месца=Мн.|год=1992|нумар=3|старонкі=51―56}}</ref>. У абразу «Маці Божая з данатарамі» (ля 1680) намаляваныя браты Радзівілы, яны ж на абразах [[Святы Дамінік|Святога Дамініка]] і [[Ігнацій Лаёла|Ігнацыя Лаёлы]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Барыс Андрэевіч Лазука|Лазука Б. А.]]|загаловак= Партрэт данатарскій|выданне=Энцыклапедыя Літаратуры і мастацтва Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1987|том=4|старонкі=192|старонак=742}}</ref>. Характэрнай формай партрэта сарматызма з’яўляецца пахавальны (трунный, труменный) партрэт ― маляўнічае або скульптурная выява нябожчыка. Гэта магільнай партрэт (які крапіўся да труны), эпітафійны (вешаўся на сцяне касцёла побач з дэкаратыўным або скульптурным прыбыткам), жалобная [[харугва]] (малюнак нябожчыка на тканіны, якая ўмацоўвалася на дрэўку, як сцяг). У XVII―XVIII стст. пахавальныя партрэты ў асноўным пісаліся на ліставай медзі або па ліставаму олаву<ref>{{кніга|загаловак= Vanitas. Portret trumienny na tle sarmackich obyczajów pogrzebowych|адказны= red. Joanna Dziubkowa|месца= Poznań|выдавецтва=Muzeum Narodowe w Poznaniu|год=1996|старонак=315|isbn=978-8385296447}}</ref>. Сярод пахавальных партрэтаў ― партрэты [[Андрэй Казімір Завіша|Андрэя Завіша]] (1678), [[Аляксандр Пацей|Аляксандра Пацея]] (другая палова XVIII ст.), эпітафія [[Маршалак|маршалку]] старадубскаму Баляславу Біспінгу мастака І. Прукнэра ў [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы (Ружаны)|ружанскім Траецкім касцёле]] (1789), эпітафія [[Мікалай Фаўстын Радзівіл|М. Ф. Радзівілу]] з [[Дзятлава (Аршанскі раён)|дзятлаўскага]] касцёла<ref>{{артыкул|аўтар=Хадыка А. Ю.|загаловак=Партрэт пахавальны|спасылка=http://www.adverbum.org/b-vkl2.htm|выданне=Вялікае Княства Літоўскае. Энціклапедыя у 2-х тт.|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=2007|том=2|старонкі=401|старонак=788|isbn=978-985-11-0394-8}}</ref>. [[Файл:Skaryna_1517.jpg|thumb|Гравіраваны партрэт Францыска Скарыны.]] Узнікненне графічнага партрэта датуецца 1517 годам, калі ў кнізе «Ісус Сірахаў» і ў 4-й Кнізе Царстваў (1518) апублікаваны партрэт [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]]. Беларускі першадрукар паказаны ў сваім працоўным кабінеце, ў правай руцэ пяро, на стале ― глобус, гадзінннік, на паліцах ― кнігі. Да ранняга ўсходнеславянскага партрэту адносяць і партрэт [[Васіль Цяпінскі|Васіля Цяпінскага]] (1576)<ref>{{артыкул|аўтар=[[Георгій Якаўлевіч Галенчанка|Галенчанка Г. Я.]]|загаловак=Партрэты першадрукароў|спасылка=http://adverbum.org/pomniki-gistoryi-i-kultury-belarusi1972-1|выданне=Помнікі гісторыі і культуры Беларусі|месца=Мн.|год=1972|нумар|старонкі=26―29}}</ref>. Партрэты-гравюры сталі з’яўляцца ў кнігах: партрэты [[Бона Сфорца|Боны Сфорца]], [[Жыгімонт I|Жыгімонта I]] (Decius I. L. De vetustatibus Polonorum liber I. De Jagellonum familia liber II. De Sigismundi regis temporibus liber III. Cracoviae, 1521), у выданні [[Аляксандр Гваньіні|А. Гваньіні]] «Gwagnin A. Sarmatiae Europeae descriptio. Spirae», 1581, партрэты вялікіх князёў [[Трайдэн]]а, [[Віцень|Віценя]], [[Міндоўг]]а, Ягайлы, [[Гедымін]]а, Вітаўта, Альгерда, Свідрыгайлы і караля Польшчы, вялікага князя літоўскага [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра Ягелончыка]]. У пачатку другога тома Яна Астроўскага, (сакратара брэсцкага рэферэндарыя Яна Фрэдэрыка Сапегі) «Suada latina» апублікаваны партрэт Сапегі<ref>{{кніга|аўтар=[[Віктар Фёдаравіч Шматаў|Шматаў В. Ф.]]|загаловак=Беларуская кніжная гравюра XVI―XVIII стагоддзяў|месца=Мн.|год=1984|старонкі=34―35, 59―60|старонак=183}}</ref>. У прыжыццёвым выданні твора [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка|Мікалая Радзівіла Сіроткі]] «Падарожжа ў Іерусалім» (1601, Брунсберг) змешчаны партрэт аўтара ― ксілаграфія Г. Трэтэра<ref>{{артыкул|аўтар=Хадыка А. Ю.|загаловак=Ды атрыбуцыі «Маці Боскай» з Крывошына|выданне=Помнікі мастацкай культуры Беларусі|месца=Мн.|выдавецтва=Навука і тэхніка|год=1989|нумар|старонкі=43|старонак=204}}</ref>. Сярод іканаграфіі [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]] ёсць партрэт-гравюра (1670-я гг.) А. Тарасевіча<ref>{{артыкул|аўтар=Хадыка А. Ю.|загаловак=Іасафат Кунцэвіч: складанне культу і іканаграфіі ў Беларусі|спасылка= http://media.catholic.by/nv/n36/art6.htm|выданне=Наша вера|месца=Мн.|год=2006|нумар=2(36)}}</ref>. У пачатку XVII стагоддзя, калі [[медзярыт]] ― гравюра на медзі, ― атрымаў ў [[Вялікае княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] дастатковае распаўсюджванне, з’яўляецца «Панегірык братоў Скарульскіх» (1604), і ў 1621 годзе серыя эмблематычных [[Ксілаграфія|ксілаграфій]] нясвіжскага гравёра [[Тамаш Макоўскі|Тамаша Макоўскага]]. Апошнія былі створаны для панегырыка [[Ян Караль Хадкевіч|Яну Хадкевічу]] па нагоды закладкі першага каменя ў падмурак касцёла Узнясення Маці Божай у Крожах на Жмудзі. Традыцыйны пяцічастны шчыт заключаны ў авальную рамку з гравіраваным тэкстам: «Ян Караль Хадкевіч віленскі ваявода, гетман ВКЛ, Лівонскі губернатар, граф на Шклове, Мышы і Быхаве». Такія надпісы рабіліся звычайна вакол партрэта; ля гербаў гравіраваліся злева і справа ініцыялы ўладальніка. На першым дрэварыце Хадкевіч прадстаўлены скланёным перад іконай Багародзіцы ў акужэнні анёлаў-стражнікаў з мячамі. На заднім плане касцёл і будынкі, абнесеныя сцяной. У верхнім левым куце гравюры ваенны хадкевічскі грыфон пасылае ядра з гармат у турэцкі паўмесяц<ref>{{кніга|аўтар= Jan Jakubowski.|загаловак= Tomasz Makowski sztycharz i kartograf nieświeski|спасылка= http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/plain-content?id=114717|месца= Warszawa|выдавецтва= Wydawnictwo Instytutu dla Даследаванні Ziem Wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej|год=1923|старонак=29}}</ref>. Медзярыт выкарыстаў у сваёй беларускай дзейнасці [[Лявонцій Тарасевіч]]: партрэты [[Караль Станіслаў Радзівіл (1669—1719)|К. С. Радзівіла]], падстолія ашмянскага Георгія Землі, [[Біскупы смаленскія|смаленскага епіскапа]] [[Багуслаў Гасеўскі|Багуслава Корвін-Гасеўскага]] (канец 1690-х). Яго брат ― Аляксандр Тарасевіч ― у 1685 годзе стварыў медзярытны партрэт кіраўніка слуцкага Яна Казіміра Кшыштафа Клакоцкага<ref>{{артыкул|аўтар=Валерый Васілеўскі.|загаловак=Сярод найлепшых еўрапейскіх гравёраў|спасылка=http://zviazda.by/be/news/20151110/1447104000-syarod-naylepshyh-eurapeyskih-gravyorau|выжанне=Звязда|месца=Мн.|выдавецтва=Літаратура і мастацтва|год=2015|нумар=10 лістапада}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Степовик Д. В.|загаловак=Украинские гравёры-иллюстраторы виленских изданий конца XVII в.|выданне=Фёдоровские чтения. 1982|месца=М.|выдавецтва=Наука|год=1987|старонак=222}}</ref>. З сярэдзіны XVI стагоддзя [[Віленскі манетны двор|Віленскім манетным дваром]] выпускаюцца партрэтныя медалі. Так, майстры Ян Марыя Падавана і Даменіка Венетус стварылі шэраг медалёў з партрэтамі каралеўскай сям’і (1532, 1548)<ref>''Лявонава А. К.'' Скульптурны партрэт эпохі Рэнесанса // Помнікі мастацкай культуры Беларусі эпохі Адраджэння. Мн. Навука і тэхніка, 1994. С. 112—117.</ref>. Веронскі майстар Ян Карагліа стварыў у 1539 годзе медальерны партрэт віленскага каноніка Аляксандра Пезенцыя<ref>{{кніга|аўтар= Gumowski M.|загаловак= Wilenska szkola medalierska w XVI i XVII wieku|месца=Warszawa|выдавецтва= Atheneum wilenskie|год=1929|старонак=74}}</ref>. Да сярэдзіне XVI стагоддзя, з развіццём надмагільных помнікаў, з’яўляюцца скульптурныя партрэты ў Віленскім кафедральным саборы, ― [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлера вялікага літоўскага]] [[Альбрэхт Гаштольд|Альбрэхта Гаштольда]] (1540), віленскага біскупа [[Павел Аляксандравіч Гальшанскі|Паўла Гальшанскага]]<ref>{{артыкул|аўтар=Матушакайте М. Й|загаловак=Литовская надгробная скульптура эпохи Ренессанса и раннего барокко|выданне=Искусство Прибалтики|месца=Таллин|выдавецтва=Кунст|год=1981|нумар|старонкі=61―78|старонак=350}}</ref>. У нясвіжскім касцёле езуітаў ― надмагільныя партрэты Мікалая Радзівіла Сіроткі з сынамі. У гальшанскім францысканскім касцёле ― падканцлера літоўскага [[Павел Стэфан Сапега|Паўла Стэфана Сапегі]] і яго трох жонак. Сапега намаляваны «заснуўшым рыцарам на гатычнай пліце». У касцёле вёскі [[Крамяніца]] ― каштэляна віцебскага Мікалая Вольскага з жонкай Барбарай<ref>{{cite web|url=http://www.ctv.by/novosti-grodno-i-grodnenskoy-oblasti/derevnya-kremyanica-grodnenskoy-oblasti-unikalnoe-nadgrobie|title=Деревня Кременица Гродненской области: уникальное надгробие Вольских в костёле Святого Юрия сохранилось в неизменном виде|publisher=СТВ|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707110108/http://www.ctv.by/novosti-grodno-i-grodnenskoy-oblasti/derevnya-kremyanica-grodnenskoy-oblasti-unikalnoe-nadgrobie|archive-date=7 ліпеня 2017|url-status=dead}}</ref>. У навагрудскім фарным касцёле ― кашталяна навагрудскага Яна Рудаміна Дусяцкага<ref>{{артыкул|аўтар=Леонова А. К.|загаловак= Надгробие|выданне=Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|месца=Мн.|выдавецтва=БелЭн|год=1981|том=4|старонкі=371|старонак=494}}</ref>. == Беларускі партрэт XVIII стагоддзя == На развіццё жывапісу Беларусі ў канцы XVIII стагоддзя безумоўнае ўплыў аказалі прыдворныя мастакі саксонскіх курфюрстаў (адначасова і каралёў Рэчы Паспалітай) з Дрэздэна. Мастак сярэдзіны XVIII Казімір Лютніцкі ― аўтар 166 партрэтных копій, выкананых для [[Мірскі замак|Мірскага замка]] па замове Міхала Казіміра Радзівіла Рыбанькі. Захаваўся напісаны ім партрэт Теафіліі Вішнявецкай, маці жонкі Міхала Радзівіла<ref>{{cite web|url=http://mirzamak.by/upload/files/Publications/bazhenova_kazimir.pdf?ysclid=lrkazxcr6y937651906|title=Казімір Лютніцкі альбо Мірскі|author=[[Вольга Дзмітрыеўна Бажэнава|Бажэнава В. Д.]]|access-date=19 студзеня 2024|archive-date=27 лістапада 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127111341/http://mirzamak.by/upload/files/Publications/bazhenova_kazimir.pdf?ysclid=lrkazxcr6y937651906|url-status=dead}}</ref>. Узорам прадстаўлення сямейнага радавога дрэва стаў ініцыяваны Радзівілам Рыбанькай альбом партрэтаў-гравюр «Icones familiae ducalis Radivillianae» (1758), які пачынаўся з міфічнага продка і заканчваўся прадстаўнікамі дынастыі ў XVIII ст. Яго выканаў [[Гірш Ляйбовіч]] з памочнікамі<ref>{{cite web|url=https://www.wdl.org/be/item/11300/|title= Icones Familiae Ducalis Radivilianae ex originalibus in Ganzophylacio ordinationis desumptae (Іканаграфія княжага роду Радзівілаў)|date=1758|publisher=Сусветная лічбавая бібліятэка}}</ref><ref>{{кніга|загаловак= Радзівілы. Альбом партрэтаў XVIII - XIX стагоддзяў «Icones familiae ducalis Radivilianae»|месца=Мн.|выдавецтва=Бел Эн|год=2010|старонак=523|isbn=978-985-11-0491-4}}</ref>. [[Файл:Smuglewicz Prozor Family.jpg|thumb|Ф. Смуглевіч. Партрэт сям’і Прозар. 1789]] Стыпендыят караля Рэчы Паспалітай [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]] [[Францішак Смуглевіч]] вучыўся ў рымскай Акадэміі святога Лукі. Аўтар партрэтаў і жанравых сцэн, ён заснаваў кафедру жывапісу і малюнка ў [[Вільнюскі ўніверсітэт|Галоўнай віленскай школе]]. Групавы партрэт «Сям’я Прозар» напісаны ў 1789 годзе па замове абознага літоўскага [[Караль Прозар|Караля Прозара]]. Карціна меркавалася як апафеоз памерламу бацьку Караля ― ваяводзе віцебскаму Юзафу Прозару. Сям’я Прозар, акрамя дзяцей, была напісана з натуры. У цэнтры кампазіцыі ― медальён з партрэтам Юзафа Прозара. Злева стаіць Караль Прозар і паказвае на надпіс-прысвячэнне. Справа сядзіць жонка Караля ― Людвіка. За ёй стаяць брат Караля і два яго швагра. На першым плане дзеці. Мастак падкрэсліў сродкі экспрэсіі традыцыйнага сармацкага партрэта. Карціна Смуглевіча ― гэта прыклад самастойнай польска-беларускай партрэтнай традыцыі ў асноўнай плыні еўрапейскага партрэтнага жывапісу XVIII стагоддзя. Групавымі партрэтамі таксама з’яўляюцца гістарычныя карціны Смуглевіча «Смерць Якуба Ясінскага» і «Прысяга Касцюшкі на Кракаўскім рынку». У апошняй ― вобразы ўдзельнікаў гістарычнай падзеі. На першым плане генералы Т. Касцюшка, [[Антоній Мадалінскі|А. Мадалінскі]], [[Юзаф Водзіцкі|Ю. Водзіцкі]], канонік В. Серакоўскі, злева ― сам мастак. Смуглевічам таксама напісаны партрэты [[Юзаф Пешка|Ю. Пешкі]], Р. Пшаздзецкага, біскупа Жмудскага [[Юзаф Арнульф Гедройц|Ю. Гедройца]], сям’і [[Тышкевічы|Тышкевічаў]]. Менавіта пад уплывам Смуглевіча развілася цікавасць да гістарычнага партрэтнага жывапісу<ref>{{кніга|аўтар= Załęski. К.|загаловак= Franciszek Smuglewicz. W kręgu wileńskiego klasycyzmu|месца= Warszawa|выдавецтва=Muzeum Narodowe w Warszawie|год=2000|старонак=573|isbn=83-7100-125-8}}</ref><ref>{{кніга|загаловак= Pranciškus Smuglevičius ir jo epocha. Straipsnių rinkinys|спасылка= https://mokslai.lt/referatai/istorija/pranciskus-smuglevicius.html|месца= Vilnius|выдавецтва= Vilniaus dailės akademijos leidykla|год= 1997|старонак= 109}}</ref>. Цікавы і групавы партрэт аўтарства вучня і пераемніка Смуглевіча па Віленскай школе ― [[Ян Рустэм|Яна Рустэма]], які аб’яднаў на адным палатне вобразы Марыі Мірскай, Адама Напалеона Мірскага і Барбары Шумскай. Першая прадстаўлена ў выглядзе Тэрпсіхоры, другі ў выглядзе Амура, а трэцяя ― музы Палігімніі. З карцін Рустэма, гэтая носіць найбольш класічны характар, відаць уплыў французскага класіцызму. Рустэм з’яўляецца аўтарам некалькіх аўтапартрэтаў, паясных партрэтаў<ref>{{кніга|аўтар=Станислав Лорентц, Анджей Роттермунд.|загаловак=Классицизм в Польше|месца=Варшава|выдавецтва=Аркады|год=1987|старонкі=295|старонак=326}}</ref><ref>{{кніга|аўтар= Janonienė Rūta.|загаловак=Jonas Rustemas|месца= Vilniaus|выдавецтва= Vilniaus dailės akademijos leidykla|год=1999|старонак=356|isbn=9986-571-49-9}}</ref>. Вучнем Смуглевіча быў і [[Язэп Аляшкевіч]], аўтар партрэтаў Льва Сапегі, Мікалая Радзівіла, [[Партрэт Адама Ежы Чартарыйскага (Іосіф Аляшкевіч)|Адама Чартарыйскага]], Генрыка Жэвускага, Адама Міцкевіча, партрэта дзяўчынкі, жаночага партрэта<ref>{{артыкул|аўтар=А. Пржецлавский А.|загаловак=Иосиф Алешкевич|спасылка=http://memoirs.ru/texts/PrzIO_RS76_16_7.htm|выданне=Русская старина|месца=М.|год=1876|том=16|старонкі=559―566|старонак=494|archive-url=https://web.archive.org/web/20161119184628/http://memoirs.ru/texts/PrzIO_RS76_16_7.htm|archive-date=19 лістапада 2016}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=[[Вітаўт Чаропка|Чаропка В.]]|загаловак=Насустрач людзям: мастак Юзаф Аляшкевіч|выданне=Беларускі гістарычны часопіс|месца=Мн.|год=2011|нумар=4|старонкі=36―45}}</ref>. [[Юзаф Пешка]] першапачатковаю мастацкую адукацыю атрымаў у кракаўскага жывапісца Дамініка Эстрэйхера, затым вучыўся ў Варшаве у вядомага партрэтыста [[:pl:Jan Chrzciciel Lampi (starszy)|Іагана Лампі]] і Смуглевіча. З 1793 года ў Вільні, піша партрэты віленскай шляхты і духавенства (партрэты саветніка Вейса, надворнага маршалка літоўскага [[Станіслаў Солтан|Станіслава Солтана]], кашталяна кіеўскага [[Аляксандр Любамірскі, каштэлян кіеўскі|Аляксандра Любамірскага]], старасты берасцейскага [[Казімір Нестар Сапега|Казіміра Сапегі]], Теафілы Радзівіл, [[Ігнацы Закржэўскі|Ігнацы Закржэўскага]], гетмана [[Шыман Марцін Касакоўскі|Шымана Касакоўскага]]). Па просьбе магістрата Варшавы Юзаф Пешка напісаў цыкл партрэтаў дзеячаў [[Чатырохгадовы сойм|Чатырохгадовага сойма]] (I790―I792). Групавымі сямейнымі партрэтамі з’яўляюцца працы Пешкі «Сямейства Манюшкі», «Адам Казімеж Чартарыйскі з жонкай». У апошнім партрэце адчуваецца спроба мастака аб’яднаць правілы афіцыйнага прыдворнага жывапісу з традыцыяй польскага сарматызма<ref>{{кніга|аўтар=[[Леанід Ніканоравіч Дробаў|Дробаў Л. Н.]]|загаловак=Живопись Белоруссии XIX―начала XX в.|месца=Мн.|выдавецтва=Вышэйшая школа|год=1974|старонкі=35―38|старонак=336}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Надзея Усава.|загаловак=Беларускія вандроўкі Юзафа Пешкі|спасылка= http://media.catholic.by/nv/n7/art4.htm|выданне=Наша Вера|месца=Мн.|год=1999|нумар=1(7)}}</ref>. == Зноскі == {{крыніцы}} == Гл. таксама == * [[Беларуская гравюра]] * [[Серыя партрэтаў у лаўровым вянку]] * [[Партрэтная галерэя роду Сапегаў]] * [[Партрэтная галерэя роду Тышкевічаў]] == Галерэя == <center><gallery> Файл: Svitrigaila 1578 (99260282).jpg|[[Свідрыгайла]]. Гравюра з «Апісання Еўрапейскай Сарматыі» [[Аляксандр Гваньіні|А. Гваньіні]] (1578) File: Michał Kazimierz Radziwiłł Rybeńko.JPG|[[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька]] File: Mikałaj Radzivił Rudy. Мікалай Радзівіл Руды (XVIII).jpg|[[Мікалай Радзівіл Руды]] File: Franciszka Radziwill (304805).jpg|[[Францішка Уршуля Радзівіл]] File: Jan Karol Chodkiewicz.PNG|[[Ян Караль Хадкевіч]] </gallery></center> == Літаратура == * ''[[Вольга Дзмітрыеўна Бажэнава|Бажэнава О. Д.]]'' Автопортреты художников в белорусском искусстве XVI—XVIII веков // Музей XXI стагоддзя: актуальныя праблемы дзейнасці. Навукова-практычная канферэнцыя, прысвечаная 65-годдзю з дня заснавання нацыянальнага мастацкага музея рэспублікі Беларусь. ― Мінск: Белпрынт, 2008. С.232—238. * ''Барвенава Г. А.'' [http://www.imef.basnet.by/Sborniki/pytanni_17.pdf Некропалі арыстакратыі Беларусі: захаванне, адкрыццё для надведвальнікаў, папулярызацыя] // Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі. Выпуск 17. ― Мн., НАН Беларусі, Права і эканоміка, 2014. С. 269―273 * ''Герасімаў Г.'' Трактоўка вобразоў дзяржаўных дзеячоў часоў Вялікага Княства Літоўскага у беларускім жывапісе другой паловы XX―XXI ст. // Роднае слова, 2014, № 10. С. 85―87 * Гісторыя беларускага мастацтва: У 6 т. [рэд. кал.: С. В. Марцэлеў (гал.рэд.) [і інш.]; рэд. тома С. В. Марцэлеў, Л. М. Дробаў ; АН БССР, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. — Мінск : Навука і тэхніка, 1987―1994. * Жывапіс Беларусі XII―XVIII стагоддзяў: Фрэска. Абраз. Партрэт: Альбом. Склад. Н. Ф. Высоцкая, Т. А. Карповіч. ― Мн., Беларусь, 1980. С. 315 * ''Каменецкая Е. К.'' Основные направления развития портрета в крупных художественных центрах Польши и Литвы ХV века. Автореферат. ― Л., 1983 * ''Карпенка А. У.'' Партрэты ўладароў і магнатаў ВКЛ (з музеяў Львова і Луцка) // Беларускі гістарычны часопіс. ― 2013, № 6. С. 19―27 * ''[[Міхаіл Сяргеевіч Кацар|Кацар М. С.]]''. Зараджэнне і развіццё партрэтнага жанру ў беларускім жывапісе XIV—XVI стст. // Беларускае мастацтва: Зборнік артыкулаў і матэрыялаў. Ін-т мастацтвазнаўства і фальклору АН БССР. — Мн.: Выд-ва АН БССР, 1962. * ''Матушакайте М. Й.'' Портрет в Литве XVI―XVIII вв. ― Вильнюс, Мокслас, 1984. С. 167 * ''Нароўская А. М.'' Гістарычны партрэт у мастацкай калекцыі Віленскага музея старажытнасцей // Рэпрэзентацыя і музеефікацыя творчай спадчыны Тышкевічаў у Беларусі і Літве: Пятыя міжнародныя Тышкевіцкія чытанні ― Мінск, Крэцінга, 14-15 мая 2014 г., Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў, 2014. С. 126—133. * ''Томашева И. Г.'' Портрет в живописи Беларуси эпохи Ренессанса и барокко: вопросы стиля и типологии // Искусство и культура. ― 2016, № 3. С. 44―53 * ''Хадыка А. Ю.'' Непаўторныя рысы. З гісторыі беларускага партрэта. — Мн., Навука і тэхніка, 1992. С. 144 * ''[[Вольга Васілеўна Церашчатава|Церашчатава В. В.]]''. Старажытнабеларускі манументальны жывапіс ХІ―XVIII стст. ― Мн., Навука і тэхніка, 1986. С. 183 {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Партрэт]] [[Катэгорыя:Жывапіс Адраджэння]] [[Катэгорыя:Выяўленчае мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Жывапіс Вялікага Княства Літоўскага]] ms2rhtdv2pxy1dre8i4hpvpcjdhozn5 0 474176 5148089 5113614 2026-05-28T20:42:50Z Pabojnia 135280 афармленне 5148089 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыйны спіс}} {{Картка прэміі |назва = Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм |арыгінальная назва = European Film Award for Best European Film |выява = European Film Awards statue.png |апісанне_фота = Еўрапейская кінапрэмія, статуэтка |заснаванне = [[1988]] }} '''Еўрапе́йская кінапрэ́мія за найле́пшы еўрапе́йскі фільм''' ({{lang-en|European Film Award for Best European Film}}) — галоўная ўзнагарода [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]], якая ўручаецца [[Еўрапейская кінаакадэмія|еўрапейскай кінаакадэміяй]] штогод, пачынаючы ад моманту заснавання прэміі. Упершыню ўзнагарода была прысуджана на [[Еўрапейская кінапрэмія 1988|1-й цырымоніі]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] [[26 лістапада]] [[1988]] года ў [[Заходні Берлін|Заходнім Берліне]]. Колькасць намінантаў, якія штогод прэтэндуюць на званне «Найлепшага еўрапейскага фільма», на працягу існавання кінапрэміі часта змянялася, застаючыся ў межах ад 3 да 8 намінацый. У 2024 годзе колькасць намінантаў была пашырана да 15: з гэтага года на галоўны прыз сталі прэтэндаваць не толькі ігравыя мастацкія фільмы, але і намінанты на {{нп5|Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі дакументальны фільм|найлепшы дакументальны фільм|en|European Film Award for Best Documentary}} і [[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі анімацыйны поўнаметражны фільм|найлепшы поўнаметражны анімацыйны фільм]]<ref name="EFA, Change in the Award Votes" />. Па стане на пачатак [[2026]] года часцей за ўсё, а менавіта тройчы, у намінацыі «Найлепшы еўрапейскі фільм» перамагалі карціны італьянскага рэжысёра [[Джані Амеліа]] ([[Еўрапейская кінапрэмія 1990|1990]], [[Еўрапейская кінапрэмія 1992|1992]], [[Еўрапейская кінапрэмія 1994|1994]]), датскага рэжысёра [[Ларс фон Трыер|Ларса фон Трыера]] ([[Еўрапейская кінапрэмія 1996|1996]], [[Еўрапейская кінапрэмія 2000|2000]], [[Еўрапейская кінапрэмія 2011|2011]]) і аўстрыйскага рэжысёра [[Міхаэль Ханэке|Міхаэля Ханэке]] ([[Еўрапейская кінапрэмія 2005|2005]], [[Еўрапейская кінапрэмія 2009|2009]], [[Еўрапейская кінапрэмія 2012|2012]]). Па колькасці намінацый першынства трымае іспанскі рэжысёр [[Педра Альмадовар]]: яго карціны намінаваліся на «Найлепшы еўрапейскі фільм» восем разоў ([[Еўрапейская кінапрэмія 1998|1998]], [[Еўрапейская кінапрэмія 1999|1999]], [[Еўрапейская кінапрэмія 2002|2002]], [[Еўрапейская кінапрэмія 2004|2004]], [[Еўрапейская кінапрэмія 2006|2006]], [[Еўрапейская кінапрэмія 2016|2016]], [[Еўрапейская кінапрэмія 2019|2019]], [[Еўрапейская кінапрэмія 2024|2024]]), але перамаглі толькі двойчы.{{Пераход|Статыстыка па перамогах і намінацыях|1}} == Пераможцы і намінанты == Пераможцы і намінанты прыведзены ў храналагічным парадку. У межах аднаго года намінанты ўпарадкаваны па беларускамоўнай назве фільма паводле алфавіта. Пераможца адзначаны блакітным колерам фона <span style="background:#ADD8E6; width:50px; border:1px solid #aaa;">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span> і прыводзіцца першым. === 1980-я === {| class="wikitable" style="text-align:left; width:100%;" |- !width="6%" align="center"|Год !width="32%"|Фільм !width="32%"|Рэжысёр(ы) !width="28%"|Краіны-вытворцы !width="2%"|{{abbr|Сп.|спасылкі|0}} |- |rowspan=7 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 1988|1988]] |style="background:#ADD8E6"|«'''[[Кароткі фільм пра забойства]]'''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Кшыштаф Кеслёўскі]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Польшча}} |rowspan=7 align="center" valign="top"|<ref name="EFA, Winners 1988" /><br /><ref name="EFA, Nominations 1988" /> |- |«[[Бывайце, дзеці]]» |[[Луі Маль]] |{{Сцяг|Францыя}} |- |«{{нп5|Далёкія галасы, ціхія жыцці||en|Distant Voices, Still Lives}}» |{{нп5|Тэрэнс Дэвіс||en|Terence Davies}} |{{Сцяг|Вялікабрытанія}} |- |«{{нп5|Жывы лес||en|El bosque animado}}» |{{нп5|Хасэ Луіс Куэрда||en|José Luis Cuerda}} |{{Сцяг|Іспанія}} |- |«[[Неба над Берлінам]]» |[[Вім Вендэрс]] |{{Сцяг|ФРГ}} |- |«[[Пеле Заваёўнік]]» |{{нп5|Біле Аўгуст||en|Bille August}} |{{Сцяг|Данія}} |- |«[[Якаб (фільм, 1988)|Якаб]]» |{{нп5|Мірча Данелюк||en|Mircea Daneliuc}} |{{Сцяг|Румынія}} |- |rowspan=6 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 1989|1989]] |style="background:#ADD8E6"|«'''{{нп5|Пейзаж у тумане||en|Landscape in the Mist}}'''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Тэадорас Ангелопулас]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Грэцыя}} |rowspan=6 align="center" valign="top"|<ref name="EFA, Winners 1989" /><br /><ref name="EFA, Nominations 1989" /> |- |«{{нп5|Высокія надзеі||en|High Hopes (1988 film)}}» |[[Майк Лі]] |{{Сцяг|Вялікабрытанія}} |- |«{{нп5|Магнус||en|Magnús (film)}}» |{{нп5|Траін Бертэльсан||en|Þráinn Bertelsson}} |{{Сцяг|Ісландыя}} |- |«[[Маленькая Вера]]» |{{нп5|Васілій Уладзіміравіч Пічул|Васілій Пічул|en|Vasili Pichul}} |{{Сцяг|СССР}} |- |«{{нп5|Успаміны жоўтага дома||en|Recollections of the Yellow House}}» |{{нп5|Жуан Сезар Мантэйру||en|João César Monteiro}} |{{Сцяг|Партугалія}} |- |«{{нп5|Эльдарада (фільм, 1988)|Эльдарада|en|Eldorado (1988 film)}}» |{{нп5|Геза Берэменьі||en|Géza Bereményi}} |{{Сцяг|Венгрыя}} |} === 1990-я === {| class="wikitable" style="text-align:left; width:100%;" |- !width="6%" align="center"|Год !width="32%"|Фільм !width="32%"|Рэжысёр(ы) !width="28%"|Краіны-вытворцы !width="2%"|{{abbr|Сп.|спасылкі|0}} |- |rowspan=7 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 1990|1990]] |style="background:#ADD8E6"|«'''{{нп5|Адчыненыя дзверы||en|Open Doors (film)}}'''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Джані Амеліа]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Італія}} |rowspan=7 align="center" valign="top"|<ref name="EFA, Winners 1990" /><br /><ref name="EFA, Nominations 1990" /> |- |«{{нп5|Ай, Кармела!||en|¡Ay Carmela!}}» |[[Карлас Саура]] |{{Сцяг|Іспанія}} |- |«{{нп5|Анёл-ахоўнік (фільм, 1990)|Анёл-ахоўнік|en|The Guardian Angel (film)}}» |{{нп5|Сюзана Остэн||en|Suzanne Osten}} |{{Сцяг|Швецыя}} |- |«{{нп5|Дзяўчына з запалкавай фабрыкі||en|The Match Factory Girl}}» |[[Акі Каўрысмякі]] |{{Сцяг|Фінляндыя}} |- |«{{нп5|Допыт (фільм, 1982)|Допыт|en|Interrogation (1982 film)}}» |{{нп5|Рычард Бугайскі||en|Ryszard Bugajski}} |{{Сцяг|Польшча}} |- |«{{нп5|Маці (фільм, 1990)|Маці|en|Mother (1990 film)}}» |[[Глеб Анатолевіч Панфілаў|Глеб Панфілаў]] |{{Сцяг|СССР}} |- |«{{нп5|Сірано дэ Бержэрак (фільм, 1990)|Сірано дэ Бержэрак|en|Cyrano de Bergerac (1990 film)}}» |[[Жан-Поль Рапно]] |{{Сцяг|Францыя}} |- |rowspan=3 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 1991|1991]] |style="background:#ADD8E6"|«'''{{нп5|Рыф-Раф||en|Riff-Raff (1991 film)}}'''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Кен Лоўч]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Вялікабрытанія}} |rowspan=3 align="center" valign="top"|<ref name="EFA, Winners 1991" /><br /><ref name="EFA, Nominations 1991" /> |- |«{{нп5|Маленькі злачынца||en|The Little Gangster}}» |[[Жак Дуаён]] |{{Сцяг|Францыя}} |- |«{{нп5|Хома Фабер||en|Voyager (film)}}» |[[Фолькер Шлёндорф]] |{{Сцяг|Германія}} |- |rowspan=3 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 1992|1992]] |style="background:#ADD8E6"|«'''{{нп5|Выкрадальнік дзяцей||en|The Stolen Children}}'''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Джані Амеліа]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Італія}} |rowspan=3 align="center" valign="top"|<ref name="EFA, Winners 1992" /><br /><ref name="EFA, Nominations 1992" /> |- |«{{нп5|Жыццё багемы||en|La Vie de Bohème (1992 film)}}» |[[Акі Каўрысмякі]] |{{Сцяг|Фінляндыя}} |- |«{{нп5|Закаханыя з Новага моста||en|Les Amants du Pont-Neuf}}» |{{нп5|Леос Каракс||en|Leos Carax}} |{{Сцяг|Францыя}} |- |rowspan=3 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 1993|1993]] |style="background:#ADD8E6"|«'''{{нп5|Урга — тэрыторыя кахання||en|Close to Eden}}'''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Мікіта Сяргеевіч Міхалкоў|Нікіта Міхалкоў]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Расія}} |rowspan=3 align="center" valign="top"|<ref name="EFA, Winners 1993" /><br /><ref name="EFA, Nominations 1993" /> |- |«{{нп5|Відэа Бэні||en|Benny's Video}}» |[[Міхаэль Ханэке]] |{{Сцяг|Аўстрыя}} |- |«{{нп5|Сэрца зімой||en|A Heart in Winter}}» |[[Клод Сатэ]] |{{Сцяг|Францыя}} |- |rowspan=3 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 1994|1994]] |style="background:#ADD8E6"|«'''{{нп5|Ламерыка||en|Lamerica}}'''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Джані Амеліа]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Італія}} |rowspan=3 align="center" valign="top"|<ref name="EFA, Winners 1994" /><br /><ref name="EFA, Nominations 1994" /> |- |«[[Тры колеры: Сіні]]»,<br />«[[Тры колеры: Белы]]»,<br />«[[Тры колеры: Чырвоны]]» |[[Кшыштаф Кеслёўскі]] |{{Сцяг|Францыя}},<br />{{Сцяг|Польшча}},<br />{{Сцяг|Швейцарыя}} |- |«{{нп5|У імя айца||en|In the Name of the Father (film)}}» |{{нп5|Джым Шэрыдан||en|Jim Sheridan}} |{{Сцяг|Ірландыя}} |- |rowspan=3 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 1995|1995]] |style="background:#ADD8E6"|«'''{{нп5|Зямля і воля (фільм)|Зямля і воля|en|Land and Freedom (film)}}'''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Кен Лоўч]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Вялікабрытанія}} |rowspan=3 align="center" valign="top"|<ref name="EFA, Winners 1995" /><br /><ref name="EFA, Nominations 1995" /> |- |«{{нп5|Позірк Адысея||en|Ulysses' Gaze}}» |[[Тэадорас Ангелопулас]] |{{Сцяг|Грэцыя}} |- |«{{нп5|Спатканні ў Парыжы||en|Les Rendez-vous de Paris}}» |{{нп5|Эрык Рамэр||en|Éric Rohmer}} |{{Сцяг|Францыя}} |- |rowspan=3 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 1996|1996]] |style="background:#ADD8E6"|«'''{{нп5|Рассякаючы хвалі||en|Breaking the Waves}}'''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Ларс фон Трыер]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Данія}} |rowspan=3 align="center" valign="top"|<ref name="EFA, Winners 1996" /><br /><ref name="EFA, Nominations 1996" /> |- |«{{нп5|Коля (фільм, 1996)|Коля|en|Kolya}}» |{{нп5|Ян Сверак||en|Jan Svěrák}} |{{Сцяг|Чэхія}} |- |«{{нп5|Таямніцы і хлусня||en|Secrets & Lies (film)}}» |[[Майк Лі]] |{{Сцяг|Вялікабрытанія}} |- |rowspan=6 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 1997|1997]] |style="background:#ADD8E6"|«'''{{нп5|Мужчынскі стрыптыз (фільм, 1997)|Мужчынскі стрыптыз|en|The Full Monty}}'''» |style="background:#ADD8E6"|'''{{нп5|Пітэр Катанэа||en|Peter Cattaneo}}''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Вялікабрытанія}} |rowspan=6 align="center" valign="top"|<ref name="EFA, Winners 1997" /><br /><ref name="EFA, Nominations 1997" /> |- |«[[Англійскі пацыент]]» |[[Энтані Мінгела]] |{{Сцяг|Вялікабрытанія}} |- |«{{нп5|Дасканалы круг||en|The Perfect Circle}}» |{{нп5|Адэмір Кеновіч||en|Ademir Kenović}} |{{Сцяг|Боснія і Герцагавіна}} |- |«{{нп5|Злодзей (фільм, 1997)|Злодзей|en|The Thief (1997 film)}}» |[[Павел Рыгоравіч Чухрай|Павел Чухрай]] |{{Сцяг|Расія}} |- |«{{нп5|Капітан Конан||en|Captain Conan}}» |[[Бертран Тавернье]] |{{Сцяг|Францыя}} |- |«[[Пяты элемент (фільм)|Пяты элемент]]» |[[Люк Бесон]] |{{Сцяг|Францыя}} |- |rowspan=7 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 1998|1998]] |style="background:#ADD8E6"|«'''[[Жыццё цудоўнае (фільм, 1997)|Жыццё цудоўнае]]'''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Раберта Беніньі]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Італія}} |rowspan=7 align="center" valign="top"|<ref name="EFA, Winners 1998" /><br /><ref name="EFA, Nominations 1998" /> |- |«{{нп5|Жывая плоць||en|Live Flesh (film)}}» |[[Педра Альмадовар]] |{{Сцяг|Іспанія}} |- |«[[Лола бяжыць]]» |[[Том Тыквер]] |{{Сцяг|Германія}} |- |«{{нп5|Мяне клічуць Джо||en|My Name Is Joe}}» |[[Кен Лоўч]] |{{Сцяг|Вялікабрытанія}} |- |«{{нп5|Святкаванне (фільм, 1998)|Святкаванне|en|Festen}}» |[[Томас Вінтэрберг]] |{{Сцяг|Данія}} |- |«{{нп5|Уяўнае жыццё анёлаў||en|The Dreamlife of Angels}}» |{{нп5|Эрык Занка||en|Erick Zonca}} |{{Сцяг|Францыя}} |- |«{{нп5|Хлопчык-мяснік||en|The Butcher Boy (1997 film)}}» |{{нп5|Ніл Джордан||en|Neil Jordan}} |{{Сцяг|Ірландыя}} |- |rowspan=8 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 1999|1999]] |style="background:#ADD8E6"|«'''{{нп5|Усё пра маю маці||en|All About My Mother}}'''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Педра Альмадовар]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Іспанія}} |rowspan=8 align="center" valign="top"|<ref name="EFA, Winners 1999" /><br /><ref name="EFA, Nominations 1999" /> |- |«{{нп5|Апошняя песня Міфуне||en|Mifune (film)}}» |{{нп5|Сёрэн Краг-Якабсэн||en|Søren Kragh-Jacobsen}} |{{Сцяг|Данія}} |- |«{{нп5|Зона ваенных дзеянняў||en|The War Zone}}» |[[Цім Рот]] |{{Сцяг|Вялікабрытанія}} |- |«{{нп5|Молах (фільм, 1999)|Молах|en|Moloch (film)}}» |[[Аляксандр Мікалаевіч Сакураў|Аляксандр Сакураў]] |{{Сцяг|Расія}} |- |«{{нп5|Нотынг-Хіл (фільм)|Нотынг-Хіл|en|Notting Hill (film)}}» |{{нп5|Роджэр Мішэл||en|Roger Michell}} |{{Сцяг|Вялікабрытанія}} |- |«{{нп5|Разэта (фільм, 1999)|Разэта|en|Rosetta (film)}}» |{{нп5|Браты Дардэн|Жан-П’ер і Люк Дардэн|en|Dardenne brothers}} |{{Сцяг|Бельгія}} |- |«{{нп5|Сонечнае святло||en|Sunshine (1999 film)}}» |{{нп5|Іштван Сабо||en|István Szabó}} |{{Сцяг|Канада}}, {{Сцяг|Венгрыя}}, {{Сцяг|Аўстрыя}}, {{Сцяг|Германія}} |- |«{{нп5|Чортаў Омаль||en|Show Me Love (film)}}» |{{нп5|Лукас Мудзісан||en|Lukas Moodysson}} |{{Сцяг|Швецыя}} |} === 2000-я === {| class="wikitable" style="text-align:left; width:100%;" |- !width="6%" align="center"|Год !width="32%"|Фільм !width="32%"|Рэжысёр(ы) !width="28%"|Краіны-вытворцы !width="2%"|{{abbr|Сп.|спасылкі|0}} |- |rowspan=7 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2000|2000]] |style="background:#ADD8E6"|«'''[[Танцорка ў цемры]]'''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Ларс фон Трыер]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Данія}} |rowspan=7 align="center" valign="top"|<ref name="EFA, Winners 2000" /><br /><ref name="EFA, Nominations 2000" /> |- |«{{нп5|Білі Эліят||en|Billy Elliot}}» |[[Стывен Долдры]] |{{Сцяг|Вялікабрытанія}} |- |«{{нп5|Вераломная||en|Faithless (2000 film)}}» |[[Ліў Ульман]] |{{Сцяг|Швецыя}} |- |«{{нп5|Гары — сябар, што жадае вам дабра||en|Harry, He's Here to Help}}» |{{нп5|Дамінік Моль||en|Dominik Moll}} |{{Сцяг|Францыя}} |- |«{{нп5|Густы іншых||en|The Taste of Others}}» |{{нп5|Аньес Жаўі||en|Agnès Jaoui}} |{{Сцяг|Францыя}} |- |«[[Курыныя ўцёкі]]» |{{нп5|Пітэр Лорд||en|Peter Lord}}, {{нп5|Нік Парк||en|Nick Park}} |{{Сцяг|Вялікабрытанія}} |- |«{{нп5|Хлеб і цюльпаны||en|Bread and Tulips}}» |{{нп5|Сільвіа Сальдзіні||en|Silvio Soldini}} |{{Сцяг|Італія}} |- |rowspan=8 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2001|2001]] |style="background:#ADD8E6"|«'''[[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]]'''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Жан-П’ер Жэнэ]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Францыя}} |rowspan=8 align="center" valign="top"|<ref name="EFA, Winners 2001" /><br /><ref name="EFA, Nominations 2001" /> |- |«{{нп5|Дзённік Брыджыт Джонс||en|Bridget Jones's Diary (film)}}» |{{нп5|Шэран Магуаер||en|Sharon Maguire}} |{{Сцяг|Вялікабрытанія}} |- |«{{нп5|Інтым (фільм, 2001)|Інтым|en|Intimacy (film)}}» |[[Патрыс Шэро]] |{{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Італія}} |- |«{{нп5|Іншыя (фільм, 2001)|Іншыя|en|The Others (2001 film)}}» |[[Алехандра Аменабар]] |{{Сцяг|Іспанія}} |- |«{{нп5|Італьянская для пачынаючых||en|Italian for Beginners}}» |{{нп5|Лоне Шэрфіг||en|Lone Scherfig}} |{{Сцяг|Данія}} |- |«{{нп5|Пакой сына||en|The Son's Room}}» |[[Нані Марэці]] |{{Сцяг|Італія}}, {{Сцяг|Францыя}} |- |«{{нп5|Піяністка (фільм)|Піяністка|en|The Piano Teacher (film)}}» |[[Міхаэль Ханэке]] |{{Сцяг|Аўстрыя}}, {{Сцяг|Францыя}} |- |«{{нп5|Эксперымент (фільм, 2001)|Эксперымент|en|Das Experiment}}» |[[Олівер Хіршбігель]] |{{Сцяг|Германія}} |- |rowspan=8 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2002|2002]] |style="background:#ADD8E6"|«'''[[Пагавары з ёй]]'''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Педра Альмадовар]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Іспанія}} |rowspan=8 align="center" valign="top"|<ref name="EFA, Winners 2002" /><br /><ref name="EFA, Nominations 2002" /> |- |«[[8 жанчын (фільм)|8 жанчын]]» |[[Франсуа Азон]] |{{Сцяг|Францыя}} |- |«{{нп5|Гуляй як Бэкхэм||en|Bend It Like Beckham}}» |{{нп5|Гурындзер Чадха||en|Gurinder Chadha}} |{{Сцяг|Вялікабрытанія}} |- |«{{нп5|Крывавая нядзеля (фільм, 2002)|Крывавая нядзеля|en|Bloody Sunday (film)}}» |[[Пол Грынграс]] |{{Сцяг|Вялікабрытанія}}, {{Сцяг|Ірландыя}} |- |«{{нп5|Ліля назаўжды||en|Lilya 4-ever}}» |{{нп5|Лукас Мудзісан||en|Lukas Moodysson}} |{{Сцяг|Швецыя}} |- |«[[Піяніст (фільм, 2002)|Піяніст]]» |[[Раман Паланскі]] |{{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Польшча}}, {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Вялікабрытанія}} |- |«{{нп5|Сёстры Магдалены||en|The Magdalene Sisters}}» |{{нп5|Пітэр Мулан||en|Peter Mullan}} |{{Сцяг|Вялікабрытанія}} |- |«{{нп5|Чалавек без мінулага||en|The Man Without a Past}}» |[[Акі Каўрысмякі]] |{{Сцяг|Фінляндыя}}, {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Францыя}} |- |rowspan=6 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2003|2003]] |style="background:#ADD8E6"|«'''{{нп5|Гуд бай, Ленін!||en|Good Bye, Lenin!}}'''» |style="background:#ADD8E6"|'''{{нп5|Вольфганг Бекер||en|Wolfgang Becker}}''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Германія}} |rowspan=6 align="center" valign="top"|<ref name="EFA, Winners 2003" /><br /><ref name="EFA, Nominations 2003" /> |- |«{{нп5|Басейн (фільм, 2003)|Басейн|en|Swimming Pool (film)}}» |[[Франсуа Азон]] |{{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Вялікабрытанія}} |- |«{{нп5|Брудныя вабноты||en|Dirty Pretty Things (film)}}» |[[Стывен Фрырз]] |{{Сцяг|Вялікабрытанія}} |- |«{{нп5|Догвіль||en|Dogville}}» |[[Ларс фон Трыер]] |{{Сцяг|Данія}}, {{Сцяг|Нідэрланды}}, {{Сцяг|Швецыя}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Вялікабрытанія}}, {{Сцяг|Германія}} |- |«{{нп5|Маё жыццё без мяне||en|My Life Without Me}}» |{{нп5|Ізабэль Койшэт||en|Isabel Coixet}} |{{Сцяг|Іспанія}}, {{Сцяг|Канада}} |- |«{{нп5|На гэтым свеце||en|In This World}}» |{{нп5|Майкл Уінтэрботам||en|Michael Winterbottom}} |{{Сцяг|Вялікабрытанія}} |- |rowspan=6 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2004|2004]] |style="background:#ADD8E6"|«'''{{нп5|Галавой аб сцяну||en|Head-On (2004 film)}}'''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Фаціх Акін]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Германія}} |rowspan=6 align="center" valign="top"|<ref name="EFA, Winners 2004" /><br /><ref name="EFA, Nominations 2004" /> |- |«{{нп5|Вера Дрэйк||en|Vera Drake}}» |[[Майк Лі]] |{{Сцяг|Вялікабрытанія}}, {{Сцяг|Францыя}} |- |«{{нп5|Дзіра ў маім сэрцы||en|A Hole in My Heart}}» |{{нп5|Лукас Мудзісан||en|Lukas Moodysson}} |{{Сцяг|Швецыя}}, {{Сцяг|Данія}} |- |«{{нп5|Дурное выхаванне||en|Bad Education (film)}}» |[[Педра Альмадовар]] |{{Сцяг|Іспанія}} |- |«[[Мора ўнутры]]» |[[Алехандра Аменабар]] |{{Сцяг|Іспанія}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Італія}} |- |«{{нп5|Харысты (фільм, 2004)|Харысты|en|The Chorus (2004 film)}}» |{{нп5|Крыстаф Барацье||en|Christophe Barratier}} |{{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Швейцарыя}} |- |rowspan=6 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2005|2005]] |style="background:#ADD8E6"|«'''[[Схаванае]]'''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Міхаэль Ханэке]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Аўстрыя}}, {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Італія}} |rowspan=6 align="center" valign="top"|<ref name="EFA, Winners 2005" /><br /><ref name="EFA, Nominations 2005" /> |- |«{{нп5|Браты (фільм, 2004)|Браты|en|Brothers (2004 film)}}» |[[Сюзана Бір]] |{{Сцяг|Данія}}, {{Сцяг|Вялікабрытанія}}, {{Сцяг|Швецыя}}, {{Сцяг|Нарвегія}} |- |«{{нп5|Дзіця (фільм, 2005)|Дзіця|en|L'Enfant (film)}}» |{{нп5|Браты Дардэн|Жан-П’ер і Люк Дардэн|en|Dardenne brothers}} |{{Сцяг|Бельгія}}, {{Сцяг|Францыя}} |- |«{{нп5|Маё лета любові||en|My Summer of Love}}» |[[Павел Паўлікоўскі]] |{{Сцяг|Вялікабрытанія}} |- |«{{нп5|Сафі Шоль — апошнія дні||en|Sophie Scholl – The Final Days}}» |{{нп5|Марк Ротэмунд||en|Marc Rothemund}} |{{Сцяг|Германія}} |- |«{{нп5|Уваходзьце не грукаючы||en|Don't Come Knocking}}» |[[Вім Вендэрс]] |{{Сцяг|Германія}} |- |rowspan=6 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2006|2006]] |style="background:#ADD8E6"|«'''[[Жыццё іншых]]'''» |style="background:#ADD8E6"|'''{{нп5|Флорыян Хенкель фон Донэрсмарк||en|Florian Henckel von Donnersmarck}}''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Германія}} |rowspan=6 align="center" valign="top"|<ref name="EFA, Winners 2006" /><br /><ref name="EFA, Nominations 2006" /> |- |«{{нп5|Грбавіца||en|Grbavica (film)}}» |[[Ясміла Жбаніч]] |{{Сцяг|Аўстрыя}}, {{Сцяг|Боснія і Герцагавіна}}, {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Харватыя}} |- |«[[Вецер, што калыша ячмень]]» |[[Кен Лоўч]] |{{Сцяг|Вялікабрытанія}}, {{Сцяг|Ірландыя}}, {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Італія}}, {{Сцяг|Іспанія}} |- |«[[Вяртанне (фільм, 2006)|Вяртанне]]» |[[Педра Альмадовар]] |{{Сцяг|Іспанія}} |- |«{{нп5|Дарога на Гуантанама||en|The Road to Guantánamo}}» |{{нп5|Майкл Уінтэрботам||en|Michael Winterbottom}}, {{нп5|Мат Уайткрос||fr|Mat Whitecross}} |{{Сцяг|Вялікабрытанія}} |- |«{{нп5|Сняданак на Плутоне||en|Breakfast on Pluto (film)}}» |{{нп5|Ніл Джордан||en|Neil Jordan}} |{{Сцяг|Ірландыя}}, {{Сцяг|Вялікабрытанія}} |- |rowspan=6 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2007|2007]] |style="background:#ADD8E6"|«'''[[4 месяцы, 3 тыдні і 2 дні]]'''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Крысціян Мунджыў]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Румынія}} |rowspan=6 align="center" valign="top"|<ref name="EFA, Winners 2007" /><br /><ref name="EFA, Nominations 2007" /> |- |«{{нп5|Апошні кароль Шатландыі||en|The Last King of Scotland (film)}}» |{{нп5|Кевін Макдональд||en|Kevin Macdonald (director)}} |{{Сцяг|Вялікабрытанія}} |- |«{{нп5|Жыццё ў ружовым колеры||en|La Vie en rose (film)}}» |{{нп5|Аліўе Даан||en|Olivier Dahan}} |{{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Чэхія}}, {{Сцяг|Вялікабрытанія}} |- |«{{нп5|З іншага боку||en|The Edge of Heaven (film)}}» |[[Фаціх Акін]] |{{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Турцыя}} |- |«[[Каралева (фільм, 2006)|Каралева]]» |[[Стывен Фрырз]] |{{Сцяг|Вялікабрытанія}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Італія}} |- |«{{нп5|Персеполіс (фільм)|Персеполіс|en|Persepolis (film)}}» |[[Маржан Сатрапі]], {{нп5|Венсан Парана||en|Vincent Paronnaud}} |{{Сцяг|Францыя}} |- |rowspan=6 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2008|2008]] |style="background:#ADD8E6"|«'''[[Гамора (фільм)|Гамора]]'''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Матэа Гаронэ]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Італія}} |rowspan=6 align="center" valign="top"|<ref name="EFA, Winners 2008" /><br /><ref name="EFA, Nominations 2008" /> |- |«{{нп5|Бестурботная||en|Happy-Go-Lucky}}» |[[Майк Лі]] |{{Сцяг|Вялікабрытанія}} |- |«{{нп5|Вальс з Башырам||en|Waltz with Bashir}}» |[[Ары Фольман]] |{{Сцяг|Ізраіль}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Германія}} |- |«{{нп5|Дзівосны (фільм, 2008)|Дзівосны|en|Il Divo (film)}}» |[[Паала Сарэнціна]] |{{Сцяг|Італія}} |- |«{{нп5|Між сцен||en|The Class (2008 film)}}» |{{нп5|Ларан Кантэ||en|Laurent Cantet}} |{{Сцяг|Францыя}} |- |«{{нп5|Прытулак (фільм, 2007)|Прытулак|en|The Orphanage (film)}}» |{{нп5|Хуан Антоніё Баёна||en|J. A. Bayona}} |{{Сцяг|Іспанія}} |- |rowspan=6 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2009|2009]] |style="background:#ADD8E6"|«'''[[Белая стужка (фільм)|Белая стужка]]'''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Міхаэль Ханэке]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Аўстрыя}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Італія}} |rowspan=6 align="center" valign="top"|<ref name="EFA, Winners 2009" /><br /><ref name="EFA, Nominations 2009" /> |- |«{{нп5|Акварыум (фільм, 2009)|Акварыум|en|Fish Tank (film)}}» |[[Андрэа Арнольд]] |{{Сцяг|Вялікабрытанія}} |- |«[[Мільянер з трушчоб]]» |[[Дэні Бойл]] |{{Сцяг|Вялікабрытанія}} |- |«{{нп5|Прарок (фільм, 2009)|Прарок|en|A Prophet}}» |[[Жак Адзіяр]] |{{Сцяг|Францыя}} |- |«{{нп5|Упусці мяне||en|Let the Right One In (film)}}» |{{нп5|Томас Альфрэдсан||en|Tomas Alfredson}} |{{Сцяг|Швецыя}} |- |«[[Чытальнік (фільм)|Чытальнік]]» |[[Стывен Долдры]] |{{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Вялікабрытанія}} |} === 2010-я === {| class="wikitable" style="text-align:left; width:100%;" |- !width="6%" align="center"|Год !width="32%"|Фільм !width="32%"|Рэжысёр(ы) !width="28%"|Краіны-вытворцы !width="2%"|{{abbr|Сп.|спасылкі|0}} |- |rowspan=6 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2010|2010]] |style="background:#ADD8E6"|«'''[[Прывід пяра]]'''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Раман Паланскі]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Вялікабрытанія}} |rowspan=6 align="center" valign="top"|<ref name="EFA, Winners 2010" /><br /><ref name="EFA, Nominations 2010" /> |- |«{{нп5|Душэўная кухня||en|Soul Kitchen (film)}}» |[[Фаціх Акін]] |{{Сцяг|Германія}} |- |«{{нп5|Ліван (фільм, 2009)|Ліван|en|Lebanon (2009 film)}}» |{{нп5|Самуэль Маоз||en|Samuel Maoz}} |{{Сцяг|Ізраіль}}, {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Францыя}} |- |«{{нп5|Людзі і багі||en|Of Gods and Men (film)}}» |{{нп5|Ксаўе Бавуа||en|Xavier Beauvois}} |{{Сцяг|Францыя}} |- |«{{нп5|Мёд (фільм, 2010)|Мёд|en|Honey (2010 film)}}» |{{нп5|Семіх Капланоглу||en|Semih Kaplanoğlu}} |{{Сцяг|Турцыя}}, {{Сцяг|Германія}} |- |«{{нп5|Таямніца ў іх вачах||en|The Secret in Their Eyes}}» |{{нп5|Хуан Хасэ Кампанэла||en|Juan José Campanella}} |{{Сцяг|Іспанія}}, {{Сцяг|Аргенціна}} |- |rowspan=6 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2011|2011]] |style="background:#ADD8E6"|«'''[[Меланхолія (фільм, 2011)|Меланхолія]]'''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Ларс фон Трыер]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Данія}}, {{Сцяг|Швецыя}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Германія}} |rowspan=6 align="center" valign="top"|<ref name="EFA, Winners 2011" /><br /><ref name="EFA, Nominations 2011" /> |- |«[[Артыст (фільм)|Артыст]]» |[[Мішэль Хазанавічус]] |{{Сцяг|Францыя}} |- |«{{нп5|Гаўр (фільм, 2011)|Гаўр|en|Le Havre (film)}}» |[[Акі Каўрысмякі]] |{{Сцяг|Фінляндыя}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Германія}} |- |«{{нп5|Помста (фільм, 2010)|Помста|en|In a Better World}}» |[[Сюзана Бір]] |{{Сцяг|Данія}} |- |«[[Прамова караля]]» |[[Том Хупер]] |{{Сцяг|Вялікабрытанія}} |- |«{{нп5|Хлопчык з роварам||en|The Kid with a Bike}}» |{{нп5|Браты Дардэн|Жан-П’ер і Люк Дардэн|en|Dardenne brothers}} |{{Сцяг|Бельгія}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Італія}} |- |rowspan=6 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2012|2012]] |style="background:#ADD8E6"|«'''[[Каханне (фільм, 2012)|Каханне]]'''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Міхаэль Ханэке]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Аўстрыя}} |rowspan=6 align="center" valign="top"|<ref name="EFA, Winners 2012" /><br /><ref name="EFA, Nominations 2012" /> |- |«{{нп5|Барбара (фільм, 2012)|Барбара|en|Barbara (2012 film)}}» |{{нп5|Крысціян Петцольд||en|Christian Petzold (director)}} |{{Сцяг|Германія}} |- |«[[Недатыкальныя (фільм, 2011)|Недатыкальныя]]» |{{нп5|Аліўе Накаш||fr|Olivier Nakache}}, {{нп5|Эрык Таледана||fr|Éric Toledano}} |{{Сцяг|Францыя}} |- |«[[Паляванне (фільм, 2012)|Паляванне]]» |[[Томас Вінтэрберг]] |{{Сцяг|Данія}} |- |«{{нп5|Сорам (фільм, 2011)|Сорам|en|Shame (2011 film)}}» |{{нп5|Стыў Маккуін||en|Steve McQueen (director)}} |{{Сцяг|Вялікабрытанія}} |- |«{{нп5|Цэзар павінен памерці||en|Caesar Must Die}}» |{{нп5|Паала і Віторыа Тавіяні|Паала Тавіяні|en|Paolo and Vittorio Taviani}}, {{нп5|Паала і Віторыа Тавіяні|Віторыа Тавіяні|en|Paolo and Vittorio Taviani}} |{{Сцяг|Італія}} |- |rowspan=6 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2013|2013]] |style="background:#ADD8E6"|«'''[[Вялікая прыгажосць]]'''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Паала Сарэнціна]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Італія}}, {{Сцяг|Францыя}} |rowspan=6 align="center" valign="top"|<ref name="EFA, Winners 2013" /><br /><ref name="EFA, Nominations 2013" /> |- |«{{нп5|Беласнежка (фільм, 2012)|Беласнежка|en|Blancanieves}}» |{{нп5|Пабла Бергер||en|Pablo Berger}} |{{Сцяг|Іспанія}}, {{Сцяг|Францыя}} |- |«{{нп5|Жыццё Адэль (фільм, 2013)|Жыццё Адэль — Главы 1 і 2|en|Blue Is the Warmest Colour}}» |{{нп5|Абдэлатыф Кешыш||en|Abdellatif Kechiche}} |{{Сцяг|Францыя}} |- |«[[Найлепшая прапанова]]» |[[Джузэпэ Тарнаторэ]] |{{Сцяг|Італія}} |- |«{{нп5|О, хлопча!||en|A Coffee In Berlin}}» |{{нп5|Ян Оле Герштэр||en|Jan-Ole Gerster}} |{{Сцяг|Германія}} |- |«{{нп5|Разамкнуты круг||en|The Broken Circle Breakdown}}» |{{нп5|Фелікс Ван Грунінген||en|Felix Van Groeningen}} |{{Сцяг|Бельгія}} |- |rowspan=5 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2014|2014]] |style="background:#ADD8E6"|«'''[[Іда (фільм, 2013)|Іда]]'''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Павел Паўлікоўскі]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Польшча}}, {{Сцяг|Данія}} |rowspan=5 align="center" valign="top"|<ref name="EFA, Winners 2014" /><br /><ref name="EFA, Nominations 2014" /> |- |«[[Зімняя спячка (фільм)|Зімняя спячка]]» |[[Нуры Більге Джэйлан]] |{{Сцяг|Турцыя}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Германія}} |- |«[[Левіяфан (фільм, 2014)|Левіяфан]]» |[[Андрэй Пятровіч Звягінцаў|Андрэй Звягінцаў]] |{{Сцяг|Расія}} |- |«{{нп5|Німфаманка (фільм, 2013)|Німфаманка — Рэжысёрская версія|en|Nymphomaniac (film)}}» |[[Ларс фон Трыер]] |{{Сцяг|Данія}}, {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Бельгія}} |- |«{{нп5|Турыст (фільм, 2014)|Турыст|en|Force Majeure (film)}}» |[[Рубен Эстлунд]] |{{Сцяг|Швецыя}}, {{Сцяг|Данія}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Нарвегія}} |- |rowspan=6 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2015|2015]] |style="background:#ADD8E6"|«'''[[Маладосць (фільм, 2015)|Маладосць]]'''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Паала Сарэнціна]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Італія}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Вялікабрытанія}}, {{Сцяг|Швейцарыя}} |rowspan=6 align="center" valign="top"|<ref name="EFA, Winners 2015" /><br /><ref name="EFA, Nominations 2015" /> |- |«[[Бараны (фільм, 2015)|Бараны]]» |[[Грымюр Хаўконарсан]] |{{Сцяг|Ісландыя}}, {{Сцяг|Данія}} |- |«{{нп5|Вікторыя (фільм, 2015)|Вікторыя|en|Victoria (2015 film)}}» |{{нп5|Себасціян Шыпер||en|Sebastian Schipper}} |{{Сцяг|Германія}} |- |«[[Голуб сядзеў на галінцы, разважаючы пра жыццё]]» |[[Рой Андэрсан]] |{{Сцяг|Швецыя}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Нарвегія}} |- |«[[Лобстар (фільм)|Лобстар]]» |[[Ёргас Ланцімас]] |{{Сцяг|Вялікабрытанія}}, {{Сцяг|Ірландыя}}, {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Нідэрланды}} |- |«[[Мустанг (фільм, 2015)|Мустанг]]» |[[Дэніз Гамзе Эргювен]] |{{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Турцыя}} |- |rowspan=5 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2016|2016]] |style="background:#ADD8E6"|«'''[[Тоні Эрдман]]'''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Марэн Адэ]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Аўстрыя}} |rowspan=5 align="center" valign="top"|<ref name="EFA, Winners 2016" /><br /><ref name="EFA, Nominations 2016" /> |- |«{{нп5|Джульета (фільм, 2016)|Джульета|en|Julieta (film)}}» |[[Педра Альмадовар]] |{{Сцяг|Іспанія}} |- |«[[Пакой (фільм, 2015)|Пакой]]» |{{нп5|Лені Абрахамсан||en|Lenny Abrahamson}} |{{Сцяг|Ірландыя}}, {{Сцяг|Канада}} |- |«{{нп5|Я, Дэніэл Блэйк||en|I, Daniel Blake}}» |[[Кен Лоўч]] |{{Сцяг|Вялікабрытанія}}, {{Сцяг|Францыя}} |- |«{{нп5|Яна (фільм, 2016)|Яна|en|Elle (film)}}» |[[Пол Верховен]] |{{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Германія}} |- |rowspan=5 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2017|2017]] |style="background:#ADD8E6"|«'''[[Квадрат (фільм, 2017)|Квадрат]]'''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Рубен Эстлунд]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Швецыя}}, {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Данія}} |rowspan=5 align="center" valign="top"|<ref name="EFA, Winners 2017" /><br /><ref name="EFA, Nominations 2017" /> |- |«{{нп5|120 удараў у хвіліну||en|BPM (Beats per Minute)}}» |{{нп5|Рабэн Кампіё||en|Robin Campillo}} |{{Сцяг|Францыя}} |- |«[[Нелюбоў (фільм, 2017)|Нелюбоў]]» |[[Андрэй Пятровіч Звягінцаў|Андрэй Звягінцаў]] |{{Сцяг|Расія}}, {{Сцяг|Бельгія}}, {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Францыя}} |- |«[[Па той бок надзеі]]» |[[Акі Каўрысмякі]] |{{Сцяг|Фінляндыя}}, {{Сцяг|Германія}} |- |«[[Пра цела і душу]]» |{{нп5|Ільдзіка Эньедзі||en|Ildikó Enyedi}} |{{Сцяг|Венгрыя}} |- |rowspan=5 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2018|2018]] |style="background:#ADD8E6"|«'''[[Халодная вайна (фільм, 2018)|Халодная вайна]]'''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Павел Паўлікоўскі]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Польшча}}, {{Сцяг|Вялікабрытанія}}, {{Сцяг|Францыя}} |rowspan=5 align="center" valign="top"|<ref name="EFA, Winners 2018" /><br /><ref name="EFA, Nominations 2018" /> |- |«{{нп5|Дзяўчына (фільм, 2018)|Дзяўчына|en|Girl (2018 film)}}» |{{нп5|Лукас Донт||fr|Lukas Dhont}} |{{Сцяг|Бельгія}}, {{Сцяг|Нідэрланды}} |- |«[[Догмэн]]» |[[Матэа Гаронэ]] |{{Сцяг|Італія}}, {{Сцяг|Францыя}} |- |«[[Мяжа (фільм, 2018)|Мяжа]]» |[[Алі Абасі]] |{{Сцяг|Швецыя}}, {{Сцяг|Данія}} |- |«[[Шчаслівы Лазар]]» |{{нп5|Алічэ Рарвахер||en|Alice Rohrwacher}} |{{Сцяг|Італія}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Швейцарыя}} |- |rowspan=6 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2019|2019]] |style="background:#ADD8E6"|«'''[[Фаварытка (фільм, 2018)|Фаварытка]]'''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Ёргас Ланцімас]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Вялікабрытанія}}, {{Сцяг|Ірландыя}} |rowspan=6 align="center" valign="top"|<ref name="EFA, Winners 2019" /><br /><ref name="EFA, Nominations 2019" /> |- |«[[Адрынутыя (фільм, 2019)|Адрынутыя]]» |{{нп5|Ладж Лі||fr|Ladj Ly}} |{{Сцяг|Францыя}} |- |«[[Боль і слава]]» |[[Педра Альмадовар]] |{{Сцяг|Іспанія}} |- |«[[Здраднік (фільм, 2019)|Здраднік]]» |{{нп5|Марка Белок’ё||en|Marco Bellocchio}} |{{Сцяг|Італія}}, {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Бразілія}} |- |«[[Разбуральніца сістэмы]]» |{{нп5|Нора Фінгшайдт||de|Nora Fingscheidt}} |{{Сцяг|Германія}} |- |«[[Я абвінавачваю (фільм, 2019)|Я абвінавачваю]]» |[[Раман Паланскі]] |{{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Італія}} |} === 2020-я === {| class="wikitable" style="text-align:left; width:100%;" |- !width="6%" align="center"|Год !width="32%"|Фільм !width="32%"|Рэжысёр(ы) !width="28%"|Краіны-вытворцы !width="2%"|{{abbr|Сп.|спасылкі|0}} |- |rowspan=6 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2020|2020]] |style="background:#ADD8E6"|«'''[[Запой (фільм)|Запой]]'''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Томас Вінтэрберг]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Данія}}, {{Сцяг|Нідэрланды}}, {{Сцяг|Швецыя}} |rowspan=6 align="center" valign="top"|<ref name="EFA, Winners 2020" /><br /><ref name="EFA, Nominations 2020" /> |- |«{{нп5|Берлін, Аляксандэрплац (фільм, 2020)|Берлін, Аляксандэрплац|en|Berlin Alexanderplatz (2020 film)}}» |{{нп5|Бурхан Курбані||en|Burhan Qurbani}} |{{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Нідэрланды}} |- |«[[Марцін Ідэн (фільм, 2019)|Марцін Ідэн]]» |{{нп5|П’етра Марчэла||en|Pietro Marcello}} |{{Сцяг|Італія}}, {{Сцяг|Францыя}} |- |«[[Размаляваная птушка (фільм)|Размаляваная птушка]]» |{{нп5|Вацлаў Маргаўл||en|Václav Marhoul}} |{{Сцяг|Чэхія}}, {{Сцяг|Славакія}}, {{Сцяг|Украіна}} |- |«[[Ундзіна (фільм, 2020)|Ундзіна]]» |{{нп5|Крысціян Петцольд||en|Christian Petzold (director)}} |{{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Францыя}} |- |«[[Цела Божае (фільм)|Цела Божае]]» |{{нп5|Ян Камаса||en|Jan Komasa}} |{{Сцяг|Польшча}}, {{Сцяг|Францыя}} |- |rowspan=5 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2021|2021]] |style="background:#ADD8E6"|«'''[[Куды ты ідзеш, Аіда?]]'''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Ясміла Жбаніч]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Боснія і Герцагавіна}}, {{Сцяг|Аўстрыя}}, {{Сцяг|Нідэрланды}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Польшча}}, {{Сцяг|Нарвегія}}, {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Румынія}}, {{Сцяг|Турцыя}} |rowspan=5 align="center" valign="top"|<ref name="EFA 2021" /> |- |«[[Бацька (фільм Фларыяна Зелера, 2020)|Бацька]]» |[[Фларыян Зелер]] |{{Сцяг|Вялікабрытанія}}, {{Сцяг|Францыя}} |- |«[[Купэ нумар шэсць]]» |[[Юха Куасманен]] |{{Сцяг|Фінляндыя}}, {{Сцяг|Расія}}, {{Сцяг|Эстонія}}, {{Сцяг|Германія}} |- |«[[Рука Бога (фільм)|Рука Бога]]» |[[Паала Сарэнціна]] |{{Сцяг|Італія}} |- |«[[Тытан (фільм, 2021)|Тытан]]» |[[Жулія Дзюкурно]] |{{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Бельгія}} |- |rowspan=5 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2022|2022]] |style="background:#ADD8E6"|«'''[[Трыкутнік смутку]]'''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Рубен Эстлунд]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Швецыя}}, {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Вялікабрытанія}} |rowspan=5 align="center" valign="top"|<ref name="EFA 2022" /> |- |«[[Алькарас (фільм)|Алькарас]]» |{{нп5|Карла Сіман||en|Carla Simón}} |{{Сцяг|Іспанія}}, {{Сцяг|Італія}} |- |«{{нп5|Блізка (фільм, 2022)|Блізка|en|Close (2022 film)}}» |{{нп5|Лукас Донт||en|Lukas Dhont}} |{{Сцяг|Бельгія}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Нідэрланды}} |- |«[[Карсаж (фільм)|Карсаж]]» |{{нп5|Мары Кройцэр||en|Marie Kreutzer}} |{{Сцяг|Аўстрыя}}, {{Сцяг|Люксембург}}, {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Францыя}} |- |«[[Святы павук]]» |[[Алі Абасі]] |{{Сцяг|Данія}}, {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Швецыя}}, {{Сцяг|Францыя}} |- |rowspan=5 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2023|2023]] |style="background:#ADD8E6"|«'''[[Анатомія падзення]]'''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Жусцін Трые]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Францыя}} |rowspan=5 align="center" valign="top"|<ref name="EFA 2023" /> |- |«[[Апалае лісце (фільм)|Апалае лісце]]» |[[Акі Каўрысмякі]] |{{Сцяг|Фінляндыя}}, {{Сцяг|Германія}} |- |«[[Зона інтарэсаў (фільм)|Зона інтарэсаў]]» |[[Джонатан Глейзер]] |{{Сцяг|Вялікабрытанія}}, {{Сцяг|Польшча}}, {{Сцяг|ЗША}} |- |«{{нп5|Зялёная мяжа||en|Green Border}}» |[[Агнешка Холанд]] |{{Сцяг|Польшча}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Чэхія}}, {{Сцяг|Бельгія}} |- |«[[Я — капітан]]» |[[Матэа Гаронэ]] |{{Сцяг|Італія}}, {{Сцяг|Бельгія}} |- |rowspan=15 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2024|2024]] |style="background:#ADD8E6"|«'''[[Эмілія Перэс]]'''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Жак Адзіяр]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Францыя}} |rowspan=15 align="center" valign="top"|<ref name="EFA 2024" /> |- |«{{нп5|Бывай, Тыберый||en|Bye Bye Tiberias}}» |{{нп5|Ліна Суалем||fr|Lina Soualem}} |{{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Бельгія}}, {{Сцяг|Палесціна}}, {{Сцяг|Катар}} |- |«{{нп5|Вермільё (фільм)|Вермільё|en|Vermiglio (film)}}» |{{нп5|Маўра Дэльпера||en|Maura Delpero}} |{{Сцяг|Італія}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Бельгія}} |- |«{{нп5|Дагамея (фільм)|Дагамея|en|Dahomey (film)}}» |{{нп5|Маці Дзіоп||en|Mati Diop}} |{{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Сенегал}} |- |«{{нп5|Дзікуны (фільм, 2024)|Дзікуны|en|Savages (2024 film)}}» |{{нп5|Клод Барас||en|Claude Barras}} |{{Сцяг|Швейцарыя}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Бельгія}} |- |«{{нп5|Жыць, каб есці||cs|Život k sežrání (film)}}» |{{нп5|Крысціна Дуфкава||cs|Kristina Dufková}} |{{Сцяг|Чэхія}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Славакія}} |- |«{{нп5|Мара султанкі (фільм)|Мара султанкі|en|Sultana's Dream (film)}}» |{{нп5|Ісабель Эргера||en|Isabel Herguera}} |{{Сцяг|Іспанія}}, {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Індыя}} |- |«{{нп5|Ніякай іншай зямлі||en|No Other Land}}» |{{нп5|Юваль Абрахам||en|Yuval Abraham}}, {{нп5|Рахель Сор||d|Q131402272}}, {{нп5|Базель Адра||en|Basel Adra}}, {{нп5|Хамдан Балал||d|Q131402274}} |{{Сцяг|Палесціна}}, {{Сцяг|Нарвегія}} |- |«[[Пакой па суседстве]]» |[[Педра Альмадовар]] |{{Сцяг|Іспанія}} |- |«[[Плынь (фільм, 2024)|Плынь]]» |{{нп5|Гінтс Зільбалодыс||en|Gints Zilbalodis}} |{{Сцяг|Латвія}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Бельгія}} |- |«{{нп5|Саўндтрэк да дзяржаўнага перавароту||en|Soundtrack to a Coup d'Etat}}» |{{нп5|Ёхан Грымонпрэ||en|Johan Grimonprez}} |{{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Бельгія}}, {{Сцяг|Нідэрланды}} |- |«{{нп5|Семя святога інжыра||en|The Seed of the Sacred Fig}}» |[[Махамад Расулоф]] |{{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Францыя}} |- |«[[Субстанцыя (фільм)|Субстанцыя]]» |[[Каралі Фаржа]] |{{Сцяг|Вялікабрытанія}}, {{Сцяг|ЗША}}, {{Сцяг|Францыя}} |- |«{{нп5|У падвешаным стане||en|In Limbo (2024 film)}}» |{{нп5|Аліна Максіменка||d|Q131402217}} |{{Сцяг|Польшча}} |- |«{{нп5|Яны застрэлілі піяніста||en|They Shot the Piano Player}}» |[[Фернанда Труэба]], {{нп5|Хаўер Марыскаль||en|Javier Mariscal}} |{{Сцяг|Іспанія}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Нідэрланды}}, {{Сцяг|Партугалія}}, {{Сцяг|Перу}} |- |rowspan=15 align="center"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2026|2026]] |style="background:#ADD8E6"|«'''[[Сентыментальная каштоўнасць]]'''» |style="background:#ADD8E6"|'''[[Ёакім Трыер]]''' |style="background:#ADD8E6"|{{Сцяг|Нарвегія}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Данія}}, {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Швецыя}} |rowspan=15 align="center" valign="top"|<ref name="EFA 2026" /> |- |«{{нп5|Алівія і нябачны землятрус||en|Olivia and the Invisible Earthquake}}» |[[Ірэн Ібора Рыса]] |{{Сцяг|Іспанія}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Бельгія}}, {{Сцяг|Швейцарыя}}, {{Сцяг|Чылі}} |- |«{{нп5|Арко (фільм)|Арко|en|Arco (film)}}» |{{нп5|Уга Б’енвеню||fr|Ugo Bienvenu}} |{{Сцяг|Францыя}} |- |«{{нп5|Бабуліны казкі||cs|Pohádky po babičce}}» |{{нп5|Давід Сукуп||cs|David Súkup}}, {{нп5|Патрык Паш||d|Q95397684}}, {{нп5|Леан Відмар||d|Q95782480}}, {{нп5|Жан-Клод Разэк||fr|Jean-Claude Rozec}} |{{Сцяг|Чэхія}}, {{Сцяг|Славакія}}, {{Сцяг|Славенія}}, {{Сцяг|Францыя}} |- |«{{нп5|Глядзець на сонца||en|Sound of Falling}}» |{{нп5|Маша Шылінскі||en|Mascha Schilinski}} |{{Сцяг|Германія}} |- |«{{нп5|Голас Хінд Раджаб||en|The Voice of Hind Rajab}}» |{{нп5|Каўтэр Бэн Ханья||en|Kaouther Ben Hania}} |{{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Туніс}} |- |«{{нп5|Дні адзіноты||en|Afternoons of Solitude}}» |{{нп5|Альберт Сера||en|Albert Serra}} |{{Сцяг|Іспанія}}, {{Сцяг|Францыя}} |- |«{{нп5|З Хасанам у Газе||en|With Hasan in Gaza}}» |{{нп5|Камал Альджафары||en|Kamal Aljafari}} |{{Сцяг|Германія}} |- |«{{нп5|Маленькая Амелі||en|Little Amélie or the Character of Rain}}» |[[Майліс Валадэ]], [[Лянь-Чжо Хань]] |{{Сцяг|Францыя}} |- |«{{нп5|Песня зямлі, што павольна гарыць||en|Songs of Slow Burning Earth}}» |{{нп5|Вольга Журба||d|Q111163478}} |{{Сцяг|Украіна}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Данія}}, {{Сцяг|Швецыя}} |- |«{{нп5|Пёс Божы||en|Dog of God}}» |{{нп5|Райціс Абеле||d|Q127694773}}, {{нп5|Лаўрыс Абеле||d|Q127692475}} |{{Сцяг|Латвія}}, {{Сцяг|ЗША}} |- |«{{нп5|Простая выпадковасць||en|It Was Just an Accident}}» |[[Джафар Панахі]] |{{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Іран}}, {{Сцяг|Люксембург}} |- |«{{нп5|Рыфеншталь (фільм)|Рыфеншталь|en|Riefenstahl (film)}}» |{{нп5|Андрэс Фаэль||en|Andres Veiel}} |{{Сцяг|Германія}} |- |«{{нп5|Сірат (фільм)|Сірат|en|Sirāt}}» |{{нп5|Олівер Лашэ||en|Oliver Laxe}} |{{Сцяг|Іспанія}}, {{Сцяг|Францыя}} |- |«{{нп5|Фіумэ або смерць!||en|Fiume o morte!}}» |{{нп5|Ігар Безіновіч||hr|Igor Bezinović}} |{{Сцяг|Харватыя}}, {{Сцяг|Славенія}}, {{Сцяг|Італія}} |} == Статыстыка па перамогах і намінацыях == Па стане на пачатак [[2026]] года часцей за ўсё, а менавіта тройчы, у намінацыі «Найлепшы еўрапейскі фільм» перамагалі карціны італьянскага рэжысёра [[Джані Амеліа]] ([[Еўрапейская кінапрэмія 1990|1990]], [[Еўрапейская кінапрэмія 1992|1992]], [[Еўрапейская кінапрэмія 1994|1994]]), датскага рэжысёра [[Ларс фон Трыер|Ларса фон Трыера]] ([[Еўрапейская кінапрэмія 1996|1996]], [[Еўрапейская кінапрэмія 2000|2000]], [[Еўрапейская кінапрэмія 2011|2011]]) і аўстрыйскага рэжысёра [[Міхаэль Ханэке|Міхаэля Ханэке]] ([[Еўрапейская кінапрэмія 2005|2005]], [[Еўрапейская кінапрэмія 2009|2009]], [[Еўрапейская кінапрэмія 2012|2012]]). Па колькасці намінацый першынства трымае іспанскі рэжысёр [[Педра Альмадовар]]: яго карціны намінаваліся на «Найлепшы еўрапейскі фільм» восем разоў ([[Еўрапейская кінапрэмія 1998|1998]], [[Еўрапейская кінапрэмія 1999|1999]], [[Еўрапейская кінапрэмія 2002|2002]], [[Еўрапейская кінапрэмія 2004|2004]], [[Еўрапейская кінапрэмія 2006|2006]], [[Еўрапейская кінапрэмія 2016|2016]], [[Еўрапейская кінапрэмія 2019|2019]], [[Еўрапейская кінапрэмія 2024|2024]]), але перамаглі толькі двойчы. {| class="wikitable" style="text-align:left; width:100%;" |- !Вынік !Рэжысёры фільмаў-лаўрэатаў і намінантаў |- |align="center"|'''3 / 5'''||[[Ларс фон Трыер]], [[Міхаэль Ханэке]] |- |align="center"|'''3 / 3'''||[[Джані Амеліа]] |- |align="center"|'''2 / 8'''||[[Педра Альмадовар]] |- |align="center"|'''2 / 5'''||[[Кен Лоўч]] |- |align="center"|'''2 / 4'''||[[Паала Сарэнціна]] |- |align="center"|'''2 / 3'''||[[Павел Паўлікоўскі]], [[Рубен Эстлунд]] |- |align="center"|'''1 / 3'''||[[Фаціх Акін]], [[Томас Вінтэрберг]], [[Матэа Гаронэ]], [[Раман Паланскі]] |- |align="center"|'''1 / 2'''||[[Жак Адзіяр]], [[Тэадорас Ангелопулас]], [[Ясміла Жбаніч]], [[Кшыштаф Кеслёўскі]], [[Ёргас Ланцімас]] |- |align="center"|'''1 / 1'''||[[Марэн Адэ]], {{нп5|Вольфганг Бекер||en|Wolfgang Becker}}, [[Раберта Беніньі]], [[Жан-П’ер Жэнэ]], {{нп5|Пітэр Катанэа||en|Peter Cattaneo}}, [[Мікіта Сяргеевіч Міхалкоў|Нікіта Міхалкоў]], [[Крысціян Мунджыў]], [[Жусцін Трые]], [[Ёакім Трыер]], {{нп5|Флорыян Хенкель фон Донэрсмарк||en|Florian Henckel von Donnersmarck}} |- |align="center"|'''0 / 6'''||[[Акі Каўрысмякі]] |- |align="center"|'''0 / 4'''||[[Майк Лі]] |- |align="center"|'''0 / 3'''||[[Жан-П’ер Дардэн]], [[Люк Дардэн]], [[Лукас Мудзісан]] |- |align="center"|'''0 / 2'''||[[Алі Абасі]], [[Франсуа Азон]], [[Алехандра Аменабар]], [[Сюзана Бір]], [[Вім Вендэрс]], [[Ніл Джордан]], [[Стывен Долдры]], {{нп5|Лукас Донт||fr|Lukas Dhont}}, [[Андрэй Пятровіч Звягінцаў|Андрэй Звягінцаў]], [[Крысціян Петцольд]], [[Майкл Уінтэрботам]], [[Стывен Фрырз]] |- |align="center"|'''0 / 1'''||{{нп5|Лаўрыс Абеле||d|Q127692475}}, {{нп5|Райціс Абеле||d|Q127694773}}, {{нп5|Юваль Абрахам||en|Yuval Abraham}}, [[Лені Абрахамсан]], {{нп5|Базель Адра||en|Basel Adra}}, {{нп5|Камал Альджафары||en|Kamal Aljafari}}, [[Томас Альфрэдсан]], [[Рой Андэрсан]], [[Андрэа Арнольд]], [[Біле Аўгуст]], [[Ксаўе Бавуа]], [[Хуан Антоніё Баёна]], {{нп5|Хамдан Балал||d|Q131402274}}, {{нп5|Ігар Безіновіч||hr|Igor Bezinović}}, [[Марка Белок’ё]], {{нп5|Клод Барас||en|Claude Barras}}, [[Крыстаф Барацье]], {{нп5|Уга Б’енвеню||fr|Ugo Bienvenu}}, [[Пабла Бергер]], [[Траін Бертэльсан]], [[Геза Берэменьі]], [[Люк Бесон]], [[Дэні Бойл]], [[Рычард Бугайскі]], {{нп5|Каўтэр Бэн Ханья||en|Kaouther Ben Hania}}, [[Майліс Валадэ]], [[Фелікс Ван Грунінген]], [[Пол Верховен]], {{нп5|Леан Відмар||d|Q95782480}}, [[Ян Оле Герштэр]], [[Джонатан Глейзер]], {{нп5|Ёхан Грымонпрэ||en|Johan Grimonprez}}, [[Пол Грынграс]], [[Аліўе Даан]], [[Мірча Данелюк]], [[Нуры Більге Джэйлан]], {{нп5|Маці Дзіоп||en|Mati Diop}}, [[Жулія Дзюкурно]], [[Жак Дуаён]], {{нп5|Крысціна Дуфкава||cs|Kristina Dufková}}, [[Тэрэнс Дэвіс]], {{нп5|Маўра Дэльпера||en|Maura Delpero}}, [[Аньес Жаўі]], {{нп5|Вольга Журба||d|Q111163478}}, [[Эрык Занка]], [[Фларыян Зелер]], {{нп5|Гінтс Зільбалодыс||en|Gints Zilbalodis}}, [[Ян Камаса]], [[Хуан Хасэ Кампанэла]], [[Рабэн Кампіё]], [[Ларан Кантэ]], [[Семіх Капланоглу]], [[Леос Каракс]], [[Адэмір Кеновіч]], [[Абдэлатыф Кешыш]], [[Ізабэль Койшэт]], [[Сёрэн Краг-Якабсэн]], {{нп5|Мары Кройцэр||en|Marie Kreutzer}}, [[Юха Куасманен]], [[Бурхан Курбані]], [[Хасэ Луіс Куэрда]], {{нп5|Олівер Лашэ||en|Oliver Laxe}}, [[Ладж Лі]], [[Пітэр Лорд]], [[Шэран Магуаер]], [[Кевін Макдональд]], [[Стыў Маккуін]], {{нп5|Аліна Максіменка||d|Q131402217}}, [[Луі Маль]], [[Жуан Сезар Мантэйру]], [[Самуэль Маоз]], [[Вацлаў Маргаўл]], [[П’етра Марчэла]], {{нп5|Хаўер Марыскаль||en|Javier Mariscal}}, [[Нані Марэці]], [[Энтані Мінгела]], [[Роджэр Мішэл]], [[Дамінік Моль]], [[Пітэр Мулан]], [[Аліўе Накаш]], [[Сюзана Остэн]], [[Джафар Панахі]], [[Глеб Анатолевіч Панфілаў|Глеб Панфілаў]], [[Нік Парк]], [[Венсан Парона]], {{нп5|Патрык Паш||d|Q95397684}}, [[Васілій Уладзіміравіч Пічул|Васілій Пічул]], {{нп5|Жан-Клод Разэк||fr|Jean-Claude Rozec}}, [[Эрык Рамэр]], [[Жан-Поль Рапно]], [[Алічэ Рарвахер]], [[Махамад Расулоф]], [[Цім Рот]], [[Марк Ротэмунд]], [[Ірэн Ібора Рыса]], [[Іштван Сабо]], [[Аляксандр Мікалаевіч Сакураў|Аляксандр Сакураў]], [[Сільвіа Сальдзіні]], [[Клод Сатэ]], [[Маржан Сатрапі]], [[Карлас Саура]], [[Ян Сверак]], {{нп5|Альберт Сера||en|Albert Serra}}, {{нп5|Карла Сіман||en|Carla Simón}}, {{нп5|Рахель Сор||d|Q131402272}}, {{нп5|Ліна Суалем||fr|Lina Soualem}}, {{нп5|Давід Сукуп||cs|David Súkup}}, [[Бертран Тавернье]], [[Віторыа Тавіяні]], [[Паала Тавіяні]], [[Эрык Таледана]], [[Джузэпэ Тарнаторэ]], [[Фернанда Труэба]], [[Том Тыквер]], [[Мат Уайткрос]], [[Ліў Ульман]], [[Каралі Фаржа]], {{нп5|Андрэс Фаэль||en|Andres Veiel}}, [[Нора Фінгшайдт]], [[Ары Фольман]], [[Мішэль Хазанавічус]], [[Лянь-Чжо Хань]], [[Грымюр Хаўконарсан]], [[Олівер Хіршбігель]], [[Агнешка Холанд]], [[Том Хупер]], [[Гурындзер Чадха]], [[Павел Рыгоравіч Чухрай|Павел Чухрай]], [[Фолькер Шлёндорф]], {{нп5|Маша Шылінскі||en|Mascha Schilinski}}, [[Себасціян Шыпер]], [[Патрыс Шэро]], [[Лоне Шэрфіг]], [[Джым Шэрыдан]], [[Ільдзіка Эньедзі]], {{нп5|Ісабель Эргера||en|Isabel Herguera}}, [[Дэніз Гамзе Эргювен]] |} == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="EFA, Change in the Award Votes">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/press/change-in-the-award-votes/|title=The 37th European Film Awards – Change in the Award Votes|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|language=en|access-date=2024-12-27}}</ref> <ref name="EFA, Nominations 1988">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/1988.86.0.html|title=Nominations 1988|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191017212420/https://www.europeanfilmacademy.org/1988.86.0.html|archivedate=2019-10-17}}</ref> <ref name="EFA, Winners 1988">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1988.85.0.html|title=1988: The Winners|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190713152711/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1988.85.0.html|archivedate=2019-07-13}}</ref> <ref name="EFA, Nominations 1989">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/1989.87.0.html|title=1989|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180325232209/https://www.europeanfilmacademy.org/1989.87.0.html|archivedate=2018-03-25}}</ref> <ref name="EFA, Winners 1989">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1989.84.0.html|title=1989: The Winners|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180325232354/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1989.84.0.html|archivedate=2018-03-25}}</ref> <ref name="EFA, Nominations 1990">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/1990.88.0.html|title=1990|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170829080806/https://www.europeanfilmacademy.org/1990.88.0.html|archivedate=2017-08-29}}</ref> <ref name="EFA, Winners 1990">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1990.83.0.html|title=1990: The Winners|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181221230353/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1990.83.0.html|archivedate=2018-12-21}}</ref> <ref name="EFA, Nominations 1991">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/1991.89.0.html|title=Nominations 1991|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180328102541/https://www.europeanfilmacademy.org/1991.89.0.html|archivedate=2018-03-28}}</ref> <ref name="EFA, Winners 1991">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1991.82.0.html|title=1991: The Winners|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190323164504/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1991.82.0.html|archivedate=2019-03-23}}</ref> <ref name="EFA, Nominations 1992">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/1992.90.0.html|title=1992: The Nominations|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180401212921/https://www.europeanfilmacademy.org/1992.90.0.html|archivedate=2018-04-01}}</ref> <ref name="EFA, Winners 1992">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1992.81.0.html|title=1992: The Winners|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181229031351/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1992.81.0.html|archivedate=2018-12-29}}</ref> <ref name="EFA, Nominations 1993">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/1993.91.0.html|title=1993: The Nominations|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180401213345/https://www.europeanfilmacademy.org/1993.91.0.html|archivedate=2018-04-01}}</ref> <ref name="EFA, Winners 1993">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1993.80.0.html|title=1993: The Winners|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191006123609/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1993.80.0.html|archivedate=2019-10-06}}</ref> <ref name="EFA, Nominations 1994">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/1994.92.0.html|title=1994: The Nominations|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190119230913/https://www.europeanfilmacademy.org/1994.92.0.html|archivedate=2019-01-19}}</ref> <ref name="EFA, Winners 1994">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1994.79.0.html|title=1994: The Winners|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190813212002/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1994.79.0.html|archivedate=2019-08-13}}</ref> <ref name="EFA, Nominations 1995">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/1995.93.0.html|title=1995: The Nominations|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190306042927/https://www.europeanfilmacademy.org/1995.93.0.html|archivedate=2019-03-06}}</ref> <ref name="EFA, Winners 1995">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1995.78.0.html|title=1995: The Winners|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210225131054/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1995.78.0.html|archivedate=2021-02-25}}</ref> <ref name="EFA, Nominations 1996">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/1996.94.0.html|title=1996: The Nominations|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180316151758/https://www.europeanfilmacademy.org/1996.94.0.html|archivedate=2018-03-16}}</ref> <ref name="EFA, Winners 1996">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1996.77.0.html|title=1996: The Winners|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190502132100/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1996.77.0.html|archivedate=2019-05-02}}</ref> <ref name="EFA, Nominations 1997">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/1997.95.0.html|title=1997: The Nominations|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190624111932/https://www.europeanfilmacademy.org/1997.95.0.html|archivedate=2019-06-24}}</ref> <ref name="EFA, Winners 1997">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1997.76.0.html|title=1997: The Winners|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180312083520/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1997.76.0.html|archivedate=2018-03-12}}</ref> <ref name="EFA, Nominations 1998">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/1998.96.0.html|title=1998: The Nominations|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190502131133/https://www.europeanfilmacademy.org/1998.96.0.html|archivedate=2019-05-02}}</ref> <ref name="EFA, Winners 1998">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1998.75.0.html|title=1998: The Winners|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191009193802/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1998.75.0.html|archivedate=2019-10-09}}</ref> <ref name="EFA, Nominations 1999">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/1999.97.0.html|title=1999: The Nominations|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190330120453/https://www.europeanfilmacademy.org/1999.97.0.html|archivedate=2019-03-30}}</ref> <ref name="EFA, Winners 1999">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1999.74.0.html|title=1999: The Winners|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190330120507/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-1999.74.0.html|archivedate=2019-03-30}}</ref> <ref name="EFA, Nominations 2000">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/2000.98.0.html|title=2000: The Nominations|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180426000955/https://www.europeanfilmacademy.org/2000.98.0.html|archivedate=2018-04-26}}</ref> <ref name="EFA, Winners 2000">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2000.73.0.html|title=2000: The Winners|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190502130045/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2000.73.0.html|archivedate=2019-05-02}}</ref> <ref name="EFA, Nominations 2001">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/2001.99.0.html|title=2001: The Nominations|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190306111411/https://www.europeanfilmacademy.org/2001.99.0.html|archivedate=2019-03-06}}</ref> <ref name="EFA, Winners 2001">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2001.72.0.html|title=2001: The Winners|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180627230926/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2001.72.0.html|archivedate=2018-06-27}}</ref> <ref name="EFA, Nominations 2002">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/2002.100.0.html|title=2002: The Nominations|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190720125139/https://www.europeanfilmacademy.org/2002.100.0.html|archivedate=2019-07-20}}</ref> <ref name="EFA, Winners 2002">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2002.71.0.html|title=2002: The Winners|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190418125535/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2002.71.0.html|archivedate=2019-04-18}}</ref> <ref name="EFA, Nominations 2003">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/2003.101.0.html|title=2003: The Nominations|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190720124603/https://www.europeanfilmacademy.org/2003.101.0.html|archivedate=2019-07-20}}</ref> <ref name="EFA, Winners 2003">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2003.70.0.html|title=2003: The Winners|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190720124606/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2003.70.0.html|archivedate=2019-07-20}}</ref> <ref name="EFA, Nominations 2004">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/2004.102.0.html|title=2004: The Nominations|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190720124252/https://www.europeanfilmacademy.org/2004.102.0.html|archivedate=2019-07-20}}</ref> <ref name="EFA, Winners 2004">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2004.69.0.html|title=2004: The Winners|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190720124302/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2004.69.0.html|archivedate=2019-07-20}}</ref> <ref name="EFA, Nominations 2005">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/2005.103.0.html|title=2005: The Nominations|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190720123917/https://www.europeanfilmacademy.org/2005.103.0.html|archivedate=2019-07-20}}</ref> <ref name="EFA, Winners 2005">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2005.68.0.html|title=2005: The Winners|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190720123918/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2005.68.0.html|archivedate=2019-07-20}}</ref> <ref name="EFA, Nominations 2006">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/2006.104.0.html|title=2006: The Nominations|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190720123534/https://www.europeanfilmacademy.org/2006.104.0.html|archivedate=2019-07-20}}</ref> <ref name="EFA, Winners 2006">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2006.67.0.html|title=2006: The Winners|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190720123540/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2006.67.0.html|archivedate=2019-07-20}}</ref> <ref name="EFA, Nominations 2007">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/2007.105.0.html|title=2007: The Nominations|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190718190722/https://www.europeanfilmacademy.org/2007.105.0.html|archivedate=2019-07-18}}</ref> <ref name="EFA, Winners 2007">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2007.66.0.html|title=2007: The Winners|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190718190706/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2007.66.0.html|archivedate=2019-07-18}}</ref> <ref name="EFA, Nominations 2008">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/2008.106.0.html|title=2008: The Nominations|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190604175723/https://www.europeanfilmacademy.org/2008.106.0.html|archivedate=2019-06-04}}</ref> <ref name="EFA, Winners 2008">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2008.65.0.html|title=2008|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190718190708/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2008.65.0.html|archivedate=2019-07-18}}</ref> <ref name="EFA, Nominations 2009">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/2009.107.0.html|title=2009: The Nominations|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190503213233/https://www.europeanfilmacademy.org/2009.107.0.html|archivedate=2019-05-03}}</ref> <ref name="EFA, Winners 2009">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2009.64.0.html|title=2009|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190718184615/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2009.64.0.html|archivedate=2019-07-18}}</ref> <ref name="EFA, Nominations 2010">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/2010.108.0.html|title=Nominations for the 23rd European Film Awards|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170819020223/https://www.europeanfilmacademy.org/2010.108.0.html|archivedate=2017-08-19}}</ref> <ref name="EFA, Winners 2010">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/?id=63|title=2010|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191209171345/https://www.europeanfilmacademy.org/?id=63|archivedate=2019-12-09}}</ref> <ref name="EFA, Nominations 2011">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/2011.109.0.html|title=2011: The Nominations|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190718184917/https://www.europeanfilmacademy.org/2011.109.0.html|archivedate=2019-07-18}}</ref> <ref name="EFA, Winners 2011">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2011.62.0.html|title=2011|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190718183321/https://www.europeanfilmacademy.org/European-Film-Awards-Winners-2011.62.0.html|archivedate=2019-07-18}}</ref> <ref name="EFA, Nominations 2012">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/2012.328.0.html|title=26th EUROPEAN FILM AWARDS: - Nominations -|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180227034410/https://www.europeanfilmacademy.org/2012.328.0.html|archivedate=2018-02-27}}</ref> <ref name="EFA, Winners 2012">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/2012.329.0.html|title=European Film Awards Winners 2012|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191209170720/https://www.europeanfilmacademy.org/2012.329.0.html|archivedate=2019-12-09}}</ref> <ref name="EFA, Nominations 2013">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/2013.394.0.html|title=26th European Film Awards: Nominations|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190718183313/https://www.europeanfilmacademy.org/2013.394.0.html|archivedate=2019-07-18}}</ref> <ref name="EFA, Winners 2013">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/2013.393.0.html|title=European Film Awards 2013|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190718183450/https://www.europeanfilmacademy.org/2013.393.0.html|archivedate=2019-07-18}}</ref> <ref name="EFA, Nominations 2014">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/2014.503.0.html|title=2014 Nominations|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170920044018/http://www.europeanfilmacademy.org/2014.503.0.html|archivedate=2017-09-20}}</ref> <ref name="EFA, Winners 2014">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/2014.504.0.html|title=Winners 2014|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191209170916/https://www.europeanfilmacademy.org/2014.504.0.html|archivedate=2019-12-09}}</ref> <ref name="EFA, Nominations 2015">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/2015.597.0.html|title=2015 Nominations|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160429114330/http://www.europeanfilmacademy.org/2015.597.0.html|archivedate=2016-04-29}}</ref> <ref name="EFA, Winners 2015">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/2015.596.0.html|title=Winners 2015|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190513143352/https://www.europeanfilmacademy.org/2015.596.0.html|archivedate=2019-05-13}}</ref> <ref name="EFA, Nominations 2016">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/2016.704.0.html|title=2016 Nominations|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171211053445/https://www.europeanfilmacademy.org/2016.704.0.html|archivedate=2017-12-11}}</ref> <ref name="EFA, Winners 2016">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/2016.702.0.html|title=2016|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190513143341/https://www.europeanfilmacademy.org/2016.702.0.html|archivedate=2019-05-13}}</ref> <ref name="EFA, Nominations 2017">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/2017.769.0.html|title=2017 Nominations|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181124003655/https://www.europeanfilmacademy.org/2017.769.0.html|archivedate=2018-11-24}}</ref> <ref name="EFA, Winners 2017">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/2017.768.0.html|title=2017|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|access-date=2021-06-18|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190513143345/https://www.europeanfilmacademy.org/2017.768.0.html|archivedate=2019-05-13}}</ref> <ref name="EFA, Nominations 2018">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/Nominations-2018.833.0.html|title=2018 Nominations|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|language=en|access-date=2021-06-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190706164022/https://www.europeanfilmacademy.org/Nominations-2018.833.0.html|archivedate=2019-07-06}}</ref> <ref name="EFA, Winners 2018">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/Winners-2018.832.0.html|title=2018|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|language=en|access-date=2021-06-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190706164023/https://www.europeanfilmacademy.org/Winners-2018.832.0.html|archivedate=2019-07-06}}</ref> <ref name="EFA, Nominations 2019">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/Nominations-2019.900.0.html|title=2019 Nominations|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|language=en|access-date=2021-06-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200228213527/https://www.europeanfilmacademy.org/Nominations-2019.900.0.html|archivedate=2020-02-28}}</ref> <ref name="EFA, Winners 2019">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/Winners-2019.899.0.html|title=2019|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|language=en|access-date=2021-06-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200228213623/https://www.europeanfilmacademy.org/Winners-2019.899.0.html|archivedate=2020-02-28}}</ref> <ref name="EFA, Nominations 2020">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/Nominations-2020.1022.0.html|title=2020 Nominations|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|language=en|access-date=2021-06-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210117095134/https://www.europeanfilmacademy.org/Nominations-2020.1022.0.html|archivedate=2021-01-17}}</ref> <ref name="EFA, Winners 2020">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/Winners-2020.1025.0.html|title=2020 Winners|website=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|language=en|access-date=2021-06-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210513005453/https://www.europeanfilmacademy.org/Winners-2020.1025.0.html|archivedate=2021-05-13}}</ref> <ref name="EFA 2021">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/award-edition/awards-2021/|title=European Film Awards 2021|website=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|language=en|access-date=2024-12-27}}</ref> <ref name="EFA 2022">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/award-edition/awards-2022/|title=European Film Awards 2022|website=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|language=en|access-date=2024-12-27}}</ref> <ref name="EFA 2023">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/award-edition/awards-2023/|title=European Film Awards 2023|website=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|language=en|access-date=2024-12-27}}</ref> <ref name="EFA 2024">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/award-edition/awards-2024/|title=European Film Awards 2024|website=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|language=en|access-date=2024-12-27}}</ref> <ref name="EFA 2026">{{cite web|url=https://www.europeanfilmawards.eu/award-edition/awards-2026/|title=European Film Awards 2026|website=Сайт [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]]|language=en|access-date=2026-01-26}}</ref> }} == Спасылкі == * [https://www.europeanfilmacademy.org/Archive.39.0.html Архіў] на сайце [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]] * [https://europeanfilmawards.eu/en_EN/archive Архіў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220519015417/https://europeanfilmawards.eu/en_EN/archive |date=19 мая 2022 }} на сайце [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] {{Вонкавыя спасылкі}} {{^}} {{Еўрапейская кінапрэмія}} {{Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм}} {{^}} {{Выдатны спіс}} [[Катэгорыя:Намінацыі Еўрапейскай кінапрэміі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1988 годзе]] [[Катэгорыя:Кінапрэміі за найлепшы еўрапейскі фільм]] ppzijxhuepshgj694oylb2wnyj5rhbm 0 536220 5147999 5147523 2026-05-28T16:42:52Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/Nnethana|Nnethana]]) і адноўлена версія 4616876, зробленая InternetArchiveBot: спам 5147999 wikitext text/x-wiki '''Малыя архітэктурныя формы''' (МАФ) — у [[Ландшафтная архітэктура|ландшафтнай архітэктуры]] і [[Садова-паркавае мастацтва|садова-паркавым мастацтве]]: дапаможныя архітэктурныя збудаванні, абсталяванне і мастацка-дэкаратыўныя элементы, якія валодаюць уласнымі простымі функцыямі і дапаўняюць агульную кампазіцыю архітэктурнага ансамбля забудовы. Некаторыя з элементаў МАФ не нясуць утылітарных функцый і маюць выключна мастацка-дэкаратыўнае прызначэнне. Малыя архітэктурныя формы могуць адыгрываць важную ролю ў [[Архітэктурны ансамбль|архітэктурным ансамблі]]. У [[Ландшафтны дызайн|ландшафтным дызайне]] яны з'яўляюцца аднымі з асноўных элементаў дэкаратыўнага афармлення саду. Таксама да малых архітэктурных формаў могуць ставіцца невялікія збудаванні, выкананыя з палегчаных канструкцый і ўстаноўленыя часова, без пабудовы падмурка (гандлёвыя павільёны і т. п.). Да МАФ адносяць лесвіцы, [[Плот|агароджы]], скульптуры, [[абеліск|абеліскі]], мемарыяльныя дошкі, [[фантан|фантаны]], свяцільні вонкавага асвятлення (ландшафтныя свяцільні), стэнды для афіш і рэклам, садова-паркавыя збудаванні ([[газон|газоны]], [[Альтанка|альтанкі]], [[Ратонда|ратонды]], [[Пергала|пергалы]], [[садова-паркавая скульптура]], [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], паркавыя [[Лава (мэбля)|лаўкі]] і іншую [[Садовая мэбля|садовую мэблю]]), гарадскую [[Вулічная мэбля|вулічную мэблю]], [[Сметніца|сметніцы]], [[Дзіцячая пляцоўка|дзіцячыя гульнявыя комплексы]]; [[кіёск|кіёскі]], [[павільён|павільёны]], гандлёвыя латкі, гандлёвыя аўтаматы, і г. д. МАФ могуць падраздзяляцца на дэкаратыўныя і ўтылітарныя, а па спосабе вырабу — на вырабленыя па тыпавых праектах з тыпавых элементаў і канструкцый і на вырабленыя па спецыяльна распрацаваным праектам. <gallery widths="180px"> File:Zabor.jpg |Агароджа File:Daniel Fuchs.CC-BY-SA.Morus nigra.Hedge.jpg |Жывая агароджа File:Харьков Хар.наб.8 Беседка Vizu2010.JPG |Альтанка File:Athina Ogrod Narodowy 3.jpg |Пергалы </gallery> Элементы архітэктуры малых формащ, апроч прамой функцыі, упрыгожваюць, размяжоўваюць, арганізоўваюць (функцыянальнае занаванне) тэрыторыю і ўдзельнічаюць у стварэнні стылявой агульнасці, агульнага візуальнага ўражання ад навакольнага ўрбанізаванага асяроддзя. Прымяняюцца ў афармленні і добраўпарадкаванні гарадской прасторы — масавай жылой забудоўлі і грамадскіх месцаў забаўляльнага і спартыўнага накіравання, а таксама ў парках і садах, у прыватных сядзібах. Малыя архітэктурныя формы ўдзельнічаюць у стварэнні [[Гарадское асяроддзе|гарадскога асяроддзя]], як сбалансаванага комплексу элементаў. Размяшчэнне элементаў архітэктуры малых форм, іх афармленне і прымяняемыя будаўнічыя матэрыялы могуць рэгулявацца заканадаўча. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.russika.ru/ef.php?s=4225 Архітэктура малых формаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304134001/http://www.russika.ru/ef.php?s=4225 |date=4 сакавіка 2016 }} — Энцыклапедычны Фонд Расіі * <span data-wikidata-qualifier-id="P248">[http://www.madenimura.kz/ru/culture-legacy/books/book/kazahstan-nacionalnaa-enciklopedia-1-tom?category=all&page=266 Архітэктура малых форм] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304202618/http://www.madenimura.kz/ru/culture-legacy/books/book/kazahstan-nacionalnaa-enciklopedia-1-tom?category=all&page=266 |date=4 сакавіка 2016 }}</span>&#x20;&#x2F;&#x2F;&#x20;Казахстан. Нацыянальная энцыклапедыя.&#x20;— Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004.&#x20;— Т.&#x20;I.&#x20;— ISBN 9965-9389-9-7. * [http://kizhi.karelia.ru/library/vestnik-6/263.html Малыя архітэктурныя формы ў экспазіцыі сялянскай сядзібы] — музей-запаведнік Кіжы {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Архітэктурныя элементы]] [[Катэгорыя:Дызайн]] kr1r87676oxi26hojxg7ez1tru6uu46 0 539653 5148152 5118941 2026-05-29T00:23:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148152 wikitext text/x-wiki {{іншыя значэнні|тып=слова|Бора}} [[Выява:Greater london outline map bw.png|thumb|250px|Граніцы Вялікага Лондана і яго раёнаў на фоне гарадской забудовы.]] '''Бора Лондана''' ({{lang-en|London borough}}) — адміністрацыйная адзінка [[Лондан]]а [[Адміністрацыйны падзел Англіі|раённага ўзроўню]]. 32 бора ўтвараюць [[цырыманіяльнае графства]] і [[Рэгіёны Англіі|рэгіён]] [[Вялікі Лондан]], Сіці з'яўляецца асобным цырыманіяльным графствам з асобым статусам. 12 бора і [[Сіці (Лондан)|Сіці]] утвараюць ''[[Унутраны Лондан]]'' ({{lang-en|Inner London}}), астатнія 20 — ''[[Знешні Лондан]]'' ({{lang-en|Outer London}})<ref name="Annex">[https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/7448/1622442.pdf Local government geography and history]{{ref-en}}</ref>. Сіці не з'яўляецца раёнам, гэта адміністрацыйная адзінка з асобым статусам «''[[Sui generis]]''». Чатыры раёны не выкарыстоўваюць абазначэнне ''Лонданскае бора'' ({{lang-en|London Borough of}}) у сваёй назве. * Адзін з іх — [[Вэстмінстэр (бора Лондана)|Вэстмінстэр]] — мае [[Статус сіці ў Вялікабрытаніі|статус ''сіці'']] і называецца ''City of Westminster''. * Тры раёны — [[Кенсінгтон і Чэлсі]], [[Кінгстан-эпон-Тэмс]] і з 2012 года [[Грынвіч (бора Лондана)|Грынвіч]] — маюць статус ''[[Каралеўскае бора|каралеўскіх бора]]'' ({{lang-en|Royal Borough}})<ref>{{cite web|url=http://www.royalgreenwich.gov.uk/info/200064/local_history_and_heritage/1125/the_case_for_a_royal_borough_of_greenwich|title=The case for a 'Royal Borough of Greenwich'|publisher=royalgreenwich.gov.uk|accessdate=2013-10-29|lang=en|archive-date=29 чэрвеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170629141751/http://www.royalgreenwich.gov.uk/info/200064/local_history_and_heritage/1125/the_case_for_a_royal_borough_of_greenwich|url-status=dead}}</ref>. * Усе астатнія раёны маюць статус «[[бора]]». Бора кіруюцца раённымі саветамі ({{lang-en|Borough Council}}). Вэстмінстэр, які мае статус ''сіці'', кіруецца гарадскім саветам ({{lang-en|City Council}}). == Бора Лондана == У спісе ў дужках прыведзены звесткі пра насельніцтва паводле перапісу [[2011]] года<ref name="ONS Population">[http://www.ons.gov.uk/ons/rel/pop-estimate/population-estimates-for-england-and-wales/mid-2011--2011-census-based-/rft---mid-2011--census-based--population-estimates-for-england-and-wales.zip "Table 8a Mid-2011 Population Estimates: Selected age groups for local authorities in England and Wales; estimated resident population;"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131002054814/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/pop-estimate/population-estimates-for-england-and-wales/mid-2011--2011-census-based-/rft---mid-2011--census-based--population-estimates-for-england-and-wales.zip |date=2 кастрычніка 2013 }}{{ref-en}} Перапіс насельніцтва Англіі і Уэльса, 2011 год, [[Office for National Statistics|ONS]]</ref> {| class="standard" | # [[Лонданскі Сіці]] <small> (7 375)<br /> (не з'яўляецца бора)</small> # [[Вэстмінстэр (бора Лондана)|Вэстмінстэр]]<small> (219 600) </small> # [[Кенсінгтон і Чэлсі]]<small> (158 300) </small> # [[Хамерсміт і Фулем]]<small> (182 400) </small> # [[Уондсуэрт (бора Лондана)|Уондсуэрт]]<small> (307 700) </small> # [[Ламбет (бора Лондана)|Ламбет]]<small> (304 500) </small> # [[Саўтуарк (бора Лондана)|Саўтуарк]]<small> (288 700) </small> # [[Таўэр-Хамлетс]]<small> (256 000) </small> # [[Хакні]]<small> (247 200) </small> # [[Іслінгтан (бора Лондана)|Іслінгтан]]<small> (206 300) </small> # [[Камдэн (бора Лондана)|Камдэн]]<small> (220 100) </small> # [[Брэнт (бора Лондана)|Брэнт]]<small> (312 200) </small> # [[Ілінг (бора Лондана)|Ілінг]]<small> (339 300) </small> # [[Хаўнслау (бора Лондана)|Хаўнслау]]<small> (254 900) </small> # [[Рычманд-эпон-Тэмс]]<small> (187 500) </small> # [[Кінгстан-эпон-Тэмс (бора Лондана)|Кінгстан-эпон-Тэмс]]<small> (160 400) </small> |<ol start=17> <li>[[Мертан (бора Лондана)|Мертан]]<small> (200 500) </small></li> <li>[[Сатан (бора Лондана)|Сатан]]<small> (191 100) </small></li> <li>[[Кройдан (бора Лондана)|Кройдан]]<small> (364 800) </small></li> <li>[[Бромлі (бора Лондана)|Бромлі]]<small> (310 600) </small></li> <li>[[Луішам (бора Лондана)|Луішам]]<small> (276 900) </small></li> <li>[[Грынвіч (бора Лондана)|Грынвіч]]<small> (255 500) </small></li> <li>[[Бекслі (бора Лондана)|Бекслі]]<small> (232 800) </small></li> <li>[[Хаверынг]]<small> (237 900) </small></li> <li>[[Баркінг і Дагенем]]<small> (187 000) </small></li> <li>[[Рэдбрыдж (бора Лондана)|Рэдбрыдж]]<small> (281 400) </small></li> <li>[[Ньюэм]]<small> (310 500) </small></li> <li>[[Уолтэм-Форэст]]<small> (259 700) </small></li> <li>[[Харынгі (бора Лондана)|Харынгі]]<small> (255 500) </small></li> <li>[[Энфілд (бора Лондана)|Энфілд]]<small> (313 900) </small></li> <li>[[Барнет (бора Лондана)|Барнет]]<small> (357 500) </small></li> <li>[[Харау (бора Лондана)|Харау]]<small> (240 500) </small></li> <li>[[Хілінгдан (бора Лондана)|Хілінгдан]]<small> (275 500) </small></li> </ol> | {{Раёны Лондана (Карта выяў)}} |} == Гісторыя == [[Выява:Greater_London_composite_parts.PNG|thumb|400px|Адміністрацыйныя адзінкі Лондана да 1965 года.]] Сучасныя раёны Лондана былі ўтвораны паводле Закона аб кіраванні Лонданам ад 1963 года ({{lang-en-link|London Government Act 1963}}). Яны пачалі функцыянаваць 1 красавіка 1965 года з утварэннем [[Вялікі Лондан|Вялікага Лондана]] ({{lang-en|Greater London}}). Першыя выбары ў раённыя саветы былі праведзены ў 1964 годзе, аднак да наступнага гады гэтыя саветы былі фактычна «ценявымі» органамі ўлады. Да ўтварэння Вялікага Лондана і падзелу яго на раёны на іх месцы існавалі ўтварэнні чатырох розных тыпаў: * метрапальныя бора графства Лондан ({{lang-en-link|Metropolitan boroughs of the County of London}}) — ва Унутраным Лондане; * 17 гарадскіх раёнаў ({{lang-en-link|urban districts}}) — па перыферыі; * муніцыпальныя бора ({{lang-en-link|municipal borough}}); * 3 графскія бора ({{lang-en-link|county borough}}) — Кройдан ({{lang-en-link|County Borough of Croydon}}), Уэст-Хэм ({{lang-en-link|County Borough of West Ham}}) і Іст-Хэм ({{lang-en-link|County Borough of East Ham}}). Ізноў утвораныя раёны маюць больш паўнамоцтваў, як скасаваныя метрапальныя бора, гарадскія раёны і муніцыпальныя бора, але менш, чым графскія бора. Паміж 1965 і 1986 лонданскія раёны былі часткай двухузроўневай сістэмы кіравання, на першым узроўні якой знаходзіўся [[Савет Вялікага Лондана]] ({{lang-en|Greater London Council}}, GLC). Аднак 1 красавіка 1986 года СВЛ быў скасаваны і ўся паўната ўлады перайшла да раёнаў, якія фактычна сталі [[Унітарныя адзінкі Англіі|унітарнымі ўтварэннямі]] ({{lang-en|unitary authorities}}). Пасля ўтварэння ў 2000 годзе [[Адміністрацыя Вялікага Лондана|Адміністрацыі Вялікага Лондана]], якая мае больш абмежаваныя паўнамоцтвы, як СБЛ, сфера ўлады раённых саветаў стала аналагічная саветам унітарных утварэнняў у іншых частках Англіі. [[Сіці (Лондан)|Лонданскі Сіці]] кіруецца сваім уласным органам улады — [[Лонданская гарадская карпарацыя|Лонданскай гарадской карпарацыяй]], якая існавала задаўга да ўтварэння раёнаў. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Бора Лондана| ]] r0ah6nyzb3wyyp56ri9evbbkcme2nzx 0 547402 5148216 5122589 2026-05-29T07:33:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148216 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Буйніцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Магілёўскі раён]] |Уключае = 15 населеных пунктаў |Сталіца = [[Буйнічы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Глава = Гузава Аксана Мікалаеўна |Назва главы = Старшыня сельсавета |Глава2 = Чубкова Алена Сцяпанаўна |Назва главы2 = Намеснік старшыні |Глава3 = Барсукова Ала Іллінічна |Назва главы3 = Кіраўнік спраў |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 7005 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = https://www.mogilev.mogilev-region.by/ru/buinich/ |Заўвагі = }} '''Бу́йніцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Магілёўскі раён|Магілёўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 года вёска) [[Буйнічы]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Цішоўскі сельсавет''' у складзе Магілёўскага раёна [[Магілёўская акруга|Магілёўскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Цішоўка (Магілёўскі раён)|Цішоўка]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Магілёўскім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Магілёўскай вобласці. Пад час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] з ліпеня 1941 г. да чэрвеня 1944 г. акупіраваны нямецкімі войскамі. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Дабрасневіцкі сельсавет|Дабрасневіцкага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Могилевской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 22 ліпеня 1960 года да сельсавета далучана тэрыторыя [[Сялецкі сельсавет (Магілёўскі раён)|Сялецкага сельсавета]], у склад [[Пашкаўскі сельсавет|Пашкаўскага сельсавета]] перададзены 3 населеныя пункты ([[Казіміраўка (Магілёў)|Казіміраўка]], [[Прысна-I]] і [[Прысна-II]]), у склад [[Вендаражскі сельсавет|Вендаражскага сельсавета]] — 10 населеных пунктаў ([[Барсукі (Магілёўскі раён)|Барсукі]], [[Вясёлы (Магілёўскі раён)|Вясёлы]], [[Гуслішча]], [[Гуслянка]], [[Жабін Паўднёвы]], [[Жабін Паўночны]], [[Залессе (Магілёўскі раён)|Залессе]], [[Навасёлкі (Вендаражскі сельсавет)|Навасёлкі]], [[Паддуб’е (Вендаражскі сельсавет)|Паддуб’е]] і [[Ямніца]]), у склад [[Дашкаўскі сельсавет|Дашкаўскага сельсавета]] — 6 населеных пунктаў ([[Красніца 1 (Магілёўскі раён)|Красніца-I]], [[Красніца 2 (Магілёўскі раён)|Красніца-II]], [[Мяжысеткі]], [[Чарназёмаўка (сельскі населены пункт)|12 раз’езд]], [[Чарназёмаўка (вёска)|Чарназёмаўка]] і [[Ялоўка (Магілёўскі раён)|Ялоўка]])<ref>Рашэнне выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 22 ліпеня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 26.</ref>. 17 ліпеня 2006 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Буйнічы, сельсавет перайменаваны ў Буйніцкі<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2006-140/2006-140(003-066).pdf Решение Могилевского областного Совета депутатов от 17 июля 2006 г. № 18-12 О переименовании сельсовета] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161222043643/http://www.pravo.by/pdf/2006-140/2006-140(003-066).pdf |date=22 снежня 2016}}</ref>. 28 снежня 2010 года ліквідавана [[Буйнічы (сельскі населены пункт)|станцыя Буйнічы]], а яе тэрыторыя ўвайшла ў склад аграгарадка [[Буйнічы]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2011-50/2011_50_9_40567.pdf Решение Могилевского районного Совета депутатов от 28.12.2010 г. № 7-18 Об упразднении сельского населенного пункта станция Буйничи и преобразовании деревень Могилевского района в агрогородки] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200920031924/https://www.pravo.by/pdf/2011-50/2011_50_9_40567.pdf |date=20 верасня 2020}}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (16 населеных пунктаў) — 7031 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 92,6 % — [[беларусы]], 5,4 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 7005 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=26 лістапада 2023 |archive-date=4 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204044125/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Склад == У склад сельсавета ўваходзяць 15 населеных пунктаў (2010 г.): {|class=standard |+ ! Населены пункт ! Статус ! Насельніцтва, 2007 ! Гаспадаркі, 2007 ! Насельніцтва, 2009<ref>[http://census.belstat.gov.by/Reports.aspx?page=174122 Итоговые данные перепеси населения Республики Беларусь 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211031135233/https://census.belstat.gov.by/Reports.aspx?page=174122|date=31 кастрычніка 2021}}</ref>. |- | align=center | [[Брускі]] || align="center" | вёска || align=center | 141 || align=center | 81 || align=center | 133 |- | align=center | [[Буйнічы]] || align="center" | аграгарадок || align=center | 1538 || align="center" | 468 || align=center | 1596 |- | align=center | [[Буйнічы (сельскі населены пункт)|Станцыя Буйнічы]] || align="center" | пасёлак || align=center | 2488 || align="center" | 792 || align=center | 2419 |- | align=center | [[Бутрымаўка]] || align="center" | вёска || align=center | 13 || align="center" | 6 || align=center | 14 |- | align=center | [[Векер|Веккер]] || align="center" | вёска || align=center | 26 || align="center" | 15 || align=center | 29 |- | align=center | [[Галынец 1]] || align="center" | вёска || align=center | 472 || align="center" | 197 || align=center | 417 |- | align=center | [[Галынец 2]] || align="center" | вёска || align=center | 138 || align="center" | 66 || align=center | 115 |- | align=center | [[Гарадок (Буйніцкі сельсавет)|Гарадок]] || align="center" | вёска || align=center | 164 || align="center" | 72 || align=center | 146 |- | align=center | [[Гарадшчына]] || align="center" | вёска || align=center | 172 || align="center" | 91 || align=center | 199 |- | align=center | [[Дабрасневічы]] || align="center" | вёска || align=center | 64 || align="center" | 34 || align=center | 68 |- | align=center | [[Зацішша (Буйніцкі сельсавет)|Зацішша]] || align="center" | вёска || align=center | 20 || align="center" | 14 || align=center | 17 |- | align=center | [[Ракузаўка]] || align="center" | вёска || align=center | 104 || align="center" | 63 || align=center | 114 |- | align=center | [[Савасцянавічы]] || align="center" | вёска || align=center | 227 || align="center" | 91 || align=center | 250 |- | align=center | [[Галынец (пасёлак)|Станцыя Галынец]] || align="center" | пасёлак || align=center | ... || align="center" | ... || align=center | 432 |- | align=center | [[Сташына]] || align="center" | вёска || align=center | 27 || align="center" | 20 || align=center | 28 |- | align=center | [[Цішоўка (Магілёўскі раён)|Цішоўка]] || align="center" | вёска || align=center | 1052 || align="center" | 433 || align=center | 1054 |- |} Скасаваныя населеныя пункты на тэрыторыі сельсавета: * [[Буйнічы (станцыя)|Буйнічы]] — пасёлак і чыгуначная станцыя. == Вядомыя асобы == * [[Зоя Прохараўна Цітова]] (1919–1995) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]], нарадзілася ў вёсцы [[Галынец 1]] * [[Сяргей Пятровіч Алейнікаў]] (1909—1983) — удзельнік [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|савецка-фінскай]] і [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай]] войнаў, [[Герой Савецкага Саюза]] (19.08.1944), [[палкоўнік]], нарадзіўся ў вёсцы [[Зацішша (Буйніцкі сельсавет)|Зацішша]] {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. * {{Крыніцы/ГВБ|6-2}} * Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т.2: Беліцк — Гімн / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мінск: БелЭн, 1994. — 537 с.: іл. ISBN 5-85700-142-0. С. 118–120. {{Буйніцкі сельсавет}} {{Магілёўскі раён}} [[Катэгорыя:Буйніцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] gcmbpjn5fcootbx2geul69uo0q78ps3 0 547976 5148173 5007368 2026-05-29T03:28:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148173 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Брольніцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Гімн = |Статус = сельсавет |Уваходзіць у = [[Навагрудскі раён]] |Уключае = 16 населеных пунктаў |Сталіца = аграгарадок [[Брольнікі]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Глава = Макар Святлана Аркадзьеўна |Назва главы = Старшыня сельсавета |Глава2 = Жарко Валянціна Дзмітрыеўна |Назва главы2 = Кіраўнік спраў |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = беларуская/руская |Насельніцтва = 1099 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Памер карты = |Часавыпояс = [[UTC+2]] |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Паштовы індэкс = |Тэлефонны код = +375 1597 |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Бро́льніцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Навагрудскі раён|Навагрудскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[аграгарадок]] [[Брольнікі]]. == Гісторыя == Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Гарадзечненскі сельсавет''' у складзе Навагрудскага раёна [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Гарадзечна (Навагрудскі раён)|Гарадзечна]]. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 10 ліпеня 1959 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Куравіцкі сельсавет|Куравіцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 10 ліпеня 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 10.</ref>. 25 чэрвеня 2008 года Гарадзечненскі сельсавет перайменаваны ў Брольніцкі сельсавет, а адміністрацыйны цэнтр сельсавета перанесены з вёскі Гарадзечна ў вёску Брольнікі<ref>[http://pravo.by/pdf/2008-181/2008-181(002-013).pdf Решение Гродненского областного Совета депутатов от 25 июня 2008 г. № 93 О решении вопросов административно-территориального устройства Новогрудского района]</ref>. 22 жніўня 2017 года да Брольніцкага сельсавета далучана частка скасаванага [[Ваўковіцкі сельсавет (Навагрудскі раён)|Ваўковіцкага сельсавета]] (землі плошчай 4703 га і наступныя населеныя пункты: вёскі [[Агароднікі (Навагрудскі раён)|Агароднікі]], [[Амневічы (Навагрудскі раён)|Амневічы]], [[Ваўковічы (Навагрудскі раён)|Ваўковічы]], [[Гаравічы]], [[Мацешыцы]], [[Рутка 2]], [[Сянежыцы]]); са складу Брольніцкага сельсавета выключаны землі плошчай 4753 га і наступныя населеныя пункты: аграгарадок [[Гарадзечна (Навагрудскі раён)|Гарадзечна]], вёскі [[Брацянка]], [[Іспась]], [[Літоўка (Навагрудскі раён)|Літоўка]], [[Мотча]], [[Сялец (Навагрудскі раён)|Сялец]], [[Слабодка (Навагрудскі раён)|Слабодка]], [[Стары Лес]], [[Сунчыцы]], хутары [[Слухавічы]], [[Эканомія]], якія ўвайшлі ў склад Ладзеніцкага сельсавета<ref>http://kodeksy-by.com/norm_akt/source-Гродненский%20облсовет/type-Решение/272-22.08.2017.htm Решение Гродненский облсовет 272 22.08.2017 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Новогрудского района Гродненской области</ref>. == Склад == Па стану на 2017 год у склад сельсавета ўваходзілі 15 населеных пунктаў, пасля рэарганізацыі – 16 населеных пунктаў (01.01.2018 г.). У склад сельсавета ўваходзіла 20 населеных пунктаў (2009 г.): {|class=standard |+ ! Населены пункт ! Статус ! Насельніцтва, 2009<ref name=":0" /> |- | align=center | [[Агароднікі (Навагрудскі раён)|Агароднікі]] || align="center" | вёска || align=center | 19* |- | align=center | [[Амневічы (Навагрудскі раён)|Амневічы]] || align="center" | вёска || align=center | 50* |- | align=center | [[Брацянка]] || align="center" | вёска || align=center | 80** |- | align=center | [[Брольнікі]] || align="center" | аграгарадок || align=center | 305 |- | align=center | [[Ваўковічы (Навагрудскі раён)|Ваўковічы]] || align="center" | вёска || align=center | 207* |- | align=center | [[Гаравічы]] || align="center" | вёска || align=center | 87* |- | align=center | [[Гарадзечна (Навагрудскі раён)|Гарадзечна]] || align="center" | аграгарадок || align=center | 424** |- | align=center | [[Іспась]] || align="center" | вёска || align=center | 16** |- | align=center | [[Клюкавічы (Навагрудскі раён)|Клюкавічы]] || align="center" | вёска || align=center | 64 |- | align=center | [[Краўцэвічы]] || align="center" | вёска || align=center | 15 |- | align=center | [[Куравічы]] || align="center" | вёска || align=center | 77 |- | align=center | [[Літоўка (Навагрудскі раён)|Літоўка]] || align="center" | вёска || align=center | 12** |- | align=center | [[Мацешыцы]] || align="center" | вёска || align=center | 20* |- | align=center | [[Мольнічы]] || align="center" | вёска || align=center | 95 |- | align=center | [[Мотча]] || align="center" | вёска || align=center | 57** |- | align=center | [[Несутычы]] || align="center" | вёска || align=center | 166 |- | align=center | [[Прымень]] || align="center" | вёска || align=center | 8 |- | align=center | [[Рутка 2]] || align="center" | вёска || align=center | 72* |- | align=center | [[Селішча (Навагрудскі раён)|Селішча]] || align="center" | вёска || align=center | 43 |- | align=center | [[Слабодка (Навагрудскі раён)|Слабодка]] || align="center" | вёска || align=center | 37** |- | align=center | [[Слухавічы]] || align="center" |хутар|| align="center" | 6** |- | align=center | [[Стары Лес]] || align="center" | вёска || align=center | 41** |- | align=center | [[Суляцічы]] || align="center" | вёска || align=center | 96 |- | align=center | [[Сунчыцы]] || align="center" | вёска || align=center | 11** |- | align=center | [[Сялец (Навагрудскі раён)|Сялец]] || align="center" | вёска || align=center | 100** |- | align=center | [[Сянежыцы]] || align="center" | вёска || align=center | 69* |- | align=center | [[Эканомія]] || align="center" |хутар|| align="center" | 5** |- |colspan="4"|<small>* – у Ваўковіцкім с/с да 22.08.2017 г.; ** – з 22.08.2017 г. у Ладзеніцкім с/с</small> |} == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (20 населеных пунктаў) — 1658 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=26 ліпеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 95,1 % — [[беларусы]], 2,8 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 1,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,6 % — [[цыганы на Беларусі|цыганы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (16 населеных пунктаў) — 1099 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=26 ліпеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. Насельніцтва, жыхароў: 1658 (2009 г.)<ref name=":0">[http://census.belstat.gov.by/Reports.aspx?page=174122 Итоговые данные перепеси населения Республики Беларусь 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211031135233/https://census.belstat.gov.by/Reports.aspx?page=174122|date=31 кастрычніка 2021}}</ref>, 1087 (2017 г.), 1118 (2018 г.). == Арганізацыі і прадпрыемствы == * Сельскагаспадарчы вытворчы кааператыў «Нягневічы». == Гандаль і сфера паслуг == * паштовае аддзяленне сувязі ў аграгарадку [[Брольнікі]], вёсцы [[Ваўковічы (Навагрудскі раён)|Ваўковічы]]. * крамы ў аграгарадках [[Брольнікі]] і [[Гарадзечна (Навагрудскі раён)|Гарадзечна]], вёсках [[Несутычы]] і [[Ваўковічы (Навагрудскі раён)|Ваўковічы]]. == Установы аховы здароўя == * ФАП у [[Брольнікі|Брольніках]], [[Несутычы|Несутычах]], [[Ваўковічы (Навагрудскі раён)|Ваўковічах]]. == Культура == * Брольніцкі сельскі Дом культуры. == Славутасці == * Царква Успенія Прасвятой Багародзіцы ў вёсцы [[Ваўковічы (Навагрудскі раён)|Ваўковічы]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == [http://novogrudok.grodno-region.by/by/selsovety-by/ Навагрудскі раённы выканаўчы камітэт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180420124413/http://novogrudok.grodno-region.by/by/selsovety-by/ |date=20 красавіка 2018 }} {{Брольніцкі сельсавет}} {{Навагрудскі раён}} [[Катэгорыя:Брольніцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] 1r3gt431sz43ae7fxyouo65f3nntnvv 0 564526 5148137 5056401 2026-05-28T23:22:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148137 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = Блёкат чорны | image file = Hyoscyamus niger 001.jpg | image title = | image descr = Агульны выгляд квітнеючай расліны | regnum = Расліны | parent = Hyoscyamus | rang = Від | latin = Hyoscyamus niger | author = [[L.]] | syn = | children name = | children = | typus = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies = Hyoscyamus niger | commons = Category:Hyoscyamus niger | iucn = | grin = 19532 }} '''Блёкат чорны'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|67}}</ref><ref name="ЛРКЛ">Назва '''Блёкат чорны''' згодна з {{ЛРКЛ}}</ref> (''Hyoscýamus níger'') — [[Двухгадовыя расліны|двухгадовая]] [[Трава|травяністая]] расліна, [[Біялагічны від|від]] [[Род (біялогія)|роду]] {{Bt-bellat|Блёкат (род раслін){{!}}блёкат|Hyoscyamus}} [[Сямейства (біялогія)|сямейства]] {{Bt-bellat|паслёнавыя|Solanaceae}}, якая першапачаткова расла ў [[Еўразія|Еўразіі]], а затым распаўсюдзілася паўсюдна. Усе часткі расліны [[Яд|атрутныя]], утрымліваюць моцнадзейныя [[алкалоіды]] — {{нп3|гіясцыямін||ru|Гиосциамин}}, {{нп3|скапаламін||ru|Скополамин}} і [[атрапін]]. Блёкат і яго прэпараты ўжываюць і як лекавую расліну, але толькі па прызначэнні лекара. == Назва == Відавую назву ''niger'' — ''чорны'' — расліна атрымала з-за чорна-фіялетавага зева кветкі<ref name="Мазнев">Паводле кнігі «Энциклопедия лекарственных растений» (гл. раздзел [[#Літаратура|Літаратура]]).</ref>. Сярод беларускіх назваў блёкат чорны, блёкат<ref>[[Міхал Адольфавіч Федароўскі|Federowski M.]] Lud Bialoruski na Rusi litewskiej. Krakow, I, 1897</ref>, дурнап’ян<ref>[[Аляксандр Аляксандравіч Антонаў|Антонов А. А.]] О врачебных растениях, дикорастущих в Витебской губернии и употребляемых населением ее в домашней народной медицине. Витебск, 1888</ref>, мардоўнік<ref name="Верас">{{Крыніцы/Беларуска-польска-расейска-лацінскі ботанічны слоўнік}}</ref><ref name="Ан">{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[:s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Hyosciamus niger/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878</ref><ref>[[Антон Краскоўскі|Kraskoŭski A.]] Bielaruskija lekarskija ziolki. Wilnia, 1921</ref>, гарлачыкі, зубнік<ref name="Ан"/><ref>[[Іосіф Георгіевіч Васількоў|Васількоў І. Г.]] Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927</ref><ref>[[Міхаіл Мікалаевіч Ганчарык|Ганчарык М. М.]] Беларускія назвы раслін. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. II і IV. Горы-Горки, 1927</ref><ref>{{нп3|Міхаіл Васільевіч Рытаў|Рытов М. В.|ru|Рытов, Михаил Васильевич}} Русские лекарственные растения. т. I. Петроград, 1918</ref><ref>[[Канстанцін Аляксандравіч Чалоўскі|Чоловский К.]] Опыт описания Могилевской губернии. По программе и под редакцией А. С. Дембовецкого, кн. I. Могілев.</ref>, дур-трава, дыдар, дыдыр<ref name="Ан"/><ref>[[Уладзімір Мікалаевіч Дабравольскі|Добровольский В. Н.]] Смоленский областной словарь. Смоленск, 1914</ref>. == Батанічнае апісанне == {{Біяфота|Köhler's_Medizinal-Pflanzen_in_naturgetreuen_Abbildungen_mit_kurz_erläuterndem_Texte_(Plate_11)_(7118310995).jpg|ш=250|left|{{Бат.іл.|1}}|color=#BBDD99}} {{Фотакалонка|Hyoscyamus niger 0003.JPG|Hyosciamus niger fruits.jpg|Hyoscyamus niger seeds.jpg|Hyoscyamus niger MHNT.BOT.2009.17.15.jpg|color=#BBDD99|ш=160}} Двухгадовая расліна вышынёй 20-115 см, з непрыемным [[пах]]ам, пакрытае мяккім клейкім пушком. У першы год утварае толькі {{нп3|Разетка (размяшчэнне лісця)|разетку|ru|Розетка (расположение листьев)}} [[Эліпс|эліптычных]] завостранага, выемкава-перыстараздзельнага або буйназубковага мяккага лісця на доўгіх [[Ліст|хвосціках]]. Прамыя, тоўстыя (таўшчынёй ля аснавання 1,5—2 см), галінастыя, пакрытыя мяккімі валасінкамі [[Сцябло|сцёблы]]<ref name="ЛРКЛ"/> вырастаюць на другі год<ref name="Оголевец">{{кніга|загаловак=Энциклопедический словарь лекарственных, эфирномасличных и ядовитых растений|адказны=Сост. Г. С. Оголевец|месца=М.|выдавецтва=Сельхозгиз|год=1951|старонкі=35|старонак=584}}</ref>. [[Корань расліны|Корань]] вертыкальны, таўшчынёй да 2-3 см, слабагалінасты<ref name="ЛРКЛ"/>, мяккі, часам амаль губчаты, маршчыністы, з патоўшчанай каранёвай шыйкай. [[Ліст|Лісце]] чарговае<ref name="ЛРКЛ"/>, мяккае, цьмянае, зверху цёмна-зялёнае<ref name="ЛРКЛ"/>, знізу шаравата-зялёнае<ref name="ЛРКЛ"/>, больш светлае. Ніжняе (разеткавае) лісце на доўгіх хвосціках, даўгавата-яйкападобнае або эліптычнае, выемчата-перыстанадрэзанае, да часу цвіцення адмірае; сцябловае— сядзячае, паўсцеблаабдымныя<ref name="ЛРКЛ"/>, даўгавата-ланцэтнае, выемчата-лопасцевае або надрэзанае, з трохкутнымі або трохкутна-ланцэтнымі, завостранымі або вострымі, большай часткай з чатырма—пяццю лопасцямі або надрэзамі; прыкветкавае — сядзячае, даўгаватае або вузкаланцэтнае, з нешматлікімі зубцамі або цэльнакрайняе. Лісце, як і ўся расліна, валодае непрыемным пахам<ref name="ЛРКЛ"/>. [[Кветка|Кветкі]] сядзячыя, сабраны на канцах сцябла і галін у аблісцвеных [[Суквецце|завітках]]<ref name="ЛРКЛ"/>, якія пасля цвіцення моцна падаўжаюцца. [[Чашачка]] зялёная травяністая, даўжынёй 10-22 мм, унізе трубчастая, вышэй сярэдзіны рэзка шырока званочкава-пашыраная, з пяццю шырокімі трохкутнымі зубцамі, рэзка звужанымі ў кароткае вастрыё; пры пладах павялічаная, даўжынёй 21-32 мм, цвярдзее, званочкавая, з перацяжкай вышэй сярэдзіны, у ніжняй частцы пашыраная і тут густаатагнута-валасістая. [[Кветка|Вяночак]] пяцілопасцевы, даўжынёй 20-45 мм, варонкападобны, брудна-жоўты<ref name="ЛРКЛ"/> або радзей бялёсы, з сеткай пурпуровых жылак, а ў зеве і ў верхняй частцы трубкі пурпурна-фіялетавы, з тупымі, некалькі няроўнымі лапасцямі адгіну. [[Тычынка|Тычынкі]] няроўныя, дзве больш кароткія, астатнія тры — больш доўгія, некалькі  перавышаюць зеў, з белымі ніткамі, прымацаванымі ў сярэдзіне трубкі, унізе валасістай. Песцік з верхняй завязью. [[Завязь]] голая; [[Песцік|слупок]] у ніжняй частцы валасісты. Лычык галоўкавы. Цвіце ў чэрвені — жніўні<ref name="ЛРКЛ"/>. [[Плод|Плады]] — двухгнёздавая [[каробачка]] гарлачыкавай формы ([[крыначка]]), якая адкрываецца наверсе паўшарападобным вечкам<ref name="ЛРКЛ"/>. [[Насенне]] шматлікае (да 500 насенін у кожнай каробачцы), цёмна-карычневае або буравата-шэрае<ref name="ЛРКЛ"/>, круглявае або злёгку пупышкападобнае, пляскатае<ref name="ЛРКЛ"/>, з дробнаячэістай паверхняй, даўжынёй каля 1,5 мм; вага 1000 насенін 0,5—0,9 г<ref name="Цицин">{{кніга|загаловак=Атлас лекарственных растений СССР|адказны=гл. ред. Н. В. Цицин|месца={{М.}}|выдавецтва=Медгиз|год=1962|старонкі=76|старонак=702}}</ref>. Плоданасіць у ліпені — верасні<ref name="ЛРКЛ"/>. Размнажаецца толькі насеннем<ref name="ЛРКЛ"/>. == Распаўсюджанне і экалогія == Натуральны [[арэал]] вельмі вялікі, уключае поўнач [[Афрыка|Афрыкі]] (ад [[Алжыр]]а да [[Туніс]]а), [[Умераны клімат|умераную]] і [[Тропікі|трапічную]] зоны [[Азія|Азіі]] ([[Анатолія|Малая Азія]], [[Сярэдняя Азія]], [[Пярэдняя Азія]], [[Каўказ]] і [[Закаўказзе]], [[Кітай]], [[Індыйскі субкантынент]]а), амаль усю [[Еўропа|Еўропу]] (ад паўднёвай [[Швецыя|Швецыі]] да [[Корсіка|Корсікі]]). Расліна {{нп3|Калумбаў абмен|занесена|ru|Колумбов обмен}} і здзічэла ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] і [[Аўстралія|Аўстраліі]]. У [[Расія|Расіі]] і сумежных краінах блёкат чорны распаўсюджаны галоўным чынам у сярэдняй і паўднёвай паласе [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай часткі Расіі]], у [[Заходняя Сібір|Заходняй]] і [[Усходняя Сібір|Усходняй Сібіры]], Сярэдняй Азіі, на Каўказе, ва [[Украіна|Украіне]], у [[Беларусь|Беларусі]], дзе часцей сустракаецца на поўдні, і [[Прыбалтыка|Прыбалтыцы]], як заносны від на [[Далёкі Усход Расіі|Далёкім Усходзе Расіі]]<ref name="ЛРКЛ"/>. Ставіцца да [[Рудэральныя расліны|рудэральных пустазелляў]], расце на закінутых месцах, каля дарог і жылля, па пакладах і палях. Асноўныя раёны нарыхтовак сыравіны ў Расіі: [[Паўночны Каўказ]], [[Башкартастан|Башкірыя]], [[Самарская вобласць|Самарская]] і [[Варонежская вобласць|Варонежская вобласці]]. Уведзены ў культуру. Культывуецца ў спецыялізаваных гаспадарках на Украіне і ў Сібіры. === Харчовыя ланцугі === Блёкатам харчуюцца [[Лічынка|лічынкі]] некаторых відаў [[Матылі|лускакрылых]] (напрыклад, [[бялянка капусная]]) і [[Жукі|цвердакрылыя]] (напрыклад, лічынкі і жукі [[Каларадскі жук|каларадскага жука]]). == Раслінная сыравіна == Лісце блёкату чорнага і вырабленыя з іх прэпараты ўваходзілі ў {{нп3|Дзяржаўная фармакапея Расійскай Федэрацыі|Дзяржаўную фармакапею СССР|ru|Государственная фармакопея Российской Федерации}}. У [[гамеапатыя]] прымяняецца эсэнцыя са свежай цэлай квітнеючай расліны. У [[Тыбецкая медыцына|тыбецкай медыцыне]] прымяняюцца насенне і трава. === Нарыхтоўка лекавай сыравіны === З лячэбнай мэтай нарыхтоўваюць {{нп3|Лісце блёкату|лісце|ru|Белены лист}} ({{lang-la|Folium Hyoscyami}})<ref name="ЛРКЛ"/>, у фазе разеткі і цвіцення, і [[Трава блёкату|траву блёкату]] ({{lang-la2|Herba Hyoscyami}}), у фазе плоданашэння. Тэрмін захоўвання сыравіны два гады<ref name="БФС">{{кніга|аўтар=Блинова, К. Ф. и др.|загаловак=Ботанико-фармакогностический словарь: Справ. пособие|спасылка=http://herba.msu.ru/shipunov/school/books/botaniko-farmakognost_slovar1990.djvu|адказны=под ред. К. Ф. Блиновой, Г. П. Яковлева|месца={{М.}}|выдавецтва=Высш. шк.|год=1990|старонкі=171|isbn=5-06-000085-0}}</ref>. Сцябловае лісце збіраюць у ліпені, падчас цвіцення раслін<ref name="ЛРКЛ"/> (разеткавае да гэтага часу адмірае), а разеткавае з нецвітучых раслін — увосень першага года жыцця. Сабранае лісце адразу пасля яго збору сушаць на гарышчах пад жалезным дахам або пад навесамі, раскладваючы іх тонкім пластом<ref name="ЛРКЛ"/>. Пры выкарыстанні сушылак тэмпература награвання матэрыялу не павінна перавышаць 60° С<ref name="ЛРКЛ"/>. Добрая сыравіна не павінна мець вільготнасць больш 13-14 %, попелу не больш за 20 %, у тым ліку попелу, нерастваральнага ў дзесяціпрацэнтнай [[Саляная кіслата|салянай кіслаце]], не больш за 10 %, алкалоідаў не менш 0,05 %, арганічнай прымешкі (часткі іншых раслін) не больш за 1 %, мінеральных прымешак (пыл, зямля, пясок, каменьчыкі) не больш за 0,5-1 %, пажоўклага, пабурэлага і чорнага лісця блёкату не больш за 3-5 %, іншых частак блёкату (верхавін сцеблаў, кветак і пладоў) не больш за 4-5 %, здробненых частак лісця блёкату не больш 8-9 %<ref name="Оголевец" />. === Апрацоўка ў культуры === {{Біяфота|Hyoscyamus niger 2018-05-22 2620.jpg|ш=250|left|Саджанец блёкату чорнага|color=#BBDD99}} Блёкат паходзіць з [[Еўразія|Еўразіі]], але цяпер вырошчваецца па ўсім свеце<ref name="Roberts_31" /> для выкарыстання ў фармакалагічных мэтах. Блёкат рэдка сустракаецца ў [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропе]]; яго культываванне для медыцынскага прымянення распаўсюджана і легальна ў [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]] і ў [[Індыя|Індыі]]. Блёкат з’яўляецца знікаючай раслінай паводле Чырвонага спіса Сусветнага саюза аховы прыроды<ref>Raetsch, Ch. (2005). The encyclopedia of psychoactive plants: ethnopharmacology and its applications. US: Park Street Press. pp.&nbsp;277–282.</ref>. Вырошчванне блёкату чорнага ў культуры магчыма на ўрадлівых друзлых глебах. Участкі, на якіх застойваецца вада, для вырошчвання блёкату непрыдатныя. Лепшыя папярэднікі — чорны {{нп3|Пар (сельская гаспадарка)|пар|ru|Пар (сельское хозяйство)}} і [[Азімыя культуры|азімыя]], якія высейвалі па ўгноенаму пару. Глебы з падвышанай [[кіслотнасць глебы|кіслотнасцю]] неабходна {{нп3|Вапнаванне глеб|вапнаваць|ru|Известкование почв}}. Угнаенні ўносяць пад асноўнае узворванне пры пасеве і ў падкормах. Пасеў вырабляюць вясной ці пад зіму. Для вясновага пасеву насенне неабходна {{нп3|Стратыфікацыя (батаніка)|стратыфікаваць|ru|Стратификация (ботаника)}}. Пасеў вырабляюць радавым спосабам з міжраддзямі ў 60 см з заладкай насення на глыбіню 1,5-2 см. Норма высеву насення 8-9 кг са ўсходжасцю не ніжэй за 65-70 %. Калязімовы пасеў вырабляюць павярхоўна, без заладкі насення пры норме высеву 10-11 кг/га. На першым годзе жыцця расліна развівае толькі разетку прыкаранёвага лісця, на другім годзе цвіце і плоданасіць. Догляд плантацый складаецца ў праполцы і рыхленні міжраддзяў, падкормах і барацьбе са шкоднікамі і хваробамі. Збор ураджаю лісця ў першым годзе вегетацыі праводзяць у канцы лета, калі большая частка яго дасягае поўнага развіцця (спыняецца рост ліставай пласцінкі). Абрываюць буйнае лісце, пакідаючы дробнае ў сярэдзіне разеткі. На наступны год увесну ў пачатку цвіцення збіраюць сцябловае лісце. Траву перад сушкай здрабняюць на саламарэзцы. Ураджайнасць паветрана-сухой сыравіны складае 8-12 ц/га<ref name="Цицин" />. Уся расліна ядавітая і мае моцны непрыемны пах, таму пры рабоце з блёкатам у памяшканнях рот і нос неабходна закрываць марлевай павязкай, а на вочы надзяваць ахоўныя акуляры<ref name="ЛРКЛ"/>. === Хімічны склад === У каранях расліны ўтрымліваюцца [[алкалоіды]] ў колькасці 0,15-0,18 %, у лісці — да 0,1 %, сцеблах — каля 0,02 %, насенні — 0,06-0,1 %. Сярод алкалоідаў — {{нп3|гіясцыямін||ru|Гиосциамин}}, [[атрапін]], {{нп3|скапаламін||ru|Скополамин}}. Змяшчаецца таксама [[гіясцыпікрын]], [[гіясцэрын]] і [[гіясцыразін]]. Максімальная колькасць алкалоідаў у лісці знойдзена ў пачатку цвіцення<ref name="ЛРКЛ"/><ref name="Цицин" />. У насенні знойдзена да 34 %<ref name="ЛРКЛ"/> [[Тлушчы|тлустага алею]] светла-жоўтага колеру, у склад якога ўваходзіць [[Тлустыя кіслоты|ненасычаныя кіслоты]] (6,3 %), [[лінолевая кіслата|лінолевая]] (71, 3 %) і [[алеінавая кіслата|алеінавая кіслоты]] (22,4 %)<ref name="ЛРКЛ"/><ref name="Цицин" />. === Фармакалагічныя ўласцівасці === [[Алкалоіды]] блёкату чорнага валодаюць [[атрапін]]ападобным дзеяннем, то ёсць аказваюць {{нп3|Міярэлаксанты|спазмалітычнае|ru|Миорелаксанты}}<ref name="ЛРКЛ"/> дзеянне на [[Гладкія цягліцы|гладкую мускулатуру]], пашыраюць {{нп3|Зрэнка|зрэнкі|ru|Зрачок}}, павышаюць {{нп3|унутрывочны ціск||ru|Внутриглазное давление}}, выклікаюць {{нп3|параліч||ru|Паралич}} {{нп3|Акамадацыя (біялогія)|акамадацыі|ru|Аккомодация (биология)}}, душаць {{нп3|Сакрэцыя (фізіялогія)|сакрэцыю|ru|Секреция (физиология)}} залозавага апарата, пачашчаюць скарачэнні [[сэрца]]. Дзеянне алкалоідаў блёкату на [[Цэнтральная нервовая сістэма|цэнтральную нервовую сістэму]] рознае: гіясцыямін павышае ўзбудлівасць нервовай сістэмы, а скапаламін — паніжае яе. === Таксічнасць === ; [[Таксічнасць]]<ref name="Мазнев"/> Блёкат нават у малых дозах можа быць [[Таксічнасць|таксічны]]. Асабліва вялікая рызыка атручвання дзяцей, якіх прыцягваюць арыгінальныя плады блёкату. Таму ў населеных пунктах від падлягае безумоўнаму знішчэнню. ''Сімптомы атручвання'': маторнае [[Узбуджэнне (псіхалогія)|ўзбуджэнне]], рэзкае пашырэнне зрэнак, [[гіперэмія]] скурных пакроваў асобы і шыі, сухасць слізістай рота, ахрыпласць голасу, часты [[пульс]], [[галаўны боль]], моцная [[смага]], расстройства мовы і глытання, зрокавыя галюцынацыі, трызненне, эпілептычныя сутаргі са стратай прытомнасці<ref name="ЛРКЛ"/>. У наступным развіваецца [[Кома|каматозны стан]]<ref name="ЛРКЛ"/>. ''Дапамога''. Прызначэнне рэчываў анціхалінэстэразнага і халінаміметычнага дзеяння ({{нп3|фізастыгмін|эзерын|ru|Физостигмин}}, {{нп3|Неастыгміну метылсульфат|празерын|ru|Неостигмина метилсульфат}}, {{нп3|пілакарпін||ru|Пилокарпин}}), [[марфін]]у і {{нп3|прамыванне страўніка||ru|Промывание желудка}} слабымі [[раствор]]амі акісляльнікаў ({{нп3|перманганат калія||ru|Перманганат калия}}), прызначэнне адсарбуючых сродкаў з наступным прамываннем страўніка і правядзенне сімптаматычнай тэрапіі, накіраванай на аднаўленне жыццёва важных функцый арганізма. == Таксанамія == Від '''Блёкат чорны''' ўваходзіць у род {{bt-bellat|Блёкат|Hyoscyamus}} [[трыба (біялогія)|трыбы]] {{bt-bellat||Hyoscyameae}} [[падсямейства]] {{bt-bellat||Solanoideae}} сямейства {{bt-bellat|Паслёнавыя|Solanaceae}} [[атрад (біялогія)|парадку]] {{bt-bellat|Паслёнакветныя|Solanales}}. {{Табліца1222222 |a=аддзел [[Кветкавыя расліны|Кветкавыя, або Пакрытанасенныя]] |b1=парадак [[Паслёнакветныя]] |b2=яшчэ 44 парадкі кветкавых раслін (згодна [[Сістэма APG II|Сістэме APG II]]) |c1=яшчэ 4 сямейства (згодна [[Сістэма APG II|Сістэме APG II]]) |c2=сямейства '''[[Паслёнавыя]]''' |d1=падсямейства '''[[Solanoideae]]''' |d2=яшчэ 6 падсямействаў (згодна [[Сістэма APG II|Сістэме APG II]]) |e1=яшчэ 6 трыб (згодна [[Сістэма APG II|Сістэме APG II]]) |e2=трыба '''[[Hyoscyameae]]''' |f1=род '''[[Блёкат]]''' |f2=яшчэ 6 родаў |g1=яшчэ каля 20 відаў |g2=<span style{{eq}}"background-color:#FFA99A; font-size:150%">від '''Блёкат&nbsp;чорны''' |color=#235623 |bgcolor=#CAEA9A }} == Гаспадарчае значэнне і ўжыванне == === Гісторыя === {{Біяфота|Apothecary vessels Hyoscyamus 19th century.jpg|ш=250|right|Аптэчны посуд для прэпаратаў блёкату. Германія, XIX стагоддзе|color=#BBDD99}} Выкарыстанне блёкату [[Старажытная Грэцыя|старажытнымі грэкамі]] было задакументавана [[Пліній Старэйшы|Плініем]], а {{нп3|Дыяскарыд||ru|Диоскорид}} рэкамендаваў яго ў якасці заспакаяльнага і абязбольвальнага<ref name="Grieve, Maud 1971">{{cite book|title=A Modern Herbal: The Medicinal, Culinary, Cosmetic and Economic Properties, Cultivation and Folk-lore of Herbs, Grasses, Fungi, Shrubs, & Trees with All Their Modern Scientific Uses, Volume 1|url=https://archive.org/details/modernherbalmedi0001grie|author=Grieve, Maud|year=1971}}</ref>. Расліна, запісаная як ''Herba Apollinaris'', выкарыстоўвалася [[жрэцтва|жрыцамі]] [[Апалон]]а для {{нп3|Прароцтва|прадказанняў|ru|Пророчество}}<ref name="Roberts_31" />. З лекавымі мэтамі блёкат гістарычна выкарыстоўвалі ў спалучэнні з такімі раслінамі, як {{bt-bellat||Mandragora officinarum}}, {{bt-bellat||Atropa belladonna}} і {{bt-bellat|дурнап’ян|Datura}}, для {{нп3|анестэтыкі|абязбольвання|ru|Анестетики}}, а з-за {{нп3|Псіхаактыўнае рэчыва|псіхаактыўных якасцяў|ru|Психоактивное вещество}} яго ўключалі ў склад «чароўных зелляў»<ref name="Roberts_31">{{Harvnb|Roberts|Wink|1998|p=31}}</ref><ref name="carter2003">{{cite journal | url = http://www.jrsm.org/cgi/reprint/96/3/144.pdf | format = PDF | volume = 96 | date = March 2003 | journal = Journal of the Royal Society of Medicine | title = Myths and mandrakes | author = Anthony John Carter MB FFARCS | pages = 144–147 | pmc = 539425 | doi = 10.1258/jrsm.96.3.144 | pmid = 12612119 | issue = 3 | url-status = dead }}</ref><ref name="carter1996">{{cite journal | url = http://www.bmj.com/archive/7072ad4.htm | journal = British Medical Journal | date = 1996-12-21 | volume = 313 | issue = 7072 | pages = 1630–1632 | pmc = 2359130 | title = Narcosis and nightshade | author = A. J. Carter | pmid = 8991015 | doi=10.1136/bmj.313.7072.1630}}</ref>. Гэтыя псіхаактыўныя ўласцівасці ўключаюць у сябе візуальныя [[Галюцынацыя|галюцынацыі]] і адчуванне палёту<ref name="Schultes_22">Schultes & Smith 1976, p. 22</ref>. Першапачаткова блёкат выкарыстоўваўся ў {{нп3|Кантынентальная Еўропа|кантынентальнай Еўропе|ru|Continental Europe}}, [[Арабскі свет|арабскіх краінах]] і [[Азія|Азіі]], хоць у [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўі]] быў распаўсюджаны і ў Англіі<ref>{{нп3|Джозэф Перэз|Joseph Perez|en|Joseph Pérez}}, Janet Lloyd, ''The Spanish Inquisition'', Yale University Press, 2006, ISBN 0-300-11982-8, ISBN 978-0-300-11982-4, p229 footnote 10]</ref>. У апошні час дадзеныя пра яго ранейшае выкарыстанне ў шатландскім неаліце былі аспрэчаныя<ref>Black Henbane (''Hyoscyamus niger'' L.) in the Scottish Neolithic, {{нп3|Journal of Archaeological Science||en|Journal of Archaeological Science}} (1999) 26, 45-52</ref>. [[Джон Джэрард]] у сваёй кнізе «Herball» піша, што «Лісце, насенне і сок, пры прыёме ўнутр выклікаюць неспакойны сон, падобны сну п’янага, які доўга цягнецца і з’яўляецца смяротным для пацыента. Мыццё ног у адвары блёкату, а таксама часта водар яго кветак наводзіць сон»<ref name="Grieve, Maud 1971"/>. Блёкат быў адным з інгрэдыентаў ў {{нп3|Груйт|груйце|ru|Грюйт}}, што традыцыйна выкарыстоўваўся ў {{нп3|Піваварэнне|піваварэнні|ru|Пивоварение}} для араматызацыі. Некалькі гарадоў, у першую чаргу [[Пльзень]], былі названыя ў гонар нямецкай назвы расліны «Bilsenkraut» у кантэксце яе вытворчасці для араматызацыі [[піва]]<ref>{{cite web|url=http://www.christian-raetsch.de/Artikel/Artikel/Urbock-oder-echtes-Bier.html|author={{нп3|Хрысціян Рач|Christian Rätsch|en|Christian Rätsch}}|date=2015-07-29|accessdate=2015-08-26|title=Urbock oder echtes Bier|quote=''Diese ehemaligen Anpflanzungen leben in verschiedenen Ortbezeichnungen bis heute fort, z.B. Bilsensee, Billendorf, Bilsengarten und vor allem im böhmischen Pilsen. So hat die Stadt, nach der unser modernes, stark gehopftes Bier »Pilsner« heißt, seinen Namen selbst vom Bilsenkraut, das dem echten »Pilsener Bier«, nämlich dem Bilsenkraut-Bier seinen Namen verlieh! In der Schweiz lebt der alte Name pilsener krut in der Bezeichnung Pilsenkraut bis heute fort.''|language=de}}</ref>. Блёкат выйшаў з ужывання ў півавараў з-за замены яго на {{нп3|Шышкі хмелю|хмель||Hops}} у XI—XVI стагоддзях, паколькі {{нп3|Райнхайтсгебот|Баварскі закон аб чысціні|ru|Райнхайтсгебот}} забараняў выкарыстоўваць пры вытворчасці піва любыя інгрэдыенты, акрамя [[Ячмень|ячменю]] ([[солад]]у), хмелю і вады<ref>{{cite book | url = https://books.google.com/books?id=XRyxWu8rRnQC&pg=PR12&lpg=PR12&dq=grut+henbane | title = The Dictionary of Beer and Brewing | author = Dan Rabin, Carl Forget | publisher = Taylor & Francis | year = 1998 | isbn = 978-1-57958-078-0 | no-pp = true | page = xii }}</ref>. Насенне блёкату знайшлі ў магіле вікінгаў каля дацкага {{нп3|Фіркат|Фірката||Fyrkat}} ў 1977 годзе<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/52987118|title=The Viking way : religion and war in late Iron Age Scandinavia|last=S.|first=Price, Neil|date=2002|publisher=Dept. of Archaeology and Ancient History|others=Uppsala universitet.|isbn=9150616269|location=Uppsala|oclc=52987118}}</ref>. З улікам таго, што здробненыя і расцёртыя на скуру пялёсткі блёкату могуць даць адчуванне здранцвення з мяккім адчуваннем палёту, гэта адкрыццё прывяло да тэорыі, што іменна блёкат, а не грыбы або спірт выкарыстоўваўся для распальвання легендарнай лютасці ў {{нп3|Берсерк|берсерках|ru|Берсерк}}<ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/904813040|title=Science of the magical : from the Holy Grail to love potions to superpowers|page=40|last=Kaplan|first=Matt,|isbn=9781476777108|edition=First Scribner hardcover|location=New York|oclc=904813040}}</ref>. === У медыцыне === Прэпараты блёкату чорнага валодаюць спазмалітычным, болесуцішальным і седатыўным дзеяннем, што абумоўлена наяўнасцю ў расліне трапанавых алкалоідаў<ref name="ЛРКЛ"/>. Устаноўлена, што блёкат чорны памяншае сакрэцыю стрававальных і потавых залоз, дарбатворна дзейнічае пры балючых менструацыях. Прэпараты блёкату чорнага валодаюць спазмалітычным, болесуцішальным і седатыўным дзеяннем, што абумоўлена наяўнасцю ў расліне трапанавых алкалоідаў<ref name="ЛРКЛ"/>. Розныя прэпараты блёкату ўжываюцца<ref name="Мазнев"/>: * Пры захворваннях, звязаных са [[спазма]]мі гладкай мускулатуры, страўніка, кішачніка і т. п.<ref name="ЛРКЛ"/>; * Вонкава — у выглядзе алею для расціранняў пры {{нп3|Неўралгія|неўралгіях|ru|Невралгия}}, цягліцавых і сустаўных болях<ref name="ЛРКЛ"/>; * [[Экстракт]] са скуркі на сцябле вылечвае хваробы зубоў; * Корань або зерне падсушваюць нарывы, нават папярэджваюць іх утварэнне, калі насіць на целе; * Пры ўнутраным ўжыванні ў натуральным выглядзе блёкат выклікае нервовыя прыпадкі<ref name="ТЕР">Raetsch, Ch. (2005). The encyclopedia of psychoactive plants: ethnopharmacology and its applications. US: Park Street Press. pp. 277—282.</ref><ref name=":1">{{Cite book|title=Hyoscyamus|last=Lindequist|first=U.|publisher=Berlin: Springer|year=1993|isbn=|location=In Haegers Handbuch der pharmazeutischen Praxis, 5th ed., 5.|pages=460–74|via=}}</ref>. Лісце ўваходзіць у склад [[Бранхіяльная астма|проціастмавых]] збораў — [[астматол]]у і астмаціну, выкарыстоўваюцца для атрымання [[Блёкатавы алей|блёкатавага алею]], які ўжываецца пры медыцынскім масажы як адцягвальны сродак пры неўралгіях<ref name="ЛРКЛ"/><ref name="БФС" />. Прэпараты блёкату ў большасці заходніх краін можна купіць толькі па рэцэптах. Продажы блёкатавага алею не рэгулююцца законам, таму яго можна купіць не толькі ў аптэках, але і ў крамах<ref name="ТЕР"/>. === Іншае === Водны экстракт з лісця афарбоўвае шэрсць па [[вісмут]]авай пратраве ў аліўкавы колер; моцна выпараны сок служыць для падрыхтоўкі серабрыста-белай фарбы. [[Меданосная пчала|Пчолы]] бяруць з блёкату чорнага цёмна-жоўты [[Нектар (цукрысты сок)|нектар]] (у нязначнай колькасці) і шаравата-белы [[пылок]]. Пылок шкодны для пчол<ref>{{кніга|аўтар=Абрикосов Х. Н. и др.|частка=Белена чёрная|загаловак=Словарь-справочник пчеловода|спасылка=http://ashipunov.info/shipunov/school/books/slovarj-sprav_pchelovoda_1955.djvu|адказны=Сост. Федосов Н. Ф|месца=М.|выдавецтва=Сельхозгиз|год=1955|старонкі=22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120107195254/http://ashipunov.info/shipunov/school/books/slovarj-sprav_pchelovoda_1955.djvu|archivedate=7 студзеня 2012}}</ref>. == У масавай культуры і мастацтве == У 1910 годзе брытанскі лекар — [[гамеапатыя|гамеапат]] {{нп3|Харві Крыпен|Кэрліс Харві Крыпен|ru|Криппен, Харви}} выкарыстаў блёкат для забойства жонкі. Блёкат, як мяркуюць, была асноўным кампанентам [[яд]]у, які прыняў {{нп3|Рамэа Мантэкі|Рамэа|ru|Ромео Монтекки}} ў трагедыі [[Уільям Шэкспір|У. Шэкспіра]] «[[Рамэа і Джульета]]»<ref>[http://www.shaksper.net/archives/1998/0647.html Конференция любителей творчества Шекспира] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051110231310/http://www.shaksper.net/archives/1998/0647.html |date=10 лістапада 2005 }} {{ref-en}}</ref>. Некаторымі лічыцца, што раслінны настой пад назвай {{нп3|хебенон|||Hebenon}}, якім быў атручаны {{нп3|Прывід бацькі Гамлета|бацька|ru|Призрак отца Гамлета}}<ref name="carter2003" /><ref>{{cite web | title = Hebenon | url = http://machaut.uchicago.edu/?action=search&word=hebenon&resource=Webster%27s&quicksearch=on | work = Webster's Revised Unabridged Dictionary (1913 + 1828) | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090724214156/http://machaut.uchicago.edu/?action=search&word=hebenon&resource=Webster%27s&quicksearch=on | archivedate = 2009-07-24 }}</ref> {{нп3|Гамлет (персанаж)|Гамлета|ru|Гамлет (персонаж)}} ў [[Гамлет|аднайменнай трагедыі]], павінен атаясамлівацца з настоем блёкату ({{lang-en|henbane}}), хоць ёсць і іншыя кандыдаты на гэтую роль<ref>{{cite book | url = https://books.google.com/books?id=_m7k1Oi-cakC&pg=PA110&lpg=PA110&dq=hebenon+henbane | title = An Analytic Dictionary of English Etymology: An Introduction | author = Anatoly Liberman, J. Lawrence Mitchell | publisher = U of Minnesota Press | year = 2008 | isbn = 978-0-8166-5272-3 | pages = 110–111 }}</ref>. === У філатэліі === Выява блёкату чорнага была выкарыстана Поштай Германіі на паштовых марках 1981 і 1982 гадоў. <gallery mode="packed"> </gallery> == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{ФлораСССР|аўтар={{нп3|Антаніна Іванаўна Паяркава|Пояркова А. И.|ru|Пояркова, Антонина Ивановна}}|частка=Род 1317. Белена — Hyoscyamus L.|том=22|стар=93—99}} * {{ІВРСР|том=3|стар=165}} * {{кніга|аўтар=Мазнев Н. И.|загаловак=Энциклопедия лекарственных растений|выданне=3-е изд., испр. и доп|месца=М.|выдавецтва=Мартин|год=2004|старонкі=92—93|старонак=496|isbn=5-8475-0213-3}} * {{Cite book | last1 = Roberts | first1 = Margaret F. | last2 = Wink | first2 = Michael | year = 1998 | title = Alkaloids: biochemistry, ecology, and medicinal applications | publisher = Springer | pages = 31–32 | isbn = 978-0-306-45465-3 | url = https://books.google.com/books?id=bMCzyrAtrvYC&q=henbane | access-date = 2006-12-27 }} == Спасылкі == * {{Плантарыум|20438|Белена чёрная}} * [http://www.herbarius.info/special/alkaloids/hyoscyamus_niger/ Фармакапейны артыкул пра ''блёкат чорны''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241007113415/https://www.herbarius.info/special/alkaloids/hyoscyamus_niger/ |date=7 кастрычніка 2024 }} на сайте «Зелёная аптека» {{v|2|7|2010}} * [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=HYNI ''Блёкат чорны'']{{Недаступная спасылка}} на сайце USDA NRCS {{v|2|7|2010}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Лекавыя расліны]] [[Катэгорыя:Паслёнавыя (падсямейства)]] [[Катэгорыя:Пустазелле]] [[Катэгорыя:Флора Афрыкі]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Энтэагены]] [[Катэгорыя:Ядавітыя расліны]] [[Катэгорыя:Расліны на марках]] [[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]] epfn49xnfzge6d42h4bc8lu3cafckuu 0 565779 5148009 5127550 2026-05-28T16:48:51Z Feeleman 163471 5148009 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст}} '''Ма́дс Ды́тман Мі́кельсен''' ({{lang-da|Mads Dittmann Mikkelsen}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Данія|дацкі]] [[акцёр]]. У [[2012]] годзе быў адзначаны ўзнагародай за найлепшую мужчынскую ролю на [[Канскі кінафестываль|Канскім кінафестывалі]]. == Фільмаграфія == === Фільмы === {| class="wikitable sortable" |- ! Год ! Назва |- | rowspan="3" | 1996 | {{Не перакладзена 5|Blomsterfangen}} |- | [[Пушар (фільм, 1996)|Пушар]] |- | {{Не перакладзена 5|Café Hector}} |- | 1997 | The Caretaker |- | rowspan="2" | 1998 | {{Не перакладзена 5|Vildspor}} |- | Angel of the Night |- | rowspan="2" | 1999 | Bleeder |- | Tom Merritt |- | 2000 | Flickering Lights |- | rowspan="2" | 2001 | [[Monas verden|Mona’s World]] |- | [[Shake It All About (film)|Shake It All About]] |- | rowspan="3" | 2002 | [[I Am Dina]] |- | [[Open Hearts]] |- | [[Wilbur Wants to Kill Himself]] |- | rowspan="4" | 2003 | Now |- | Boy Below |- | [[The Green Butchers]] |- | [[Torremolinos 73]] |- | rowspan="2" | 2004 | [[King Arthur (2004 film)|King Arthur]] |- | [[Pusher II]] |- | 2005 | [[Adam's Apples]] |- | rowspan="4" | 2006 | [[After the Wedding (2006 film)|After the Wedding]] |- | [[Prague (2006 film)|Prague]] |- | [[Exit (2006 film)|Exit]] |- | [[Casino Royale (2006 film)|Casino Royale]] |- | 2008 | [[Flame & Citron]] |- | rowspan="3" | 2009 | [[Coco Chanel & Igor Stravinsky]] |- | {{Не перакладзена 5|Узнясенне ў Вальхалу (фільм, 2009)|Узнясенне ў Вальхалу|4=Valhalla Rising (film)}} |- | [[The Door (2009 film)|The Door]] |- | rowspan="2" | 2010 | [[Clash of the Titans (2010 film)|Clash of the Titans]] |- | [[Moomins and the Comet Chase]] |- | 2011 | [[The Three Musketeers (2011 film)|The Three Musketeers]] |- | rowspan="3" | 2012 | [[A Royal Affair]] |- | [[The Hunt (2012 film)|The Hunt]] |- | Move On |- | rowspan="2" | 2013 | [[Charlie Countryman]] |- | [[Age of Uprising: The Legend of Michael Kohlhaas]] |- | 2014 | [[The Salvation (film)|The Salvation]] |- | 2015 | [[Men & Chicken]] |- | rowspan="3" | 2016 | [[Doctor Strange (2016 film)|Doctor Strange]] |- | The Phantom |- | [[Rogue One]] |- | rowspan="2" | 2018 | [[Arctic (film)|Arctic]] |- | {{Не перакладзена 5|Ван Гог. На парозе вечнасці (фільм, 2018)|Ван Гог. На парозе вечнасці|4=At Eternity's Gate (film)}} |- | 2019 | [[Polar (film)|Polar]] |- | rowspan="2" | 2020 | [[Another Round (film)|Another Round]] |- | [[Riders of Justice]] |- | rowspan="2" | 2021 | [[Chaos Walking (film)|Chaos Walking]] |- | Return of the Goat II: New World Order |- | 2022 | [[Fantastic Beasts: The Secrets of Dumbledore]] |- | rowspan="2" | 2023 | [[Indiana Jones and the Dial of Destiny]] |- |[[The Promised Land (2023 film)|The Promised Land]] |- | 2024 | [[Mufasa: The Lion King]] |- | rowspan="3" | 2025 | [[The Snow Queen|North]] |- | [[The Last Viking (2025 film)|The Last Viking]] |- | [[Dust Bunny]] |} === Тэлебачанне === {| class="wikitable sortable" |- ! Год ! Назва |- | 2000-2004 | [[Rejseholdet]] |- | 2005 | {{Не перакладзена 5|Julie (тэлесерыял)|Julie|da|Julie (tv-serie)}} |- | 2005 | [[Klovn]] |- | 2013-2015 | {{Не перакладзена 5|Ганібал (тэлесерыял)|Ганібал|4=Hannibal (TV series)}} |} === Відэагульні === {| class="wikitable sortable" |- ! Год ! Назва |- | 2008 | [[007: Quantum of Solace]] |- | 2019 | [[Death Stranding]] |- | 2025 | [[Hitman 3|Hitman: World of Assassination]] |} === Музыкальныя кліпы === {| class="wikitable sortable" |- ! Год ! Выканаўца ! Назва |- | 2009 | Jokeren | «Sig Ja» |- | 2011 | [[Sólstafir]] | «Djákninn» |- | 2015 | [[Rihanna]] | «Bitch Better Have My Money» |} == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == {{commonscat-inline|Mads Mikkelsen|Мадс Мікельсен}} * {{imdb name|id=0586568|name=Мадс Мікельсен}} {{^}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму акцёру}} {{Еўрапейская кінапрэмія за еўрапейскія дасягненні ў сусветным кінематографе}} {{Прэмія «Сатурн» найлепшаму тэлеакцёру}} {{DEFAULTSORT:Мікельсен Мадс}} [[Катэгорыя:Акцёры Даніі]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Сцэнарысты XXI стагоддзя]] k1eua4qyf4orrk3s67tpmiqf08hwbbw 0 567350 5148179 5147786 2026-05-29T04:31:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148179 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |назва = Брытанскія экспедыцыйныя сілы<br/>{{lang-en|British Expeditionary Force}} |выява = [[Файл:BEF HQ WW1.svg|150px|]] |подпіс = Сцяг штаба Брытанскіх экспедыцыйных сіл |гады = [[1914]]—[[1918]] |краіна = {{Сцяг|Брытанская імперыя}} [[Брытанская імперыя]] |падпарадкаванне = {{Flagicon image|Royal standard of the United Kingdom.svg}} [[Георг V]] |у складзе = |тып = |уключае_ў_сябе = |роля = |памер = 247&nbsp;400 (1914—1915)<br/>2,04 мільёна <ref>{{cite web|accessdate=2009-11-21|author=Chris Baker|publisher=The Long Long Trail|title=Some British Army statistics of the Great War|url=http://www.1914-1918.net/faq.htm|archive-date=2 мая 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502090525/http://www.1914-1918.net/faq.htm|url-status=dead}}</ref>(1916–1918) |камандная_структура = |размяшчэнне = |мянушка = ''BEF'' |заступнік = |дэвіз = |колеры = |марш = |талісман = |рыштунак = |бітвы = |знакі_адрознення = |цяперашні_камандзір = |вядомыя_камандзіры = [[Дуглас Хейг]]<br/>[[Джон Фрэнч]] }} {| class="infobox" width="317" style="margin-bottom: 10px;" | align="center" |'''Асноўныя бітвы з удзелам''' Брытанскіх экспедыцыйных сілаў |- | align="center" |'''1914''' [[Бітва пры Монсе]]<br/>[[Бітва пры Ле-Като]]<br/>[[Бітва на Марне (1914)|Першая бітва на Марне]]<br/>[[Бітва на Эне (1914)|Першая бітва на Эне]]<br/>[[Бітва пры Ла Басее]]<br/>[[Фландрская бітва|Першая бітва пры Іпры]]<br/>'''1915'''<br/>[[Бітва пры Неў-Шапель]]<br/>[[Другая бітва пры Іпры]]<br/>[[Бітва пры Фестуберце]]<br/>[[Бітва пры Лаосе]]<br/>'''1916'''<br/>[[Бітва на Соме]]<br/>[[Бітва пры Фромеле]]<br/>'''1917'''<br/>[[Бітва пры Арасе (1917)|Бітва пры Арасе]]<br/>[[Месінская бітва|Бітва пры Месэне]]<br/>[[Бітва пры Пашэндэйле]]<br/>[[Бітва пры Камбрэ (1917)|Першая бітва пры Камбрэ]]<br/>'''1918'''<br/>[[Аперацыя «Міхаэль»|Бітва пры Соме]]<br/>[[Бітва на Лісе]]<br/>[[Другая бітва на Эне]]<br/>[[Бітва на Марне (1918)|Другая бітва на Марне]]<br/>[[Стодзённае наступленне]]<br/>[[Ам’енская аперацыя|Бітва пры Ам’ене]]<br/>[[Другая бітва на Соме]]<br/>[[Бітва пры Эпее]]<br/>[[Битва при Камбре (1918)|Другая бітва пры Камбрэ]]<br/>[[Бітва пры Самбрэ]] |} '''Брыта́нскія экспедыцы́йныя сі́лы (БЭС) '''({{lang-en|British Expeditionary Force}}, BEF) — частка [[Брытанская армія|брытанскай арміі]], якая прымала ўдзел у баявых дзеяннях на [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходнім фронце]] падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Фарміраванне экспедыцыйнага корпуса пачалося падчас рэформаў, ажыццёўленых ваенным міністрам Вялікабрытаніі {{Не перакладзена 3|Рычард Бурдан Халдэйн|Рычардам Бурданам Халдэйнам|4=Richard Haldane, 1st Viscount Haldane}}, пасля [[Англа-бурская вайна (1899—1902)|Другой англа-бурскай вайны]] (1899—1902)<ref name="tr504">Tucker & Roberts (2005), p.504</ref>. Тэрмін «Брытанскія экспедыцыйныя сілы» часта выкарыстоўваецца ''толькі'' ў адносінах да тых войскаў Вялікабрытаніі, якія прысутнічалі ў Францыі да канца [[Фландрская бітва|Першай бітвы пры Іпры]], якая завяршылася [[22 лістапада]] [[1914]] года. Да канца 1914 года, пасля бітваў пры [[Бітва пры Монсе|Монсе]], [[Бітва пры Ле-Като|Ле-Като]], [[Бітва на Эне (1914)|Эне]] і [[Фландрская бітва|Іпры]] старая рэгулярная армія каралеўства была практычна цалкам знішчаная, хоць яе салдаты змаглі аказаць пэўную дапамогу французам і разам з імі спыніць наступленне германскай арміі<ref name=":0">Chandler (2003), p.211</ref>. Альтэрнатыўнай канчатковай кропкай існавання БЭС з’яўляецца 26 снежня 1914 года, калі экспедыцыйныя сілы былі падзеленыя на 1-ю і 2-ю арміі (3-я, 4-я і 5-я арміі былі створаны ў сярэдзіне вайны). Тым не менш брытанскія войскі, якія ваявалі ў Францыі і Фландрыі, працягвалі называцца Брытанскімі экспедыцыйнымі сіламі на ўсім працягу Першай сусветнай вайны. Імператар Германіі [[Вільгельм II Гогенцолерн|Вільгельм II]], які надзвычай грэбліва ставіўся да БЭС, нібыта выдаў загад ад 19 жніўня 1914, дзе патрабаваў «бязлітасна вынішчыць... падступных англічан і зрушыць гэтую нікчэмную шайку [[Джон Фрэнч|генерала Фрэнча]]». У пасляваенныя гады ацалеўшыя ветэраны рэгулярнай арміі называлі сябе «пагарджанымі старымі». Зрэшты, ніякіх дакументальных пацверджанняў таго, што кайзер сапраўды аддаваў такі загад, не існуе. == Фарміраванне == Згодна з умовамі [[Англа-французскае пагадненне (1904)|Сардэчнага пагаднення]], у выпадку пачатку еўрапейскай вайны Вялікабрытанія была абавязаная адправіць на кантынент Брытанскі экспедыцыйны корпус, які складаўся б з шасці пяхотных [[Дывізія|дывізій]] і пяць кавалерыйскіх [[Брыгада (войска)|брыгад]], якія павінны былі быць арганізаваны ў I [[Корпус (ваенная справа)|корпус]] і II корпус. Аднак ужо ў кастрычніку 1914 года 7-я пяхотная дывізія прыбыла ў Францыю і склала аснову для фарміравання III корпуса. Агульная колькасць кавалерыі, тым часам, таксама ўзрасла да такіх маштабаў, што быў сфармаваны Кавалерыйскі корпус, які складаўся з трох дывізій. Да снежня 1914 года кантынгент БЭС быў пашыраны да такой ступені, што былі сфарміраваны 1-я і 2-я арміі. Да канца 1914 года, пасля бітваў пры [[Бітва пры Монсе|Монсе]], [[Бітва пры Ле-Като|Ле-Като]], [[Бітва на Эне (1914)|Эне]] і [[Фландрская бітва|Іпры]], старая рэгулярная брытанская армія панесла цяжкія страты і страціла асноўную частку свайго асабістага складу, але тым не менш змагла дапамагчы французам спыніць нямецкае наступленне. [[Файл:Haig_Joffre_and_French_at_the_Front_Gws_joffrefrhaig_01.png|alt=Two British and one French General lading a group of four British officers across a small wooden bridge|міні|Злева направа: генералы [[Джон Фрэнч|Фрэнч]], [[Жазэф Жак Сезар Жофр|Жофр]] і [[Дуглас Хейг|Хейг]] на заднім плане. Генерал [[Гарацыа Сміт-Дорыен|Сміт-Дорыен]] другі справа на пярэднім плане.]] === Камандная структура === Экспедыцыйныя сілы знаходзіліся пад камандаваннем фельдмаршала [[Джон Фрэнч|Джона Фрэнча]] да снежня 1915<ref>Pearce & Stewart (2002), pp.289–290</ref>, пасля чаго яго на гэтай пасадзе змяніў генерал [[Дуглас Хейг]]<ref>Griffiths & Greiss (2003), p.69</ref>. Начальнікам Мабілізацыйнага штаба пры БЭС быў [[Арчыбальд Мюрэй|генерал Арчыбальд Мюрэй]]<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.oxforddnb.com/view/article/35155?docPos=1|title=Oxford DNB article: Murray, Sir Archibald James|publisher=www.oxforddnb.com|accessdate=2016-03-14}}</ref>, які саступіў сваю пасаду ў студзені 1915 года [[Уільям Робертсан|генералу Уільяму Робертсану]]. [[Генерал-лейтэнант]] [[Лансэлот Кігел]] займаў пасаду начальніка штаба са снежня 1915 года і аж да падпісання [[Першае камп’енскае перамір’е|перамір’я]]. Сфармаванымі ў пачатку вайны [[Корпус (ваенная справа)|армейскімі карпусамі]] камандавалі [[Дуглас Хейг]] (I корпус) і [[Гарацыа Сміт-Дорыен]] (II корпус). === Новая армія Кітчэнера === Паколькі рэгулярная армія панесла ў першыя месяцы вайны цяжкія страты, іх давялося папаўняць за кошт фарміраванняў Тэрытарыяльных войскаў, а затым і за кошт добраахвотнікаў, якіх называлі «Новай арміяй [[Гарацыа Герберт Кітчэнер|Кітчэнера]]» ''(Kitchener's New Army)''. Да канца жніўня 1914 года было сфарміравана шэсць новых дывізій, а да сакавіка 1915 іх агульная колькасць узрасла да 29. Склад Тэрытарыяльных войскаў быў таксама пашыраны: у батальёнах фарміраваліся падраздзяленні другой і трэцяй ліній абароны, было таксама сфарміраваны восем новых дывізій, дадаткова да 14-і існуючых яшчэ ў мірны час. 3-я армія была сфарміравана ў ліпені 1915 пасля наплыву «добраахвотнікаў Кітчэнера». У 1916 годзе была ўтворана 4-я армія, а Рэзервовая армія была рэарганізавана ў 5-ю армію. == Рост колькасці кантынгенту БЭС падчас вайны == Першапачаткова ў БЭС уваходзілі 6 дывізій рэгулярнай і рэзервовай армій, аднак у ходзе вайны кантынгент брытанскіх войскаў значна вырас. За ўвесь час вайны ў БЭС прайшло службу 5 399 563 ваенаслужачых, пры гэтым максімальная адначасовая колькасць складала 2 046 901 чалавек<ref name="baker1"><cite class="citation web">Chris Baker. </cite></ref>. [[Файл:Cheshire_Regiment_trench_Somme_1916.jpg|alt=Soldier on guard armed with a rifle wearing a Brodie helmet, three other men are asleep in the bottom of the trench|міні|Брытанскія акопы побач з дарогай Альбер-Бапамом пры Авілье-ла-Буасэль, ліпень 1916, бітва на Соме. Салдаты роты A, 11-ы батальён, Чэшырскі полк]] === 1-я армія === 1-я армія была сфарміравана 26 снежня 1914. Яе першым камандзірам быў [[Дуглас Хейг]], які раней камандаваў I корпусам. Пасля таго, як Хейг прыняў камандаванне над БЭС ў 1915 годзе, новым камандуючым 1-ай арміі стаў генерал [[Генры Хорн]]. 1-я армія знаходзілася ў Францыі да самага канца вайны. === 2-я армія === 2-я армія была сфарміравана ў той жа дзень, што і 1-я: 26 снежня 1914 года. Першым яе камандуючым быў генерал [[Гарацыя Сміт-Дорыен|Сміт-Дорыен]], які раней стаяў на чале II корпуса. У маі 1915 года Сміт-Дорыен быў адхілены ад камандавання 2-й арміяй і яму на замену прыйшоў генерал [[Герберт Палмер]]. 2-я армія прымала ўдзел у баявых дзеяннях у Францыі (у прыватнасці на Іпры), пасля ― у Італіі ў перыяд з лістапада 1917 па сакавік 1918, затым ― зноў у Францыі. === 3-я армія === 3-я армія была сфарміравана ў ліпені 1915. Першым яе камандуючым быў генерал [[Эдмунд Аленбі]], які раней камандаваў Кавалерыйскім корпусам і V корпусам. Пасля [[Бітва пры Арасе (1917)|Бітвы пры Арасе]] ў маі 1917 года яго на гэтай пасадзе змяніў генерал [[Джуліян Бінг]]. === 4-я армія === 4-я армія была сфарміравана ў лютым 1916 года пад камандаваннем генерала [[Генры Сеймур Роўлінсан|Генры Роўлінсан]]а. Адносна яе парадкавага нумара існуе пэўная блытаніна: пасля таго, як 2-я армія была накіраваная ў Італію ў канцы 1917 года, 4-я армія была перайменавана ў 2-ю армію, як раз у той час, калі Роўлінсан камандаваў войскамі пры Іпры. Пасля вяртання генерала Пламера з Італіі Роўлінсан некаторы час займаў пасаду пастаяннага ваеннага прадстаўніка пры Вярхоўным Ваенным Савеце ў Версалі, але ўжо ў пачатку красавіка 1918 года ён прыняў пад сваё камандаванне рэшткі войскаў 5-й арміі генерала Гофа, якая незадоўга да гэтага была разгромлена. Яе ж тады і перайменавалі ў 4-ю армію. === 5-я армія === 5-я армія, або Рэзервовая армія, была сфарміравана ў маі 1916 года і паступіла пад камандаванне генерала [[Хьюберт Гоф|Хьюберта Гофа]]. Першапачаткова ёй было прысвоена назва «Рэзервовая армія», у кастрычніку 1916 года яна была перайменаваная ў 5-ю армію. Была практычна цалкам знішчаная падчас [[Аперацыя «Міхаэль»|нямецкага наступлення ў сакавіку 1918 года]]. Зноўку была сфармаваная ў маі 1918 года, пасля чаго камандуючым стаў генерал [[Уільям Бідвуд]]. == Баявыя дзеянні == === 1914 === [[Файл:Race_to_the_Sea_1914.png|alt=Map of northern France and Belgium showing the progress of battles in September to November 1914|міні|[[Бег да мора]], сілы Антанты паказаны чырвоным, сілы немцаў — сінім]] Брытанская армія ўпершыню прыступіла да баявых дзеянняў падчас [[Бітва пры Монсе|бітвы пры Монсе]] [[23 жніўня]] 1914 года, якая была часткай [[Пагранічная бітва (1914)|Пагранічнай бітвы]]. Масіраваны ружэйны агонь прафесійных брытанскіх салдат наносіў цяжкія страты немцам, якія прасоўваліся па мясцовасці, пазбаўленай пакрыцця<ref>General French, First dispatch third supplement to the ''London Gazette'' 8 September 1914</ref>. Брытанцы стрымлівалі наступ да самага вечара, пасля чаго былі вымушаныя адступіць да другой лініі абароны. Адразу пасля гэтага рушыла ўслед [[бітва пры Ле-Като]], у якой брытанцы атрымалі перамогу. Яна дазволіла брытанскім войскам адступаць на працягу пяці дзён, не выпрабоўваючы ціску з боку праціўніка. Адступленне саюзнікаў спынілася ля [[Марна (рака)|ракі Марна]], дзе іх войскі падрыхтаваліся стаяць на смерць, каб абараніць Парыж. Пасля гэтага рушыла ўслед [[Бітва на Марне (1914)|Першая бітве на Марне]], якая ішла з 5 па 10 верасня 1914 года. Яна ж і стала важным паваротным момантам вайны: немцы не маглі больш разлічваць на хуткую перамогу<ref>General French Second dispatch, second supplement to ''London Gazette'' 16 October 1914</ref>.13 верасня адбылася [[Бітва на Эне (1914)|Першая бітва на Эне]], якая адзначыла пераход да пазіцыйнай вайны. Затым на працягу трох тыдняў пасля пачатку пазіцыйнай вайны кожны з супрацьлеглых бакоў адмовіўся ад тактыкі франтальных нападаў і пачаў рабіць спробы акружыць адзін аднаго з фланга. Гэты перыяд стаў вядомы як [[Бег да мора]]: немцы імкнуліся перакуліць левы фланг саюзнікаў, саюзнікі спрабавалі зрабіць тое ж самае з правым флангам нямецкай арміі<ref>General French, Third despatch second supplement to ''London Gazette'' 16 October 1914 </ref>. [[Файл:Western_front_1915-16.jpg|alt=Map of Northern France and Belgium with a red line marking the trench system from the channel to the Swiss border|міні|Лінія фронту ў 1916 годзе. Брытанцы, якія прыбылі ў час бітвы на Соме, заштрыхаваныя сінім.]] Да канца [[Фландрская бітва|першай бітвы пры Іпры]] па абодва бакі фронту пачалі ўзводзіцца ўмацаванні: [[пазіцыйная вайна]] змяніла [[Манеўраная вайна|манеўраную вайну]]. Бесперапынныя траншэі Заходняга фронту цяпер расцягваліся на 640 кіламетраў ад [[Паўночнае мора|Паўночнага мора]] да [[Альпы|Альпаў]]. Брытанская армія займала толькі невялікі ўчастак гэтага велічэзнага фронту: а менавіта, на поўнач ад даваеннай бельгійскай мяжы да [[Сома (рака)|ракі Сома]] ў Францыі, даўжыней у 32 кіламетры ў 1914 годзе, які затым узрос да больш чым 190 кіламетраў у 1918 годзе. === 1915 === У канцы 1914 года, а таксама ў 1915 годзе БЭС ўдзельнічалі ў шэрагу сутыкненняў пры Іпры. Затым, у верасні 1915 года, шэсць дывізій прынялі ўдзел у бітве пры Лаосе, якая характэрная тым, што ў ёй брытанцы ўпершыню ўжылі атрутны газ. === 1916 === У 1916 годзе БЭС перадыслакуюцца ў [[Пікардыя|Пікардыю]]. Тут яны прымаюць актыўны ўдзел [[Бітва на Соме|бітве на Соме]]<ref><cite class="citation web">[http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/arrdep.asp?codedep=80 "Liste des arrondissement du département de la Somme"]<span class="reference-accessdate"></span></cite></ref>. Саюзныя войскі распачалі спробу прарваць нямецкія лініі на 40-кіламетровым участку фронту на поўнач і поўдзень ад [[Сома (рака)|ракі Сома]] ў паўночнай Францыі. У першы дзень бітвы на Соме БЭС нясуць страты ў 59 тысяч чалавек<ref>Pelger p.122</ref>. Пасля вайны канчатковы падлік страт выявіў 419 654 забітых, параненых і ўзятых у палон з боку Вялікабрытаніі, а таксама 204 253 ― з боку Францыі. З агульнай колькасці страт, які склаў 623 907 чалавек, 146 431 былі альбо забітыя ці прапалі без вестак<ref>Sheffield (2003), p.151</ref>. === 1917 === У 1917 годзе БЭС змагаліся ў [[Па-дэ-Кале (дэпартамент)|Па-дэ-Кале]] падчас [[Бітва пры Арасе (1917)|бітвы пры Арасе]]<ref><cite class="citation web">[http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/fichecommunale.asp?codedep=62&codecom=041 "Fiche de la commune d'Arras"]. </cite></ref>. Затым яны былі сканцэнтраваны ў Бельгіі падчас [[Месінская бітва|бітве пры Месэне]] і [[Бітва пры Пашэндэйле|бітве пры Пашэндэйле]], канец года зноў сустрэўшы ў Па-дэ-Кале, прыняўшы ўдзел [[Бітва пры Камбрэ (1917)|бітве пры Камбрэ]]<ref><cite class="citation web">[http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/canarr.asp?codedep=59&codearr=2 "Région Nord-Pas-de-Calais"]. </cite></ref>. === 1918 === Вясной 1918 года БЭС абаранялі свае пазіцыі ў Фландрыі і на Соме падчас [[Вясновае наступленне (1918)|нямецкага Вясновага наступлення]]. У другой бітве на Соме брытанскія сілы ўдзельнічалі ў контрнаступленні, з якога пачалося ўсеагульнае [[Стодзённае наступленне]], якое прывяло да канчатковага разгрому нямецкай арміі на Заходнім фронце пасля прарыву [[Лінія Гіндэнбурга|лініі Гіндэнбурга]] ў бітве пры Канале дзю Норд пры ўдзеле 1-ай і 3-яй армій<ref><cite class="citation book">Christie, Norm M (1997). </cite></ref>. == Дамініёны Брытанскай імперыі == Дамініёны [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]] адгукнуліся на заклік Вялікабрытаніі да вайны. На [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходнім фронце]] змагаліся буйныя вайсковыя злучэнні [[Брытанская Індыйская армія|Брытанскай Індыйскай арміі]], [[Армія Канады|Канадскай арміі]], [[Армія Аўстраліі|Узброеных сіл Аўстраліі]], [[Армія Новай Зеландыі|Арміі Новай Зеландыі]] і Паўднёва-Афрыканскай Арміі. У БЭС таксама была інтэграваная асноўная частка войскаў [[Сухапутныя сілы Партугаліі|Партугальскай арміі]], якія ваявалі на Заходнім фронце. == Вынікі == Брытанская армія ў часы Першай сусветнай вайны была самай вялікай ваеннай сілай, якую Вялікабрытанія калі-небудзь выстаўляла да гэтага моманту<ref name="tr816">Tucker & Roberts (2006), p.816</ref>. На [[Заходні фронт Першай сусветнай вайны|Заходнім фронце]] брытанскі экспедыцыйны корпус скончыў вайну як самая моцная армія: яна была больш вопытнай і шматлікай, чым армія Злучаных Штатаў, і мела лепшы баявы дух, чым Французская армія. Кошт перамогі, аднак, быў высокім. Афіцыйныя «канчатковыя і выпраўленыя» дадзеныя аб стратах брытанскай арміі, уключаючы тэрытарыяльныя сілы, былі апублікаваныя [[10 сакавіка]] [[1921]] года. Страты за перыяд з 4 жніўня 1914 года па 30 верасня 1919 года  ўключаюць 573 507 «загінулі ў баі, памерлых ад ран і памерлых па іншых прычынах» і 254 176 зніклых без вестак (за вылікам 154 308 вызваленых палонных), што ў агульнай складанасці складае 673 375 загінулых і зніклых без вестак. Дадзеныя аб стратах таксама паказвалі, што ўсяго было 1 643 469 параненых<ref>The Army Council (1921), pp.62–72</ref>. == Зноскі == {{reflist|colwidth=30em}} == Літаратура == * {{Cite book|last=Chandler|first=David|year=2003|title=The Oxford History of the British Army|url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofb0000unse_r2m7|publisher=Oxford paperbacks|isbn=0-19-280311-5}} * {{Cite book|last=Chappell|first=Mike|year=2003|title=The British Army in World War I: The Western Front 1914–16|url=https://archive.org/details/britisharmyinwor0000chap|publisher=Osprey Publishing|isbn=1-84176-399-3}} * {{Cite book|last1=Dennis|first1=Peter|last2=Grey|first2=Jeffrey|last3=Morris|first3=Ewan|last4=Prior|first4=Robin|last5=Bou|first5=Jean|title=The Oxford Companion to Australian Military History|publisher=Oxford University Press|location=Melbourne, Victoria|year=2008|edition=Second|isbn=0195517849}} * {{Cite book|last=Fleming|first=Robert|title=The Australian Army in World War I|series=Men at Arms|year=2012|publisher=Osprey|location=Oxford|isbn=184908632X}} * {{Cite book|last=Grey|first=Jeffrey|title=The Australian Army|series=The Australian Centenary History of Defence|year=2001|volume=I|publisher=Oxford University Press|location=Melbourne, Victoria|isbn=0195541146}} * {{Cite book|last=Grey|first=Jeffrey|title=A Military History of Australia|edition=3rd|publisher=Cambridge University Press|location=Melbourne, Victoria|year=2008|isbn=9780521697910}} * {{Cite book|last=Griffiths|first=William|last2=Griess|first2=Thomas|year=2003|title=The Great War|url=https://archive.org/details/greatwar0000grif_o3z9|publisher=Square One Publishers|isbn=0-7570-0158-0}} * {{Cite book|last=Hill|first=A. J.|chapter=Birdwood, William Riddell (Baron Birdwood) (1865–1951)|title=Australian Dictionary of Biography|volume=7|year=1979|publisher=Melbourne University Press|location=Carlton, Victoria|pages=293–296|url=http://adb.anu.edu.au/biography/birdwood-william-riddell-baron-birdwood-5240|isbn=0522841856}} * {{Cite book|last=Jarymowycz|first=Roman|last2=Starry|first2=Donn|title=Cavalry from Hoof to Track|url=https://archive.org/details/cavalryfromhooft0000jary|year=2008|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=0-275-98726-4|page=[https://archive.org/details/cavalryfromhooft0000jary/page/124 124]}} * {{Cite book|title=A World Undone: The Story of the Great War, 1914 to 1918|first=G.J.|last=Meyer|publisher=Delacorte Press|year=2006|isbn=978-0-553-80354-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/worldundonestory00gjme}} * Pearce, Malcolm; Stewart, Geoffrey (2002). British political history, 1867–2001: democracy and decline. Routledge. ISBN 0-415-26869-9 * {{Cite book|last=Sheffield|first=Gary|title='The Somme'|url=https://archive.org/details/somme0000shef|publisher=Cassell|year=2003|isbn=0-304-36649-8}} * {{Cite book|last=Sheffield|first=Gary|last2=Pelger|first2=Martin|title=War on the Western Front|url=https://archive.org/details/waronwesternfron0000unse|publisher=Osprey Publishing|year=2007|isbn=1-84603-210-5}} * {{Cite book|last=Sumner|first=Ian|title=The Indian Army 1914–1947|year=2001|publisher=Osprey Publishing|isbn=1-84176-196-6}} * {{Cite book|last=Tucker|first=Spencer|last2=Roberts|first2=T|year=2005|title=World War I: encyclopedia|publisher=ABC-CLIO|isbn=1-85109-420-2}} * {{Cite book|title=Borrowed Soldiers: Americans under British Command, 1918|first=Mitchell A.|last=Yockelson|others=Foreword by John S. D. Eisenhower|publisher=University of Oklahoma Press|date=2008-05-30|isbn=978-0-8061-3919-7}} [[Катэгорыя:Вялікабрытанія ў Першай сусветнай вайне]] o4qojy4wkpzgbk73ypt8qioduf0xooz 0 569447 5148170 4765989 2026-05-29T03:15:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148170 wikitext text/x-wiki {{Газета | назва = Брестский курьер | выява = | подпіс = | тып = штотыднёвая [[газета]] | фармат = 32 старонкі фармату А3 | заснаванне = 1990 | спыненне публікацый = 2018 | кошт = | уладальнікі = | выдавец = ТАА «Рэдакцыя газеты „Брэсцкі кур'ер“» | рэдактар = | галоўны рэдактар = [[Мікалай Аляксеевіч Аляксандраў]] | штат = | палітычна = | тыраж = 5500–6000 | галоўны офіс = 224030, [[Брэсцкая вобласць]], [[Брэст]], [[Вуліца 17 верасня (Брэст)|вул. 17 Верасня]], д. 22-24. | ISSN = | вэб-сайт = [http://www.bk-brest.by/ bk-brest.by] }} '''«Брестский курьер»''' ({{lang-be|Брэсцкі кур’ер}}) — былая інфармацыйна-аналітычная [[газета]] ў [[Брэст|Брэсце]]. Заснавальнік — ТАА «Рэдакцыя газеты „Брэсцкі кур’ер“». Выдавалася ў 1990—2018 гадах на [[Руская мова|рускай]] і [[Беларуская мова|беларускай]] мовах штотыдзень. Асвятляла [[палітыка|палітычнае]], [[Эканоміка|эканамічнае]] і [[культура|культурнае]] жыццё Брэста і [[Брэсцкая вобласць|вобласці]]. Была ўдзельніцай [[Асацыяцыя выдаўцоў рэгіянальнай прэсы Беларусі|Асацыяцыі выдаўцоў рэгіянальнай прэсы «Аб’яднаныя Масмедыі»]]. У 2015 годзе рэдакцыя вымушана скараціць тыраж газеты праз эканамічныя праблемы<ref>{{Cite web|last=|first=|date=2015-01-28|title=Незалежная прэса змагаецца з праблемамі|url=https://www.racyja.com/hramadstva/nezalezhnaya-presa-zmagaetstsa-z-prablem/|url-status=live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201201085919/https://www.racyja.com/hramadstva/nezalezhnaya-presa-zmagaetstsa-z-prablem/|archivedate=2020-12-01|accessdate=2020-12-01|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|language=be}}</ref>. У канцы 2017 года штотыднёвік «Брестский курьер» перажыў цяжкі фінансавы крызіс, у выніку галоўны рэдактар выдання звярнуўся да чытачоў з просьбай пра аказанне газеце матэрыяльнай дапамогі<ref>{{Cite web |url=https://tomin.by/news/brest/21228-pochemu-ne-vykhodit-brestskij-kurer-obrashchenie-glavreda-k-chitatelyam |title=Чаму не выдаецца «Брестский курьер»: зварот галоўрэда да чытачоў з просьбай выратаваць газету |access-date=13 чэрвеня 2022 |archive-date=7 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220807224420/https://tomin.by/news/brest/21228-pochemu-ne-vykhodit-brestskij-kurer-obrashchenie-glavreda-k-chitatelyam |url-status=dead }}</ref>. Аднак зварот не меў чаканага водгуку і рэдакцыю пакінула не толькі каманда журналістаў, за выключэннем галоўнага рэдактара і ягонай жонкі, але і ўвесь дапаможны і тэхнічны персанал. У 2018 годзе друкаваная версія выдання спыніла існаванне<ref>{{Cite web |url=http://www.bk-brest.by/2020/12/brestsky-kurier/ |title=«Брэсцкаму кур’еру» — 30 гадоў! |access-date=13 чэрвеня 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220814011449/https://www.bk-brest.by/2020/12/brestsky-kurier/ |archivedate=14 жніўня 2022 |url-status=dead }}</ref>. У 2019 годзе ўладальнікі выдання выставілі на продаж абодва рэдакцыйныя будынкі, размешчаных па [[Вуліца 17 верасня (Брэст)|вул. 17-га верасня]], 22-24. У ліпені 2023 года сайт газеты ўнеслі ў спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў<ref>{{cite web|title=В список экстремиcтских материалов добавлены более десяти ресурсов|url=https://reform.by/v-spisok-jekstremitskih-materialov-dobavleny-bolee-desjati-resursov|website=[[Reform.by]]|date=2023-07-11|language=ru}}</ref>. {{зноскі|2}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭРБ|2|«Брестский курьер»}} == Спасылкі == * [http://www.bk-brest.by Афіцыйная старонка «Брэсцкага кур’ера»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200728024043/http://www.bk-brest.by/ |date=28 ліпеня 2020 }} [[Катэгорыя:Газеты Брэста]] [[Катэгорыя:Аб’яднаныя Масмедыі]] [[Катэгорыя:Культура Брэсцкай вобласці]] [[Катэгорыя:1990 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1990 годзе]] [[Катэгорыя:Штотыднёвыя газеты]] [[Катэгорыя:Газеты на рускай мове]] [[Катэгорыя:Газеты на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Вольная прэса Усходняй Еўропы»]] [[Катэгорыя:Цэнзура ў Беларусі]] 434x1q0flo4ds4t7n2s6ejjl60slbft 0 575617 5148171 4800657 2026-05-29T03:20:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148171 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Бродніцкі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Бродніцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Іванаўскі раён]] |Уключае = 11 населеных пунктаў |Сталіца = [[Бродніца (Іванаўскі раён)|Бродніца]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2130 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Бро́дніцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Іванаўскі раён|Іванаўскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр сельсавета — [[аграгарадок]] (да 2010 года вёска) [[Бродніца (Іванаўскі раён)|Бродніца]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Жабчыцкі раён|Жабчыцкага раёна]] [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]]. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Брэсцкай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Яечкавіцкі сельсавет|Яечкавіцкага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 14 кастрычніка 1957 года ў складзе Іванаўскага раёна. З 25 снежня 1962 года ў складзе [[Пінскі раён|Пінскага раёна]]. З 6 студзеня 1965 года ў Іванаўскім раёне. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Бродніцкага сельсавета было 13 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|21}}</ref>. 26 чэрвеня 2013 года ў склад [[Махроўскі сельсавет|Махроўскага сельсавета]] перададзена вёска [[Завышша]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913b0058875&p1=1 Решение Брестского областного Совета депутатов от 26 июня 2013 г. № 287 Об изменениях в административно-территориальном устройстве Ивановского района Брестской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210411005832/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913b0058875&p1=1|date=11 красавіка 2021}}</ref>. 20 сакавіка 2020 года скасавана вёска [[Людзінавічы]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D920b0101394 Решение Ивановского районного Совета депутатов от 20 марта 2020 г. № 95 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Ивановского района]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (13 населеных пунктаў) — 3175 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 89,4 % — [[беларусы]], 6,8 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 1,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,5 % — [[цыганы на Беларусі|цыганы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (12 населеных пунктаў) — 2130 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=18 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Бродніцкі сельсавет (Іванаўскі раён)}} {{Іванаўскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Бродніцкі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Жабчыцкі раён|child|загаловак=Бродніцкі сельсавет у [[Жабчыцкі раён|Жабчыцкім раёне]] (1940—1957)}} |спіс2 = {{Іванаўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Бродніцкі сельсавет у [[Іванаўскі раён|Іванаўскім раёне]] (1957—1962)}} |спіс3 = {{Пінскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Бродніцкі сельсавет у [[Пінскі раён|Пінскім раёне]] (1962—1965)}} |спіс4 = {{Іванаўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Бродніцкі сельсавет у [[Іванаўскі раён|Іванаўскім раёне]] (з 1965)}} }} [[Катэгорыя:Бродніцкі сельсавет (Іванаўскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Жабчыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Пінскага раёна]] 8hrji14g10wym65hcolinrchhkk97rd 0 576975 5147952 3233069 2026-05-28T12:12:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5147952 wikitext text/x-wiki {{Часопіс | назва = Беларускі Рэзыстанс | адрас рэдакцыі = rezystans@yahoo.com <br>rezystans2004@yahoo.com | галоўны рэдактар = [[Сяргей Ёрш]] | заснавальнікі = [[Сяргей Ёрш]] | выдавец = выдавецтва «Беларускі Рэзыстанс» | заснаванне = 2004 | тыраж = 299 }} '''Беларускі Рэзыстанс''' — недзяржаўны незалежны часопіс, прысвечаны антынацысцкаму і антыкамуністычнаму змаганню ў Беларусі. Заснаваны ў [[2004]] г. Публікуе навуковыя артыкулы, агляды, рэфераты, біяграфічныя і архіўныя матэрыялы, рэцэнзіі. Публікацыі асвятляюць невядомыя старонкі беларускага антынацысцкага і антыбальшавісцкага змагання за незалежнасць — партызанка, падполле, спробы стварэння ваенных арганізацый. == Спасылкі == * [http://kamunikat.org/rezystans.html «Беларускі Рэзыстанс» у Інтэрнэце] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220212130112/http://kamunikat.org/rezystans.html |date=12 лютага 2022 }} [[Катэгорыя:Гістарычныя часопісы]] [[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]] 8ohv19tpbmz1c5c0pqbu529p5zn3f7r 0 577645 5148292 4649448 2026-05-29T11:20:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148292 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Бяларуцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Лагойскі раён]] |Уключае = 18 населеных пунктаў |Сталіца = [[Алекшыцы (Лагойскі раён)|Алекшыцы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = Лешчанка Алег Паўлавіч |Назва главы2 = старшыня |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1235 |Год перапісу = 2020 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 89,73 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = http://www.logoysk.gov.by/rukovodstvo/selskie-ispolnitelnye-komitety/item/124-belaruchskij-selskij-ispolnitelnyj-komitet.html |Заўвагі = }} '''Бяла́руцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Лагойскі раён|Лагойскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — вёска [[Алекшыцы (Лагойскі раён)|Алекшыцы]]. Размешчаны на паўднёвым захадзе раёна. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Астрашыцка-Гарадоцкі раён|Астрашыцка-Гарадоцкага раёна]] [[Мінская акруга|Мінскай акругі]] БССР. Цэнтр — вёска [[Беларучча (Лагойскі раён)|Беларучча]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Астрашыцка-Гарадоцкім раёне БССР. З 18 студзеня 1931 года ў Лагойскім раёне. З 20 лютага 1938 года ў складзе Мінскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Прудзішчанскі сельсавет|Прудзішчанскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 24 мая 1960 года ў склад новаўтворанага [[Лагазінскі сельсавет|Лагазінскага сельсавета]] перададзены 8 населеных пунктаў: [[Альхавец (Лагойскі раён)|Альхавец]], [[Закрынічча (Лагойскі раён)|Закрынічча]], [[Прудзішча (Лагойскі раён)|Прудзішча]], [[Рэбрышча]], [[Селішча (Гайненскі сельсавет)|Селішча]], [[Сухая Гара]], [[Сямкова (Лагойскі раён)|Сямкова]] і [[Тукалаўка]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 24 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>. 28 ліпеня 1966 года ў склад сельсавета з Лагазінскага сельсавета вернуты 6 населеных пунктаў: Альхавец, Закрынічча, Прудзішча, Сухая Гара, Сямкова і Тукалаўка<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 28 ліпеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 26 (1146).</ref>. 5 сакавіка 1981 года вёска Беларучча перайменавана ў [[Бяларучы]]. Пазней цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Алекшыцы. [[Файл:Беларучский сельский исполнительный комитет - panoramio.jpg|міні|злева|Будынак сельсавета]] Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 959 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=26 снежня 2023 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 92,2 % — [[беларусы]], 5,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1182 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=26 снежня 2023 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. Сельгаспрадпрыемствы: * Аддзяленне «Сямкова» СК «Трайпл Агра». {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. * {{archives.gov.by|46627}} {{Бяларуцкі сельсавет}} {{Лагойскі раён}} [[Катэгорыя:Бяларуцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Астрашыцка-Гарадоцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] nj5jreiad9r6b7g5z6cb5sn97yc9ezn 0 577703 5148239 4883717 2026-05-29T09:28:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148239 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Бучацінскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Капыльскі раён]] |Уключае = 18 населеных пунктаў |Сталіца = [[Бучаціна]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1536 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часовойпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Буча́цінскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр сельсавета — вёска [[Бучаціна]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Чырвонаслабодскі раён|Чырвонаслабодскага раёна]] [[Слуцкая акруга|Слуцкай акругі]] [[БССР]], з 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Чырвонаслабодскім раёне БССР. З 1935 года ў Чырвонаслабодскім раёне Слуцкай акругі. Пасля ўвядзення абласнога дзялення 20 лютага 1938 года ў Чырвонаслабодскім раёне Мінскай вобласці. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года ў Мінскай вобласці. Пасля скасавання Чырвонаслабодскага раёна 8 жніўня 1959 года далучаны да Капыльскага раёна. 1 снежня 1959 года ў склад сельсавета ўключаны населеныя пункты [[Евалінова]] і [[Ракіні]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 1 снежня 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 17.</ref>. 24 мая 1960 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Смоліцкі сельсавет|Смоліцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 24 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>, 5 мая 1962 года — тэрыторыя скасаванага [[Жыліхаўскі сельсавет|Жыліхаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 5 мая 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 19 (978).</ref>. У 1976 годзе скасаваны пасёлак [[Евалінова]]<ref>Рашэнні выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 31 сакавіка, 7 і 29 красавіка 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 17 (1499).</ref>, у 1986 годзе — пасёлак [[Матынёва]]<ref>Рашэнні выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 17 лютага, 28 ліпеня і 22 верасня 1986 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1986, № 30 (1872).</ref>, у 1987 годзе — вёска [[Борка-Бялевічы]]<ref>Рашэнні выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 23 лютага, 23 сакавіка і 29 чэрвеня 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2112 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=24 сакавіка 2024 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 96,1 % — [[беларусы]], 2,4 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,7 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1536 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=24 сакавіка 2024 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Бучацінскі сельсавет}} {{Капыльскі раён}} [[Катэгорыя:Бучацінскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Чырвонаслабодскага раёна]] 3m2fmp1j3twmdtduj34p3caagmsmoca 0 578091 5148214 4719828 2026-05-29T07:30:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148214 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Буйнавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Лельчыцкі раён]] |Уключае = 17 населеных пунктаў |Сталіца = [[Буйнавічы]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1389 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Бу́йнавіцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 г. — вёска) [[Буйнавічы]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Лельчыцкага раёна [[Мазырская акруга|Мазырскай акругі]] [[БССР]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Лельчыцкім раёне БССР. З 21 чэрвеня 1935 года ў Лельчыцкім раёне Мазырскай акругі, з 20 лютага 1938 года — [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Гомельскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Сініцкапольскі сельсавет|Сініцкапольскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. З 25 снежня 1962 года па 6 студзеня 1965 года ў [[Мазырскі раён|Мазырскім раёне]]. 12 лістапада 2013 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Астражанскі сельсавет|Астражанскага сельсавета]] (6 населеных пунктаў: вёскі [[Астражанка]], [[Заполле (Лельчыцкі раён)|Заполле]], [[Канапелька (Лельчыцкі раён)|Канапелька]], [[Мірнае (Лельчыцкі раён)|Мірнае]], [[Сом (Лельчыцкі раён)|Сом]], [[Убарцкая Рудня]])<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913g0061256&p1=1 Решение Гомельского областного Совета депутатов от 12 ноября 2013 г. № 283 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Лельчицкого района Гомельской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220121201721/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913g0061256&p1=1|date=21 студзеня 2022}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (11 населеных пунктаў) — 1684 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 97,2 % — [[беларусы]], 2,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (17 населеных пунктаў) — 1389 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Буйнавіцкі сельсавет}} {{Лельчыцкі раён}} [[Катэгорыя:Буйнавіцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Мазырскага раёна]] mphg9x3792u5sdkhg4h0ibypl2s0523 0 579627 5148302 4800660 2026-05-29T11:58:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148302 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Бярозавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Пінскі раён]] |Уключае = 6 населеных пунктаў |Сталіца = [[Бярозавічы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1281 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Бяро́завіцкі сельсаве́т''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Пінскі раён|Пінскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Бярозавічы]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Паршавіцкі сельсавет''' у складзе [[Жабчыцкі раён|Жабчыцкага раёна]] [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]]. Цэнтр — вёска [[Паршавічы]]. З 8 студзеня 1954 года ў складзе Брэсцкай вобласці. З 14 кастрычніка 1957 года ў складзе Пінскага раёна. 30 ліпеня 1964 года цэнтр сельсавета, вёска Паршавічы, перайменаваны ў Бярозавічы<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб перайменаванні некаторых населеных пунктаў Беларускай ССР ад 30 ліпеня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 23 (1063).</ref>. 1 жніўня 1964 года сельсавет перайменаваны ў Бярозавіцкі<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 1 жніўня 1964 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1964, № 31 (1071).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 6 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|29}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1597 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 94,0 % — [[беларусы]], 3,6 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,4 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1281 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=18 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Бярозавіцкі сельсавет}} {{Пінскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Бярозавіцкі (да 1964 года Паршавіцкі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Жабчыцкі раён|child|загаловак=Паршавіцкі сельсавет у [[Жабчыцкі раён|Жабчыцкім раёне]] (1940—1957)}} |спіс2 = {{Пінскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Бярозавіцкі (да 1964 года Паршавіцкі) сельсавет у [[Пінскі раён|Пінскім раёне]] (з 1957)}} }} [[Катэгорыя:Бярозавіцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Жабчыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] 7sgl5zkw0i7fdi12llfqavn0a0fr10a 0 579684 5148237 4743978 2026-05-29T09:22:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148237 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Буховіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Кобрынскі раён]] |Уключае = 23 населеныя пункты |Сталіца = [[Буховічы]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 5248 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 1 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Бухо́віцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Кобрынскі раён|Кобрынскага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок [[Буховічы]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Яроміцкі сельсавет''' у складзе Кобрынскага раёна Брэсцкай вобласці [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Яромічы]]. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Засімскі сельсавет|Засімскага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Брестской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 11 жніўня 1959 года ў склад сельсавета з [[Тэвельскі сельсавет|Тэвельскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Бяроза Касцінская]], [[Дахлава]], [[Казішча]] і [[Каменка (Кобрынскі раён)|Каменка]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 11 жніўня 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 10.</ref>. 30 кастрычніка 1959 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Лепясоўскі сельсавет|Лепясоўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 30 кастрычніка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 16.</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Яроміцкага сельсавета 24 населеня пункты<ref name="атд74">{{Крыніцы/БССР-АТД (1974)|25}}</ref>. 19 ліпеня 1976 года перайменаваны ў Буховіцкі, цэнтр перанесены ў вёску Буховічы<ref>Рашэнне выканкома Брэсцкага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 19 ліпеня 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 23 (1505).</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 5407 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 89,5 % — [[беларусы]], 4,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 4,0 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,5 % — [[цыганы на Беларусі|цыганы]], 0,5 % — [[грэкі ў Беларусі|грэкі]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 5248 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Брэсцкай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=19 мая 2024 |archive-date=3 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240703073212/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Буховіцкі сельсавет}} {{Кобрынскі раён}} [[Катэгорыя:Буховіцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] kwwtx29gl73u7o3tveti7rbkwl6yw2p 0 581029 5148172 4944087 2026-05-29T03:22:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148172 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Брожскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Бабруйскі раён]] |Уключае = 6 населеных пунктаў |Сталіца = [[Брожа (пасёлак)|Брожа]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 999 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часовойпояс = +2 |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 6 |Сайт = http://bobruisk-rik.gov.by/index.php/2013-02-01-05-52-33/isp-vlast/item/10805-brozch-isp |Заўвагі = }} '''Бро́жскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Бабруйскі раён|Бабруйскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Цэнтр — пасёлак [[Брожа (пасёлак)|Брожа]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Бабруйскі 1-шы раён|Бабруйскага 1-га раёна]] [[Бабруйская акруга|Бабруйскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска Брожа. З 4 жніўня 1927 года ў складзе [[Бабруйскі раён|Бабруйскага раёна]] Бабруйскай акругі БССР<ref>БРОЖА // {{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|5-1к}} С. 162</ref>. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Бабруйскім раёне БССР. 20 лютага 1938 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Слабодка (Брожскі сельсавет)|Слабодка]]. З 20 лютага 1938 года ў складзе Магілёўскай вобласці, з 20 верасня 1944 года — [[Бабруйская вобласць|Бабруйскай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Магілёўскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года цэнтр сельсавета вернуты ў вёску Брожа<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Могилевской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. У 1977 годзе скасавана вёска [[Падліпкі (Бабруйскі раён)|Падліпкі]]<ref>Рашэнні выканкома Магілёўскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 18 кастрычніка і 22 лістапада 1977 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 3 (1557).</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1246 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/mahilouskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 91,9 % — [[беларусы]], 5,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,8 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 999 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Магілёўскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=3 снежня 2023 |archive-date=4 снежня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204044125/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/mahilouskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == * {{archives.gov.by|120442}} {{Брожскі сельсавет}} {{Бабруйскі раён}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Бабруйскага 1-га раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Брожскі сельсавет| ]] iybcif5u5x0dosakottkwgr7fmjb1du 0 581412 5148252 5014405 2026-05-29T10:12:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148252 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Бычыхінскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Гарадоцкі раён]] |Уключае = 38 населеных пунктаў |Сталіца = [[Бычыха]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1187 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Бычы́хінскі сельсаве́т''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Гарадоцкі раён|Гарадоцкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок [[Бычыха]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Кузьмінскі сельсавет''' у складзе Гарадоцкага раёна [[Віцебская акруга|Віцебскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Кузьміно (Гарадоцкі раён)|Кузьміно]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы з 26 ліпеня 1930 года ў Гарадоцкім раёне БССР. З 12 лютага 1935 года ў складзе новаўтворанага [[Мехаўскі раён|Мехаўскага раёна]], з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці. З 18 сакавіка 1958 года ў [[Езярышчанскі раён|Езярышчанскім раёне]]. 16 верасня 1960 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Мехаўскі сельсавет|Мехаўскага сельсавета]] (25 населеных пунктаў: [[Андрэенкі]], [[Аскерына]], [[Арэхава (Гарадоцкі раён)|Арэхава]], [[Асеча (Гарадоцкі раён)|Асеча]], [[Асёткі (Гарадоцкі раён)|Асёткі]], [[Бадзякіна]], [[Бурдыкі]], [[Бязносенкі]], [[Гарнова (Гарадоцкі раён)|Гарнова]], [[Гарэлашы (Гарадоцкі раён)|Гарэлашы]], [[Дражакі]], [[Казлова (Гарадоцкі раён)|Казлова]], [[Клюшова (Бычыхінскі сельсавет)|Клюшова]], [[Кузюронкі]], [[Куландзіна (Кузьмінскі сельсавет)|Куландзіна]], [[Курыленкі]], [[Ліпаўка (Гарадоцкі раён)|Ліпаўка]], [[Мехавое]], [[Мікалаенкі]], [[Рослыя]], [[Скобіна]], [[Слабодка (Гарадоцкі раён)|Слабодка]], [[Смароднік]], [[Янчанкі]] і чыгуначная казарма 502—503 км), сельсавет перайменаваны ў Бычыхінскі, цэнтр перанесены ў вёску Бычыха<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 верасня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 26.</ref>. 15 кастрычніка 1960 года ў склад [[Бяскатаўскі сельсавет|Бяскатаўскага сельсавета]] перададзена вёска [[Загаране (Гарадоцкі раён)|Загаране]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 кастрычніка 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 31.</ref>. З 25 снежня 1962 года ў Гарадоцкім раёне. 3 ліпеня 1970 года ў склад сельсавета з [[Бяскатаўскі сельсавет|Бяскатаўскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Забароўцы (Гарадоцкі раён)|Забароўцы]] і [[Загаране (Гарадоцкі раён)|Загаране]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 3 ліпеня 1970 г. // Зборнік законаў Беларускай ССР і указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР. — 1970, № 21 (1287).</ref>. У 1971 годзе скасавана вёска [[Замасточча (Гарадоцкі раён)|Замасточча]]<ref>Рашэнні выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 23 кастрычніка 1970 г. і 4 сакавіка 1971 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1971, № 12 (1314).</ref>, 26 сакавіка 1973 года — вёска [[Гарэлашы (Гарадоцкі раён)|Гарэлашы]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 сакавіка 1973 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1973, № 12 (1386).</ref>, 7 жніўня 1979 года — вёскі [[Мікалаенкі]] і [[Падгалкі]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 7 жніўня 1979 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1979, № 27 (1617).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Бычыхінскага сельсавета 43 населеныя пункты<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|45}}</ref>. 10 кастрычніка 2013 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Гуркінскі сельсавет|Гуркінскага сельсавета]] (22 населеныя пункты: аграгарадок [[Лесагорская]], пасёлак [[Зарніца (Гарадоцкі раён)|Зарніца]], вёскі [[Аўдзейкава]], [[Грыбачы (Гарадоцкі раён)|Грыбачы]], [[Гуркі (Гарадоцкі раён)|Гуркі]], [[Жукава (Гарадоцкі раён)|Жукава]], [[Кавалёва (Гарадоцкі раён)|Кавалёва]], [[Каверзіна]], [[Кайкі]], [[Кошкіна]], [[Лахі (Гарадоцкі раён)|Лахі]], [[Мартыненкі]], [[Мясцечка]], [[Немцава (Гарадоцкі раён)|Немцава]], [[Панкры]], [[Сіціна]], [[Студзёнка (Гарадоцкі раён)|Студзёнка]], [[Сурміно]], [[Ткачы (Гарадоцкі раён)|Ткачы]], [[Хвошна]], [[Церахі (Гарадоцкі раён)|Церахі]], [[Шаўрова]])<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 10 октября 2013 г. № 292 Об изменении административно-территориального устройства некоторых районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210511010538/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913v0060692&p1=1|date=11 мая 2021}}</ref>. 4 верасня 2014 года 8 населеных пунктаў (аграгарадок Лесагорская, вёскі Аўдзейкава, Кайкі, Мясцечка, Панкры, Студзёнка, Сурміно, Ткачы) перададзены ў склад новаўтворанага [[Езярышчанскі сельсавет|Езярышчанскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D914v0066190&p1=1 Об изменении административно-территориального устройства Городокского района Витебской области]</ref>. 13 верасня 2018 года ў склад Езярышчанскага сельсавета перададзены вёскі [[Жукава (Гарадоцкі раён)|Жукава]] і [[Мартыненкі]], да сельсавета далучаны землі сельскагаспадарчага прызначэння са скасаванага [[Руднянскі сельсавет (Гарадоцкі раён)|Руднянскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D918v0091596&p1=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 13 сентября 2018 г. № 47 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Городокского района Витебской области]</ref>. 29 верасня 2017 года скасаваны вёскі [[Гаране (Бычыхінскі сельсавет)|Гаране]] і [[Гарнова (Гарадоцкі раён)|Гарнова]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D917v0085532&p1=1 Решение Городокского районного Совета депутатов от 29 сентября 2017 г. № 170 Об упразднении сельских населенных пунктов Городокского района]</ref>, 31 жніўня 2018 года — вёскі [[Акуні]] і [[Немцава (Гарадоцкі раён)|Немцава]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D918v0091371&p1=1 Решение Городокского районного Совета депутатов от 31 августа 2018 г. № 24 Об упразднении сельских населенных пунктов Городокского района]</ref>, 24 верасня 2021 года — вёска [[Бурдыкі]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D921v0111461&p1=1 Решение Городокского районного Совета депутатов от 24 сентября 2021 г. № 198 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Городокского района]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (31 населены пункт) — 1186 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=10 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 91,7 % — [[беларусы]], 6,7 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,0 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (39 населеных пунктаў) — 1187 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == * [http://gorodok.vitebsk-region.gov.by/ru/byxch_ss-ru/ Бычихинский сельский Совет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190103223042/http://gorodok.vitebsk-region.gov.by/ru/byxch_ss-ru/ |date=3 студзеня 2019 }} {{Бычыхінскі сельсавет}} {{Гарадоцкі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Бычыхінскі (да 1960 года Кузьмінскі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Гарадоцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Кузьмінскі сельсавет у [[Гарадоцкі раён|Гарадоцкім раёне]] (1924—1935)}} |спіс2 = {{Мехаўскі раён|child|загаловак=Кузьмінскі сельсавет у [[Мехаўскі раён|Мехаўскім раёне]] (1935—1958)}} |спіс3 = {{Езярышчанскі раён|child|загаловак=Бычыхінскі (да 1960 года Кузьмінскі) сельсавет у [[Езярышчанскі раён|Езярышчанскім раёне]] (1958—1962)}} |спіс4 = {{Гарадоцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Бычыхінскі сельсавет у [[Гарадоцкі раён|Гарадоцкім раёне]] (з 1962)}} }} [[Катэгорыя:Бычыхінскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Езярышчанскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] bmvceir0qvyoqyi1fesjt8kefrytpav 0 581607 5148091 4811498 2026-05-28T20:44:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148091 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Бераставіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Бераставіцкі раён]] |Уключае = 28 населеных пунктаў |Сталіца = [[Вялікая Бераставіца]] (не ўваходзіць у склад) |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]],</br>[[19 студзеня]] [[1996]] |Скасаванне = [[16 ліпеня]] [[1954]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1622 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часовойпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Бераставі́цкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Бераставіцкі раён|Бераставіцкага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — гарадскі пасёлак [[Вялікая Бераставіца]] (не ўваходзіць у склад). Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Вялікабераставіцкі сельсавет''' у складзе [[Крынкаўскі раён|Крынкаўскага раёна]] [[Беластоцкая вобласць|Беластоцкай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска (з 20 верасня 1944 года гарадскі пасёлак) Вялікая Бераставіца. З 20 верасня 1944 года ў Бераставіцкім раёне Гродзенскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя ўвайшла ў склад новаўтворанага [[Ёдзіцкі сельсавет|Ёдзіцкага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гродненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 19 студзеня 1996 года з часткі Бераставіцкага пассавета ўтвораны Бераставіцкі сельсавет з цэнтрам у гарадскім пасёлку Вялікая Бераставіца. 18 кастрычніка 2013 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Пархімаўскі сельсавет|Пархімаўскага сельсавета]] (21 населены пункт: аграгарадкі [[Пархімаўцы]] і [[Стары Дворац]], вёскі [[Бергелі]], [[Вараны (Бераставіцкі сельсавет)|Вараны]], [[Данілкі (Бераставіцкі раён)|Данілкі]], [[Даўбянкі]], [[Жабры (Бераставіцкі раён)|Жабры]], [[Жукевічы (Бераставіцкі сельсавет)|Жукевічы]], [[Зайкаўшчына (Бераставіцкі раён)|Зайкаўшчына]], [[Кавалікі (Бераставіцкі раён)|Кавалікі]], [[Каленікі (Бераставіцкі раён)|Каленікі]], [[Канчаны (Бераставіцкі раён)|Канчаны]], [[Карпаўцы (Бераставіцкі раён)|Карпаўцы]], [[Ліснявічы]], [[Людзвінова (Бераставіцкі раён)|Людзвінова]], [[Лявонавічы (Бераставіцкі раён)|Лявонавічы]], [[Пятроўцы (Бераставіцкі раён)|Пятроўцы]], [[Сінькі (Бераставіцкі раён)|Сінькі]], [[Старынцы (Бераставіцкі раён)|Старынцы]], [[Эймінаўцы]], хутар [[Палежыно]]), у склад [[Малабераставіцкі сельсавет|Малабераставіцкага сельсавета]] перададзена частка тэрыторыі з вёскамі [[Галынка (Бераставіцкі раён)|Галынка]], [[Ёдзічы]], [[Клюкоўцы]], [[Кулі (Бераставіцкі раён)|Кулі]], [[Непарожнеўцы]], [[Паплаўцы]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913r0060829&p1=1 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 18 октября 2013 г. № 264 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Берестовицкого района Гродненской области]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (13 населеных пунктаў) — 751 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=29 ліпеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 79,9 % — [[беларусы]], 10,3 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 7,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (28 населеных пунктаў) — 1622 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=29 ліпеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Бераставіцкі сельсавет}} {{Бераставіцкі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Бераставіцкі (да 1954 года Вялікабераставіцкі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Крынкаўскі раён|child|загаловак=Вялікабераставіцкі сельсавет у [[Крынкаўскі раён|Крынкаўскім раёне]] (1940—1944)}} |спіс2 = {{Бераставіцкі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Бераставіцкі (да 1954 года Вялікабераставіцкі) сельсавет у [[Бераставіцкі раён|Бераставіцкім раёне]] (1944—1954, з 1996)}} }} [[Катэгорыя:Бераставіцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1996 годзе]] 2bxt3g6i120yuepztprdpa5nn1q8ki7 0 582875 5148106 4830287 2026-05-28T22:16:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148106 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Бешанковіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Бешанковіцкі раён]] |Уключае = 46 населеных пунктаў |Сталіца = [[Бешанковічы]] (не ўваходзяць у склад) |Датаўтварэння = [[8 красавіка]] [[2004]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1391 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 244 |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавы пояс = +2 |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = http://beshenkovichi.vitebsk-region.gov.by/ru/besh/ |Заўвагі = }} '''Бешанко́віцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Бешанковіцкі раён|Бешанковіцкага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр сельсавета — [[гарадскі пасёлак]] [[Бешанковічы]] (у склад сельсавета не ўваходзіць). == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Бешанковіцкага раёна [[Віцебская акруга|Віцебскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — мястэчка [[Бешанковічы]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Бешанковіцкім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Віцебскай вобласці. 27 верасня 1938 года Бешанковічы атрымалі статус гарадскога пасёлка. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаваных [[Макаравіцкі сельсавет|Макаравіцкага]] і [[Пяцігарскі сельсавет|Пяцігарскага]] сельсаветаў<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Витебской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 16 верасня 1957 года ў склад сельсавета з [[Бікложскі сельсавет|Бікложскага сельсавета]] перададзены 5 населеных пунктаў ([[Бараўцы (Бешанковіцкі раён)|Бараўцы]], [[Кошчава]], [[Красныя Буднікі]], [[Крывіна]] і [[Крывое Сяло (Бешанковіцкі раён)|Крывое Сяло]]), з [[Навікоўскі сельсавет (Бешанковіцкі раён)|Навікоўскага сельсавета]] — 3 населеныя пункты ([[Заручэўе (Шумілінскі раён)|Заручэўе]], [[Мурашкі (Шумілінскі раён)|Мурашкі]] і [[Яцукі (Шумілінскі раён)|Яцукі]])<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 16 верасня 1957 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1957, № 9.</ref>. 23 лістапада 1959 года ў склад сельсавета з [[Рубежскі сельсавет (Бешанковіцкі раён)|Рубежскага сельсавета]] перададзена вёска [[Буднікі (Бешанковіцкі сельсавет)|Буднікі]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 23 лістапада 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 16.</ref>. 20 мая 1960 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Навікоўскі сельсавет (Бешанковіцкі раён)|Навікоўскага сельсавета]] (10 населеных пунктаў: [[Бонькі]], [[Вусы (Шумілінскі раён)|Вусы]], [[Дворышча (Каўлякоўскі сельсавет)|Дворышча]], [[Доўгія]], [[Заграмадзіна]], [[Кавалеўшчына (Шумілінскі раён)|Кавалеўшчына]], [[Саўчонкі (Каўлякоўскі сельсавет)|Саўчонкі]], [[Узрэчча (Шумілінскі раён)|Узрэчча]], [[Юдзіна (Бешанковіцкі раён)|Юдзіна]] і [[Заводскі|пасёлак цагельнага завода]]), у склад [[Бікложскі сельсавет|Бікложскага сельсавета]] перададзены 25 населеных пунктаў ([[Асінаўка (Верхнякрывінскі сельсавет)|Асінаўка]], [[Бараўцы (Бешанковіцкі раён)|Бараўцы]], [[Бараўцы-Крывіна]], [[Верхняе Крывіна]], [[Дабрыгоры]], [[Дубавое (Бешанковіцкі раён)|Дубавое]], [[Дубраўка (Бешанковіцкі раён)|Дубраўка]], [[Кошчава]], [[Красныя Буднікі]], [[Крывіна]], [[Крывое Сяло (Бешанковіцкі раён)|Крывое Сяло]], [[Макаравічы (Бешанковіцкі раён)|Макаравічы]], [[Малое Крывіна]], [[Малыя Маскалёнкі]], [[Мікіцёнкі (Бешанковіцкі раён)|Мікіцёнкі]], [[Навумаўка (Бешанковіцкі раён)|Навумаўка]], [[Новыя Ранчыцы]], [[Паліцы (Бешанковіцкі раён)|Паліцы]], [[Пірагі (Бешанковіцкі раён)|Пірагі]], [[Пліскунова]], [[Рудыя (Бешанковіцкі раён)|Рудыя]], [[Русілкі]], [[Стары Марыянфельд]], [[Старыя Ранчыцы]] і [[Хмяльнік (Бешанковіцкі раён)|Хмяльнік]])<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>. У 1963 годзе ў склад сельсавета з [[Мікалаеўскі сельсавет (Бешанковіцкі раён)|Мікалаеўскага сельсавета]] перададзены 6 населеных пунктаў ([[Акулёнкі]], [[Галі (Шумілінскі раён)|Галі]], [[Запруддзе (Мікалаеўскі сельсавет)|Запруддзе]], [[Клімава (Шумілінскі раён)|Клімава]], [[Лутаўе]] і [[Міралюбава]])<ref>Рашэнні выканкома Віцебскага абласнога (сельскага) Савета дэпутатаў працоўных ад 17 жніўня і 6 верасня 1963 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1963, № 34 (1034).</ref>, якія 30 ліпеня 1966 года перададзены ў склад адноўленага [[Шумілінскі раён|Шумілінскага раёна]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Аб утварэнні новых раёнаў Беларускай ССР ад 30 ліпеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 23 (1143).</ref>. 7 чэрвеня 1966 года ў мяжу гарадскога пасёлка [[Бешанковічы]] ўключана вёска [[Стрэлка (Бешанковіцкі раён)|Стрэлка]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 7 чэрвеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 22 (1142).</ref>. 26 сакавіка 1973 года ў склад сельсавета з [[Каўлякоўскі сельсавет|Каўлякоўскага сельсавета]] перададзены 4 населеныя пункты (вёскі [[Альшанікі (Шумілінскі раён)|Альшанікі]], [[Бондарава (Шумілінскі раён)|Бондарава]], [[Гаравыя (Шумілінскі раён)|Гаравыя]] і [[Полькавічы (Шумілінскі раён)|Полькавічы]])<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 сакавіка 1973 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1973, № 12 (1386).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Бешанковіцкага сельсавета 50 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|40}}</ref>. 13 студзеня 1984 года ў склад [[Каўлякоўскі сельсавет|Каўлякоўскага сельсавета]] перададзены 20 населеных пунктаў (вёскі [[Альшанікі (Шумілінскі раён)|Альшанікі]], [[Бондарава (Шумілінскі раён)|Бондарава]], [[Бонькі]], [[Вусы (Шумілінскі раён)|Вусы]], [[Гаравыя (Шумілінскі раён)|Гаравыя]], [[Дворышча (Каўлякоўскі сельсавет)|Дворышча]], [[Доўгія]], [[Заграмадзіна]], [[Заручэўе (Шумілінскі раён)|Заручэўе]], [[Кавалеўшчына (Шумілінскі раён)|Кавалеўшчына]], [[Мамойкі (Шумілінскі раён)|Мамойкі-II]], [[Мурашкі (Шумілінскі раён)|Мурашкі]], [[Полькавічы (Шумілінскі раён)|Полькавічы]], [[Саўчонкі (Каўлякоўскі сельсавет)|Саўчонкі]], [[Узрэчча (Шумілінскі раён)|Узрэчча]], [[Харакова (Шумілінскі раён)|Харакова]], [[Харкавічы]], [[Юдзіна (Бешанковіцкі раён)|Юдзіна]], [[Яцукі (Шумілінскі раён)|Яцукі]] і пасёлак [[Заводскі]]), цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Дразды (Бешанковіцкі раён)|Дразды]], сельсавет перайменаваны ў [[Драздоўскі сельсавет|Драздоўскі]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 13 студзеня 1984 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1984, № 9 (1779).</ref>. 8 красавіка 2004 года ўтвораны зноў, у склад сельсавета ўключаны 34 населеныя пункты ([[Алейнікі (Бешанковіцкі раён)|Алейнікі]], [[Аскершчына]], [[Бабаедава (Бешанковіцкі раён)|Бабаедава]], [[Баброўшчына (Бешанковіцкі раён)|Баброўшчына]], [[Берасні]], [[Буй (Бешанковіцкі раён)|Буй]], [[Быстры]], [[Варахобкі]], [[Галыні (Бешанковіцкі сельсавет)|Галыні]], [[Галькі (Бешанковіцкі раён)|Галькі]], [[Ганчарова 1]], [[Ганчарова 2]], [[Гаўрыліна (Бешанковіцкі раён)|Гаўрыліна]], [[Давыдкавічы]], [[Дразды (Бешанковіцкі раён)|Дразды]], [[Жарабікова]], [[Забар’е (Бешанковіцкі раён)|Забар’е]], [[Залужжа (Бешанковіцкі раён)|Залужжа]], [[Ільягова]], [[Камоскі]], [[Лабачова]], [[Лукашоўка]], [[Мамойкі (Бешанковіцкі раён)|Мамойкі]], [[Папоўшчына (Бешанковіцкі раён)|Папоўшчына]], [[Паручнікі]], [[Пяцігарск]], [[Радзюкі (Бешанковіцкі раён)|Радзюкі]], [[Сенькаўшчына (Бешанковіцкі раён)|Сенькаўшчына]], [[Слабодка (Бешанковіцкі раён)|Слабодка]], [[Стрыжава]], [[Траяны (Бешанковіцкі раён)|Траяны]], [[Трубіліна]], [[Філіпінкі]] і [[Янаўшчына (Бешанковіцкі раён)|Янаўшчына]]) скасаванага Драздоўскага сельсавета і 12 населеных пунктаў (вёскі [[Доўгае (Бешанковіцкі сельсавет)|Доўгае]], [[Жахоўшчына]], [[Заполле (Бешанковіцкі раён)|Заполле]], [[Касарэўшчына]], [[Ліцвякі (Бешанковіцкі раён)|Ліцвякі]], [[Новае Вадапоева]], [[Папкі (Бешанковіцкі раён)|Папкі]], [[Сасняны]], [[Свяча (Бешанковіцкі раён)|Свяча]], [[Старое Вадапоева]], [[Чаўнышкі]] і [[Шышова (Бешанковіцкі раён)|Шышова]]) скасаванага [[Свячанскі сельсавет|Свячанскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1909 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=10 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 96,5 % — [[беларусы]], 2,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,5 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1391 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=10 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. == Спасылкі == * {{archives.gov.by|120102}} {{Бешанковіцкі сельсавет}} {{Бешанковіцкі раён}} [[Катэгорыя:Бешанковіцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1984 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 2004 годзе]] d0ib876z0putt2vxjbetspznof6u7hd 0 588188 5148299 4641999 2026-05-29T11:35:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148299 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Бялькоўшчынскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Верхнядзвінскі раён]] |Уключае = 28 населеных пунктаў |Сталіца = [[Бялькоўшчына]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2298 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Бялько́ўшчынскі сельсаве́т''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Верхнядзвінскі раён|Верхнядзвінскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок (да 2010 года вёска) [[Бялькоўшчына]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе [[Дрысенскі раён|Дрысенскага раёна]] [[Полацкая акруга|Полацкай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — маёнтак Бялькоўшчына. 21 жніўня 1925 года перайменаваны ў '''Жоўнінскі сельсавет''', цэнтр перанесены ў вёску [[Жоўніна]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы з 26 ліпеня 1930 года ў Дрысенскім раёне БССР, з 21 чэрвеня 1935 года — Полацкай акругі, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці, з 20 верасня 1944 года — [[Полацкая вобласць|Полацкай вобласці]], з 8 студзеня 1954 года — Віцебскай вобласці. 20 мая 1960 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Каркалецкі сельсавет|Каркалецкага сельсавета]] (7 населеных пунктаў: [[Бароўка (Верхнядзвінскі раён)|Бароўка]], станцыя [[Дрыса (станцыя)|Дрыса]], [[Запруддзе (Верхнядзвінскі раён)|Запруддзе]], пасёлак Дрысенскай РТС, ДСР-4 і чыгуначныя будкі № 694 і 695)<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>. 25 снежня 1962 года Дрысенскі раён перайменаваны ў Верхнядзвінскі. У 1971 годзе скасаваны вёскі [[Валькова]] і [[Журкі (Верхнядзвінскі раён)|Журкі]]<ref>Рашэнні выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 23 кастрычніка 1970 г. і 4 сакавіка 1971 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1971, № 12 (1314).</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе сельсавета 26 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|42}}</ref>. У 1987 годзе скасаваны вёскі [[Асёткі (Жоўнінскі сельсавет)|Асёткі]], [[Быстрыцы]], [[Казачкі (Верхнядзвінскі раён)|Казачкі]], [[Шыпілкі]]<ref>Рашэнні выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 16 лютага і 4 сакавіка 1987 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1987, № 23 (1901).</ref>. 29 чэрвеня 1995 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Бялькоўшчына. 8 красавіка 2004 года Жоўнінскі сельсавет перайменаваны ў Бялькоўшчынскі, да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Галубаўскі сельсавет|Галубаўскага сельсавета]] (вёскі [[Балоціна]], [[Вераб’ёва (Верхнядзвінскі раён)|Вераб’ёва]], [[Галубава]], [[Жоўтаўшчына]], [[Забор’е (Бялькоўшчынскі сельсавет)|Забор’е]], [[Зара (Верхнядзвінскі раён)|Зара]], [[Крыськава]], [[Лакісава]], [[Лаўрукі]], [[Матукі]], [[Пользіна 2|Пользіна]], [[Пушталёва]], [[Сакалоўшчына (Верхнядзвінскі раён)|Сакалоўшчына]], [[Свіраўшчына]], [[Ульянова (Бялькоўшчынскі сельсавет)|Ульянова]])<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1|date=5 кастрычніка 2021}}</ref>. 27 чэрвеня 2008 года скасаваны вёскі [[Барсукі (Бялькоўшчынскі сельсавет)|Барсукі]], [[Матукі]] і [[Паташня (Верхнядзвінскі раён)|Паташня]]<ref>[http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-219/2008_219_9_17346.pdf&oldDocPage=1 Решение Верхнедвинского районного Совета депутатов от 27 июня 2008 г. № 59 Об упразднении сельских населенных пунктов Верхнедвинского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220131105906/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-219%2F2008_219_9_17346.pdf&oldDocPage=1|date=31 студзеня 2022}}</ref>, 27 студзеня 2023 года — вёскі [[Гараваткі (Бялькоўшчынскі сельсавет)|Гараваткі]], [[Забор’е (Бялькоўшчынскі сельсавет)|Забор’е]], [[Крыськава]] і [[Роскашы]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D923v0121380&p1=1 Решение Верхнедвинского районного Совета депутатов от 27 января 2023 г. № 229 Об упразднении сельских населенных пунктов Верхнедвинского района Витебской области]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2971 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=12 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 92,2 % — [[беларусы]], 5,6 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,1 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 2298 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Бялькоўшчынскі сельсавет}} {{Верхнядзвінскі раён}} [[Катэгорыя:Бялькоўшчынскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] fptnjn5wss4xmw90nghanzh51pf3gwt 0 588795 5148147 4802336 2026-05-29T00:09:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148147 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Больцішскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Воранаўскі раён]] |Уключае = 13 населеных пунктаў |Сталіца = [[Больцішкі]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 693 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Бо́льцішскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Воранаўскі раён|Воранаўскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 г. вёска) [[Больцішкі]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года як '''Помедскі сельсавет''' у складзе [[Радунскі раён|Радунскага раёна]] [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Помедзь]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 25 лютага 1961 года цэнтр перанесены ў вёску [[Пашкавічы (Воранаўскі раён)|Пашкавічы]], сельсавет перайменаваны ў '''Пашкавіцкі сельсавет'''<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 25 лютага 1961 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1961, № 18 (938).</ref>. З 25 снежня 1962 года ў складзе Воранаўскага раёна. 24 красавіка 1978 года ў адміністрацыйнае падпарадкаванне [[Радунскі пассавет|Радунскага пассавета]] перададзены 6 населеных пунктаў (вёскі [[Даўгялішкі]], [[Кемейшы]], [[Пацялюнцы]], [[Пашкавічы (Воранаўскі раён)|Пашкавічы]], [[Талькунцы]] і хутар [[Насавічы (Воранаўскі раён)|Насавічы]]), у склад сельсавета са [[Старасмільгінскі сельсавет|Старасмільгінскага сельсавета]] перададзены вёскі [[Пеляса]] і [[Сурканты]], цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Больцішкі, сельсавет перайменаваны ў Больцішскі<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 24 красавіка 1978 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 16 (1570).</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 925 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=14 ліпеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 63,0 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 26,9 % — [[літоўцы ў Беларусі|літоўцы]], 7,7 % — [[беларусы]], 1,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 693 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=14 ліпеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Больцішскі сельсавет}} {{Воранаўскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Больцішскі (да 1961 года Помедскі, да 1978 года Пашкавіцкі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Радунскі раён|child|загаловак=Пашкавіцкі (да 1961 года Помедскі) сельсавет у [[Радунскі раён|Радунскім раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Воранаўскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Больцішскі (да 1978 года Пашкавіцкі) сельсавет у [[Воранаўскі раён|Воранаўскім раёне]] (з 1962)}} }} [[Катэгорыя:Больцішскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Радунскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] hybqkos4yr370jcw4x5sw0x5taioc6p 0 600253 5148066 5044101 2026-05-28T19:48:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148066 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Беліцкі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Беліцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Лідскі раён]] |Уключае = 30 населеных пунктаў |Сталіца = [[Беліца (Лідскі раён)|Беліца]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1748 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часовойпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Бе́ліцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Лідскі раён|Лідскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2010 г. вёска) [[Беліца (Лідскі раён)|Беліца]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Лідскага раёна [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Няцецкі сельсавет|Няцецкага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гродненской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 26 чэрвеня 1965 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Парэцкі сельсавет (Лідскі раён)|Парэцкага сельсавета]] (9 населеных пунктаў: [[Баяры-Смалоцкія]], [[Збляны (Лідскі раён)|Збляны]], [[Красная (Лідскі раён)|Краснае]], [[Лазяны]], [[Лайкаўшчызна]], [[Парэчча (Лідскі раён)|Парэчча]], [[Пацукі (Лідскі раён)|Пацукі]], [[Пішчоўцы]] і [[Сідараўцы (Лідскі раён)|Сідараўцы]]), у склад [[Белагрудскі сельсавет|Белагрудскага сельсавета]] перададзены 3 населеныя пункты ([[Няцеч (Тарноўскі сельсавет)|Няцеч]], [[Цацкі (вёска)|Цацкі]] і [[Яманты]])<ref>Рашэнне выканкома Гродзенскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 26 чэрвеня 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 30 (1110).</ref>. 26 верасня 2016 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Пескаўскі сельсавет (Лідскі раён)|Пескаўскага сельсавета]] (11 населеных пунктаў: аграгарадок [[Пескаўцы (Лідскі раён)|Пескаўцы]], вёскі [[Андрашоўшчына]], [[Белеўцы (Лідскі раён)|Белеўцы]], [[Буцілы]], [[Вангі]], [[Карытніца (Лідскі раён)|Карытніца]], [[Мастаўляны (Лідскі раён)|Мастаўляны]], [[Моцевічы]], [[Панямонцы]], [[Чахоўшчына (Лідскі раён)|Чахоўшчына]], [[Шаўдзіні]])<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D916r0079102&p1=1&p5=0 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26 сентября 2016 г. № 156 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Лидского района Гродненской области]</ref>. 1 снежня 2019 года вёска [[Карытніца (Лідскі раён)|Карытніца]] была выключана з Беліцкага сельсавета і перададзена ў [[Парэцкі сельсавет (Дзятлаўскі раён)|Парэцкі сельсавет]] [[Дзятлаўскі раён|Дзятлаўскага раёна]]<ref>[http://lidanews.by/news/life/16384news.html С 1 декабря текущего года изменятся границы Лидчины. Деревня Корытница будет включена в Дятловский район]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (20 населеных пунктаў) — 1574 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=16 ліпеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 58,9 % — [[беларусы]], 36,3 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 2,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (31 населены пункт) — 1748 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=16 ліпеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Беліцкі сельсавет (Лідскі раён)}} {{Лідскі раён}} [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Беліцкі сельсавет (Лідскі раён)| ]] a3m4w7c7xrpirzq7c1cuwy4awth8llt 0 600912 5148195 4140627 2026-05-29T05:16:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148195 wikitext text/x-wiki '''ААТ «Брэсцкі завод бытавой хіміі»''' — прадпрыемства па вытворчасці парфумерыі і бытавой хіміі. Знаходзіцца ў г. [[Брэст]], [[вуліца Беларуская (Брэст)|вул. Беларуская]], 51. Выпускала парфумерна-касметычную прадукцыю (лакі і мусы для валасоў Belaluxe і Цудоўная лэдзі, пены для галення Brillet і Blaze, шампуні і бальзамы для валасоў, гелі для душа, пены для ваннаў, вадкае мыла), бытавую хімію (асвяжальнікі паветра, сродкі для мыцця, кандыцыянеры, інсектыцыды і рэпеленты, антыстатыкі), аўтакасметыку, сродкі для будаўніцтва і рамонту (змазкі, клейныя сродкі, антысептык, насычэнні для драўніны), сродкі тэхнічнага прызначэння. == Гісторыя == Прадпрыемства створана ў 1970 годзе, першая лінія здадзена ў эксплуатацыю ў 1973 годзе, другая — у 1975 годзе. У 2005 годзе ў складзе завода былі два цэхі — аэразольных прэпаратаў і сінтэтычных мыйных сродкаў, клеяў і палімернай тары. 30 лістапада 2016 года на прадпрыемстве пачалася працэдура [[Санацыя (эканоміка)|санацыі]]. Да 2017 года на заводзе працавала 98 чалавек, а цэхамі прадпрыемства карысталіся амаль 30 прадпрыемстваў. 30 лістапада 2019 года завод быў прызнаны банкрутам з пачаткам ліквідацыйнай вытворчасці да 30 верасня 2020 года<ref>{{Cite web |url=https://bankrot.gov.by/Messages/MessageItem/44117 |title=Пастанова суда па справе «59-3Б/2016» |access-date=13 чэрвеня 2022 |archive-date=24 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210424194617/https://bankrot.gov.by/Messages/MessageItem/44117 |url-status=dead }}</ref>. Пасля тэрмін ліквідацыйнай вытворчасці неаднаразова працягваўся. == Узнагароды == Гран-пры, залаты і срэбны медаль на конкурсе Хрустальны лотас (2009, 2011), прэмія Лепшы тавар года Рэспублікі Беларусь, Навінка года (2009, 2011). {{Зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЭДГБ|Брэст}} [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Брэста]] [[Катэгорыя:Вытворцы тавараў бытавой хіміі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1970 годзе]] [[Катэгорыя:1970 год у Брэсце]] opwrv8fknyi5mgj3mteskc9cpz92opo 0 609081 5148014 5055360 2026-05-28T16:58:58Z ~2026-31672-80 168930 5148014 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = Philadelphus coronarius (14569106120).jpg | image title = | image descr = {{bt-bellat||Philadelphus coronarius}} | regnum = Расліны | parent = Hydrangeoideae | rang = Род | latin = Philadelphus | author = [[L.]], 1753 | syn = | children = [[#Віды|гл. тэкст]] | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | wikispecies = Philadelphus | commons = Category:Philadelphus | grin = 9236 }} '''Язмін'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|96}}</ref> (''Philadelphus L.'')&nbsp;— [[Род (біялогія)|род]] [[Куст|кустоў]] сямейства {{bt-bellat||Hydrangeaceae}}. === Віды === Налічвае каля 66<ref name="TPL">{{cite web|url=http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Hydrangeaceae/Philadelphus/|title=''Philadelphus''|publisher=[[The Plant List]]. Version 1.1.|date=2013|lang=en|accessdate=2016-09-17}}</ref> відаў, некаторыя з іх:<ref>Паводле сайтаў GRIN, ITIS и NCBI (гл. картку расліны).</ref> {{кал}} * {{bt-latbel|Philadelphus argenteus|aut=[[Rydb.]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus argyrocalyx|aut=[[Woot.]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus caucasicus|aut=[[Koehne]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus confusus|aut=[[Piper (ботаник)|Piper]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus cordifolius|aut=[[Lange]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus coronarius|aut=[[L.]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus coulteri|aut=[[S.Watson]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus crinitus|aut=([[C.L.Hitchc.]]) [[Hu]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus delavayi|aut=[[L.Henry]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus ernestii|aut=[[Hu]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus floridus|aut=[[Beadle]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus gattingeri|aut=[[Hu]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus grandiflorus|aut=[[Willd.]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus henryi|aut=[[Koehne]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus hirsutus|aut=[[Nutt.]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus hitchcockianus|aut=[[Hu]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus incanus|aut=[[Koehne]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus inodorus|aut=[[L.]]|Жасмін непахучы}} * {{bt-latbel|Philadelphus insignis|aut=[[Carr.]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus kansuensis|aut=([[Rehder]]) [[S.Y.Hu]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus karwinskyanus|aut=[[Koehne]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus laxus|aut=[[Schrad.]] [[ex (таксанамія)|ex]] [[DC.]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus lewisii|aut=[[Pursh]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus maculatus|aut=([[C.L.Hitchc.]]) [[Hu]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus madrensis|aut=[[Hemsl.]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus magdelenae|aut=[[Koehne]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus mearnsii|aut=[[W.H.Evans]] [[ex (таксанамія)|ex]] [[Koehne]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus mexicanus|aut=[[Schltdl.]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus microphyllus|aut=[[Сэмюэл Фрэдэрык Грэй|Gray]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus nepalensis|aut=[[Koehne]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus occidentalis|aut=[[A.Nels.]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus oreganus|aut=[[Nutt.]] [[ex (таксанамія)|ex]] [[Torr.]] & [[Сэмюэл Фрэдэрык Грэй|Gray]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus palmeri|aut=[[Rydb.]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus pekinensis|aut=[[Rupr.]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus pubescens|aut=[[Loisel.]]|Жасмін шыракалісты}} * {{bt-latbel|Philadelphus pumilus|aut=[[Rydb.]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus purpurascens|aut=([[Koehne]]) [[Rehder]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus satsumanus|aut=[[Siebold]] [[ex (таксономия)|ex]] [[Miq.]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus schrenkii|aut=[[Rupr.]]|Жасмін Шрэнка}} * {{bt-latbel|Philadelphus serpyllifolius|aut=[[Сэмюэл Фрэдэрык Грэй|Gray]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus sericanthus|aut=[[Koehne]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus sharpianus|aut=[[Hu]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus shikokianus|aut=[[Nakai]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus subcanus|aut=[[Koehne]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus tenuifolius|aut=[[Rupr.]] & [[Maxim.]]|Жасмін танкалісты|Вязьмін|Язьмін}} * {{bt-latbel|Philadelphus texensis|aut=[[Hu]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus tomentosus|aut=[[Wall.]] [[ex (таксанамія)|ex]] [[G.Don]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus trichothecus|aut=[[Hu]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus wootonii|aut=[[Hu]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus zelleri|aut=[[Hu]]|}} {{канец кал}} ; Гібрыды * {{bt-latbel|Philadelphus congestus{{!}}Philadelphus ×congestus|aut=[[Rehder]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus cymosus{{!}}Philadelphus ×cymosus|aut=[[Rehder]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus insignis{{!}}Philadelphus ×insignis|aut=[[Carrière]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus lemoinei{{!}}Philadelphus ×lemoinei|aut=[[Lemoine]]|}}, гібрыд [[Philadelphus coronarius|P. coronarius]] і [[Philadelphus microphyllus|P. microphyllus]] * {{bt-latbel|Philadelphus magnificus{{!}}Philadelphus ×magnificus|aut=[[Koehne]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus maximus{{!}}Philadelphus ×maximus|aut=[[Rehder]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus monstrosus{{!}}Philadelphus ×monstrosus|aut=[[Rehder]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus nivalis{{!}}Philadelphus ×nivalis|aut=[[Jacq.]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus pendulifolius{{!}}Philadelphus ×pendulifolius|aut=[[Carrière]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus purpureomaculatus{{!}}Philadelphus ×purpureomaculatus|aut=[[Lemoine]]|}} — гібрыд [[Philadelphus coulteri|P. coulteri]] і [[Philadelphus lemoinei|P. ×lemoinei]] * {{bt-latbel|Philadelphus virginalis{{!}}Philadelphus ×virginalis|aut=[[Rehder]]|}} == Галерэя пылку == <gallery> Файл:Philadelphus coronarius zoom10 09-11-25 1.png|Павелічэнне 10х Файл:Philadelphus coronarius zoom40 09-11-25 1.png|Павелічэнне 40х Файл:Philadelphus coronarius zoom60 09-11-25 1.png|Павелічэнне 60х Файл:Philadelphus coronarius zoom60 09-11-25 2.png|Павелічэнне 60х </gallery> == Некаторыя сарты == * [[Philadelphus 'Elbrus']] {{зноскі}} === Літаратура === * {{Крыніцы/Энцыклапедыя ўкраіназнаўства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Кізілакветныя]] febx64dixkw7hnfqy7vy045wtlnksk7 5148294 5148014 2026-05-29T11:21:23Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/~2026-31672-80|~2026-31672-80]]) і адноўлена версія 5055360, зробленая Mr. Zabej: стаіць зноска на напісанне "Жасмін", калі ёсць іншая інфармацыя, падайце яе побаз са спасылкай на крыніцу 5148294 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = Philadelphus coronarius (14569106120).jpg | image title = | image descr = {{bt-bellat||Philadelphus coronarius}} | regnum = Расліны | parent = Hydrangeoideae | rang = Род | latin = Philadelphus | author = [[L.]], 1753 | syn = | children = [[#Віды|гл. тэкст]] | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | wikispecies = Philadelphus | commons = Category:Philadelphus | grin = 9236 }} '''Жасмін'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|96}}</ref> (''Philadelphus L.'')&nbsp;— [[Род (біялогія)|род]] [[Куст|кустоў]] сямейства {{bt-bellat||Hydrangeaceae}}. === Віды === Налічвае каля 66<ref name="TPL">{{cite web|url=http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Hydrangeaceae/Philadelphus/|title=''Philadelphus''|publisher=[[The Plant List]]. Version 1.1.|date=2013|lang=en|accessdate=2016-09-17}}</ref> відаў, некаторыя з іх:<ref>Паводле сайтаў GRIN, ITIS и NCBI (гл. картку расліны).</ref> {{кал}} * {{bt-latbel|Philadelphus argenteus|aut=[[Rydb.]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus argyrocalyx|aut=[[Woot.]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus caucasicus|aut=[[Koehne]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus confusus|aut=[[Piper (ботаник)|Piper]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus cordifolius|aut=[[Lange]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus coronarius|aut=[[L.]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus coulteri|aut=[[S.Watson]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus crinitus|aut=([[C.L.Hitchc.]]) [[Hu]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus delavayi|aut=[[L.Henry]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus ernestii|aut=[[Hu]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus floridus|aut=[[Beadle]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus gattingeri|aut=[[Hu]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus grandiflorus|aut=[[Willd.]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus henryi|aut=[[Koehne]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus hirsutus|aut=[[Nutt.]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus hitchcockianus|aut=[[Hu]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus incanus|aut=[[Koehne]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus inodorus|aut=[[L.]]|Жасмін непахучы}} * {{bt-latbel|Philadelphus insignis|aut=[[Carr.]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus kansuensis|aut=([[Rehder]]) [[S.Y.Hu]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus karwinskyanus|aut=[[Koehne]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus laxus|aut=[[Schrad.]] [[ex (таксанамія)|ex]] [[DC.]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus lewisii|aut=[[Pursh]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus maculatus|aut=([[C.L.Hitchc.]]) [[Hu]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus madrensis|aut=[[Hemsl.]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus magdelenae|aut=[[Koehne]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus mearnsii|aut=[[W.H.Evans]] [[ex (таксанамія)|ex]] [[Koehne]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus mexicanus|aut=[[Schltdl.]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus microphyllus|aut=[[Сэмюэл Фрэдэрык Грэй|Gray]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus nepalensis|aut=[[Koehne]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus occidentalis|aut=[[A.Nels.]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus oreganus|aut=[[Nutt.]] [[ex (таксанамія)|ex]] [[Torr.]] & [[Сэмюэл Фрэдэрык Грэй|Gray]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus palmeri|aut=[[Rydb.]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus pekinensis|aut=[[Rupr.]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus pubescens|aut=[[Loisel.]]|Жасмін шыракалісты}} * {{bt-latbel|Philadelphus pumilus|aut=[[Rydb.]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus purpurascens|aut=([[Koehne]]) [[Rehder]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus satsumanus|aut=[[Siebold]] [[ex (таксономия)|ex]] [[Miq.]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus schrenkii|aut=[[Rupr.]]|Жасмін Шрэнка}} * {{bt-latbel|Philadelphus serpyllifolius|aut=[[Сэмюэл Фрэдэрык Грэй|Gray]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus sericanthus|aut=[[Koehne]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus sharpianus|aut=[[Hu]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus shikokianus|aut=[[Nakai]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus subcanus|aut=[[Koehne]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus tenuifolius|aut=[[Rupr.]] & [[Maxim.]]|Жасмін танкалісты|Вязьмін|Язьмін}} * {{bt-latbel|Philadelphus texensis|aut=[[Hu]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus tomentosus|aut=[[Wall.]] [[ex (таксанамія)|ex]] [[G.Don]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus trichothecus|aut=[[Hu]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus wootonii|aut=[[Hu]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus zelleri|aut=[[Hu]]|}} {{канец кал}} ; Гібрыды * {{bt-latbel|Philadelphus congestus{{!}}Philadelphus ×congestus|aut=[[Rehder]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus cymosus{{!}}Philadelphus ×cymosus|aut=[[Rehder]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus insignis{{!}}Philadelphus ×insignis|aut=[[Carrière]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus lemoinei{{!}}Philadelphus ×lemoinei|aut=[[Lemoine]]|}}, гібрыд [[Philadelphus coronarius|P. coronarius]] і [[Philadelphus microphyllus|P. microphyllus]] * {{bt-latbel|Philadelphus magnificus{{!}}Philadelphus ×magnificus|aut=[[Koehne]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus maximus{{!}}Philadelphus ×maximus|aut=[[Rehder]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus monstrosus{{!}}Philadelphus ×monstrosus|aut=[[Rehder]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus nivalis{{!}}Philadelphus ×nivalis|aut=[[Jacq.]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus pendulifolius{{!}}Philadelphus ×pendulifolius|aut=[[Carrière]]|}} * {{bt-latbel|Philadelphus purpureomaculatus{{!}}Philadelphus ×purpureomaculatus|aut=[[Lemoine]]|}} — гібрыд [[Philadelphus coulteri|P. coulteri]] і [[Philadelphus lemoinei|P. ×lemoinei]] * {{bt-latbel|Philadelphus virginalis{{!}}Philadelphus ×virginalis|aut=[[Rehder]]|}} == Галерэя пылку == <gallery> Файл:Philadelphus coronarius zoom10 09-11-25 1.png|Павелічэнне 10х Файл:Philadelphus coronarius zoom40 09-11-25 1.png|Павелічэнне 40х Файл:Philadelphus coronarius zoom60 09-11-25 1.png|Павелічэнне 60х Файл:Philadelphus coronarius zoom60 09-11-25 2.png|Павелічэнне 60х </gallery> == Некаторыя сарты == * [[Philadelphus 'Elbrus']] {{зноскі}} === Літаратура === * {{Крыніцы/Энцыклапедыя ўкраіназнаўства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Кізілакветныя]] fqfmm4aju5ksjg9zk10hj3zv4bpt0wu 0 609157 5147993 5105183 2026-05-28T16:26:27Z Lp0 on fire 161675 Restored revision 5003696 by [[Special:Contributions/MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[User talk:MocnyDuham|talk]]): Cross-wiki spam (TwinkleGlobal) 5147993 wikitext text/x-wiki '''Пошукавы маркетынг''' ({{lang-en|search engine marketing, SEM}}) — дзейнасць у [[Інтэрнэт|інтэрнэце]], накіраваная на эфектыўнае павелічэнне мэтавай аўдыторыі (інтэрнэт-трафіка) ў рэлевантнай вобласці пэўных [[Пошукавая сістэма|пошукавых сістэм]]: наведвальнасці сайту, пазнавальнасці [[Брэнд|брэнда]], значнасці перад прамымі канкурэнтамі. Галоўным крытэрыем у размеркаванні пазіцый, сфарміраваных пошукавымі сістэмамі, з’яўляецца рангаванне, якое і з’яўляецца непасрэдным паказнікам поспеху пошукавага маркетынгу. == Пляцоўкі для пошукавага маркетынгу == На тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] назіраецца практычна аднолькавая доля пошукавых запытаў сярод дзвюх папулярных пошукавых сістэм — [[Яндэкс]] і [[Google]]. Такая сітуацыя прымушае ўладальнікаў сайтаў у змаганні за інтэрнэт-трафік прыводзіць свае сайты ў адпаведнасць крытэрыям і патрабаванням абодвух сістэм адначасова. == Склад пошукавага маркетынгу == Кожная вэб-студыя, альбо інтэрнэт-агенцтва самастойна вызначаюць аб’ём і паслядоўнасць мерапрыестваў пошукавага маркетынга, засноўваючыся на: * пошукавай нішы; * актыўнасці канкурэнтаў; * стратэгіі прасоўвання; * бюджэце на прасоўванне; * тыпу вэб-сайта. У залежнасці ад абранай стратэгіі прасоўвання ў інтэрнэце самым пашыраным складам мерапрыемстваў пошукавага маркетынгу для [[Сайт|вэб-сайта]] з’яўляецца: * аўдыт вэб-сайта; * [[Пошукавая аптымізацыя|пошукавая аптымізація]]; * аптымізацыя пад [[Сацыяльная сетка|сацыяльныя сеткі]]; * камерцыйная аптымізацыя. {{Вонкавыя спасылкі}} {{Вэб і вэб-сайты }} [[Катэгорыя:Пошукавыя сістэмы]] [[Катэгорыя:Маркетынг]] [[Катэгорыя:Інтэрнэт-тэрміналогія]] 6bz2ulz2m8tr14177ko6vonmihk2g5c 5147997 5147993 2026-05-28T16:33:21Z M.L.Bot 261 афармленне 5147997 wikitext text/x-wiki '''Пошукавы маркетынг''' ({{lang-en|search engine marketing, SEM}}) — дзейнасць у [[Інтэрнэт|інтэрнэце]], накіраваная на эфектыўнае павелічэнне мэтавай аўдыторыі (інтэрнэт-трафіка) ў рэлевантнай вобласці пэўных [[Пошукавая сістэма|пошукавых сістэм]]: наведвальнасці сайту, пазнавальнасці [[брэнд]]а, значнасці перад прамымі канкурэнтамі. Галоўным крытэрыем у размеркаванні пазіцый, сфарміраваных пошукавымі сістэмамі, з’яўляецца рангаванне, якое і з’яўляецца непасрэдным паказнікам поспеху пошукавага маркетынгу. == Пляцоўкі для пошукавага маркетынгу == На тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] назіраецца практычна аднолькавая доля пошукавых запытаў сярод дзвюх папулярных пошукавых сістэм — [[Яндэкс]] і [[Google]]. Такая сітуацыя прымушае ўладальнікаў сайтаў у змаганні за інтэрнэт-трафік прыводзіць свае сайты ў адпаведнасць крытэрыям і патрабаванням абодвух сістэм адначасова. == Склад пошукавага маркетынгу == Кожная вэб-студыя, альбо інтэрнэт-агенцтва самастойна вызначаюць аб’ём і паслядоўнасць мерапрыестваў пошукавага маркетынга, засноўваючыся на: * пошукавай нішы; * актыўнасці канкурэнтаў; * стратэгіі прасоўвання; * бюджэце на прасоўванне; * тыпу вэб-сайта. У залежнасці ад абранай стратэгіі прасоўвання ў інтэрнэце самым пашыраным складам мерапрыемстваў пошукавага маркетынгу для [[Сайт|вэб-сайта]] з’яўляецца: * аўдыт вэб-сайта; * [[Пошукавая аптымізацыя|пошукавая аптымізація]]; * аптымізацыя пад [[Сацыяльная сетка|сацыяльныя сеткі]]; * камерцыйная аптымізацыя. {{Вэб і вэб-сайты}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Пошукавыя сістэмы]] [[Катэгорыя:Маркетынг]] [[Катэгорыя:Інтэрнэт-тэрміналогія]] 2i3uaew8ihqp0er1hzjobkv461oar64 0 625553 5148095 4802562 2026-05-28T20:53:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148095 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Бердаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Лідскі раён]] |Уключае = 9 населеных пунктаў |Сталіца = [[Бердаўка (Лідскі раён)|Бердаўка]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = [[21 лютага]] [[2023]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 847 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 4 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Бе́рдаўскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Лідскі раён|Лідскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 г. вёска) [[Бердаўка (Лідскі раён)|Бердаўка]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Лідскага раёна [[Баранавіцкая вобласць|Баранавіцкай вобласці]] [[БССР]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе Гродзенскай вобласці. 21 лютага 2023 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Дубровенскі сельсавет (Лідскі раён)|Дубровенскага сельсавета]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D923r0122126&p1=1 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 21 февраля 2023 г. № 497 Об изменении административно-территориального устройства Лидского района Гродненской области]</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года складала 1032 чалавекі<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=14 ліпеня 2024 |archive-date=19 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250819132857/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 51,2 % — [[беларусы]], 41,1 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]], 6,1 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,9 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 847 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гродзенскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=14 ліпеня 2024 |archive-date=17 мая 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517084522/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/hrodzienskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 9 населеных пунктаў: аграгарадок [[Бердаўка (Лідскі раён)|Бердаўка]], вёскі [[Бакуны (Лідскі раён)|Бакуны]], [[Бялундзі]], [[Воўкаўцы]], [[Касоўшчына]], [[Кір’янаўцы]], [[Сцеркава]], [[Татарцы]] і [[Харужаўцы]]. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Лідскі раён|варыянт=гісторыя|загаловак=Бердаўскі сельсавет у [[Лідскі раён|Лідскім раёне]] (1940—2023)}} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Лідскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2023 годзе]] c27inf201k3qj56pi5ty65c7btjsaq8 0 633690 5148207 4645016 2026-05-29T06:29:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148207 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Будслаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Мядзельскі раён]] |Уключае = 19 населеных пунктаў |Сталіца = [[Будслаў]] |Датаўтварэння = [[12 кастрычніка]] [[1940]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1061 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Тэлефонны код = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Бу́дслаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2008 года вёска) [[Будслаў]]. Утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе [[Крывіцкі раён|Крывіцкага раёна]] [[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]] [[БССР]]. З 20 верасня 1944 года ў складзе [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. 27 сакавіка 1959 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Вераб’ёўскі сельсавет|Вераб’ёўскага сельсавета]] (11 населеных пунктаў: [[Антанова (Мядзельскі раён)|Антанова]], [[Арэхава (Мядзельскі раён)|Арэхава]], [[Бараўкі (Мядзельскі раён)|Бараўкі]], [[Баркоўшчына (Мядзельскі раён)|Баркоўшчына]], [[Забегі]], [[Загор’е (Мядзельскі раён)|Загор’е]], [[Ілава (Мядзельскі раён)|Ілава]], [[Каралінава (Мядзельскі раён)|Каралінава]], [[Петрачкі]], [[Рэпішча (Мядзельскі раён)|Рэпішча]], [[Яцкавічы (Будслаўскі сельсавет)|Яцкавічы]])<ref>Рашэнне выканкома Маладзечанскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 27 сакавіка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 4.</ref>. З 20 студзеня 1960 года ў складзе Мінскай вобласці. З 25 снежня 1962 года ў складзе Мядзельскага раёна. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1338 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=17 снежня 2023 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 97,3 % — [[беларусы]], 1,6 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1061 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=17 снежня 2023 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Будслаўскі сельсавет}} {{Мядзельскі раён|варыянт=сучаснасць}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Будслаўскі сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Крывіцкі раён|child|загаловак=Будслаўскі сельсавет у [[Крывіцкі раён|Крывіцкім раёне]] (1940—1962)}} |спіс2 = {{Мядзельскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Будслаўскі сельсавет у [[Мядзельскі раён|Мядзельскім раёне]] (з 1962)}} }} [[Катэгорыя:Будслаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Крывіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1940 годзе]] rwh1tg706296sntz62w829ejtchwto1 0 634978 5148141 4987111 2026-05-28T23:43:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148141 wikitext text/x-wiki {{Арфаграфія}} {{Вучоны}} '''Богалетч «Богэ»''' (вымаўляецца ''бо-гей'') '''Гебрэ''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Эфіопія|эфіопская]] вучоная і актывістка. У 2010 годзе ''[[The Independent]]'' назвала яе «жанчынай, якая распачала паўстанне эфіопскіх жанчын». == Біяграфія == Разам са сваёй сястрой Фікіртэ, Гебрэ Богалетч заснавала KMG у Эфіопіі (раней называлася Kembatti Mentti Gezzima-Tope)<ref name="Opinionator">{{Cite news|url=http://opinionator.blogs.nytimes.com/2013/07/17/talking-female-circumcision-out-of-existence/?_php=true&_type=blogs&_r=0|title=Talking Female Circumcision Out of Existence|accessdate=17 August 2014}}</ref>. Яе дабрачынная дзейнасць накіравана на тое, каб дапамагчы жанчынам у многіх галінах, у тым ліку прадухіляць калецтва палавых органаў, практыку выкрадання і згвалтавання маладых жанчын<ref>{{Cite web|url=http://www.kmg-ethiopia.org/|title=KMG Ethiopia|publisher=KMG Ethiopia|accessdate=17 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130423044941/http://kmg-ethiopia.org/#|archivedate=2013-04-23}}</ref>. Паводле інфармацыі Эфіопскага нацыянальнага камітэту традыцыйнай практыкі, праз такую традыцыю пачынаюцца каля 69 % шлюбаў у краіне станам на 2003 год<ref name="Huffington">{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/africa/kidnapped-raped-married-the-extraordinary-rebellion-of-ethiopias-abducted-wives-1922263.html|title=Kidnapped, Raped, Married: The Extraordinary Rebellion of Ethiopia's Abducted Wives|accessdate=17 August 2014}}</ref>. ''The Independent'' паведамляе, што арганізацыя скараціла частату выкрадання нявесты ў Кембаці больш чым на 90 %, а ''The Economist'' адзначае, што ёй таксама прыпісваюць памяншэнне аперацый па калечэнні жанчын на 100 % да 3 %.<ref name="Huffington"/><ref name="Economist">{{Cite news|url=https://www.economist.com/blogs/baobab/2013/05/african-development|title=Standing up for women|last=|first=|date=May 23, 2013|work=The Economist|accessdate=17 August 2014}}</ref> Памерла 2 лістапада 2019 года<ref>{{Cite web |url=https://www.pressclub.be/press-releases/king-baudouin-foundation-tribute-to-bogaletch-gebre/ |title=King Baudouin Foundation: Tribute to Bogaletch Gebre |access-date=1 мая 2025 |archive-date=18 мая 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250518101530/https://www.pressclub.be/press-releases/king-baudouin-foundation-tribute-to-bogaletch-gebre/ |url-status=dead }}</ref> == Грамадская дзейнасць == Як ахвяры аперацыі па калечэнні жаночых палавых органаў ва ўзросце 12 гадоў, яе бацька забараніў Гебры наведваць сярэднюю школу. Але яна збегла са свайго дома, каб вучыцца ў місіянерскай школе.<ref name="Opinionator"/><ref name=":0">{{Cite news|url=http://abbaymedia.com/2010/03/17/abducted-raped-married-can-ethiopias-wives-ever-break-free/|title=Abducted. Raped. Married. Can Ethiopia's wives ever break free?|accessdate=17 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140819130202/http://abbaymedia.com/2010/03/17/abducted-raped-married-can-ethiopias-wives-ever-break-free/|archivedate=19 жніўня 2014|url-status=dead}}</ref> У выніку яна вывучала [[Мікрабіялогія|мікрабіялогію]] ў [[Іерусалім]]е, перш чым паступіць у Масачусэтскій ўніверсітэт у Амгерсце на стыпендыі Фулбрайта .<ref name="Huffington"/> Знаходзячыся ў ЗША, яна стварыла сваю першую дабрачынную арганізацыю «Развіццё адукацыі», каб атрымаць падручнікі і кнігі на суму 26 000 долараў для эфіопскіх сярэдніх школ і універсітэтаў.<ref>{{Cite news|url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(07)60964-7/fulltext#|title=Bogaletch Gebre: ending female genital mutilation in Ethiopia|accessdate=}}</ref> Атрымаўшы доктарскую ступень па эпідэміялогіі, Баголетч Гебрэ вярнулася ў Эфіопію, каб узмацніць кампанію па абароне правоў жанчын у 1990-я гады. Пасля свайго першага публічнага выступу на тэму ВІЧ / СНІДу, якая была забароненая дагэтуль, Гебрэ зразумела, што ёй трэба заваяваць давер грамадства, перш чым яна зможа прывесці да зменаў. Такім чынам, яна вырашыла выправіць праблемы, якія ўзгадваліся, забяспечыўшы неабходнымі матэрыяламі для будаўніцтва моста, які дазволіў бы дзецям рэгіёну дабрацца да бліжэйшай школы і да гандляроў — на мясцовы рынак. Пасля таго, як мост быў пабудаваны, яна і яе сястра стварылі KGM Эфіопію. Пасля гэтага былі адчынены грамадскія прыёмныя для кансультацый з жыхарамі і, перш за ўсё, з жанчынамі для рашэнні правоў жанчын практычна ва ўсіх вёсках. == Узнагароды == У 2005 годзе Богалетч Гебрэ была ўзнагароджана прэміяй Джонатана Мана ў 2005 годзе, а ў 2007 годзе — Прэмія Джонатана Мана за глабальны ўклад у здароўе і правы чалавека<ref>{{Cite web|url=http://eca.state.gov/fulbright/highlight/fulbright-alumna-awarded-king-baudouin-prize-belgium|title=Fulbright Alumna Awarded King Baudouin Prize in Belgium|publisher=United States Department of State|accessdate=August 17, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140819084301/http://eca.state.gov/fulbright/highlight/fulbright-alumna-awarded-king-baudouin-prize-belgium|archivedate=August 19, 2014}}</ref>. За свой уклад у развіццё Афрыкі была ўзнагароджана Міжнароднай прэміяй развіцця короля Бадуэна ў маі 2013 года<ref name="Opinionator"/><ref>{{Cite web|url=http://eeas.europa.eu/delegations/ethiopia/documents/press_corner/24052013kbprize_presentation_boge.pdf|title=Bogalatech Gebre (Ethiopia)|publisher=eeas.europa.eu|accessdate=17 August 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150128113015/http://eeas.europa.eu/delegations/ethiopia/documents/press_corner/24052013kbprize_presentation_boge.pdf|archivedate=28 студзеня 2015|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гебрэ Богалетч}} [[Катэгорыя:Вучоныя Эфіопіі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Эфіопіі]] lyg9vk02p44hd5hj6tjsqn3gj1ashzd 0 643295 5148124 4757477 2026-05-28T22:54:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148124 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Блеўчыцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Капыльскі раён]] |Уключае = 15 населеных пунктаў |Сталіца = [[Быстрыца (Капыльскі раён)|Быстрыца]] |Датаўтварэння = [[16 ліпеня]] [[1954]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1765 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Бле́ўчыцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Капыльскі раён|Капыльскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр — аграгарадок [[Быстрыца (Капыльскі раён)|Быстрыца]]. Утвораны 16 ліпеня 1954 года ў складзе Капыльскага раёна Мінскай вобласці [[БССР]] шляхам аб’яднання скасаваных [[Быстрыцкі сельсавет (Капыльскі раён)|Быстрыцкага]] і [[Лешненскі сельсавет|Лешненскага]] сельсаветаў, цэнтр — вёска [[Блеўчыцы]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938-1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347с.</ref>. 22 верасня 1980 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Дзярэчына]], 19 сакавіка 2008 года — у аграгарадок Быстрыца<ref>{{Cite web |title=Решение Копыльского районного Совета депутатов от 19 марта 2008 г. № 37 О преобразовании деревень Копыльского района в агрогородки |url=http://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-229/2008_229_9_16316.pdf&oldDocPage=1 |accessdate=18 мая 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211017023942/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2008-229/2008_229_9_16316.pdf&oldDocPage=1 |archivedate=17 кастрычніка 2021 |url-status=dead }}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 2181 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=24 сакавіка 2024 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 94,8 % — [[беларусы]], 3,8 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,4 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1765 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=24 сакавіка 2024 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / С.Д. Гриневич и др. — Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Т. 2: (1944―1980 гг.). — Минск: «Беларусь», 1987. — 283 с. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Блеўчыцкі сельсавет}} {{Капыльскі раён}} [[Катэгорыя:Блеўчыцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1954 годзе]] 59k5borpturkejjsxx1ga3kd2kh5dqz 2 653452 5148027 5146950 2026-05-28T18:02:18Z DBatura 73587 5148027 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне | название = Рота ганаровай варты Мінскай ваеннай камендатуры | эмблема = Belarus Internal Troops--Honor Guard Company MU 3214 patch (parade).png | выява = Wreath Laying Ceremony at the Victory Monument.jpg | подпіс = Салдаты Роты ганаровай варты ўскладаюць вянок да Мінскага [[Манумент Перамогі (Мінск)|манумента Перамогі]], ліпень 2014 года | гады = з [[17 лютага]] [[1995]]<ref name=milby>{{cw|url=https://www.mil.by/ru/announces/4652/|title=День образования роты почетного караула|publisher=Военный информационный портал Министерства обороны Республики Беларусь|lang=ru|accessdate=2026-05-15|archive-date=2024-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127064641/https://www.mil.by/ru/announces/4652/|url-status=live}}</ref> | краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | падначаленне = [[Файл:Flag of the Armed Forces of Belarus.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь]] | у складзе = [[Мінская ваенная камендатура]] | тып = [[пяхота]] | роля = [[ганаровая варта]] | размяшчэнне = [[Мінск]] | мянушка = ''РГВ''<ref name=milby/>, ''Белыя пальчаткі''<ref name=МИР>{{Youtube|EpCVJnl0z9o|Фрагмент программы «Союзники» телеканала МИР. Сюжет о роте почётного караула спецназа ВВ (РПК СН в\ч 3214), репортаж Полины Срибненко|logo=1}}</ref> }} '''Рота ганаровай варты каменданцкага батальёна Мінскай ваеннай камендатуры''' — цырыманіяльная [[воінская часць]] [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]]. Утворана 17 лютага 1995 года. Удзельнічае ў сустрэчах замежных дэлегацый на вышэйшым узроўні, пратакольных мерапрыемствах з удзелам першых асоб і іншых урачыстых мерапрыемствах (у тым ліку мерапрыемствах да Дня Перамогі і да Дня Незалежнасці). З’яўляецца адной з трох рот ганаровай варты ў Беларусі (разам з ротамі ганаровай варты [[Унутраныя войскі Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|ўнутраных войск]] і [[Дзяржаўны пагранічны камітэт Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага пагранічнага камітэта]]). З 26 жніўня 2004 года ў Рэспубліцы Беларусь існуе і зводная рота ганаровай варты, у якую ўваходзяць прадстаўнікі арміі, пагранічнікаў і ўнутраных войск. == Образование == Ранее соответствующие обязанности при приёме высоких гостей, выставлении караула и возложении венков исполняла нештатная рота из числа курсантов Минского высшего инженерного зенитного ракетного училища ПВО (МВИЗРУ)<ref name=milby/>. Иногда эти обязанности выполняли и курсанты Минского высшего военного командного училища (позже на основе этих двух училищ была образована [[Военная академия Республики Беларусь]])<ref name=":1"/>. В составе Вооружённых сил Республики Беларусь рота почётного караула была образована 17 февраля 1995 года, первым командиром роты стал выпускник [[Московское высшее общевойсковое командное училище|МВОКУ]] старший лейтенант {{comment|К. В. Чернецкий|Константин Витальевич Чернецкий}}, отслуживший в 339-м гвардейском мотострелковом полку 120-й гвардейской мотострелковой дивизии. Он занялся разработкой программы обучения военнослужащих роты (в том числе методикой строевой подготовки)<ref name=milby/>. Полное официальное название подразделения — '''Рота почётного караула комендантского батальона {{iw|Минская военная комендатура|Минской военной комендатуры|en|Minsk Military Commandant's Service}}''' ({{lang-be|Рота ганаровай варты каменданцкага батальёна Мінскай ваеннай камендатуры}})<ref>{{cw|url=https://belta.by/president/view/lukashenko-pozdravil-lichnyj-sostav-roty-pochetnogo-karaula-s-30-letiem-ee-obrazovanija-695953-2025/|title=Лукашенко поздравил личный состав роты почетного караула с 30-летием ее образования|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2025-02-17|accessdate=2026-05-15|archive-date=2026-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20260413205053/https://belta.by/president/view/lukashenko-pozdravil-lichnyj-sostav-roty-pochetnogo-karaula-s-30-letiem-ee-obrazovanija-695953-2025/|url-status=live}}</ref>. Указом Президента Республики Беларусь № 407 от 26 августа 2004 года была образована '''сводная рота почётного караула'''<ref name=указ>* {{cw|url=https://etalonline.by/document/?regnum=P30400407|title=Указ Президента Республики Беларусь от 26 августа 2004 г. № 407 «О создании сводной роты почетного караула»|publisher=Эталон Online|date=2004-08-26|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20251013180158/https://etalonline.by/document/?regnum=P30400407|url-status=live}} * ''Альтернативная ссылка'': {{cw|url=https://news-newsby-org.narod.ru/doc-ukazp/pos01/ukaz01502.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь от 26.08.2004 N 407 "О создании сводной роты почетного караула"|work=Новости Беларуси|publisher=[[narod.ru]]|lang=ru|date=2004-08-26|accessdate=2026-05-16}}</ref>, которая фактически может считаться одним из подразделений-наследников роты почётного караула Вооружённых сил РБ<ref name=Кукса>{{статья|ссылка=https://www.sb.by/articles/eto-i-pochetno-i-trudno.html|заглавие=Это и почетно, и трудно. Как служится в роте почетного караула|автор=Виталий Кукса|издание=[[СБ. Беларусь сегодня|Советская Белоруссия]]|тип=газета|год=2016|месяц=3|число=12|номер=46|archive-date=2026-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260305180637/https://www.sb.by/articles/eto-i-pochetno-i-trudno.html|url-status=live}}</ref>. Она комплектуется из представителей Вооружённых сил, [[Государственный пограничный комитет Республики Беларусь|Государственного пограничного комитета]] и внутренних войск МВД<ref name=Зелёнко/>. Её первоначальный состав насчитывал 119 военнослужащих из ВС РБ, 40 военнослужащих из Государственного пограничного комитета и 40 военнослужащих из внутренних войск МВД<ref name=указ/>. Благодаря этому указу существовавшая при МВД рота почётного караула обрела официальный статус и начала совместные тренировки с военнослужащими из почётного караула Вооружённых сил<ref name=Ружечка_Титов>{{cw|url=https://www.sb.by/articles/tverzhe-shag-3.html|title=Твёрже шаг!|author=Александр Ружечка, Алексей Титов|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня|Советская Беларусь]]|date=2008-05-15|accessdate=2026-05-16}}</ref>. Помимо сводной роты почётного караула, в настоящее время в Республике Беларусь существуют три роты почётного караула<ref name=belarmy>{{cw|url=http://belarmy.by/novosti/my-privykli-chto-my-slony-tupye-i-chto-my-vsegda-vinovaty-vsya-pravda-o-sluzhbe-v-rote-pochyotnogo-karaula|title=«Мы привыкли что мы слоны тупые и всегда виноваты». Вся правда о службе в Роте почётного караула|publisher=Belarmy.by|date=2012-11-16|lang=ru|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121212075646/http://belarmy.by/novosti/my-privykli-chto-my-slony-tupye-i-chto-my-vsegda-vinovaty-vsya-pravda-o-sluzhbe-v-rote-pochyotnogo-karaula|archivedate=2012-12-12}}</ref>: * Рота почётного караула [[Министерство обороны Республики Беларусь|Министерства обороны]] при военной комендатуре ВС РБ * Рота почётного караула [[Внутренние войска МВД Республики Беларусь|Внутренних войск МВД РБ]] (в/ч 3214, Уручье<ref name=belarmy/> — {{iw|3-я отдельная Краснознамённая бригада специального назначения||en|3rd Separate Special-Purpose Brigade}})<ref name=Ружечка_Титов/> * Рота почётного караула [[Государственный пограничный комитет Республики Беларусь|Государственного пограничного комитета РБ]] (Сосны<ref name=belarmy/>, образована в декабре 2003 года)<ref>{{cw|url=https://gpk.gov.by/news/gpk/163235/|title=Рота почетного караула органов пограничной службы отмечает 20-летний юбилей|publisher=[[Государственный пограничный комитет Республики Беларусь]]|lang=ru|date=2024-08-26|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250917035621/https://gpk.gov.by/news/gpk/163235/|url-status=live}}</ref> == Обязанности и мероприятия == [[Файл:XII Международного военно-музыкального фестиваля «Спасская башня» 02.jpg|thumb|Участник военно-музыкального фестиваля «Спасская башня» 2019 года]] [[Файл:Belarusian contingent 01.png|thumb|Рота почётного караула на [[Военные парады на Красной площади в 2020 году|Параде Победы]] 24 июня 2020 года в Москве]] Солдаты роты почётного караула всегда исполняют следующие обязанности<ref name=milby/>: * встреча и проводы глав иностранных государств и иностранных делегаций, прибывающих с официальным визитом в Республику Беларусь<ref name=башня/>; * протокольные мероприятия с участием первых лиц государства; * воинские ритуалы при обеспечении торжественных мероприятий (в том числе выставление караулов<ref name=milby/>, возложение венков к памятникам и мемориалам, отдание воинских почестей на похоронах<ref name=башня/>); * участие в военных парадах (выставление линейных на параде) и плац-концертах (строевые приёмы с оружием). Ежегодно роте приходится принимать участие в более чем 50 мероприятиях высочайшего уровня — мероприятиях с участием президента, встречах глав иностранных государств и главных государственных праздниках<ref name=":1"/>. Иногда бойцы могут участвовать в трёх мероприятиях за день, проходящих в разных точках<ref name=belarmy/>. Важнейшие для солдат роты мероприятия проводятся 23 февраля в [[День защитников Отечества]]<ref>{{cw|url=https://www.belarus.by/ru/press-center/news/lukashenko-v-den-zaschitnikov-otechestva-vozlozhil-venok-k-monumentu-pobedy-v-minske_i_0000019758.html|title=Лукашенко в День защитников Отечества возложил венок к монументу Победы в Минске|publisher=belarus.by|lang=ru|date=2015-02-23|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250203120117/https://www.belarus.by/ru/press-center/news/lukashenko-v-den-zaschitnikov-otechestva-vozlozhil-venok-k-monumentu-pobedy-v-minske_i_0000019758.html|url-status=live}}</ref>, 3 июля в [[День независимости Республики Беларусь]] и 9 мая в [[День Победы]]. Также бойцы роты участвовали в памятных мероприятиях в Бресте по случаю начала Великой Отечественной войны: одно такое мероприятие прошло в 2010 году, во время премьеры фильма «[[Брестская крепость (фильм)|Брестская крепость]]»<ref name=belarmy/>. Рота почётного караула отмечена рядом наград. В частности, в 2011 году она была награждена [[Венесуэла|венесуэльским]] орденом «19 апреля» после показательного выступления<ref name=":1"/>, приуроченного к 200-летию {{iw|День независимости Венесуэлы|независимости этой республики|en|Independence Day (Venezuela)}} и состоявшегося в [[Каракас]]е. Тогда бойцы прошли торжественным маршем перед трибуной и показали плац-концерт, за что были награждены именными наручными часами с гравировкой «От президента РБ»<ref name=belarmy/>. 19 июля 2014 года она приняла участие в параде на [[Елисейские Поля|Елисейских Полях]], приуроченному к 100-летию с начала Первой мировой войны: парад открылся шествием знамённых групп ряда приглашённых военных делегаций, среди которых была и белорусская<ref>{{cw|url=https://belta.by/society/view/belorusskij-flag-po-elisejskim-poljam-pronesli-voennosluzhaschie-roty-pochetnogo-karaula-minoborony-49578-2014|title=Белорусский флаг по Елисейским полям пронесли военнослужащие роты почетного караула Минобороны|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2014-07-15|accessdate=2026-05-16}}</ref><ref>{{cw|url=https://www.france24.com/fr/20140712-direct-defile-14-juillet-champs-elysees-france-paris-premiere-guerre-mondiale-centenaire|title=Le défilé du 14-Juillet marqué par le centenaire de la Grande Guerre|publisher=[[France 24]]|lang=fr|date=2014-07-14|accessdate=2026-05-16|archive-date=2022-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221012122802/https://www.france24.com/fr/20140712-direct-defile-14-juillet-champs-elysees-france-paris-premiere-guerre-mondiale-centenaire|url-status=live}}</ref>. В 2015 году во время [[Второе минское соглашение|переговоров]] «[[Нормандская четвёрка|Нормандской четвёрки]]» в Минске, посвящённых урегулированию конфликта на Донбассе, бойцы несли службу во Дворце Независимости на протяжении более чем 16 часов, периодически сменяя друг друга на постах, и только после завершения выполнения задачи почётный караул вернулся к обеду следующего дня в казарму<ref name=Зелёнко/>. В том же году рота приняла участие в {{iw|Парад в Пекине 3 сентября 2015 года|параде в Пекине|en|2015 China Victory Day Parade}} на площади [[Тяньаньмэнь]], посвящённом 70-летию Победы во Второй мировой войне<ref>{{cw|url=https://belta.by/photonews/view/belorusskie-voennosluzhaschie-gotovjatsja-k-paradu-v-pekine-v-chest-70-letija-pobedy-vo-vtoroj-mirovoj-vojne-762/|title=Белорусские военнослужащие готовятся к параду в Пекине в честь 70-летия Победы во Второй мировой войне|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2015-08-27|accessdate=2026-05-15|archive-date=2024-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240908122957/https://belta.by/photonews/view/belorusskie-voennosluzhaschie-gotovjatsja-k-paradu-v-pekine-v-chest-70-letija-pobedy-vo-vtoroj-mirovoj-vojne-762|url-status=live}}</ref>. Рота почётного караула участвует в мероприятиях не только в Республике Беларусь, но и в России и других странах мира. В частности, рота неоднократно принимала участие в ежегодном [[Спасская башня (фестиваль)|международном военно-музыкальном фестивале «Спасская башня»]] в Москве<ref name=башня/>. Знамённая группа роты почётного караула участвовала в [[Военные парады на Красной площади в 2020 году|параде 24 июня 2020 года]] на Красной площади, приуроченном к 75-летию Победы в Великой Отечественной войне<ref>{{cw|url=https://belta.by/society/view/gosudarstvennyj-flag-belarusi-pronesli-belorusskie-voennye-na-parade-pobedy-v-moskve-395951-2020/|title=Государственный флаг Беларуси пронесли белорусские военные на параде Победы в Москве|publisher=[[БЕЛТА]]|lang=ru|date=2020-06-24|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20250829105333/https://belta.by/society/view/gosudarstvennyj-flag-belarusi-pronesli-belorusskie-voennye-na-parade-pobedy-v-moskve-395951-2020/|url-status=live}}</ref>. == Структура == [[Файл:Belarusian Honor Guards.jpg|thumb|Солдаты возлагают венок]] Рота почётного караула Минской военной комендатуры состоит из 180 военнослужащих, которые на торжественных мероприятиях демонстрируют под музыку синхронные строевые приемы с оружием<ref name=башня>{{cw|url=https://spasstower.ru/participants/orkestr-i-rota-pochyetnogo-karaula-vooruzhennykh-sil-belarusi/|title=Оркестр и рота Почётного караула Вооруженных Сил Беларуси|publisher=[[Спасская башня (фестиваль)|Фестиваль «Спасская башня»]]|lang=ru|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20251209075117/https://spasstower.ru/participants/orkestr-i-rota-pochyetnogo-karaula-vooruzhennykh-sil-belarusi/|url-status=live}}</ref>. Оружие, с которым выполняются все строевые приёмы — это карабины [[Самозарядный карабин Симонова|СКС]]<ref name=Данилов/> и офицерские сабли. Хотя данные карабины не используются в современной белорусской армии, они остались на вооружении роты почётного караула с декоративной функцией в качестве дани традиции<ref name=":1"/>. По словам заместителя командира роты специального назначения (почетного караула) по идеологической работе капитана {{comment|Дмитрия Смирнова|Дмитрий Вадимович Смирнов}}, в подразделении есть тренировочные и парадные карабины<ref name=Зелёнко/>. Рота почётного караула также делится на специальные расчёты<ref name=Данилов/>: * ''знамённая группа'' — выносит знамя на парадах<ref name=Зелёнко/>; * ''расчёты «венковых»'' — возлагают венки (один из расчётов всегда подбирается из близнецов или людей с похожими лицами)<ref name=Данилов/>; * ''расчёты «костровых»'' — стоят в карауле у Вечного огня: * ''«коробка»'' — сомкнутый строй для прохождения торжественным маршем; * ''«эскорт»'' — группа солдат, участвующих в похоронных процессиях. Роту почётного караула на всех значимых выступлениях сопровождает '''оркестр почётного караула {{iw|Минская военная комендатура|Минской военной комендатуры|en|Minsk Military Commandant's Service}}'''<ref>{{статья|ссылка=http://vsr.mil.by/2017/12/02/odin-den-iz-zhizni-voennogo-dirizhyora/|заглавие=Один день из жизни военного дирижёра|автор=Наталья Пахомович|издание=Во славу Родины|тип=белорусская военная газета|год=2017|месяц=12|число=2|выпуск=227|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181212214741/http://vsr.mil.by/2017/12/02/odin-den-iz-zhizni-voennogo-dirizhyora/|archivedate=2018-12-12}}</ref>, обладающий богатым репертуаром и исполняющий не только церемониальную музыку и гимны стран, но и произведения военно-патриотической тематики и лучшие образцы мировой музыки<ref name=Держанович/>. Оркестр неоднократно участвовал в военно-музыкальном фестивале «Спасская башня»<ref>{{cw|url=https://spasstower.ru/participants/the-band-of-the-honor-guard-of-the-minsk-military-commandant-s-unit/|title=Оркестр почётного караула Минской военной комендатуры|publisher=[[Спасская башня (фестиваль)|Фестиваль «Спасская башня»]]|lang=ru|accessdate=2026-05-16}}</ref>. 1-я и 2-я роты и оркестр почётного караула удостоены специальной премии Президента деятелям культуры и искусства с формулировкой «''за значительные достижения в патриотическом воспитании молодежи, активное участие в общественно-политических и культурных мероприятиях''»<ref name=Держанович/>. == Личный состав == [[Файл:U S Air Force Band Marches in Belarus Victory Day Parade (9146999).jpg|thumb|Линейный во время Парада Победы 2015 года при прохождении музыкантов оркестра ВВС США]] Кандидаты на место в роте почётного караула Минской военной комендатуры должны иметь рост не менее 185 см, обладать приятной внешностью и хорошим телосложением, высочайшим уровнем здоровья, высоким уровнем образования и высокими морально-деловыми качествами<ref name=milby/> (в том числе не иметь вредных привычек)<ref name=МИР/>. Первичным требованием является именно рост<ref name=belarmy/> от 185 до 195 см<ref name=minsknews/>, хотя в одном из взводов служили лица ростом от 183 до 185 см. По состоянию на 2012 год в роту почётного караула допускались лица с лёгким сколиозом и слабым зрением (без очков), но большую часть военнослужащих составляли лица с первой группой здоровья<ref name=belarmy/>. Предпочтение отдаётся лицам со славянской внешностью и правильными чертами лица<ref name=Данилов/>. У кандидатов не должно быть шрамов<ref name=МИР/><ref name=Кукса/>, татуировок на лицах и открытых участках шеи, но допустимо наличие рисунков на ладонях или пальцах (татуировки там скрывают белые перчатки, которые военнослужащие надевают во время торжественных мероприятий)<ref name=minsknews>{{cw|url=https://minsknews.by/ih-rastyazhku-oczenila-by-sama-volochkova-reportazh-ob-elitnom-podrazdelenii-belorusskoj-armii/|title=Их растяжку оценила бы сама Волочкова. Репортаж об элитном подразделении белорусской армии|publisher=Минск-Новости|date=2020-02-23|accessdate=2026-05-15|archive-date=2025-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250903034650/https://minsknews.by/ih-rastyazhku-oczenila-by-sama-volochkova-reportazh-ob-elitnom-podrazdelenii-belorusskoj-armii/|url-status=live}}</ref>. По словам полковника Минской военной комендатуры Анатолия Грицева, требования к кандидатам в роту почётного караула даже жёстче, чем к кандидатам в [[Силы специальных операций Республики Беларусь|Силы специальных операций]]<ref>{{cw|url=https://news.tut.by/society/95562.html|title=Минский военный комендант объяснил, почему минчанам проблематично попасть служить в роту почетного караула|publisher=TUT.BY|lang=ru|date=2007-10-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200704175011/https://news.tut.by/society/95562.html|archivedate=2020-07-04}}</ref>: всё это связано с тем, что каждый солдат почётного караула должен выдерживать интенсивные занятия на плацу<ref name=":1"/>. Требования к солдатам РПК внутренних войск МВД РБ являются такими же жёсткими, как и в РПК Минской военной комендатуры: из 300 кандидатов командование отбирает в лучшем случае 20—30 человек, иногда закрывая глаза на недостаток роста при наличии искреннего желания у кандидата служить<ref name=Ружечка_Титов/>. Все кандидаты проходят сначала медицинский осмотр в медучреждениях по месту жительства, а затем более глубокий медо­смотр в 432‑м главном военном клиническом медицинском центре Вооруженных сил РБ<ref name=Данилов/>. Офицеры роты почётного караула с целью подробного ознакомления с кандидатами выезжают в регионы, где общаются с местными властями и сотрудниками милиции, а также родителями кандидатов, школьными учителями и коллегами по работе<ref name=milby/>. Беседа проводится вне зависимости от номинальных данных призывника<ref name=":1"/>: биография каждого кандидата должна быть абсолютно идеальной<ref name=Кукса/>. Все отобранные кандидаты направляются на службу в батальон Минской военной комендатуры<ref name=milby/> (так называемый «карантин»)<ref name=belarmy/><ref name=Данилов/>, а уже оттуда лучших отбирают в почётный караул<ref name=milby/>. Лица, которые не прошли отбор в почётный караул, обычно отправляются в роту караульной службы (на гауптвахте) или патрульную роту (патрулирование по городу, осуществление салютов на городских праздниках) при Минской военной комендатуре<ref name=belarmy/>. Личный состав роты комплектуется выходцами из всех регионов республики. В ней проходили службу в разное время лица со средним специальным и высшим образованием, среди них было немало спортсменов-разрядников и мастеров спорта<ref name=Данилов/>. Солдаты, увольняющиеся из роты почётного караула, могут в дальнейшем продолжить службу в любых силовых структурах<ref name=Кукса/> — в том числе республиканском МВД, МЧС или управлении охраны посольств<ref name=":1"/>. Некоторым солдатам даются специальные рекомендации командира воинской части и командира роты почетного караула, позволяющие поступить в среднее или высшее специальное учебное заведение вне конкурса (при наличии минимального балла на выпускном экзамене и балла в аттестате не ниже 7)<ref name=Беларусь1/>. В день, когда солдат провожают в запас, по традиции весь личный состав роты проходит торжественным маршем перед демобилизованными, что вызывает у них сильные эмоции. Ежегодно в день праздника роты почётного караула к КПП приходят бывшие солдаты роты<ref name=Данилов/>. == Форма == [[Файл:Солдат Почетный караул Беларуси.jpg|thumb|Солдат роты почётного караула во [[Дворец Независимости (Минск)|Дворце Независимости]]]] Парадная форма роты почётного караула была разработана так, чтобы максимально близко соответствовать по оформлению парадной форме ВС Республики Беларусь<ref name=milby/>. В настоящее время у каждого бойца есть свой парадный мундир, пошитый в Доме военной одежды, и изготовленные вручную сапоги с укороченным голенищем, деревянными колышками вместо гвоздей и металлическими набойками для чеканности шага на каблук. Парадный костюм солдата после его увольнения в запас не может повторно использоваться, поэтому утилизируется, а для призывника-сменщика шьют новый<ref name=":1"/>. Бойцы ежедневно самостоятельно стирают и выглаживают форму<ref name=Зелёнко>{{cw|url=https://www.mvd.gov.by/ru/news/6033|title=Изнанка парадной жизни|author=Кристина Зелёнко|work=Газета «На страже»|publisher=[[Министерство внутренних дел Республики Беларусь]]|lang=ru|date=2019-10-04|accessdate=2026-05-15}}</ref>; также в обязательном порядке они гладят все флаги и знамёна перед каждым мероприятием<ref name=Данилов/>. Парадная шинель на порядок тяжелее, чем тренировочная форма, поэтому эту шинель надевают только на генеральных репетициях и на самих выступлениях<ref name=МИР/>. == Подготовка солдата == === Строевая === Около 90% занятий в программе подготовки солдат роты почётного караула составляет строевая подготовка. Солдаты роты регулярно подвергаются серьёзным нагрузкам и проводят интенсивные тренировки в любое время года и любую погоду, систематически повторяя движения и заучивая их до автоматизма<ref name=Зелёнко/>. Стандартные элементы каждого плац-парада, которые отрабатываются РПК при подготовке к торжественным мероприятиям и входят в каждую программу выступлений — так называемые «домино», «расчёска» и «цветок»<ref name=Ружечка_Титов/>. По воспоминаниям одного из военнослужащих, датируемых 2012 годом, тренировки в обычные дни длились 4 часа, а при подготовке к параду — до 6-7 часов<ref name=belarmy/>. По данным на 2020 год, в обычные дни тренировки по строевой подготовке длились по 6 часов в день, в канун праздников — по 8 часов в день вне зависимости от погодных условий<ref>{{cw|url=https://ctv.by/news/obshestvo/20-let-ispolnyaetsya-rote-pochetnogo-karaula-voennoj-komendatury-vooruzhennyh-sil-respubliki-belarus|title=20 лет исполняется Роте Почетного караула военной комендатуры Вооруженных сил Республики Беларусь|publisher=[[СТВ (телеканал, Беларусь)|СТВ]]|lang=ru|date=2015-01-22|accessdate=2026-05-16|archive-date=2025-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125183253/https://ctv.by/news/obshestvo/20-let-ispolnyaetsya-rote-pochetnogo-karaula-voennoj-komendatury-vooruzhennyh-sil-respubliki-belarus|url-status=live}}</ref>. Поскольку солдаты переносят большие физические нагрузки, им полагается более богатый ежедневный рацион, чем обычным армейским бойцам<ref name=Кукса/>. Каждый из новобранцев начинает службу с оттачивания строевого шага, отсчитывая вслух ритм и вытягивая носок, а офицеры и сержанты внимательно следят за каждым шагом молодых солдат. Обычно призывнику требуется не менее месяца ежедневных занятий, чтобы стать полноценным солдатом роты почётного караула<ref name=":1"/>. Для корректировки осанки солдаты используют поначалу деревянные Т-образные приспособления<ref name=Держанович>{{cw|url=https://www.sb.by/articles/eshche-kak-pochetno-rota-pochetnogo-karaula.html|title=Еще как почетно!|author=Виктория Держанович|publisher=[[СБ. Беларусь сегодня]]|lang=ru|date=2024-01-18|accessdate=2026-05-15|archive-date=2026-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20260305232902/https://www.sb.by/articles/eshche-kak-pochetno-rota-pochetnogo-karaula.html|url-status=live}}</ref>, а в дальнейшем и карабины, которые несут на некоторых тренировках за своими спинами параллельно земле<ref name=Данилов/>. По свидетельствам одного из служивших в РПК Минской военной комендатуры за 2012 год, сержанты поддерживали жёсткую дисциплину, наказывая военнослужащих за мелкие провинности, если те стояли без дела: фактически по казарме можно было передвигаться только бегом. За неправильные и несогласованные действия на занятиях следовало моментальное наказание (например, отжимание, приседание или бег по кругам), которое распространялось на всех солдат<ref name=belarmy/>. Фактически из-за малейшего недочёта, допущенного при отработке элемента, занятия на плацу могут растягиваться даже на несколько часов<ref name=Ружечка_Титов/>. Каждый из карабинов, используемых бойцами для выполнения строевых приёмов, весит по 4 кг, но иногда его утяжеляют за счёт нацепленных на него дисков для штанги, чтобы развить выносливость. При подготовке к плац-концерту приходится менять или отдавать в ремонт от 30 до 50 карабинов, у которых может сломаться штык-нож или треснет деревянное ложе. При неправильной отработке приёма существует риск серьёзно пораниться штык-ножом (даже сточенным), поэтому опытные военнослужащие тренируются изо дня в день наравне с новобранцами. По отдельной программе занимается знамённая группа, выносящая знамя и флаг на торжественных мероприятиях. Самыми подготовленными бойцами, владеющими в совершенстве строевыми приёмами, являются представители групп «линейных» и «венковых»<ref name=Зелёнко/>. Опытные бойцы могут выполнять упражнение сразу с двумя карабинами<ref name=Данилов/> или совершить 150 оборотов подряд одного карабина<ref name=Кукса/>. === Боевая и физическая === В роте почётного караула Минской военной комендатуры солдаты проходят не только строевую, но и боевую и физическую подготовку. Боевая подготовка включает стрельбу из карабинов на полигоне и метание боевых гранат<ref name=Зелёнко/>, но в роте почётного караула внутренних войск МВД РБ на это делается особый упор, поскольку её бойцы выполняют боевые задания наравне с другими военнослужащими МВД<ref name=Зелёнко/><ref name=Ружечка_Титов/>. По оценке командира 2-й роты почетного караула {{iw|Минская военная комендатура|Минской военной комендатуры|en|Minsk Military Commandant's Service}} капитана Максима Дашкевича, прозвучавшей в 2024 году, солдаты почётного караула способны выполнить любую боевую задачу наравне с военнослужащими любого другого воинского формирования<ref name=Держанович/>. Физической подготовке также уделяется огромное внимание<ref name=belarmy/>: на тренировках личный состав всегда занимается со специальными утяжелителями для ног, укрепляя таким образом мышцы<ref name=Зелёнко/> — масса утяжелителей составляет от 2,5 до 5 кг<ref name=Кукса/>. Бойцы отрабатывают строевые приёмы с утяжелёнными карабинами, не забывая при этом работать над растяжкой и координацией<ref name=Зелёнко/>. Для отработки движений строевым шагом используются также утяжелители для рук<ref name=Держанович/>. Бойцы должны уметь поднимать ногу, образуя угол на 90 градусов: в частности, это требуется от тех, кто возлагает венки<ref>{{cw|url=https://minsknews.by/gorzhus-chto-sluzhu-v-voinskoj-elite-rasskazyvaem-o-rote-pochetnogo-karaula/|title=«Горжусь, что служу в воинской элите». Рассказываем о роте почетного караула|publisher=Минск-Новости|date=2022-03-06|accessdate=2026-05-15}}</ref>. При этом почти каждый солдат роты почётного караула с лёгкостью может сесть на шпагат<ref name=milby/>. Бойцы знамённой группы на тренировках несут не только шашки, но и 20-килограммовый гриф штанги. Представители групп венковых на тренировках вместо обычных венков массой 15—20 кг несут железный каркас в два раза тяжелее: известно, что однажды бойцы во время шествия от Октябрьской площади несли венок массой 30 кг на протяжении дистанции в полкилометра<ref name=Зелёнко/>. Все бойцы роты почётного караула должны обладать высоким уровнем выносливости, поскольку им приходится пребывать в неподвижном состоянии часами (с учётом того, что некоторые мероприятия могут начинаться с огромным опозданием — вплоть до 8 часов). В то же время солдаты обучены незаметно подавать сигнал о плохом самочувствии командиру или сослуживцам, чтобы те сменили какого-либо бойца, а офицеры держат зрительный контакт с подчинёнными, чтобы быть в курсе ситуации<ref name=Зелёнко/>. === Участие в мероприятиях === [[Файл:Парад в Минске 2019 11.jpg|thumb|Отработка приёмов с оружием на репетиции парада ко Дню Независимости, 2019 год]] Для каждого последующего мероприятия рота почётного караула всегда готовит новую программу<ref name=МИР/>. Высшей честью для солдата любого почётного караула является участие в плац-параде по случаю Дня Независимости: в нём участвуют до 160 военнослужащих из вооружённых сил, пограничных войск и внутренних войск (от последних обычно делегируются 45 человек)<ref name=Ружечка_Титов/>. Процесс подготовки к празднику начинается за 4 месяца, в феврале — вначале солдаты ежедневно занимаются по 4-5 часов строевой подготовкой, оттачивая построение в «коробку» и отрабатывая стандартные приёмы «на караул» и «на плечо». Далее они занимаются отработкой слаженности и проводят совместные репетиции с другими ротами почётного караула. В канун парада рацион солдата возрастает, поскольку каждый из солдат должен быть подготовлен к стрессу и большим перегрузкам, испытываемым во время мероприятий<ref name=":1"/>. Некоторые новации согласуются представителями всех трёх существующих рот почётного караула<ref name=Ружечка_Титов/>. Аналогичную подготовку солдаты ведут и к мероприятиям по случаю Дня Победы<ref name=Беларусь1/>. == Командиры роты == Известны имена следующих командиров: * старший лейтенант {{comment|Константин Чернецкий|Константин Витальевич Чернецкий}}<ref name=milby/> (май 1995 — февраль 1999)<ref name=":1">{{cw|url=https://news.tut.by/society/215489.html|title=Рота почётного караула: непарадная сторона|author=Дмитрий Лобашов|publisher=TUT.BY|lang=ru|date=2011-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110219232759/http://news.tut.by/society/215489.html|url-status=dead|archive-date=2011-02-19}}</ref> * {{comment|Александр Погуляйло|Александр Анатольевич Погуляйло}} (февраль 1999 — февраль 2002)<ref name=":1"/> * {{comment|Николай Кураш|Николай Александрович Кураш}} (февраль 2002 — февраль 2004)<ref name=":1"/> * {{comment|Дмитрий Карпович|Дмитрий Викторович Карпович}} (февраль 2004 — май 2009)<ref name=":1"/> * капитан {{comment|Павел Гурьянов|Павел Васильевич Гурьянов}}<ref name=Данилов>{{статья|ссылка=https://vsr.mil.by/2011/12/27/rota-pochetnogo-karaula-neparadnaya-storona/|заглавие=Рота почётного караула: непарадная сторона|автор=Андрей Данилов|издание=Во славу Родины|тип=белорусская военная газета|год=2011|месяц=12|число=27|выпуск=247|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120408023806/https://vsr.mil.by/2011/12/27/rota-pochetnogo-karaula-neparadnaya-storona/|archivedate=2012-04-08}}</ref> (с мая 2009<ref name=":1"/>) * старший лейтенант Константин Прудников (командир сводной роты, 2016)<ref name=Кукса/> * {{comment|Владислав Шепелевич|Владислав Валерьевич Шепелевич}} (командир сводной роты, 2017<ref>{{cw|url=https://moscultura.ru/news/2023/rota-pochetnogo-karaula-i-orkestr-vooruzhennyh-sil-belarusi-na-festivale-spasskaya-bashnya|title=Рота почетного караула и оркестр Вооруженных сил Беларуси на фестивале «Спасская Башня»|author=Михаил Брацило|publisher=Москультура|date=2017-08-16|accessdate=2206-05-16|archive-date=2025-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20251108010744/https://moscultura.ru/news/2023/rota-pochetnogo-karaula-i-orkestr-vooruzhennyh-sil-belarusi-na-festivale-spasskaya-bashnya|url-status=live}}</ref> и 2020)<ref name=Беларусь1>{{cw|url=https://www.tvr.by/news/obshchestvo/25_let_rote_pochetnogo_karaula/|title=25 лет роте почетного караула|publisher=[[Беларусь 1]]|lang=ru|date=2020-02-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200218144441/https://www.tvr.by/news/obshchestvo/25_let_rote_pochetnogo_karaula/|archivedate=2020-02-18}}</ref> * капитан {{comment|Кирилл Корчинский|Кирилл Игоревич Корчинский}}<ref name=башня/> (командир 1-й роты почётного караула, 2025)<ref>{{cw|url=https://mir24.tv/articles/16634372/bezuprechnaya-sinhronnost-i-sotni-chasov-postroenij:-sekret-uspeshnoj-podgotovki-bojcov-k-paradu|title=Безупречная синхронность и сотни часов построений: секрет успешной подготовки белорусских бойцов к параду|author=Александра Кулакова, Алина Трус|publisher=[[Мир 24]]|lang=ru|date=2025-05-22|accessdate=2026-05-16}}</ref> == Галерея == <gallery heights="200" widths="200"> Файл:Putin in Belarus 2012 02.jpg|Президент России [[Путин, Владимир Владимирович|Владимир Путин]] на минской [[Площадь Победы (Минск)|Площади Победы]] в 2012 году Файл:Putin in Belarus 2012 05.jpg|Владимир Путин и [[Лукашенко, Александр Григорьевич|Александр Лукашенко]] проводят смотр почётного караула в [[Минск (аэропорт)|аэропорту Минска]] в 2012 году Файл:Official welcoming ceremony for Ilham Aliyev was held in Belarus 05.jpg|Президент Азербайджана [[Алиев, Ильхам Гейдар оглы|Ильхам Алиев]] проводит смотр почётного караула на пути во [[Дворец Независимости (Минск)|Дворец Независимости]] Файл:В Минске состоялась встреча Министра обороны России с Президентом Белоруссии 03.jpg|Почётный караул встречает министра обороны России [[Шойгу, Сергей Кужугетович|Сергея Шойгу]] в штабе Министерства обороны, 2013 год Файл:The Minister of State of Defence, Shri M.M. Pallam Raju inspecting the Guard of Honour, in Minsk, Belarus on October 25, 2009.jpg|[[Министерство обороны Индии|Министр обороны Индии]] {{iw|Паллам Раджу, Маллипуди Мангапати|М. М. Паллам Раджу|en|M. M. Pallam Raju}} проводит смотр почётного караула в октябре 2009 года </gallery> 5459up2utwj80lisp57x7fzxulzdldn 0 656049 5148223 5146246 2026-05-29T08:09:54Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Падзеі 2020—2021 гадоў */ 5148223 wikitext text/x-wiki {{Турма | Назва = Акрэсціна | Выява = [[Выява:Prison cell Akrestsina, Minsk .jpg|240px]] | Месцазнаходжанне = | Каардынаты = | Бягучы статус = | Рэжым бяспекі = | Колькасць месцаў = | Адкрыццё = | Зачыненне = | Знаходзіцца ў ведамстве = [[ГУУС Мінгарвыканкама]] | Начальнік = }} '''«Акрэ́сціна»''' ({{lang-ru|Окрестина}}) — комплекс месцаў зняволення ў [[Мінск]]у, размешчаны па [[1-ы завулак Акрэсціна (Мінск)|1-м завулку Акрэсціна]] (адсюль назва), на рагу [[вуліца Кулібіна (Мінск)|вуліцы Кулібіна]] і [[завулак Талаша (Мінск)|завулка Талаша]]. Комплекс складаецца з прыёмніка-размеркавальніка для непаўналетніх (дом № 38), [[ізалятар часовага ўтрымання|ізалятара часовага ўтрымання]] (№ 36А) і цэнтра ізаляцыі правапарушальнікаў (№ 36) [[ГУУС Мінгарвыканкама]]<ref name="tut19"/>. Часта выкарыстоўваецца рэжымам [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] для катаванняў праціўнікаў рэжыму. «Акрэсціна» стала хадзячай назвай, «патрапіць на Акрэсціна» азначае быць затрыманым, або проста патрапіць у турму<ref name="tut19">{{cite web|author = Снежана Инанец|date = 2020-08-19|url = https://news.tut.by/society/697087|title = Не Окрестино. В честь кого на самом деле назван переулок, где находится печально известный изолятор|access-date = 2020-09-19|language = ru|archive-date = 21 красавіка 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210421200944/https://news.tut.by/society/697087|url-status = dead}}</ref>. З 2020 года стала сімвалам [[катаванні|катаванняў]] [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|мірных грамадзян, нязгодных з фальсіфікацыямі на выбарах]]<ref name="nashaniva.by">[https://nashaniva.by/?c=ar&i=257426 Арцыбіскуп Кандрусевіч памаліўся ля ізалятараў на Акрэсціна]</ref><ref>{{cite web |url=https://web.de/magazine/politik/ex-inhaftierte-belarus-folter-sterben-34999830 |title=Ex-Inhaftierte berichten von Folterungen durch Polizisten in Belarus |date=2020-08-19 |language=de|publisher={{нп3|Web.de|Web.de|de|Web.de}}|access-date=2020-08-23}}</ref><ref>{{cite web |first=Bernhard|last=Riedmann |url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/belarus-schmerz-und-schwanensee-bilder-aus-minsk-a-51076b1c-620a-41e0-baba-12a850986bb2 |title=Schmerz und Schwanensee: Fotograf Andrei Liankevich dokumentiert die Lage in Belarus |publisher=[[Der Spiegel]] |date=2020-08-23 |language=de |access-date=2020-08-23}}</ref>. == Масавыя катаванні 9–14 жніўня 2020 года == {{Асноўны артыкул|Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)}} [[Файл:Збіты Стас Дзядоў.jpg|міні|злева|Збіты на Акрэсціна пратэстовец, затрыманы 11 жніўня 2020 года]] У дзень выбараў 9 жніўня 2020 года, адразу пасля галасавання, па ўсёй тэрыторыі Беларусі пачаліся масавыя пратэсты. Комплекс на Акрэсціна стаў адным з галоўных месцаў, куды масава звозілі затрыманых у [[Мінск]]у пратэстоўцаў. За пяць дзён (з 9 па 14 жніўня) праз Цэнтр ізаляцыі правапарушальнікаў (ЦІП), разлічаны на ўтрыманне ўсяго 110 чалавек, сілавікі прапусцілі больш за тры тысячы затрыманых грамадзян{{sfn|Вязні Акрэсціна|2023|с=4}}. Пры выгрузцы з [[Аўтазак|аўтазакаў]] супрацоўнікі [[АМАП (Беларусь)|АМАПа]] і ЦІП утваралі так званыя «калідоры смерці» — два шэрагі сілавікоў, праз якія затрыманыя павінны былі прабягаць пад бесперапыннымі ўдарамі [[Гумовая дубінка|гумовых дубінак]], ног і шчытоў{{sfn|Вязні Акрэсціна|2023|с=7-8}}. Пасля гэтага людзей ставілі на калені ўздоўж бетонных платоў ва ўнутраным дворыку ізалятара, прымушаючы ўпірацца галавой у зямлю, а рукі жорстка фіксавалі за спінай [[Пластыкавая сцяжка|будаўнічымі сцяжкамі]]{{sfn|Вязні Акрэсціна|2023|с=11-12}}. У такіх ненатуральных позах, якія выклікалі парушэнне кровазвароту і адміранне канечнасцяў, людзі знаходзіліся на вуліцы ад некалькіх гадзін да цэлых сутак. Любая спроба змяніць позу ці папрасіць вады каралася жорсткім збіццём{{sfn|Вязні Акрэсціна|2023|с=18, 23}}. Затрыманых не кармілі па некалькі сутак, акрамя выдачы некалькіх боханаў хлеба на дзясяткі чалавек. Ваду давалі ў мінімальных колькасцях: адна-дзве пластыкавыя бутэлькі на 50—100 чалавек, з якіх людзі пілі па чарзе, што стварала дадатковую пагрозу распаўсюджвання [[Каранавірусная інфекцыя COVID-19|COVID-19]]{{sfn|Вязні Акрэсціна|2023|с=17, 35}}. Многім адмаўлялі ў наведванні прыбіральні, з-за чаго яны былі вымушаныя спраўляць патрэбу пад сябе прама ў двары або ў перапоўненых камерах{{sfn|Вязні Акрэсціна|2023|с=20, 24}}. Медыцынская дапамога практычна не надавалася нават пры наяўнасці [[Чэрапна-мазгавая траўма|чэрапна-мазгавых траўмаў]], адкрытых пераломаў і прыступаў [[Эпілепсія|эпілепсіі]]. Дзяжурныя лекары Акрэсціна часта самі абражалі затрыманых і адмаўляліся выклікаць хуткую дапамогу, заяўляючы, што «да вяселля зажыве»{{sfn|Чацвёртая справаздача|2021|с=17}}{{sfn|Вязні Акрэсціна|2023|с=22}}. У ноч з 13 на 14 жніўня 2020 года сваякі людзей, якіх утрымлівалі на Акрэсціна, зафіксавалі гукі няспыннага збіцця, якія добра было чуваць на вуліцы. На запісах таксама можна было пачуць галасы людзей, якія крычаць ад болю і просяць літасці<ref name="Amnesty24">{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/01/belarus-impunity-for-perpetrators-of-torture-reinforces-need-for-international-justice/|title=Belarus: Impunity for perpetrators of torture reinforces need for international justice|publisher=[[Amnesty International]]|date=2021-01-27|access-date=2021-02-24|language=en}}</ref>. 14 жніўня многіх людзей выпусцілі, дзясяткі чалавек паказвалі раны і траўмы ад збіцця<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=tikikCIuPrk «Положили мне в штаны гранату»: что делают с задержанными в Беларуси] // {{нп3|BBC Расія|BBC Расія|uk|BBC Росія}}. 14 августа 2020.</ref>. == Сістэматычнае пагаршэнне ўмоў утрымання == Пачынаючы з восені 2020 года кіраўніцтва [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]] пачало мэтанакіравана і сістэматычна пагаршаць умовы ўтрымання ў комплексе на Акрэсціна для асоб, арыштаваных па палітычных матывах, ствараючы так званыя «спецыяльныя ўмовы», якія праваабаронцы прыраўноўваюць да катаванняў{{sfn|Чацвёртая справаздача|2021|с=25, 28}}. Камеры падтрымліваліся ў стане хранічнай перанаселенасці ў 5—10 разоў: у чатырохмясцовыя камеры змяшчалі да 40—50 чалавек, у двухмясцовыя — да 24. З-за недахопу [[Кісларод|кіслароду]] сцены былі мокрымі ад кандэнсату, людзі задыхаліся. Сон быў магчымы толькі стоячы або па чарзе на бетоннай падлозе або пад ложкамі{{sfn|Чацвёртая справаздача|2021|с=16-18, 42}}. У арыштаваных цалкам адабралі [[Матрац|матрацы]], [[Падушка|падушкі]] і [[Пасцельная бялізна|пасцельную бялізну]]. У якасці метаду катаванняў і псіхалагічнага ціску ў перапоўненыя камеры на падлогу рэгулярна вылівалі вёдры вады з высокай канцэнтрацыяй хлоркі ([[Хлорная вада|хлорнай вады]]). Ядавітыя выпарэнні выклікалі [[Апёк|апёкі]] дыхальных шляхоў і вачэй, людзі пачыналі задыхацца і кашляць. Наглядчыкі пры гэтым катэгарычна адмаўляліся адчыняць вокны для ветрання{{sfn|Чацвёртая справаздача|2021|с=29-30}}. Вядомы выпадак, калі кіраўнік [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|АГП]] [[Мікалай Георгіевіч Казлоў|Мікалай Казлоў]] быў дастаўлены ў бальніцу менавіта праз атручванне хлорам на Акрэсціна<ref name="заливают">{{Cite web|date=2021-04-06|title=На Окрестина камеры заливают хлоркой, в Жодино избивают, в Могилеве будят среди ночи. В каких условиях содержатся арестанты?|url=http://spring96.org/ru/news/102802|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|language=ru}}</ref>. Адміністрацыя ізалятараў практыкавала катаванне [[Дэпрывацыя сну|дэпрывацыяй сну]]. Ноччу ў камерах пастаянна гарэла яркае святло, якое не дазваляла заснуць. Акрамя таго, наглядчыкі будзілі арыштаваных па некалькі разоў за ноч, прымушаючы іх ускокваць, падыходзіць да «кармушкі» (акенца ў дзвярах), называць сваё прозвішча і артыкул. Забаранялася сядзець і ляжаць на ложках з 6:00 да 22:00{{sfn|Чацвёртая справаздача|2021|с=30, 42}}. Былі цалкам забароненыя перадачы ад сваякоў: людзі не маглі атрымаць зменную бялізну, сродкі гігіены (у тым ліку зубныя шчоткі, мыла і туалетную паперу), цёплыя рэчы. У зімовы перыяд у камерах часта наўмысна адключалі ацяпленне, прымушаючы людзей мерзнуць на ледзяной падлозе{{sfn|Чацвёртая справаздача|2021|с=34, 39}}. У выніку [[Антысанітарыя|антысанітарыі]] ў камерах з'явіліся [[вошы]] і [[Блашчыцы|блашчыцы]]. Хворых з высокай тэмпературай не ізалявалі ад здаровых, што прыводзіла да масавага заражэння [[COVID-19]]{{sfn|Чацвёртая справаздача|2021|с=25, 39}}. У чэрвені 2021 года атрымаў агалоску выпадак, калі жанчыне, якая адбывала арышт на Акрэсціна, выдалілі [[Яечнік]] з-за пераахалоджвання на ледзяной падлозе ізалятара<ref name="paslya">{{Cite web|date=2021-06-02|title=Пасля пераахалоджвання на Акрэсціна дзяўчыне выдалілі яечнік|url=https://euroradio.pl/paslya-peraahalodzhvannya-na-akrescina-dzyauchyne-vydalili-yaechnik|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=be}}</ref>. == Сексуалізаваны гвалт, гамафобія і стаўленне да жанчын == {{Асноўны артыкул|Сексуальны гвалт}} {{Асноўны артыкул|Дыскрымінацыя ЛГБТ-людзей}} Сексуалізаваны гвалт і пагрозы яго прымянення сталі адным з інструментаў псіхалагічнага і фізічнага катавання на Акрэсціна. Затрыманым мужчынам супрацоўнікі АМАПа і ЦІП неаднаразова пагражалі [[Згвалтаванне|згвалтаваннем]] [[Гумовая дубінка|міліцэйскай дубінкай]], часта суправаджаючы гэта рассяканнем штаноў і бялізны нагамі або нажамі{{sfn|Трэцяя справаздача|2020|с=10, 20}}{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=17}}. Зафіксаваныя выпадкі рэальнага згвалтавання мужчын шляхам пранікнення дубінкай у анальную адтуліну{{sfn|Трэцяя справаздача|2020|с=79}}{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=20}}. У дачыненні да жанчын сілавікі таксама пастаянна выкарыстоўвалі пагрозы групавога згвалтавання, [[Абраза|абразы]] з сексуальным падтэкстам («прастытуткі», «[[Шлюха|шлюхі]]») і прымусовае распрананне. Дзяўчат прымушалі распранацца дагала і прысядаць, прычым часта такія дагляды праводзіліся ў прысутнасці супрацоўнікаў-мужчын або нават здымаліся імі на відэакамеру{{sfn|Вязні Акрэсціна|2023|с=16}}{{sfn|Трэцяя справаздача|2020|с=20, 28}}. Жанчын пазбаўлялі сродкаў гігіены падчас [[Менструацыя|менструацыі]], прапаноўваючы «выцірацца майкамі» або выкарыстоўваць адзін кавалак ваты на ўсю камеру{{sfn|Трэцяя справаздача|2020|с=17}}. [[Гамафобія]] і [[Трансфобія|трансфобія]] на дзяржаўным узроўні сталі дадатковым трыгерам для найбольш жорсткіх катаванняў. Любое адхіленне ад стэрэатыпнага ўяўлення сілавікоў пра «нарматыўную» знешнасць (кароткія валасы і [[Пірсінг|пірсінг]] у жанчын, доўгія ці афарбаваныя валасы, [[Макіяж|макіяж]] або татуіроўкі ў мужчын) прыводзіла да абвінавачванняў у прыналежнасці да [[ЛГБТ]]-супольнасці і ўзмоцненага гвалту. Супрацоўнікі мэтанакіравана зневажалі такіх затрыманых словамі нянавісці («[[Підар|підары]]», «петухі»), гвалтоўна абстрыгалі валасы{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=12-14}}. [[Трансгендарнасць|Трансгендарных асоб]] змяшчалі ў камеры ў адпаведнасці з біялагічным полам і падвяргалі асобным здзекам, прымушаючы распранацца перад іншымі для дэманстрацыі геніталій{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=16-17}}. == Пераслед антываенных пратэстоўцаў (2022) == {{Асноўны артыкул|Беларусь ва ўмовах расійска-ўкраінскай вайны}} Пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|поўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну ў лютым 2022 года]] і прадастаўлення Беларуссю сваёй тэрыторыі для расійскіх войскаў, у краіне адбыліся антываенныя пратэсты. 27 і 28 лютага былі затрыманыя каля 1100 чалавек, многіх з якіх даставілі на Акрэсціна. Стаўленне да затрыманых антываенных актывістаў было такім жа жорсткім, як і ў жніўні 2020 года. Іх утрымлівалі ў перапоўненых [[Карцар|карцэрах]] без ежы, вады і сродкаў гігіены, збівалі і аблівалі хлоркай, дэманструючы, што практыка катаванняў на Акрэсціна набыла пастаянны, руцінны характар{{sfn|Антываенны супраціў|2022|с=4, 12}}. == Асобы, адказныя за катаванні на Акрэсціна == Паводле сведчанняў соцень пацярпелых, ідэнтыфікаваны шэраг службовых асоб, якія непасрэдна кіравалі катаваннямі ў Цэнтры ізаляцыі правапарушальнікаў або асабіста бралі ў іх удзел: * [[Яўген Андрэевіч Шапецька]] — начальнік ЦІП. Паводле сведчанняў, ён асабіста кіраваў працэсам масавага збіцця і ўтрымання людзей у бесчалавечных умовах. У адказ на скаргі затрыманых на адсутнасць вады, ежы і матрацаў ён заяўляў: «Гэта ўсё робіцца для таго, каб вам не хацелася сюды вярнуцца», тым самым пацвярджаючы наўмысны характар стварэння катавальных умоў{{sfn|Вязні Акрэсціна|2023|с=47}}{{sfn|Чацвёртая справаздача|2021|с=25}}. * [[Яўген Аляксеевіч Урублеўскі]] — супрацоўнік ЦІП (старшы сяржант міліцыі). Апазнаны шматлікімі пацярпелымі як адзін з самых жорсткіх садыстаў, які мэтанакіравана збіваў людзей дубінкамі і нагамі ў прагулачных дворыках і калідорах, асабіста выліваў хлорку ў камеры, абражаў і пагражаў сексуальным гвалтам жанчынам{{sfn|Вязні Акрэсціна|2023|с=20, 50}}. * [[Ігар Уладзіслававіч Цішачкін]] — супрацоўнік ЦІП, які прымаў актыўны ўдзел у збіццях і знішчэнні асабістых рэчаў затрыманых{{sfn|Вязні Акрэсціна|2023|с=49}}. * [[Ігар Рыгор'евіч Кенюх]] — начальнік ІЧУ на Акрэсціна, адказны за стварэнне бесчалавечных умоў і ігнараванне скаргаў затрыманых на адсутнасць медыцынскай дапамогі{{sfn|Чацвёртая справаздача|2021|с=59}}. == Санкцыі ЕС, ЗША, іншых краін == == Санкцыі ЕС, ЗША, іншых краін == Кіраўнікі і супрацоўнікі комплексу месца зняволенняў станавіліся суб’ектам забароны на паездкі і замарожвання актываў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзам]] як частка [[Чорны спіс Еўрасаюза|Чорнага спісу Еўрасаюза]]<ref>{{Cite web|last=МГ/АА|title=Евросоюз утвердил новый пакет санкций против представителей Беларуси. Кто в списке?|url=https://belsat.eu/ru/news/21-06-2021-evrosoyuz-utverdil-personalnye-sanktsii-protiv-predstavitelej-belarusi/|date=2021-06-21|archive-url=https://archive.today/20210627064633/https://belsat.eu/ru/news/21-06-2021-evrosoyuz-utverdil-personalnye-sanktsii-protiv-predstavitelej-belarusi/|archive-date=27 чэрвеня 2021|access-date=2021-06-27|publisher=[[Белсат]]|language=ru|url-status=live}}</ref>. Згодна з рашэннем [[Савет Еўрапейскага саюза|Савета Еўрапейскага саюза]] ад 2 кастрычніка 2020 года Іван Сакалоўскі, дырэктар цэнтра ізаляцыі Акрэсціна, быў уключаны ў спіс за ''«бесчалавечнае і прыніжаючае годнасць абыходжанне, у тым ліку з прымяненнем катаванняў, у дачыненні да грамадзян, затрыманых у ізалятары»''<ref>{{Cite web|title=EUR-Lex - 02012D0642-20210227 - EN - EUR-Lex|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A02012D0642-20210227|access-date=2021-06-26|publisher=[[EUR-Lex]]|language=en}}</ref>. Яго ж уключылі ў свае санкцыйныя спісы [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|date=2021-06-25|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury}}</ref>, [[Канада]]<ref>{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|date=2015-10-19|publisher={{нп3|Міністэрства міжнародных спраў Канады|Міністэрства міжнародных спраў Канады|en|Global Affairs Canada}}|access-date=2021-06-29|language=en}}</ref>, [[Швейцарыя]]<ref>{{Cite web|last=Shields|first=Michael|coauthors=Liffey, Kevin|date=2021-07-07|editor-last=Liffey|editor-first=Kevin|title=Swiss widen sanctions list against Belarus|url=https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707215407/https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher=[[Reuters]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-07-07|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}</ref>. 20 лістапада да кастрычніцкага пакета санкцый [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] далучыліся [[Албанія]], [[Ісландыя]], [[Ліхтэнштэйн]], [[Нарвегія]], [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]] і [[Украіна]]<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain third countries concerning restrictive measures against Belarus |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2020/11/20/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-third-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/ |publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2020-11-20|access-date=2021-09-13|language=en}}</ref>. Згодна з рашэннем [[Савет Еўрапейскага саюза|Савета Еўрапейскага саюза]] ад 21 чэрвеня 2021 года ў ліст былі дададзены чарговыя службовыя асобы: Яўген Урублеўскі, старшы сяржант міліцыі, які паводле сведкаў і паведамленняў СМІ асабіста прымаў удзел у жорсткіх пабоях затрыманых мірных жыхароў, за ''«бесчалавечнае і прыніжаючае годнасць абыходжанне, уключаючы катаванні, у дачыненні да грамадзян, якія ўтрымліваюцца ў Цэнтры ізаляцыі правапарушальнікаў»'', Яўген Шапецька, дырэктар цэнтра ізаляцыі, за ''«жудасныя ўмовы ў цэнтры ізаляцыі і бесчалавечнае і прыніжаючае годнасць абыходжанне з грамадзянамі, якія ўдзельнічалі ў мірных акцыях пратэсту і былі затрыманыя»'', Ігар Кенюх, кіраўнік Ізалятара часовага ўтрымання, за ''«жудасныя ўмовы і за бесчалавечнае і зневажальнае годнасць абыходжанне,'' ''уключаючы збіццё і катаванні»'' ''і «ціск на медыцынскі персанал з мэтай выдалення лекараў»'', Глеб Дрыль і Уладзімір Лапыр, намеснікі кіраўніка Ізалятара часовага ўтрымання, за ''«жудасныя ўмовы і бесчалавечнае і зневажальнае годнасць абыходжанне, уключаючы збіццё і катаванні»'' ў дачыненні да затрыманых грамадзян<ref name="EU21062021">[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32021R0997&from=EN COUNCIL IMPLEMENTING REGULATION (EU) 2021/997] — [[EUR-Lex]], 21.06.2021</ref>. 6 ліпеня да чэрвеньскага пакета санкцый [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] далучыліся Албанія, Ісландыя, Ліхтэнштэйн, Нарвегія, Паўночная Македонія, Чарнагорыя<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the European Union on the alignment of certain third countries with the Council Decision (CFSP) 2021/1002 concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2021/07/06/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-in-view-of-the-situation-in-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2021-07-06|access-date=2021-09-10|language=en}}</ref>. 9 жніўня гэтыя ж службовыя асобы патрапілі пад санкцыі [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>{{Cite web|date=2021-08-09|title=Treasury Holds the Belarusian Regime to Account on Anniversary of Fraudulent Election|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809161340/https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|archive-date=2021-08-09|access-date=2021-08-10|publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-08-09|title=США расширили санкции в отношении официального Минска. Полный список|url=https://news.zerkalo.io/economics/1392.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809213314/https://news.zerkalo.io/economics/1392.html|archive-date=2021-08-09|access-date=2021-08-10|publisher=[[Zerkalo.io]]|language=ru}}</ref>. 21 чэрвеня 2021 года цэнтры ўтрымання на Акрэсціна былі дададзены да [[Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб|спісу спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], за, паводле відавочцаў, фізічны гвалт, у тым ліку катаванні і бесчалавечныя ўмовы падчас затрымання, — парушэнні [[Правы чалавека|правоў чалавека]], звязаныя з [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычнымі рэпрэсіямі]]<ref>{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0237 |title=Treasury and International Partners Condemn Ongoing Human Rights Abuses and Erosion of Democracy in Belarus|publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|date=2021-06-21|access-date=2021-08-18|language=en}}</ref><ref>[https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/ OFAC Sanctions List Search], [[Міністэрства фінансаў ЗША]]</ref>. {{зноскі|3}} == Спасылкі == * [https://okrestina.info Справаздача Міжнароднага камітэта па расследаванні катаванняў у Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220331012811/https://okrestina.info/ |date=31 сакавіка 2022 }} {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} [[Катэгорыя:Турмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Мінска]] [[Катэгорыя:Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] stbfrzf58892ycqba009i2k78r16r4v 5148224 5148223 2026-05-29T08:10:12Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Санкцыі ЕС, ЗША, іншых краін */ 5148224 wikitext text/x-wiki {{Турма | Назва = Акрэсціна | Выява = [[Выява:Prison cell Akrestsina, Minsk .jpg|240px]] | Месцазнаходжанне = | Каардынаты = | Бягучы статус = | Рэжым бяспекі = | Колькасць месцаў = | Адкрыццё = | Зачыненне = | Знаходзіцца ў ведамстве = [[ГУУС Мінгарвыканкама]] | Начальнік = }} '''«Акрэ́сціна»''' ({{lang-ru|Окрестина}}) — комплекс месцаў зняволення ў [[Мінск]]у, размешчаны па [[1-ы завулак Акрэсціна (Мінск)|1-м завулку Акрэсціна]] (адсюль назва), на рагу [[вуліца Кулібіна (Мінск)|вуліцы Кулібіна]] і [[завулак Талаша (Мінск)|завулка Талаша]]. Комплекс складаецца з прыёмніка-размеркавальніка для непаўналетніх (дом № 38), [[ізалятар часовага ўтрымання|ізалятара часовага ўтрымання]] (№ 36А) і цэнтра ізаляцыі правапарушальнікаў (№ 36) [[ГУУС Мінгарвыканкама]]<ref name="tut19"/>. Часта выкарыстоўваецца рэжымам [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] для катаванняў праціўнікаў рэжыму. «Акрэсціна» стала хадзячай назвай, «патрапіць на Акрэсціна» азначае быць затрыманым, або проста патрапіць у турму<ref name="tut19">{{cite web|author = Снежана Инанец|date = 2020-08-19|url = https://news.tut.by/society/697087|title = Не Окрестино. В честь кого на самом деле назван переулок, где находится печально известный изолятор|access-date = 2020-09-19|language = ru|archive-date = 21 красавіка 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210421200944/https://news.tut.by/society/697087|url-status = dead}}</ref>. З 2020 года стала сімвалам [[катаванні|катаванняў]] [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|мірных грамадзян, нязгодных з фальсіфікацыямі на выбарах]]<ref name="nashaniva.by">[https://nashaniva.by/?c=ar&i=257426 Арцыбіскуп Кандрусевіч памаліўся ля ізалятараў на Акрэсціна]</ref><ref>{{cite web |url=https://web.de/magazine/politik/ex-inhaftierte-belarus-folter-sterben-34999830 |title=Ex-Inhaftierte berichten von Folterungen durch Polizisten in Belarus |date=2020-08-19 |language=de|publisher={{нп3|Web.de|Web.de|de|Web.de}}|access-date=2020-08-23}}</ref><ref>{{cite web |first=Bernhard|last=Riedmann |url=https://www.spiegel.de/politik/ausland/belarus-schmerz-und-schwanensee-bilder-aus-minsk-a-51076b1c-620a-41e0-baba-12a850986bb2 |title=Schmerz und Schwanensee: Fotograf Andrei Liankevich dokumentiert die Lage in Belarus |publisher=[[Der Spiegel]] |date=2020-08-23 |language=de |access-date=2020-08-23}}</ref>. == Масавыя катаванні 9–14 жніўня 2020 года == {{Асноўны артыкул|Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)}} [[Файл:Збіты Стас Дзядоў.jpg|міні|злева|Збіты на Акрэсціна пратэстовец, затрыманы 11 жніўня 2020 года]] У дзень выбараў 9 жніўня 2020 года, адразу пасля галасавання, па ўсёй тэрыторыі Беларусі пачаліся масавыя пратэсты. Комплекс на Акрэсціна стаў адным з галоўных месцаў, куды масава звозілі затрыманых у [[Мінск]]у пратэстоўцаў. За пяць дзён (з 9 па 14 жніўня) праз Цэнтр ізаляцыі правапарушальнікаў (ЦІП), разлічаны на ўтрыманне ўсяго 110 чалавек, сілавікі прапусцілі больш за тры тысячы затрыманых грамадзян{{sfn|Вязні Акрэсціна|2023|с=4}}. Пры выгрузцы з [[Аўтазак|аўтазакаў]] супрацоўнікі [[АМАП (Беларусь)|АМАПа]] і ЦІП утваралі так званыя «калідоры смерці» — два шэрагі сілавікоў, праз якія затрыманыя павінны былі прабягаць пад бесперапыннымі ўдарамі [[Гумовая дубінка|гумовых дубінак]], ног і шчытоў{{sfn|Вязні Акрэсціна|2023|с=7-8}}. Пасля гэтага людзей ставілі на калені ўздоўж бетонных платоў ва ўнутраным дворыку ізалятара, прымушаючы ўпірацца галавой у зямлю, а рукі жорстка фіксавалі за спінай [[Пластыкавая сцяжка|будаўнічымі сцяжкамі]]{{sfn|Вязні Акрэсціна|2023|с=11-12}}. У такіх ненатуральных позах, якія выклікалі парушэнне кровазвароту і адміранне канечнасцяў, людзі знаходзіліся на вуліцы ад некалькіх гадзін да цэлых сутак. Любая спроба змяніць позу ці папрасіць вады каралася жорсткім збіццём{{sfn|Вязні Акрэсціна|2023|с=18, 23}}. Затрыманых не кармілі па некалькі сутак, акрамя выдачы некалькіх боханаў хлеба на дзясяткі чалавек. Ваду давалі ў мінімальных колькасцях: адна-дзве пластыкавыя бутэлькі на 50—100 чалавек, з якіх людзі пілі па чарзе, што стварала дадатковую пагрозу распаўсюджвання [[Каранавірусная інфекцыя COVID-19|COVID-19]]{{sfn|Вязні Акрэсціна|2023|с=17, 35}}. Многім адмаўлялі ў наведванні прыбіральні, з-за чаго яны былі вымушаныя спраўляць патрэбу пад сябе прама ў двары або ў перапоўненых камерах{{sfn|Вязні Акрэсціна|2023|с=20, 24}}. Медыцынская дапамога практычна не надавалася нават пры наяўнасці [[Чэрапна-мазгавая траўма|чэрапна-мазгавых траўмаў]], адкрытых пераломаў і прыступаў [[Эпілепсія|эпілепсіі]]. Дзяжурныя лекары Акрэсціна часта самі абражалі затрыманых і адмаўляліся выклікаць хуткую дапамогу, заяўляючы, што «да вяселля зажыве»{{sfn|Чацвёртая справаздача|2021|с=17}}{{sfn|Вязні Акрэсціна|2023|с=22}}. У ноч з 13 на 14 жніўня 2020 года сваякі людзей, якіх утрымлівалі на Акрэсціна, зафіксавалі гукі няспыннага збіцця, якія добра было чуваць на вуліцы. На запісах таксама можна было пачуць галасы людзей, якія крычаць ад болю і просяць літасці<ref name="Amnesty24">{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2021/01/belarus-impunity-for-perpetrators-of-torture-reinforces-need-for-international-justice/|title=Belarus: Impunity for perpetrators of torture reinforces need for international justice|publisher=[[Amnesty International]]|date=2021-01-27|access-date=2021-02-24|language=en}}</ref>. 14 жніўня многіх людзей выпусцілі, дзясяткі чалавек паказвалі раны і траўмы ад збіцця<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=tikikCIuPrk «Положили мне в штаны гранату»: что делают с задержанными в Беларуси] // {{нп3|BBC Расія|BBC Расія|uk|BBC Росія}}. 14 августа 2020.</ref>. == Сістэматычнае пагаршэнне ўмоў утрымання == Пачынаючы з восені 2020 года кіраўніцтва [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]] пачало мэтанакіравана і сістэматычна пагаршаць умовы ўтрымання ў комплексе на Акрэсціна для асоб, арыштаваных па палітычных матывах, ствараючы так званыя «спецыяльныя ўмовы», якія праваабаронцы прыраўноўваюць да катаванняў{{sfn|Чацвёртая справаздача|2021|с=25, 28}}. Камеры падтрымліваліся ў стане хранічнай перанаселенасці ў 5—10 разоў: у чатырохмясцовыя камеры змяшчалі да 40—50 чалавек, у двухмясцовыя — да 24. З-за недахопу [[Кісларод|кіслароду]] сцены былі мокрымі ад кандэнсату, людзі задыхаліся. Сон быў магчымы толькі стоячы або па чарзе на бетоннай падлозе або пад ложкамі{{sfn|Чацвёртая справаздача|2021|с=16-18, 42}}. У арыштаваных цалкам адабралі [[Матрац|матрацы]], [[Падушка|падушкі]] і [[Пасцельная бялізна|пасцельную бялізну]]. У якасці метаду катаванняў і псіхалагічнага ціску ў перапоўненыя камеры на падлогу рэгулярна вылівалі вёдры вады з высокай канцэнтрацыяй хлоркі ([[Хлорная вада|хлорнай вады]]). Ядавітыя выпарэнні выклікалі [[Апёк|апёкі]] дыхальных шляхоў і вачэй, людзі пачыналі задыхацца і кашляць. Наглядчыкі пры гэтым катэгарычна адмаўляліся адчыняць вокны для ветрання{{sfn|Чацвёртая справаздача|2021|с=29-30}}. Вядомы выпадак, калі кіраўнік [[Аб’яднаная грамадзянская партыя|АГП]] [[Мікалай Георгіевіч Казлоў|Мікалай Казлоў]] быў дастаўлены ў бальніцу менавіта праз атручванне хлорам на Акрэсціна<ref name="заливают">{{Cite web|date=2021-04-06|title=На Окрестина камеры заливают хлоркой, в Жодино избивают, в Могилеве будят среди ночи. В каких условиях содержатся арестанты?|url=http://spring96.org/ru/news/102802|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|language=ru}}</ref>. Адміністрацыя ізалятараў практыкавала катаванне [[Дэпрывацыя сну|дэпрывацыяй сну]]. Ноччу ў камерах пастаянна гарэла яркае святло, якое не дазваляла заснуць. Акрамя таго, наглядчыкі будзілі арыштаваных па некалькі разоў за ноч, прымушаючы іх ускокваць, падыходзіць да «кармушкі» (акенца ў дзвярах), называць сваё прозвішча і артыкул. Забаранялася сядзець і ляжаць на ложках з 6:00 да 22:00{{sfn|Чацвёртая справаздача|2021|с=30, 42}}. Былі цалкам забароненыя перадачы ад сваякоў: людзі не маглі атрымаць зменную бялізну, сродкі гігіены (у тым ліку зубныя шчоткі, мыла і туалетную паперу), цёплыя рэчы. У зімовы перыяд у камерах часта наўмысна адключалі ацяпленне, прымушаючы людзей мерзнуць на ледзяной падлозе{{sfn|Чацвёртая справаздача|2021|с=34, 39}}. У выніку [[Антысанітарыя|антысанітарыі]] ў камерах з'явіліся [[вошы]] і [[Блашчыцы|блашчыцы]]. Хворых з высокай тэмпературай не ізалявалі ад здаровых, што прыводзіла да масавага заражэння [[COVID-19]]{{sfn|Чацвёртая справаздача|2021|с=25, 39}}. У чэрвені 2021 года атрымаў агалоску выпадак, калі жанчыне, якая адбывала арышт на Акрэсціна, выдалілі [[Яечнік]] з-за пераахалоджвання на ледзяной падлозе ізалятара<ref name="paslya">{{Cite web|date=2021-06-02|title=Пасля пераахалоджвання на Акрэсціна дзяўчыне выдалілі яечнік|url=https://euroradio.pl/paslya-peraahalodzhvannya-na-akrescina-dzyauchyne-vydalili-yaechnik|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=be}}</ref>. == Сексуалізаваны гвалт, гамафобія і стаўленне да жанчын == {{Асноўны артыкул|Сексуальны гвалт}} {{Асноўны артыкул|Дыскрымінацыя ЛГБТ-людзей}} Сексуалізаваны гвалт і пагрозы яго прымянення сталі адным з інструментаў псіхалагічнага і фізічнага катавання на Акрэсціна. Затрыманым мужчынам супрацоўнікі АМАПа і ЦІП неаднаразова пагражалі [[Згвалтаванне|згвалтаваннем]] [[Гумовая дубінка|міліцэйскай дубінкай]], часта суправаджаючы гэта рассяканнем штаноў і бялізны нагамі або нажамі{{sfn|Трэцяя справаздача|2020|с=10, 20}}{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=17}}. Зафіксаваныя выпадкі рэальнага згвалтавання мужчын шляхам пранікнення дубінкай у анальную адтуліну{{sfn|Трэцяя справаздача|2020|с=79}}{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=20}}. У дачыненні да жанчын сілавікі таксама пастаянна выкарыстоўвалі пагрозы групавога згвалтавання, [[Абраза|абразы]] з сексуальным падтэкстам («прастытуткі», «[[Шлюха|шлюхі]]») і прымусовае распрананне. Дзяўчат прымушалі распранацца дагала і прысядаць, прычым часта такія дагляды праводзіліся ў прысутнасці супрацоўнікаў-мужчын або нават здымаліся імі на відэакамеру{{sfn|Вязні Акрэсціна|2023|с=16}}{{sfn|Трэцяя справаздача|2020|с=20, 28}}. Жанчын пазбаўлялі сродкаў гігіены падчас [[Менструацыя|менструацыі]], прапаноўваючы «выцірацца майкамі» або выкарыстоўваць адзін кавалак ваты на ўсю камеру{{sfn|Трэцяя справаздача|2020|с=17}}. [[Гамафобія]] і [[Трансфобія|трансфобія]] на дзяржаўным узроўні сталі дадатковым трыгерам для найбольш жорсткіх катаванняў. Любое адхіленне ад стэрэатыпнага ўяўлення сілавікоў пра «нарматыўную» знешнасць (кароткія валасы і [[Пірсінг|пірсінг]] у жанчын, доўгія ці афарбаваныя валасы, [[Макіяж|макіяж]] або татуіроўкі ў мужчын) прыводзіла да абвінавачванняў у прыналежнасці да [[ЛГБТ]]-супольнасці і ўзмоцненага гвалту. Супрацоўнікі мэтанакіравана зневажалі такіх затрыманых словамі нянавісці («[[Підар|підары]]», «петухі»), гвалтоўна абстрыгалі валасы{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=12-14}}. [[Трансгендарнасць|Трансгендарных асоб]] змяшчалі ў камеры ў адпаведнасці з біялагічным полам і падвяргалі асобным здзекам, прымушаючы распранацца перад іншымі для дэманстрацыі геніталій{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=16-17}}. == Пераслед антываенных пратэстоўцаў (2022) == {{Асноўны артыкул|Беларусь ва ўмовах расійска-ўкраінскай вайны}} Пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|поўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну ў лютым 2022 года]] і прадастаўлення Беларуссю сваёй тэрыторыі для расійскіх войскаў, у краіне адбыліся антываенныя пратэсты. 27 і 28 лютага былі затрыманыя каля 1100 чалавек, многіх з якіх даставілі на Акрэсціна. Стаўленне да затрыманых антываенных актывістаў было такім жа жорсткім, як і ў жніўні 2020 года. Іх утрымлівалі ў перапоўненых [[Карцар|карцэрах]] без ежы, вады і сродкаў гігіены, збівалі і аблівалі хлоркай, дэманструючы, што практыка катаванняў на Акрэсціна набыла пастаянны, руцінны характар{{sfn|Антываенны супраціў|2022|с=4, 12}}. == Асобы, адказныя за катаванні на Акрэсціна == Паводле сведчанняў соцень пацярпелых, ідэнтыфікаваны шэраг службовых асоб, якія непасрэдна кіравалі катаваннямі ў Цэнтры ізаляцыі правапарушальнікаў або асабіста бралі ў іх удзел: * [[Яўген Андрэевіч Шапецька]] — начальнік ЦІП. Паводле сведчанняў, ён асабіста кіраваў працэсам масавага збіцця і ўтрымання людзей у бесчалавечных умовах. У адказ на скаргі затрыманых на адсутнасць вады, ежы і матрацаў ён заяўляў: «Гэта ўсё робіцца для таго, каб вам не хацелася сюды вярнуцца», тым самым пацвярджаючы наўмысны характар стварэння катавальных умоў{{sfn|Вязні Акрэсціна|2023|с=47}}{{sfn|Чацвёртая справаздача|2021|с=25}}. * [[Яўген Аляксеевіч Урублеўскі]] — супрацоўнік ЦІП (старшы сяржант міліцыі). Апазнаны шматлікімі пацярпелымі як адзін з самых жорсткіх садыстаў, які мэтанакіравана збіваў людзей дубінкамі і нагамі ў прагулачных дворыках і калідорах, асабіста выліваў хлорку ў камеры, абражаў і пагражаў сексуальным гвалтам жанчынам{{sfn|Вязні Акрэсціна|2023|с=20, 50}}. * [[Ігар Уладзіслававіч Цішачкін]] — супрацоўнік ЦІП, які прымаў актыўны ўдзел у збіццях і знішчэнні асабістых рэчаў затрыманых{{sfn|Вязні Акрэсціна|2023|с=49}}. * [[Ігар Рыгор'евіч Кенюх]] — начальнік ІЧУ на Акрэсціна, адказны за стварэнне бесчалавечных умоў і ігнараванне скаргаў затрыманых на адсутнасць медыцынскай дапамогі{{sfn|Чацвёртая справаздача|2021|с=59}}. == Санкцыі ЕС, ЗША, іншых краін == Кіраўнікі і супрацоўнікі комплексу месца зняволенняў станавіліся суб’ектам забароны на паездкі і замарожвання актываў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзам]] як частка [[Чорны спіс Еўрасаюза|Чорнага спісу Еўрасаюза]]<ref>{{Cite web|last=МГ/АА|title=Евросоюз утвердил новый пакет санкций против представителей Беларуси. Кто в списке?|url=https://belsat.eu/ru/news/21-06-2021-evrosoyuz-utverdil-personalnye-sanktsii-protiv-predstavitelej-belarusi/|date=2021-06-21|archive-url=https://archive.today/20210627064633/https://belsat.eu/ru/news/21-06-2021-evrosoyuz-utverdil-personalnye-sanktsii-protiv-predstavitelej-belarusi/|archive-date=27 чэрвеня 2021|access-date=2021-06-27|publisher=[[Белсат]]|language=ru|url-status=live}}</ref>. Згодна з рашэннем [[Савет Еўрапейскага саюза|Савета Еўрапейскага саюза]] ад 2 кастрычніка 2020 года Іван Сакалоўскі, дырэктар цэнтра ізаляцыі Акрэсціна, быў уключаны ў спіс за ''«бесчалавечнае і прыніжаючае годнасць абыходжанне, у тым ліку з прымяненнем катаванняў, у дачыненні да грамадзян, затрыманых у ізалятары»''<ref>{{Cite web|title=EUR-Lex - 02012D0642-20210227 - EN - EUR-Lex|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A02012D0642-20210227|access-date=2021-06-26|publisher=[[EUR-Lex]]|language=en}}</ref>. Яго ж уключылі ў свае санкцыйныя спісы [[Вялікабрытанія]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|date=2021-06-25|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury}}</ref>, [[Канада]]<ref>{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/consolidated-consolide.aspx?lang=eng|title=Consolidated Canadian Autonomous Sanctions List|date=2015-10-19|publisher={{нп3|Міністэрства міжнародных спраў Канады|Міністэрства міжнародных спраў Канады|en|Global Affairs Canada}}|access-date=2021-06-29|language=en}}</ref>, [[Швейцарыя]]<ref>{{Cite web|last=Shields|first=Michael|coauthors=Liffey, Kevin|date=2021-07-07|editor-last=Liffey|editor-first=Kevin|title=Swiss widen sanctions list against Belarus|url=https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707215407/https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher=[[Reuters]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-07-07|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher={{нп3|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}</ref>. 20 лістапада да кастрычніцкага пакета санкцый [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] далучыліся [[Албанія]], [[Ісландыя]], [[Ліхтэнштэйн]], [[Нарвегія]], [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]] і [[Украіна]]<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the EU on the alignment of certain third countries concerning restrictive measures against Belarus |url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2020/11/20/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-third-countries-concerning-restrictive-measures-against-belarus/ |publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2020-11-20|access-date=2021-09-13|language=en}}</ref>. Згодна з рашэннем [[Савет Еўрапейскага саюза|Савета Еўрапейскага саюза]] ад 21 чэрвеня 2021 года ў ліст былі дададзены чарговыя службовыя асобы: Яўген Урублеўскі, старшы сяржант міліцыі, які паводле сведкаў і паведамленняў СМІ асабіста прымаў удзел у жорсткіх пабоях затрыманых мірных жыхароў, за ''«бесчалавечнае і прыніжаючае годнасць абыходжанне, уключаючы катаванні, у дачыненні да грамадзян, якія ўтрымліваюцца ў Цэнтры ізаляцыі правапарушальнікаў»'', Яўген Шапецька, дырэктар цэнтра ізаляцыі, за ''«жудасныя ўмовы ў цэнтры ізаляцыі і бесчалавечнае і прыніжаючае годнасць абыходжанне з грамадзянамі, якія ўдзельнічалі ў мірных акцыях пратэсту і былі затрыманыя»'', Ігар Кенюх, кіраўнік Ізалятара часовага ўтрымання, за ''«жудасныя ўмовы і за бесчалавечнае і зневажальнае годнасць абыходжанне,'' ''уключаючы збіццё і катаванні»'' ''і «ціск на медыцынскі персанал з мэтай выдалення лекараў»'', Глеб Дрыль і Уладзімір Лапыр, намеснікі кіраўніка Ізалятара часовага ўтрымання, за ''«жудасныя ўмовы і бесчалавечнае і зневажальнае годнасць абыходжанне, уключаючы збіццё і катаванні»'' ў дачыненні да затрыманых грамадзян<ref name="EU21062021">[https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32021R0997&from=EN COUNCIL IMPLEMENTING REGULATION (EU) 2021/997] — [[EUR-Lex]], 21.06.2021</ref>. 6 ліпеня да чэрвеньскага пакета санкцый [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] далучыліся Албанія, Ісландыя, Ліхтэнштэйн, Нарвегія, Паўночная Македонія, Чарнагорыя<ref>{{cite web|title=Declaration by the High Representative on behalf of the European Union on the alignment of certain third countries with the Council Decision (CFSP) 2021/1002 concerning restrictive measures in view of the situation in Belarus|url=https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2021/07/06/declaration-by-the-high-representative-on-behalf-of-the-eu-on-the-alignment-of-certain-countries-concerning-restrictive-measures-in-view-of-the-situation-in-belarus/|publisher=[[Савет Еўрапейскага саюза]]|date=2021-07-06|access-date=2021-09-10|language=en}}</ref>. 9 жніўня гэтыя ж службовыя асобы патрапілі пад санкцыі [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref>{{Cite web|date=2021-08-09|title=Treasury Holds the Belarusian Regime to Account on Anniversary of Fraudulent Election|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809161340/https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0315|archive-date=2021-08-09|access-date=2021-08-10|publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-08-09|title=США расширили санкции в отношении официального Минска. Полный список|url=https://news.zerkalo.io/economics/1392.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809213314/https://news.zerkalo.io/economics/1392.html|archive-date=2021-08-09|access-date=2021-08-10|publisher=[[Zerkalo.io]]|language=ru}}</ref>. 21 чэрвеня 2021 года цэнтры ўтрымання на Акрэсціна былі дададзены да [[Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб|спісу спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], за, паводле відавочцаў, фізічны гвалт, у тым ліку катаванні і бесчалавечныя ўмовы падчас затрымання, — парушэнні [[Правы чалавека|правоў чалавека]], звязаныя з [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычнымі рэпрэсіямі]]<ref>{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0237 |title=Treasury and International Partners Condemn Ongoing Human Rights Abuses and Erosion of Democracy in Belarus|publisher=[[Міністэрства фінансаў ЗША]]|date=2021-06-21|access-date=2021-08-18|language=en}}</ref><ref>[https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/ OFAC Sanctions List Search], [[Міністэрства фінансаў ЗША]]</ref>. {{зноскі|3}} == Спасылкі == * [https://okrestina.info Справаздача Міжнароднага камітэта па расследаванні катаванняў у Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220331012811/https://okrestina.info/ |date=31 сакавіка 2022 }} {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} [[Катэгорыя:Турмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Мінска]] [[Катэгорыя:Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў спісе спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб ЗША]] dnv43nkd4zt4zr2cghwm36hq6m6a42z 0 656845 5148256 5078071 2026-05-29T10:17:52Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Ш */ 5148256 wikitext text/x-wiki {{пералік}} [[Файл:Coat of Arms of Vorsza, Belarus.svg|thumb|200px|[[Герб Оршы]]]] Вядомыя ўраджэнцы [[Орша|Оршы]]: {{АБВ}} __NOTOC__ [[Файл:Волков Михаил Николаевич.jpg|thumb|175px|[[Міхаіл Мікалаевіч Волкаў|Міхаіл Волкаў]]]] [[Файл:Lev-Semyonovich-Vygotsky-1896-1934.jpg|thumb|175px|[[Леў Сямёнавіч Выгоцкі|Леў Выгоцкі]]]] [[Файл:Міхаіл Васілевіч Дарашэвіч.jpg|thumb|175px|[[Міхаіл Васілевіч Дарашэвіч|Міхаіл Дарашэвіч]]]] [[Файл:Igor Zjelezovski.jpg|thumb|175px|[[Ігар Мікалаевіч Жалязоўскі|Ігар Жалязоўскі]]]] [[Файл:ZharskayaMM.jpg|thumb|175px|[[Марына Міхайлаўна Жарская|Марына Жарская]]]] [[Файл:Anatol Zhurauliou in Minsk Palace of Arts 6.11.2013 Horizons.jpg|thumb|175px|[[Анатоль Пятровіч Жураўлёў|Анатоль Жураўлёў]]]] [[Файл:Karatkievich student.jpg|thumb|175px|[[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч|Уладзімір Караткевіч]]]] [[Файл:Franciszek Kareu (1731-1802).jpg|thumb|175px|[[Францішак Караў]]]] [[Файл:Palina Stsepanenka.jpg|thumb|175px|[[Паліна Уладзіміраўна Качаткова|Паліна Качаткова]]]] [[Файл:Mikola Kupava - ART VORSHA RUBON exhibition in Palace of Art, Minsk 23.10.2014 02.JPG|thumb|175px|[[Мікола Купава]]]] [[Файл:Aleksandr Kuschynski TDF 2010 Cambrai.JPG|thumb|175px|[[Аляксандр Анатолевіч Кучынскі|Аляксандр Кучынскі]]]] [[Файл:Antonina Langina.jpg|thumb|175px|[[Антаніна Леанідаўна Лангіна|Антаніна Лангіна]]]] [[Файл:Маньковский И. В..jpg|thumb|175px|[[Іван Васільевіч Манькоўскі|Іван Манькоўскі]]]] [[Файл:Нічыпар Якаўлевіч Наталевіч.jpg|thumb|175px|[[Нічыпар Якаўлевіч Наталевіч|Нічыпар Наталевіч]]]] [[Файл:Ramanouski Piotr.jpg|thumb|175px|[[Пётр Міхайлавіч Раманоўскі|Пётр Раманоўскі]]]] [[Файл:Handball-WM-Qualifikation AUT-BLR 006.jpg|thumb|175px|[[Вячаслаў Ігаравіч Салдаценка|Вячаслаў Салдаценка]]]] [[Файл:Sieviaryniec Paval.jpg|thumb|175px|[[Павел Канстанцінавіч Севярынец|Павел Севярынец]]]] [[Файл:Alina Talay Pedro's Cup Łódź 2016.jpg|thumb|175px|[[Аліна Генадзеўна Талай|Аліна Талай]]]] == А == * [[Анатоль Раманавіч Азаронак]] (1917—2001) — савецкі ваенны дзеяч, [[контр-адмірал]]. * [[Юлія Аляксандраўна Алейчанка]] (нар. 1991) — беларуская пісьменніца, літаратурны крытык, перакладчыца. * [[Рэнэ Амель]] — французскі велагоншчык, алімпійскі медаліст. * [[Аляксандр Рыгоравіч Арлоў (віцэ-адмірал)]] (1900—1945) — савецкі [[военачальнік]], інжынер-[[віцэ-адмірал]]. * [[Людміла Аляксандраўна Анікеева]] (нар. 1955) — беларускі [[палітык]]. * [[Зоя Васільеўна Асмалоўская]] (1928—2012) — савецкая і беларуская актрыса тэатра і кіно. * [[Наталля Іванаўна Астаповіч]] (1940—2005) — беларускі мікрабіёлаг. * [[Рыгор Астаф’еў]] (17 ст.) — збройнік, майстар-пішчальнік. == Б == * [[Юрый Багушэвіч (пісьменнік)|Юрый Багушэвіч]] (1917—1983) — беларускі пісьменнік і перакладчык. * [[Леанід Сцяпанавіч Барадулька]] (1937—2000) — беларускі балетмайстар. * [[Браніслаў Адольфавіч Бароўскі]] (1913—?) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1971). * [[Леанід Андрэевіч Барэйша]] (нар. 1947) — беларускі [[футбол|футбаліст]] і трэнер. * [[Яўген Ігаравіч Белянкоў]] (нар. 1995) — беларускі [[баскетбаліст]]. * [[Навум Савельевіч Беркін]] (нар. 1931) — географ<ref>https://isu.ru/ru/news/2022/details/news-id2022-00326/</ref>. * [[Сяргей Мікалаевіч Бохан]] (нар. 1956) — [[Беларусь|беларускі]] палітык, дэпутат [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Спіс дэпутатаў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання|V склікання]]. * [[Юрый Міхайлавіч Брайдэр]] (1948—2007) — беларускі пісьменнік-фантаст. == В == * [[Сяргей Міхайлавіч Вакар]] (1928—1998) — беларускі скульптар. * [[Яўген Пятровіч Васілёнак]] (1917—1973) — беларускі [[пісьменнік]]. * [[Васіль Вячаслававіч Васільеў]] (нар. 1954) — беларускі мастак. * [[Юрый Генадзевіч Васюцін]] (нар. 1978) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Фаіна Іпацьеўна Вахрава]] (1916—2004) — першая лэдзі Тайваня, жонка прэзідэнта [[Цзян Цзінго]]. * [[Фрыда Абрамаўна Вігдарава]] (1915—1965) — пісьменніца і журналістка. * [[Міхаіл Мікалаевіч Волкаў]] (нар. 1955) — беларускі педагог, палітык. * [[Леў Сямёнавіч Выгоцкі]] (1896—1934) — [[СССР|савецкі]] псіхолаг. == Г == * [[Роза Іосіфаўна Ганчарова]] (нар. 1938) — беларускі вучоны ў галіне генетыкі. == Д == * [[Сяргей Мікалаевіч Далідовіч]] (нар. 1973) — [[Беларусь|беларускі]] [[лыжныя гонкі|лыжнік]]. * [[Міхаіл Васілевіч Дарашэвіч]] (1900—1968) — беларускі савецкі вучоны-[[Геадэзія|геадэзіст]] і дзеяч народнай адукацыі. * [[Арсен Рыгоравіч Двейрын]] (1907—1996) — савецкі піяніст<ref>http://www.geokorolev.ru/biography/biography_person_dveirin.html</ref>. * [[Францішак Дзеружынскі]] (1779—1850) — беларускі рэлігійны дзеяч, педагог. * [[Алена Міхайлаўна Дзікавіцкая]] (нар. 1960) — беларускі палітык. == Е == * [[Леанід Ціханавіч Ерын]] (нар. 1951) — [[Беларусь|беларускі]] ваенны і дзяржаўны дзеяч, старшыня [[КДБ РБ]] (2000—2004). == Ж == * [[Ігар Мікалаевіч Жалязоўскі]] (нар. 1963) — беларускі [[канькабежны спорт|канькабежац]]. * [[Марына Міхайлаўна Жарская]] (нар. 1983) — беларуская самбістка. * [[Уладзімір Уладзіміравіч Жвікаў]] (нар. 1950) — беларускі [[палітык]]. * [[Вячаслаў Жолудзеў]] (нар. 1995) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. * [[Анатоль Пятровіч Жураўлёў]] (нар. 1963) — беларускі мастак-жывапісец. == З == * [[Леанід Яўгенавіч Забела]] — беларускі матэматык. * [[Георгій Міхайлавіч Зайцаў]] (1895—1961) — савецкі военачальнік. * [[Барыс Пятровіч Захарчэня]] (1928—2005) — савецкі і расійскі вучоны-[[фізік]]. * [[Аляксандр Аляксандравіч Здановіч]] (1927—?) — беларускі дзяржаўны дзеяч. * {{нп5|Мірон Злацін||fr|Miron Zlatin}}. * [[Мікалай Мікалаевіч Зянько]] (нар. 1989) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. == І == * [[Аляксандр Мікалаевіч Івулін]] (нар. 1992) — беларускі журналіста і футбаліст, палітычны зняволены. == К == * [[Дзяніс Віталевіч Кавалеўскі]] (нар. 1992) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Адам Каменскі-Длужык]] (? — пасля [[1672]]) — пісьменнік-[[мемуарыст]]. * [[Лілія Васілеўна Камлюк]] (нар. 1937) — беларускі вучоны ў галіне гідраэкалогіі. * [[Сяргей Віктаравіч Каплякоў]] (нар. 1959) — беларускі спартсмен (плаванне). * [[Уладзімір Сямёнавіч Караткевіч]] (1930—1984) — беларускі [[паэт]], [[Проза|празаік]], [[драматург]], [[Публіцыстыка|публіцыст]], [[перакладчык]], [[сцэнарыст]], класік [[беларуская літаратура|беларускай літаратуры]]. * [[Францішак Караў]] (1731—1802) — беларускі [[архітэктар]], [[педагог]]. * [[Іван Юр’евіч Карпук]] (нар. 1985) — беларускі ўрач-стаматолаг. Доктар медыцынскіх навук (2018), [[прафесар]]. * [[Уладзімір Андрэевіч Каробкін]] (нар. 1940) — вучоны ў галіне машынабудавання. * [[Якаў Ягоравіч Касалапаў]] — беларускі кампазітар. * [[Паліна Уладзіміраўна Качаткова]] (нар. 1968) — беларускі [[празаік]], [[літаратуразнавец]]. * [[Пётр Пятровіч Качура]] (нар. 1972) — беларускі [[футбол|футбаліст]] і трэнер. * [[Аляксандр Сяргеевіч Кірыенка]] (нар. 1977) — беларускі вучоны ў галіне машынабудавання. * [[Алег Паўлавіч Козыраў]] (нар. 1951) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Іна Юр’еўна Крачак]] (нар. 1964) — беларускі ўрач, дэпутат [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] 7 склікання. * [[Дзмітрый Аляксандравіч Кузьмін]] (нар. 1975) — беларускі баскетбаліст і трэнер. * [[Мікалай Леанідавіч Кузьмініч]] (нар. 1958) — беларускі спецыяліст у галіне тэорыі, методыкі і арганізацыі сацыяльна-культурнай дзейнасці, музыкант. * [[Мікола Купава]] (нар. 1946) — беларускі [[мастак]]. * [[Аляксандр Анатолевіч Кучынскі]] (нар. 1979) — беларускі велагоншчык. == Л == * [[Уладзімір Архіпавіч Лабуноў]] (нар. 1959) — беларускі [[вучоны]] ў галіне мікраэлектронікі, дыпламат. * [[Антаніна Леанідаўна Лангіна]] (нар. 1939) — савецкая і расійская шашыстка. * [[Валерый Мікалаевіч Лапцінскі]] (нар. 1940) — беларускі [[матэматык]]. * [[Барыс Савельевіч Ласкін]] (1914—1983) — кінасцэнарыст, паэт, празаік, драматург, аўтар гумарыстычных апавяданняў. * [[Андрэй Міхайлавіч Лукашэвіч]] (нар. 1970) — беларускі [[гісторык]]. * [[Ехіель Ёсіф Лявонцін]] — пісьменнік * [[Залман Довід Лявонцін]] — удзельнік каланізацыі Палесціны * [[Мікалай Мікалаевіч Ляпешка]] (нар. 1952) — беларускі дыпламат. * [[Ірына Пятроўна Ляўковіч]] (нар. 1964) — член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання. == М == * [[Зінаіда Якаўлеўна Мажэйка]] (1933—2014) — беларускі [[этнамузыкалогія|этнамузыказнаўца]]. * [[Аляксандр Аляксандравіч Макаранка]] (нар. 1990) — [[беларусь|беларускі]] [[штангіст]]. * [[Рыма Фёдараўна Маленчанка]] (нар. 1935) — беларуская актрыса, педагог. * [[Георгій Рыгоравіч Мандзалеўскі]] (1934—2024) — савецкі [[валейбол|валейбаліст]], злучны, двухразовы алімпійскі чэмпіён (Токіа-1964, Мехіка-1968). Заслужаны майстар спорту СССР (1963). * [[Іван Васільевіч Манькоўскі]] (1895—1943) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1943). * [[Леў Пятровіч Мацкевіч]] (1903—1968) — беларускі [[архітэктар]]. [[Заслужаны будаўнік БССР]] (1963). * [[Васіль Станіслававіч Мацюшэўскі]] (нар. 1969) — беларускі фінансіст, банкір і дзяржаўны дзеяч. [[Кандыдат эканамічных навук]] (1995). Першы намеснік Прэм’ер-міністра Беларусі (2014—2018). * [[Міхаіл Осіпавіч Мікольскі]] (1898—1938) — журналіст<ref>https://ourbaku.com/index.php/Лифшиц_(Никольский)_Михаил_Осипович_–_журналист</ref>. * [[Кацярына Эдуардаўна Міронава]] (1883—1946) — беларуская актрыса. * [[Аляксандр Яўгенавіч Міронаў]] (1910—1992) — беларускі празаік, [[перакладчык]]. [[Заслужаны работнік культуры БССР]] (1978). == Н == * [[Якаў Паўлавіч Навуменка]] (1959—2012) — беларускі спявак. Народны артыст Беларусі (2011). * [[Нічыпар Якаўлевіч Наталевіч]] (1900—1964) — дзяржаўны дзеяч Беларускай ССР. * [[Аляксандр Пятровіч Новікаў]] (1954—2007) — беларускі фізік, спецыяліст у галіне фізікі паўправаднікоў і дыэлектрыкаў. * [[Абрам Іосіфавіч Нодаў]] (1897—1974) — [[патолагаанатам]]. [[Доктар медыцынскіх навук]], [[прафесар]]. == П == * [[Алена Міхайлаўна Падаляк]] (нар. 1962) — беларускі дзяржаўны дзеяч. * [[Якаў Давыдавіч Паловіцкі]] (нар. 1935) — савецкі расійскі матэматык. Прафесар Пермскага ўніверсітэта. * [[Самуіл Саламонавіч Палякоў]] (1837—1888) — [[Расійская імперыя|расійскі]] прадпрымальнік, канцэсіянер, будаўнік чыгунак, мецэнат. * [[Віталь Аляксандравіч Парахонька]] (нар. 1993) — [[беларусь|беларускі]] [[лёгкаатлет]]. [[Майстар спорту Беларусі]]. * [[Іван Данілавіч Пашкевіч]] (1913—1996) — [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1966). * [[Сямён Рыгоравіч Пераплётчыкаў]] (1931—1996) — фотамастак<ref>http://chel-portal.ru/en-6998</ref>. * [[Уладзімір Анатольевіч Піпін]] (нар. 1972) — беларускі [[скульптар]]. * [[Антон Канстанцінавіч Пуціла]] (нар. 1987) — беларускі [[футбол|футбаліст]]. * [[Ігар Аляксандравіч Пушкін]] (нар. 1964) — гісторык і краязнаўца [[Магілёў|Магілёва]]. * [[Барыс Рыгоравіч Пшэнічнер]] (1933—2020) — астраном<ref>http://www.astronet.ru/db/msg/1639698</ref>. == Р == * [[Зіновій Захаравіч Рагозны]] (1901—1990) — [[генерал-маёр]]. * [[Пётр Міхайлавіч Раманоўскі]] (1919—1919) — беларускі мастак-жывапісец. * [[Леанід Іванавіч Рудніцкі]] — беларускі пісьменнік. == С == * [[Павел Паўлавіч Саковіч]] (1941−2014) — беларускі [[пісьменнік]]. * [[Ларыса Фёдараўна Салавей]] (нар. 1934) — беларускі [[мастацтвазнаўца]]. [[Заслужаны настаўнік БССР]] (1975). * [[Вячаслаў Ігаравіч Салдаценка]] (нар. 1994) — [[Беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]]. [[Майстар спорту Беларусі]]. * [[Уладзімір Усеваладавіч Салтанаў]] (нар. 1936) — беларускі вучоны ў галіне фізіялогіі вісцэральных сістэм. * [[Уладзімір Львовіч Сарочкін]] (1937—1992) — беларускі [[архітэктар]]. * [[Анатоль Віктаравіч Свірыдаў]] (нар. 1982) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]]. * [[Анатоль Іванавіч Свірыдзёнак]] (1936—2023) — беларускі вучоны ў галіне [[матэрыялазнаўства]].  * [[Павел Канстанцінавіч Севярынец]] (нар. 1976) — беларускі палітык, пісьменнік і публіцыст, адзін з заснавальнікаў «[[Малады Фронт|Маладога Фронту]]». * [[Уладзімір Мартынавіч Собін]] (нар. 1940) — вучоны ў галіне цепла- і масаабмену, доктар тэхнічных навук. * [[Дзмітрый Сямёнавіч Снежка]] (1903—1957) — беларускі літаратурны крытык, літаратуразнавец, перакладчык, адзін з лідараў эсперанцкага руху даваеннага часу. * [[Андрэй Стаброўскі]] (нар. 1997) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]]. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]]. * [[Ігар Канстанцінавіч Сумнікаў]] (нар. 1966) — савецкі і беларускі прафесійны шашэйны [[велагоншчык]]. [[Майстар спорту СССР]] (1983) і [[Майстар спорту СССР міжнароднага класа]] (1984). * [[Аляксандр Васільевіч Сцепаненка]] (1938—2005) — беларускі вучоны ў галіне апрацоўкі металаў, [[доктар тэхнічных навук]] (1974). * [[Генадзь Васілевіч Сяркуццеў]] (1937—2016) — вучоны ў галіне педагогікі, заслужаны работнік адукацыі Беларусі (1999). == Т == * [[Вольга Аляксандраўна Талаева]] (нар. 1987) — беларуская спарстменка, інструктар па шорт-трэку Міністэрства спорту і турызму Рэспублікі Беларусь, удзельніца XXII Алімпійскіх гульняў у горадзе [[Сочы]]. * [[Аліна Генадзеўна Талай]] (нар. 1989) — [[беларусь|беларуская]] [[лёгкаатлет]]ка. Спецыялізуецца ў [[Бег на 60 метраў з бар'ерамі|бар’ерным бегу на 60 метраў]], [[Бег на 100 метраў з бар'ерамі|100 метраў]] з бар’ерамі. [[Майстар спорту Беларусі міжнароднага класа]]. * [[Леанід Ігнатавіч Трушко]] (нар. 1938) — беларускі [[акцёр]]. [[Народны артыст Беларусі]] (1996). == Ф == * [[Веніямін Львовіч Фабрыкант]] (1908—1981) — вучоны-энергетык, лаўрэат [[Дзяржаўная прэмія СССР|Дзяржаўнай прэміі СССР]], заслужаны дзеяч навукі і тэхнікі Латвійскай ССР, [[доктар тэхнічных навук]], [[прафесар]]. == Х == * [[Аляксей Аляксандравіч Хадкевіч]] * [[Барыс Львовіч Хігрын]] * [[Леапольд Хлюдзінскі]] == Ц == * [[Аляксандр Паўлавіч Цяльцоў]] == Ч == * [[Мікалай Лявонцьевіч Часнык]] * [[Віталь Ігаравіч Чудовіч]] (нар. 1970) — беларускі палітык. == Ш == * [[Таццяна Валер’еўна Шаракова]] * [[Гершон Шофман]] * [[Уладзімір Дзмітрыевіч Шыбека]] (нар. 1984/1985) — беларускі дзяржаўны дзеяч, кіраўнік адміністрацыі Заводскага раёна горада Мінска. * [[Аляксандр Мікалаевіч Шынкевіч]] == Э == * {{нп5|Моці Эйцінгон||de|Motty Eitingon}}. == Ю == * [[Іосіф Андрыянавіч Юркоў]] == Я == * [[Аляксандр Аляксеевіч Янкоўскі]] {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Постаці Оршы| ]] fhfak2lh3d364eugqlumiloanywq7uh 100 658977 5147977 5147044 2026-05-28T15:51:19Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5147977 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Амерыканскі псіхапат (фільм)|2026-05-28T09:19:29Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Я — легенда (фільм, 2007)|2026-05-28T08:30:41Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Канскі кінафестываль 2026|2026-05-25T17:28:35Z|StachLysy}} {{Новы артыкул|Фіёрд (фільм)|2026-05-25T13:37:42Z|StachLysy}} {{Новы артыкул|Калыханка (фільм)|2026-05-25T03:54:25Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Майскія зоркі|2026-05-24T09:32:59Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Ваенны фільм|2026-05-22T16:15:10Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Вясна надзеі|2026-05-22T14:17:31Z|Archway Islands}} {{Новы артыкул|Уільям Ханна|2026-05-22T14:09:35Z|Feeleman}} {{Новы артыкул|Ідыёт у Парыжы|2026-05-22T09:48:45Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пётр Паўлавіч Філіпаў|2026-05-22T08:19:49Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Кларк Грэг|2026-05-21T10:03:46Z|Feeleman}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> gsaigvaidqmz5pfzbqha2gg96lbn36i 0 665096 5148241 4715932 2026-05-29T09:43:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148241 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Бывалькаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Лоеўскі раён]] |Уключае = 12 населеных пунктаў |Сталіца = [[Бывалькі]] |Датаўтварэння = [[8 снежня]] [[1926]],</br>[[25 сакавіка]] [[1965]] |Скасаванне = [[16 ліпеня]] [[1954]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1002 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 3 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Быва́лькаўскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Лоеўскі раён|Лоеўскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Цэнтр — вёска [[Бывалькі]]. Пасля [[Узбуйненне БССР#Другое ўзбуйненне БССР|другога ўзбуйнення БССР]] з 8 снежня 1926 года сельсавет у складзе Лоеўскага раёна [[Рэчыцкая акруга|Рэчыцкай акругі]] [[БССР]]. З 9 чэрвеня 1927 года ў складзе [[Гомельская акруга|Гомельскай акругі]]. 30 снежня 1927 года сельсавет узбуйнены, у яго склад увайшла тэрыторыя скасаванага [[Сінскі сельсавет|Сінскага сельсавета]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Лоеўскім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе Гомельскай вобласці. 16 ліпеня 1954 года скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Дзяражыцкі сельсавет|Дзяражыцкага сельсавета]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Гомельской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 25 сакавіка 1965 года цэнтр [[Дзяражыцкі сельсавет|Дзяражыцкага сельсавета]] [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкага раёна]] Гомельскай вобласці БССР перанесены ў вёску Бывалькі, сельсавет перайменаваны ў Бывалькаўскі<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 25 сакавіка 1965 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1965, № 18 (1098).</ref>. З 30 ліпеня 1966 года сельсавет у складзе адноўленага Лоеўскага раёна. 2 жніўня 1966 года ў склад сельсавета з [[Малажынскі сельсавет|Малажынскага сельсавета]] [[Брагінскі раён|Брагінскага раёна]] перададзены 6 населеных пунктаў ([[Глушэц (Лоеўскі раён)|Глушэц]], [[Ляскі (Лоеўскі раён)|Ляскі]], [[Майск (Лоеўскі раён)|Майск]], [[Новая Лутава]], [[Старая Лутава]] і [[Сяўкі]])<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 2 жніўня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 26 (1146).</ref>, з якіх 4 ліпеня 1967 года ўтвораны [[Сяўкоўскі сельсавет]]<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 4 ліпеня 1967 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1967, № 24 (1182).</ref>. 1 снежня 2009 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага Сяўкоўскага сельсавета (5 населеных пунктаў: аграгарадок Сяўкі, вёскі Глушэц, Новая Лутава, Старая Лутава і пасёлак Майск)<ref>[https://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 284 Об изменении административно-территориального устройства Лоевского района Гомельской области]</ref>. 23 верасня 2011 года скасавана вёска [[Добры Рог]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2011-121/2011_121_9_44737.pdf Решение Лоевского районного Совета депутатов от 23 сентября 2011 г. № 70 Об упразднения сельских населенных пунктов Лоевского района Гомельской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200329053525/http://www.pravo.by/pdf/2011-121/2011_121_9_44737.pdf|date=29 сакавіка 2020}}</ref>. Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (8 населеных пунктаў) — 949 чалавек<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года]{{Недаступная спасылка}}</ref>, з іх 91,6 % — [[беларусы]], 4,0 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 2,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (12 населеных пунктаў) — 1002 чалавекі<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/homielskaja.htm Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Гомельскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Бывалькаўскі сельсавет}} {{Лоеўскі раён}} [[Катэгорыя:Бывалькаўскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Рэчыцкага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 1954 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1965 годзе]] ozqpi225d5iofk8vb81gy9ww14eoako 0 665210 5147967 5007188 2026-05-28T14:53:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5147967 wikitext text/x-wiki '''Беларускі саюз у Польшчы''' (БСП, {{lang-pl|Związek Białoruski w Rzeczypospolitej Polskiej}}) — аб’яднанне беларускіх арганізацый у [[Польшча|Польшчы]]. Сядзіба аб’яднання знаходзіцца ў [[Беласток|Беластоку]]. == Гісторыя == Беларускі саюз у Польшчы зарэгістраваны [[15 сакавіка]] [[1993]] года. Яго ўтварылі: [[Беларускае аб’яднанне студэнтаў]] (Беласток), [[Беларускае дэмакратычнае аб’яднанне]] (Беласток), [[Беларускае літаратурнае аб’яднанне «Белавежа»]] (Беласток), [[Ніва (газета)|Праграмная рада штотыднёвіка «Ніва»]] (Беласток), Звяз беларускай моладзі (Беласток), Беларускае культурнае таварыства «Хатка» ([[Гданьск]]). Восенню 1993 года ў БСП уступіла [[Беларускае гістарычнае таварыства]]. Першым старшынёй саюза стаў юрыст Пётр Юшчук. Цяпер кіраўніком з’яўляецца [[Яўген Вапа]]. Галоўнай задачай аб’яднання з'яўляецца каардынацыя дзейнасці беларускіх арганізацый. == Літаратура == * [https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=45076 Historia Białorusinów Podlasia, Białystok 2016, s. 400]{{Недаступная спасылка}} == Спасылкі == * [https://www.svaboda.org/a/24842433.html УЧОРА Ў БЕЛАСТОКУ ПРАЙШОЎ V ЗЬЕЗД БЕЛАРУСКАГА САЮЗУ ПОЛЬШЧЫ] * [http://poland.mfa.gov.by/be/bilateral_relations/belarusiny/zgurtowania/ Грамадскія аб’яднанні беларусаў у Польшчы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250524193518/https://poland.mfa.gov.by/be/bilateral_relations/belarusiny/zgurtowania/ |date=24 мая 2025 }} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Польшчы]] 41jekhg8ufeumcdc53dbvxr2x1whdyw 0 668816 5148081 5036305 2026-05-28T20:30:23Z Pabojnia 135280 /* Лаўрэаты */ афармленне 5148081 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыйны спіс}} {{Картка прэміі |назва = Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса за найлепшую музыку |арыгінальная назва = Los Angeles Film Critics Association Award for Best Music |заснаванне = [[1976]] }} '''Прэмія [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]] за найлепшую музыку''' ({{lang-en|Los Angeles Film Critics Association Award for Best Music}})&nbsp;— адна са штогадовых прэмій [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]. Прысуджаецца з [[1976]] года. == Лаўрэаты == Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса за найлепшую музыку прысуджалася з 1976 года. Пачынаючы з 2004 года, вызначалася таксама і другое месца — адзначана шэрым колерам фона <span style="background:#d8d8d8; width:50px; border:1px solid #aaa;">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span>. {| class="wikitable sortable" style="width: 100%" |- ! Год !! Лаўрэат(ы) !! Фільм(ы) !! {{abbr|Кр.|крыніцы|0}} |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1976|1976]] || [[Бернард Херман]] || «[[Таксіст (фільм, 1976)|Таксіст]]» || <ref name="LAFCA 1976" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1977|1977]] || [[Джон Уільямс (кампазітар)|Джон Уільямс]] || «[[Зорныя войны. Эпізод IV: Новая надзея]]» || <ref name="LAFCA 1977" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1978|1978]] || {{нп5|Джорджа Мародэр||en|Giorgio Moroder}} || «{{нп5|Паўночны экспрэс (фільм)|Паўночны экспрэс|en|Midnight Express (film)}}» || <ref name="LAFCA 1978" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1979|1979]] || {{нп5|Кармайн Копала||en|Carmine Coppola}} || «{{нп5|Чорны скакун (фільм)|Чорны скакун|en|The Black Stallion (film)}}» || <ref name="LAFCA 1979" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1980|1980]] || {{нп5|Рай Кудэр||en|Ry Cooder}} || «{{нп5|Вершнікі здалёку||en|The Long Riders}}» || <ref name="LAFCA 1980" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1981|1981]] || [[Рэндзі Ньюман]] || «{{нп5|Рэгтайм (фільм)|Рэгтайм|en|Ragtime (film)}}» || <ref name="LAFCA 1981" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1982|1982]] || [[Джэймс Хорнер]], «{{нп5|The BusBoys||en|The BusBoys}}» || «{{нп5|48 гадзін||en|48 Hrs.}}» || <ref name="LAFCA 1982" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1983|1983]] || [[Філіп Глас]] || «{{нп5|Каяаніскацы||en|Koyaanisqatsi}}» || <ref name="LAFCA 1983" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1984|1984]] || [[Эніа Марыконэ]] || «[[Аднойчы ў Амерыцы]]» || <ref name="LAFCA 1984" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1985|1985]] || {{нп5|Тору Такэміцу||en|Tōru Takemitsu}} || «{{нп5|Ран (фільм)|Ран|en|Ran (film)}}» || <ref name="LAFCA 1985" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1986|1986]] || [[Хербі Хэнкак]], {{нп5|Дэкстэр Гордан||en|Dexter Gordon}} || «{{нп5|Каля поўначы (фільм)|Каля поўначы|en|Round Midnight (film)}}» || <ref name="LAFCA 1986" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1987|1987]] || {{нп5|Дэвід Бірн||en|David Byrne}}, {{нп5|Руіці Сакамота||en|Ryuichi Sakamoto}}, {{нп5|Цун Су||en|Cong Su}} || «[[Апошні імператар]]» || <ref name="LAFCA 1987" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1988|1988]] || {{нп5|Марк Айшэм||en|Mark Isham}} || «{{нп5|Мадэрністы||en|The Moderns}}» || <ref name="LAFCA 1988" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1989|1989]] || {{нп5|Біл Лі (музыкант)|Біл Лі|en|Bill Lee (musician)}} || «{{нп5|Рабі, як трэба||en|Do the Right Thing}}» || <ref name="LAFCA 1989" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1990|1990]] || {{нп5|Рычард Горавіц||fr|Richard Horowitz}}, {{нп5|Руіці Сакамота||en|Ryuichi Sakamoto}} || «{{нп5|Пад покрывам нябёсаў (фільм)|Пад покрывам нябёсаў|en|The Sheltering Sky (film)}}» || <ref name="LAFCA 1990" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1991|1991]] || [[Збігнеў Прайснер]] || «[[Падвойнае жыццё Веранікі]]», «[[Гульні ў палях Госпада]]», «[[Еўропа Еўропа]]» || <ref name="LAFCA 1991" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1992|1992]] || [[Збігнеў Прайснер]] || «[[Шкода (фільм)|Шкода]]» || <ref name="LAFCA 1992" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1993|1993]] || [[Збігнеў Прайснер]] || «[[Тры колеры: Сіні]]», «[[Патаемны сад (фільм, 1993)|Патаемны сад]]», «[[Аліўе Аліўе]]» || <ref name="LAFCA 1993" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1994|1994]] || [[Говард Шор]] || «{{нп5|Эд Вуд (фільм)|Эд Вуд|en|Ed Wood (film)}}» || <ref name="LAFCA 1994" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1995|1995]] || [[Патрык Дойл]] || «{{нп5|Маленькая прынцэса (фільм, 1995)|Маленькая прынцэса|en|A Little Princess (1995 film)}}» || <ref name="LAFCA 1995" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1996|1996]] || {{нп5|Хэл Уілнер||en|Hal Willner}}, «[[The Hey Hey Club Musicians]]» || «{{нп5|Канзас-Сіці (фільм)|Канзас-Сіці|en|Kansas City (film)}}» || <ref name="LAFCA 1996" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1997|1997]] || [[Філіп Глас]] || «{{нп5|Кундун||en|Kundun}}» || <ref name="LAFCA 1997" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1998|1998]] || [[Эліят Голдэнталь]] || «{{нп5|Хлопчык-мяснік (фільм, 1997)|Хлопчык-мяснік|en|The Butcher Boy (1997 film)}}» || <ref name="LAFCA 1998" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1999|1999]] || {{нп5|Трэй Паркер||en|Trey Parker}}, {{нп5|Марк Шэйман||en|Marc Shaiman}} || «{{нп5|Паўднёвы парк: Большы, даўжэйшы і неабрэзаны||en|South Park: Bigger, Longer & Uncut}}» || <ref name="LAFCA 1999" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2000|2000]] || {{нп5|Тань Дунь||en|Tan Dun}} || «{{нп5|Крадзецца тыгр, тоіцца цмок||en|Crouching Tiger, Hidden Dragon}}» || <ref name="LAFCA 2000" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2001|2001]] || [[Говард Шор]] || «[[Уладар пярсцёнкаў: Брацтва пярсцёнка]]» || <ref name="LAFCA 2001" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2002|2002]] || [[Элмер Бернстайн]] || «{{нп5|Далёка ад раю||en|Far from Heaven}}» || <ref name="LAFCA 2002" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2003|2003]] || {{нп5|Бенуа Шарэ||en|Benoît Charest}} || «[[Трыа з Бельвіля]]» || <ref name="LAFCA 2003" /> |- | rowspan=2 align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2004|2004]] || {{нп5|Майкл Джакіна||en|Michael Giacchino}} || «[[Суперсямейка]]» || rowspan=2 | <ref name="LAFCA 2004" /> |- style="background-color:#d8d8d8" || [[Аляксандр Дэспла]] || «{{нп5|Нараджэнне (фільм, 2004)|Нараджэнне|en|Birth (2004 film)}}» |- | rowspan=2 align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2005|2005]] || {{нп5|Дзё Хісаісі||en|Joe Hisaishi}}, {{нп5|Юмі Кімура||en|Youmi Kimura}} || «[[Вандроўны замак Хаўла]]» || rowspan=2 | <ref name="LAFCA 2005" /> |- style="background-color:#d8d8d8" || {{нп5|Руіці Сакамота||en|Ryuichi Sakamoto}} || «{{нп5|Тоні Такітані||en|Tony Takitani}}» |- | rowspan=2 align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2006|2006]] || [[Аляксандр Дэспла]] || «{{нп5|Размаляваная вуаль (фільм, 2006)|Размаляваная вуаль|en|The Painted Veil (2006 film)}}», «[[Каралева (фільм, 2006)|Каралева]]» || rowspan=2 | <ref name="LAFCA 2006" /> |- style="background-color:#d8d8d8" || {{нп5|Томас Ньюман||en|Thomas Newman}} || «{{нп5|Добры немец (фільм)|Добры немец|en|The Good German}}», «{{нп5|Як малыя дзеці||en|Little Children (film)}}» |- | rowspan=2 align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2007|2007]] || {{нп5|Глен Хансард||en|Glen Hansard}}, {{нп5|Маркета Ірглава||en|Markéta Irglová}} || «{{нп5|Аднойчы (фільм, 2007)|Аднойчы|en|Once (film)}}» || rowspan=2 | <ref name="LAFCA 2007" /> |- style="background-color:#d8d8d8" || [[Джоні Грынвуд]] || «[[І будзе кроў]]» |- | rowspan=2 align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2008|2008]] || {{нп5|Ала Ракха Рахман||en|A. R. Rahman}} || «[[Мільянер з трушчоб]]» || rowspan=2 | <ref name="LAFCA 2008" /> |- style="background-color:#d8d8d8" || [[Аляксандр Дэспла]] || «{{нп5|Загадкавая гісторыя Бенджаміна Батана (фільм)|Загадкавая гісторыя Бенджаміна Батана|en|The Curious Case of Benjamin Button (film)}}» |- | rowspan=2 align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2009|2009]] || {{нп5|Ці-Боўн Бернет||en|T Bone Burnett}}, {{нп5|Стывен Брутан||en|Stephen Bruton}} || «{{нп5|Вар’яцкае сэрца (фільм, 2009)|Вар’яцкае сэрца|en|Crazy Heart}}» || rowspan=2 | <ref name="LAFCA 2009" /> |- style="background-color:#d8d8d8" || [[Аляксандр Дэспла]] || «[[Неверагодны містар Фокс (фільм)|Неверагодны містар Фокс]]» |- | rowspan=2 align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2010|2010]] || [[Аляксандр Дэспла]] || «[[Прывід пяра]]» || rowspan=2 | <ref name="LAFCA 2010" /> |- || [[Трэнт Рэзнар]], {{нп5|Атыкус Рос||en|Atticus Ross}} || «[[Сацыяльная сетка (фільм)|Сацыяльная сетка]]» |- | rowspan=2 align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2011|2011]] || «{{нп5|The Chemical Brothers||en|The Chemical Brothers}}» || «{{нп5|Ханна (фільм)|Ханна|en|Hanna (film)}}» || rowspan=2 | <ref name="LAFCA 2011" /> |- style="background-color:#d8d8d8" || {{нп5|Кліф Марцінес||en|Cliff Martinez}} || «[[Драйв (фільм, 2011)|Драйв]]» |- | rowspan=2 align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2012|2012]] || {{нп5|Дэн Ромер||en|Dan Romer}}, {{нп5|Бен Зайтлін||en|Benh Zeitlin}} || «{{нп5|Звяры дзікага Поўдня||en|Beasts of the Southern Wild}}» || rowspan=2 | <ref name="LAFCA 2012" /> |- style="background-color:#d8d8d8" || [[Джоні Грынвуд]] || «{{нп5|Майстар (фільм, 2012)|Майстар|en|The Master (2012 film)}}» |- | rowspan=2 align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2013|2013]] || {{нп5|Ці-Боўн Бернет||en|T Bone Burnett}} || «{{нп5|Унутры Льюіна Дэвіса||en|Inside Llewyn Davis}}» || rowspan=2 | <ref name="LAFCA 2013" /> |- style="background-color:#d8d8d8" || {{нп5|Arcade Fire||en|Arcade Fire}}, {{нп5|Оўэн Палет||en|Owen Pallett}} || «{{нп5|Яна (фільм, 2013)|Яна|en|Her (film)}}» |- | rowspan=2 align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2014|2014]] || [[Джоні Грынвуд]] || «{{нп5|Прыроджаная загана (фільм)|Прыроджаная загана|en|Inherent Vice (film)}}» || rowspan=2 | <ref name="LAFCA 2014" /> |- || {{нп5|Мікэ Ліві||en|Micachu}} || «{{нп5|Пабудзь у маёй скуры||en|Under the Skin (2013 film)}}» |- | rowspan=2 align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2015|2015]] || [[Картэр Бёруэл]] || «{{нп5|Анамаліза||en|Anomalisa}}», «{{нп5|Кэрал (фільм)|Кэрал|en|Carol (film)}}» || rowspan=2 | <ref name="LAFCA 2015" /> |- style="background-color:#d8d8d8" || [[Эніа Марыконэ]] || «[[Агідная васьмёрка]]» |- | rowspan=2 align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2016|2016]] || {{нп5|Джасцін Гурвіц||en|Justin Hurwitz}}, {{нп5|Пасек і Пол|Бендж Пасек і Джасцін Пол|en|Pasek and Paul}} || «[[Ла-Ла Лэнд]]» || rowspan=2 | <ref name="LAFCA 2016" /> |- style="background-color:#d8d8d8" || {{нп5|Мікэ Ліві||en|Micachu}} || «{{нп5|Джэкі (фільм, 2016)|Джэкі|en|Jackie (2016 film)}}» |- | rowspan=2 align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2017|2017]] || [[Джоні Грынвуд]] || «{{нп5|Прывідная нітка||en|Phantom Thread}}» || rowspan=2 | <ref name="LAFCA 2017" /> |- style="background-color:#d8d8d8" || [[Аляксандр Дэспла]] || «[[Форма вады]]» |- | rowspan=2 align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2018|2018]] || {{нп5|Нікалас Брытэл||en|Nicholas Britell}} || «{{нп5|Калі б Біл-стрыт магла гаварыць||en|If Beale Street Could Talk (film)}}» || rowspan=2 | <ref name="LAFCA 2018" /> |- style="background-color:#d8d8d8" || {{нп5|Джасцін Гурвіц||en|Justin Hurwitz}} || «{{нп5|Першы чалавек (фільм)|Першы чалавек|en|First Man (film)}}» |- | rowspan=2 align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2019|2019]] || {{нп5|Дэн Леві (музыкант)|Дэн Леві|en|Dan Levy (musicien)}} || «[[Я страціла сваё цела]]» || rowspan=2 | <ref name="LAFCA 2019" /> |- style="background-color:#d8d8d8" || {{нп5|Томас Ньюман||en|Thomas Newman}} || «[[1917 (фільм, 2019)|1917]]» |- | rowspan=2 align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2020|2020]] || [[Трэнт Рэзнар]], {{нп5|Атыкус Рос||en|Atticus Ross}} || «[[Душа (мультфільм)|Душа]]» || rowspan=2 | <ref name="LAFCA 2020" /> |- style="background-color:#d8d8d8" || {{нп5|Мікэ Ліві||en|Micachu}} || «{{нп5|Лаверс Рок||en|Lovers Rock (2020 film)}}» |- | rowspan=2 align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2021|2021]] || [[Альберта Іглесіяс]] || «[[Паралельныя маці]]» || rowspan=2 | <ref name="LAFCA 2021" /> |- style="background-color:#d8d8d8" || [[Джоні Грынвуд]] || «{{нп5|Улада пса (фільм)|Улада пса|en|The Power of the Dog (film)}}», «{{нп5|Спенсер (фільм)|Спенсер|en|Spencer (film)}}» |- | rowspan=2 align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2022|2022]] || [[М. М. Кеервані]] || «[[RRR]]» || rowspan=2 | <ref name="LAFCA 2022" /> |- style="background-color:#d8d8d8" || [[Павел Мікецін]] || «[[Іа (фільм)|Іа]]» |- | rowspan=2 align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2023|2023]] || [[Міка Левай]] || «[[Зона інтарэсаў (фільм)|Зона інтарэсаў]]» || rowspan=2 | <ref name="LAFCA 2023" /> |- style="background-color:#d8d8d8" || [[Марк Ронсан]], [[Эндру Уайят]] || «[[Барбі (фільм)|Барбі]]» |} == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="LAFCA 1976">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1976.php|title=2nd Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 1977">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1977.php|title=3rd Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 1978">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1978.php|title=4th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 1979">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1979.php|title=5th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 1980">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1980.php|title=6th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 1981">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1981.php|title=7th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 1982">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1982.php|title=8th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 1983">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1983.php|title=9th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 1984">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1984.php|title=10th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 1985">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1985.php|title=11th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 1986">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1986.php|title=12th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 1987">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1987.php|title=13th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 1988">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1988.php|title=14th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 1989">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1989.php|title=15th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 1990">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1990.php|title=16th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 1991">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1991.php|title=17th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 1992">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1992.php|title=18th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 1993">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1993.php|title=19th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 1994">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1994.php|title=20th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 1995">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1995.php|title=21st Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 1996">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1996.php|title=22nd Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 1997">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1997.php|title=23rd Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 1998">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1998.php|title=24th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 1999">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1999.php|title=25th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 2000">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2000.php|title=26th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 2001">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2001.php|title=27th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 2002">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2002.php|title=28th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 2003">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2003.php|title=29th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 2004">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2004.php|title=30th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 2005">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2005.php|title=31st Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 2006">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2006.php|title=32nd Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 2007">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2007.php|title=33rd Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 2008">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2008.php|title=34th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 2009">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2009.php|title=35th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 2010">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2010.php|title=36th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 2011">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2011.php|title=37th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 2012">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2012.php|title=38th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 2013">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2013.php|title=39th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 2014">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2014.php|title=40th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 2015">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2015.php|title=41st Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 2016">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2016.php|title=42nd Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 2017">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2017.php|title=43rd Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 2018">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2018.php|title=44th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 2019">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2019.php|title=45th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 2020">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2020.php|title=46th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-07-02}}</ref> <ref name="LAFCA 2021">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2021.php|title=47th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2022-04-26}}</ref> <ref name="LAFCA 2022">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2022.php|title=48th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2024-02-21}}</ref> <ref name="LAFCA 2023">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2023.php|title=49th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2024-02-21}}</ref> }} {{Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса}} {{Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса за найлепшую музыку}} [[Катэгорыя:Кінапрэміі за найлепшую музыку|Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1976 годзе]] [[Катэгорыя:Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]] bloibevbjke01nlj9ffe59a4m5hoybz 0 669532 5148101 5047782 2026-05-28T21:31:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148101 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |імя = Берхану Джула Гелалча |арыгінал імя = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |Перыяд жыцця = |выява = |подпіс = |герб = |подпіс герба = |мянушка = |псеўданім = |прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|Эфіопія}} |гады службы = |званне = [[фельдмаршал]] |род войскаў = [[File:Flag of the Ethiopian National Defense Force.svg|22px]] [[Узброеныя сілы Эфіопіі]] |камандаваў = {{Сцяг|ААН}} [[ЮНІСФА]] (2014—2016) |частка = |бітвы = [[Тыграйскі канфлікт]] |узнагароды = |Commons = |Rodovid = |сувязі = |у адстаўцы = |роспіс = }} '''Берхану Джула Гелалча''' ({{lang-am|ብርሃኑ ጁላ}}) — эфіопскі ваенны дзеяч, [[фельдмаршал]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і этнічных [[арома]]. Берхану атрымаў ступень [[бакалаўр]]а ва [[Універсітэцкі каледж Альфа|ўніверсітэцкім каледжы Альфа]] і ступень [[магістр]]а ў [[Грынвіцкі ўніверсітэт|Грынвіцкім ўніверсітэце]] ў [[Адыс-Абеба]]. У [[2006]] годзе працаваў у місіі ААН у Ліберыі і займаў пасаду камандуючага сектарам. Ён таксама займаў розныя іншыя пасады ў арміі, у тым ліку ў Міністэрстве нацыянальнай абароны, кадэцкай школе і брыгадах. З [[2006]] па [[2009]] год ён быў намеснікам камандуючага Цэнтральнага камандавання. У [[2010]] годзе прызначаны камандуючым Заходнім камандаваннем эфіопскай арміі<ref name="UN">{{cite web|url=https://www.un.org/press/en/2014/sga1525.doc.htm|title=Secretary-General Appoints Major General Birhanu Jula Gelalcha of Ethiopia Force Commander of United Nations Interim Security Force for Abyei|publisher=United Nations}}</ref>. [[21 лістапада]] [[2014]] года [[Генеральны Сакратар ААН|Генеральным сакратаром ААН]] [[Пан Гі Мун]]ам быў прызначаны камандуючым [[ЮНІСФА|Часовымі сіламі бяспекі Арганізацыі Аб’яднаных Нацый у Аб’ее (ЮНІСФА)]]<ref name="UN"/>. [[9 снежня]] [[2015]] года Берхану павышаны да генерал-лейтэнанта<ref>{{Cite web|url=http://www.gurtong.net/ECM/Editorial/tabid/124/ctl/ArticleView/mid/519/articleId/18094/UN-Under-Secretary-General-For-Field-Support-Visits-UNISFA.aspx|title=UN Under-Secretary General For Field Support Visits UNISFA|last=Trust|first=Gurtong|website=www.gurtong.net|language=en-US|access-date=2018-07-02|archive-date=28 снежня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241228093812/http://www.gurtong.net/ECM/Editorial/tabid/124/ctl/ArticleView/mid/519/articleId/18094/UN-Under-Secretary-General-For-Field-Support-Visits-UNISFA.aspx|url-status=dead}}</ref>. [[15 студзеня]] [[2016]] года скончыўся яго тэрмін паўнамоцтваў на пасадзе кіраўніка ЮНІСФА. Замест Берхану прызначаны генерал-маёр [[Хасен Эбрахім Муса]]<ref>{{Cite news|url=https://news.un.org/en/story/2016/01/520092-un-chief-appoints-major-general-hassen-ebrahim-mussa-ethiopia-head-peacekeeping|title=UN chief appoints Major General Hassen Ebrahim Mussa of Ethiopia to head peacekeeping force in Abyei|date=2016-01-15|work=UN News|access-date=2018-07-02|language=en|url-status=dead}}</ref>. [[4 лістапада]] [[2020]] года прызначаны кіраўніком Генштаба Узброеных сіл Эфіопіі. Як раз у гэты дзень разгараецца ўзброены канфлікт у рэгіёне [[Тыграй]] і Берхану ўдзельнічае ў ажыццяўленні кіраўніцтва ўрадавай арміі падчас баявых дзеянняў з паўстанцамі [[Народны фронт вызвалення Тыграя|НФВТ]]. [[8 студзеня]] [[2022]] года Берхану выраблены ў фельдмаршалы<ref>{{cite web|url=https://www.fanabc.com/english/ethiopia-awards-rank-of-field-marshal-to-general-berhanu-jula/|title=Ethiopia Awards Rank Of Field Marshal To General Berhanu Jula|publisher=fanabc.com|date=8 January 2022|access-date=22 January 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://newbusinessethiopia.com/politics/ethiopia-gets-its-first-field-marshal-general/|title=Ethiopia gets its first Field Marshal General|publisher=newbusinessethiopia.com|date=8 January 2022|access-date=22 January 2022}}</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://m.youtube.com/watch?v=ZEmPgHafE_c Інтэрв’ю Tamagn Media з Берхану Джула] // Афіцыйны канал Tamagn Media на [[Youtube]], 27 верасня 2020 {{ref-am}} [[Катэгорыя:Генералы Эфіопіі]] [[Катэгорыя:Фельдмаршалы]] qys4k3ten8n2c6el9mscpb7yibp37hn 0 672339 5148054 5147511 2026-05-28T18:59:41Z Гарбацкі 13149 абнаўленне звестак 5148054 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Крысціна Бандурына''' ({{ВДП}}) — беларуская [[паэтка]], [[Філалогія|філолаг]], перакладчыца<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://taubinpoetry.com/authors-be/kryscina-banduryna/|title=Крысціна Бандурына|website=TAŬBIN|date=2024-04-27|access-date=2026-05-27}}</ref>. == Біяграфія == Вучылася ў сярэдняй школе № 9 у [[Мазыр]]ы, скончыла [[філалагічны факультэт Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Ф. Скарыны]], магістратуру [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Працавала рэдактарам аддзела паэзіі ў часопісе «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]» (2017—2018). Рэдактарка інтэрнэт-часопіса сучаснай беларускай паэзіі «TAUBIN»<ref name=":0" />. Выпускніца Школы маладога літаратара «W/Rights» (аддзяленне паэзіі і перакладу, 2020). Філолаг, рэдактар, вывучала [[Беларуская мова|беларускую]] і [[Амерыканская літаратура|амерыканскую літаратуру]]. Жыве ў [[Мінск]]у. == Творчасць == Аўтарка зборніка вершаў «Homo» (2019, выдавецтва «Галіяфы») і зборніка перакладаў вершаў на рускую мову «Псалмы и сонники» (2021, выдавецкая серыя «UGAR»). Вершы перакладзены на рускую, украінскую, англійскую, нямецкую, літоўскую, чэшскую, польскую, шведскую і дацкую мовы. Таксама піша прозу. У 2016 годзе дэбютавала ў часопісе «Дзеяслоў» з апавяданнем «Гарадскія ланцужкі»<ref>''Крысціна Бандурына'', Гарадскія ланцужкі. Апавяданне // Дзеяслоў № 4 (83), ліпень-жнівень 2016. — С. 136—141. </ref>. Фіналістка конкурсу «[[Экслібрыс (прэмія)|Экслібрыс]]» імя Аляксандра Уласава (2014), удзельніца праграмы «Рэзідэнцыя маладога літаратара» (2015), фестывалю «Вершы на асфальце» (2015—2021), арганізатарка паэтычнага семінара з [[Вальжына Морт|Вальжынай Морт]] (2017), праектаў «Вершаява» і «Transformation» Фонду Роберта Боша (2017—2018). Лаўрэатка прэміі «Залаты апостраф» часопіса «Дзеяслоў» у намінацыі «Дэбют» (2016). == Бібліяграфія == * «Homo». Мн.: Галіяфы, 2019. * «Псалмы и сонники». М.: UGAR, 2021. * «Самае трывожнае лета». Візенбург/Марк (Германія): Hochroth, 2023. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=ru-RU|url=http://dalina.by/dolinu-angelov-posetila-poet-redaktor-kristina-bandurina/|title=Долину Ангелов посетила поэт, редактор Кристина Бандурина {{!}} Даліна Анёлаў|website=Даліна Анёлаў|access-date=2026-05-27}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210622223708/http://dalina.by/dolinu-angelov-posetila-poet-redaktor-kristina-bandurina/ |date=22 чэрвеня 2021 }} {{ref-ru}} * {{Cite web|url=https://www.nlb.by/content/news/blog-professionalnogo-chitatelya/homo-sum-sbornik-stikhov-kristiny-bandurinoy/|title=Homo sum: сборник стихов Кристины Бандуриной|website=Национальная библиотека Беларуси|access-date=2026-05-27}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210511021043/https://www.nlb.by/content/news/blog-professionalnogo-chitatelya/homo-sum-sbornik-stikhov-kristiny-bandurinoy/ |date=11 мая 2021 }} {{ref-ru}} * https://gomel.today/2020/11/25/288818.html {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бандурына Крысціна}} [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] 8i38siie42cc6v2bl50aaftriepvmsx 0 674244 5148123 4987000 2026-05-28T22:51:15Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148123 wikitext text/x-wiki '''Прапаганда ў Беларусі''' — адзін са сродкаў рэпрэсіўнага ажыццяўлення ўлады [[Рэжым Лукашэнкі|рэжымам Лукашэнкі]]. У прыватнасці, для прапаганды выкарыстоўваюцца дзяржаўныя СМІ, такія як «[[Беларусь 1]]», якія належаць [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Белтэлерадыёкампаніі]], але таксама выкарыстоўваюцца і навучальныя ўстановы. == Сітуацыя са сродкамі масавай інфармацыі ў Беларусі, мэты дзяржаўнай прапаганды == Нягледзячы на ​​ўстанаўленне [[Свабода слова|свабоды слова]] ў артыкуле 33 [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]] 1996 года, [[рэжым Лукашэнкі]] абмяжоўвае яе іншымі законамі і {{нп5|Рэпрэсіі|рэпрэсіямі|uk|Репресії}}.{{sfn|Pospieszna|2014|loc=|quote=|p=|pp=5|s=|S=|с=|g=|name=}} Урад падтрымлівае дзяржаўныя СМІ, такія як тэлеканал «[[Беларусь 1]]» (раней пад назвай «БТ»), якія здаўна выкарыстоўваюцца для прапаганды<ref>{{cite web|first=Shaun|last=Walker|title=Belarus media strike: 'if we can't do honest journalism, we won't work'|publisher=[[The Guardian]]|date=2020-08-17|issn=0261-3077|url=https://www.theguardian.com/world/2020/aug/17/belarus-media-strike-if-we-cant-do-honest-journalism-we-wont-work|access-date=2020-09-23|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114055219/https://www.theguardian.com/world/2020/aug/17/belarus-media-strike-if-we-cant-do-honest-journalism-we-wont-work|archive-date=2021-01-14}}</ref>, і, дзякуючы іх шырокай прысутнасці ў інфармацыйнай прасторы, ажыццяўляе непасрэдны кантроль над медыя-ландшафтам і распаўсюджваннем інфармацыі адпаведна<ref name="UW" />. Гэта робіць людзей у Беларусі ўразлівымі для дзяржаўнай прапаганды, бо ў іх мала доступу да альтэрнатыўных і незалежных СМІ{{sfn|Usau|2007|loc=|quote=|p=|pp=44|s=|S=|с=|g=|name=}}<ref name="UW">{{cite web|author=Rainer Ulrich|url=https://core.ac.uk/download/pdf/11591683.pdf|title=Die Politik der EU gegenüber Belarus|publisher=[[Венскі ўніверсітэт|Universität Wien]]|date=2010|pages=167–170|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20190316232936/https://core.ac.uk/download/pdf/11591683.pdf |archive-date=2019-03-16 |access-date=2021-10-02}}</ref>. Асноўная мэта прапаганды — захаванне ўлады, распаўсюджванне ідэалогіі і папулярызацыя [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]].{{sfn|Pospieszna|2014|loc=|quote=|p=|pp=5|s=|S=|с=|g=|name=}}{{sfn|Usau|2007|loc=|quote=|p=|pp=41|s=|S=|с=|g=|name=}} У прыватнасці, прапаганда намагаецца стварыць адчуванне, што дзяржава, урад і Лукашэнка — гэта адно цэлае.{{sfn|Pospieszna|2014|loc=|quote=|p=|pp=5|s=|S=|с=|g=|name=}}{{sfn|Usau|2007|loc=|quote=|p=|pp=41|s=|S=|с=|g=|name=}} Фокус на персоне Лукашэнкі мацнейшы, чым быў на кіраўніках дзяржавы пры [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]].{{sfn|Usau|2007|loc=|quote=|p=|pp=41|s=|S=|с=|g=|name=}} З 2020 года значна пагоршыўся доступ да незалежных СМІ ў Беларусі: масава блакуецца доступ да сайтаў ([[Reform.by]], [[TUT.BY]], [[Zerkalo.io]], [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]], [[Хартыя'97]], [[Media-Polesye]] ды шмат інш.), нешматлікія незалежныя газеты былі вымушаны спыніць друк («[[Народная Воля]]», «[[Новы Час (газета)|Новы Час]]», «[[Брестская газета]]», «[[Intex-press|Intex-Press]]», «[[Рэгіянальная газета]]» ды інш.), у 2021 годзе тэлеканалы «[[Euronews]]» і «{{нп5|RTVI|RTVI|uk|RTVI}}» былі выключаны з тэлевізійнай сеткі. Характар ​​прапагандысцкай сістэмы бярэ пачатак з савецкіх часоў. Лукашэнка паказваецца як незаменны бацька нацыі і гарант стабільнасці. [[Спорт у Беларусі|Спорт]] гуляе важную ролю ў асвятленні падзеяў як крыніца патрыятызму.{{sfn|Pospieszna|2014|loc=|quote=|p=|pp=5|s=|S=|с=|g=|name=}} У школах, каледжах і ўніверсітэтах працягвае адбывацца значная {{нп5|Індактрынацыя|індактрынацыя|uk|Індоктринація}}: навучэнцы атрымліваюць аднабаковыя паведамленні пра гісторыю і бягучую палітычную сітуацыю{{sfn|Pospieszna|2014|loc=|quote=|p=|pp=5, 6, 94, 117, 118|s=|S=|с=|g=|name=}}{{sfn|Usau|2007|loc=|quote=|p=|pp=43–44|s=|S=|с=|g=|name=}}. З-за боязі Лукашэнкі, што прафесары распаўсюджваюць крамольныя ідэі пра [[плюралізм]], [[Дэмакратыя|дэмакратыю]] і [[лібералізм]], у 2003 годзе ў [[Вышэйшая навучальная ўстанова|ВНУ]] быў уведзены прарасійскі і прасавецкі абавязковы курс «Асновы [[Ідэалогія беларускай дзяржавы|ідэалогіі беларускай дзяржавы]]»<ref name=":2">{{Cite web|date=2020-10-02|first=David|last=Matthews|archive-url=https://web.archive.org/web/20201005033902/https://www.timeshighereducation.com/news/students-protest-belarusian-universities-aid-regime-crackdown|archive-date=2020-10-05|url-status=live|url-access=registration|title=As students protest, Belarusian universities aid regime crackdown|url=https://www.timeshighereducation.com/news/students-protest-belarusian-universities-aid-regime-crackdown|access-date=2020-12-17|publisher={{нп5|Times Higher Education|Times Higher Education|uk|Times Higher Education}}|language=en|quote=Universities also help prop up the regime by teaching a mandatory course called “The Fundamentals of Belarusian State Ideology”, introduced in 2003 because of Mr Lukashenko’s fears that professors were spreading seditious ideas about pluralism, democracy and liberalism. This course tends to lean in a pro-Russian direction, cultivating positive memories of the Soviet period, said Mr Milta.}}</ref>. У прапагандзе, у прыватнасці, заходнія дзяржавы і іх аб’яднанні, такія як [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[НАТА]], але таксама [[Польшча]] і ўвесь [[Еўрапейскі Саюз]], разглядаюцца як варожы бок.{{sfn|Pospieszna|2014|loc=|quote=|p=|pp=5|s=|S=|с=|g=|name=}} Каб мець магчымасць працаваць у дзяржаўным апараце, трэба прайсці ідэалагічныя выпрабаванні.{{sfn|Pospieszna|2014|loc=|quote=|p=|pp=6-7|s=|S=|с=|g=|name=}} == Прыклады прапаганды і мэтанакіраванага скажэння інфармацыі == Падчас [[Распаўсюджванне COVID-19 у Беларусі|пандэміі COVID-19 на Беларусі]] Лукашэнка прынізіў небяспечнасць сітуацыі<ref>{{cite web|url=https://www.derstandard.at/story/2000117221684/coronavirus-bedroht-nun-doch-lukaschenkos-macht-in-weissrussland|title=Coronavirus bedroht nun doch Lukaschenkos Macht in Weißrussland|url-status=live|first=André|last= Ballin|date=2020-05-01|publisher={{нп5|Der Standard|Der Standard|uk|Der Standard}}|access-date=2020-09-23|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20210325085026/https://www.derstandard.at/consent/tcf/story/2000117221684/coronavirus-bedroht-nun-doch-lukaschenkos-macht-in-weissrussland|archive-date=2021-03-25}}</ref>, а паведамляць пра эпідэмію першапачаткова не дазвалялася.<ref name="Warum">{{cite web|publisher=[[Deutsche Welle]]|url=https://www.dw.com/de/propaganda-in-belarus-warum-mitarbeiter-staatlicher-medien-k%C3%BCndigen/a-54784280|title=Propaganda in Belarus: Warum Mitarbeiter staatlicher Medien kündigen|date=2020-09-02|access-date=2020-09-23|language=de|last=Nevedomskaya|first=Tatyana|first2=Markian|last2=Ostaptschuk|coauthors=Ostaptschuk, Markian|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122051345/https://www.dw.com/de/propaganda-in-belarus-warum-mitarbeiter-staatlicher-medien-k%C3%BCndigen/a-54784280|archive-date=22 студзеня 2021|url-status=live}}</ref> Дзяржаўныя СМІ на фоне пратэстаў з 2020 года не толькі ў аўтарскіх перадачах, але ўжо і ў навінах сталі актыўна звяртацца да {{нп5|Містыфікацыя|містыфікацый|uk|Містифікація}}, выкарыстоўваць {{нп5|Стылістычна зніжаная лексіка|стылістычна зніжаную лексіку|ru|Стилистически сниженная лексика}} і наважваць цэтлікі — вынік {{нп5|Інтаксікацыя|інтаксікацыі|uk|Інтоксикація}} іх супрацоўнікаў уласнай прапагандай, на думку журналіста [[Паўлюк Быкоўскі|Паўлюка Быкоўскага]]<ref name="protiv">{{Cite web|author-link=Паўлюк Быкоўскі|last=Быковский|first=Павлюк|date=2021-06-13|title=Против потенциальных рупоров протеста власти используют тактику выжженной земли|url=https://naviny.online/article/20210613/1623575721-protiv-potencialnyh-ruporov-protesta-vlasti-ispolzuyut-taktiku|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210620072942/https://naviny.online/article/20210613/1623575721-protiv-potencialnyh-ruporov-protesta-vlasti-ispolzuyut-taktiku|archive-date=2021-06-20|access-date=2021-06-20|publisher=[[naviny.by]]|language=ru}}</ref>. [[Аператыўная рабочая група па стратэгічных камунікацыях]] зазначыла як прыклад перадачы [[Рыгор Юр’евіч Азаронак|Рыгора Азаронка]] на канале «[[СТБ]]», у якіх [[дэзынфармацыя]] суправаджаецца {{нп5|Мова нянавісці|моваю нянавісці|uk|Мова ворожнечі}}.<ref name="Fuels">{{Cite web|date=2021-06-28|title=Disinformation Fuels Hate on Belarusian TV|url=https://euvsdisinfo.eu/disinformation-fuels-hate-on-belarusian-tv/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210708123626/https://euvsdisinfo.eu/disinformation-fuels-hate-on-belarusian-tv/|archive-date=2021-07-08|access-date=2021-07-08|publisher=[[Аператыўная рабочая група па стратэгічных камунікацыях]]|language=en}}</ref> У прадстаўленні беларускай прапаганды [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавыя акцыі пратэсту ў 2020 годзе]] — гэта акцыі, кантраляваныя Захадам. Сам Лукашэнка заявіў у жніўні 2020 года, што Захад ставіў мэтай [[Анексія|анексію]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Паводле яго слоў, у рэгіёне ўжо развявалі польскія сцягі.<ref>{{cite web|url=https://www.fr.de/politik/belarus-alexander-lukaschenko-minsk-protest-militaer-gewalt-verschwoerungstheorien-90028637.html|title=Belarus: Oppositionspolitikerin Kolesnikowa verschleppt|date=2020-09-07|access-date=2020-09-23|language=de|coauthors=Möllers, Tobias|url-status=live|publisher=[[Frankfurter Rundschau]]|first=Tim Vincent|last=Dicke|first2=Tobias|last2=Möllers|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030230726/https://www.fr.de/politik/belarus-alexander-lukaschenko-minsk-protest-militaer-gewalt-verschwoerungstheorien-90028637.html|archive-date=2020-10-30}}</ref> Прапаганда ў Беларусі фальсіфікуе гвалт [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|міліцыі]] ў дачыненні да дэманстрантаў<ref name=":0">{{cite web|first=Kerstin|last=Holm|title=Propaganda-Bruderhilfe: Kreml schickt Journalismus-Söldner nach Belarus|publisher=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]|url-status=live|language=de|issn=0174-4909|url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/medien/lukaschenka-und-sein-propaganda-bruder-putin-16922405.html|access-date=2020-09-23|date=2020-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929023834/https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/medien/lukaschenka-und-sein-propaganda-bruder-putin-16922405.html|archive-date=2020-09-29}}</ref> і, між іншым, спрабуе аслабіць пратэсны рух пры дапамозе [[дэзынфармацыя|дэзынфармацыі]]; акрамя таго, мэтанакіравана выкарыстоўваюцца і іншыя метады, такія як арышты прадстаўнікоў апазіцыі, напрыклад, членаў [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады]]. Неўзабаве пасля затрымання 15 верасня 2020 года [[Сцяпан Сяргеевіч Латыпаў|Сцяпана Латыпава]] па «[[Беларусь 1]]» паказалі сюжэт, у якім са спасылкай на [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]] сцвярджалася, што жыхар «[[Плошча Перамен|Плошчы Перамен]]» збіраўся выкарыстаць супраць сілавікоў атруту, аднак у канчатковым паведамленні [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчага камітэта]] аб завяршэнні расследавання гэтая версія адсутнічала.<ref>{{Cite journal|date=2021-06-11|title=Сцяпан Латыпаў|journal=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|language=be|issue=22 (730)|pages=3}}</ref> У канцы верасня 2020 года ў эфіры канала «[[Беларусь 1]]» былі паказаны прызнальныя паказанні ад групы людзей, якім нібыта заплацілі каардынатары за ўдзел у пратэстах<ref name="11-ти">{{Cite web|date=2021-06-29|title=Фигурант "дела 11-ти участников чата": Карпенков лично снимал "покаяльное видео" на камеру|url=http://spring96.org/ru/news/104045|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210630010238/http://spring96.org/ru/news/104045|archive-date=2021-06-30|access-date=2021-06-30|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|language=ru}}</ref>. Паводле сведчанняў аднаго з пацярпелых, 29 верасня 2020 года ў {{нп5|РУУС Першамайскага раёна (Мінск)|РУУС Першамайскага раёна Мінска|be-x-old|Першамайская РУУС (Менск)}} [[Мікалай Мікалаевіч Карпянкоў|Мікалай Карпянкоў]] здымаў відэаролікі, пасля і паказаныя па «Беларусь 1», асабіста і камандаваў групай сілавікоў, якая выбівала ілжывыя паказанні ад групы людзей, схопленых [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|ГУБАЗіКам]], якіх збіццём і пагрозамі прымушалі сказаць на камеру, што ім заплацілі каардынатары<ref name="11-ти" />. 3 чэрвеня 2021 года на «[[Агульнанацыянальнае тэлебачанне|АНТ]]» выйшла перадача з удзелам [[Раман Дзмітрыевіч Пратасевіч|Рамана Пратасевіча]] і [[Марат Сяргеевіч Маркаў|Марата Маркава]], кіраўніка тэлеканала, абазначаная як інтэрв’ю Пратасевіча.<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=273998 Пратасевіч даў інтэрв’ю АНТ] [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], 3 чэрвеня 2021 г.</ref> Перадача выклікала шматлікую крытыку і была расцэненая многімі як элемент катавання [[Палітычныя зняволеныя|палітвязня]].<ref>[[Наста Захарэвіч]]. [https://www.svaboda.org/a/31289211.html Чаму ня варта аналізаваць «прызнаньні» Пратасевіча] — [[Радыё Свабода]], 3 чэрвеня 2021 г.</ref><ref>[https://www.svaboda.org/a/31289876.html «Прызнаньне пад руляй аўтамата». Бацька Рамана Пратасевіча і Франак Вячорка пра «інтэрвію» Рамана Пратасевіча] — [[Радыё Свабода]], 4 чэрвеня 2021 г.</ref><ref>[https://belaruspartisan.by/politic/536550/ «Интервью с пленными не бывает»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210604191934/https://belaruspartisan.by/politic/536550/ |date=4 чэрвеня 2021 }} — [[Белорусский партизан]], 4 чэрвеня 2021 г.</ref><ref>{{cite web|title=Blogger Protassewitsch "lobt" Lukaschenko|publisher=[[Deutsche Welle]]|language=de|date=2021-06-04|url=https://www.dw.com/de/blogger-protassewitsch-lobt-lukaschenko/a-57776670|access-date=2021-06-20}}</ref> == Падтрымка беларускай прапаганды з боку Расіі == Падчас мірных масавых [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|акцый пратэстаў у 2020 годзе]] супраць, як мяркуецца, сфальсіфікаваных [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў]] журналістаў беларускіх дзяржаўных СМІ, якія адмовіліся падтрымаць афіцыйныя паведамленні пра перамогу Лукашэнкі і аперацыі супраць дэманстрантаў, замянілі супрацоўнікі з Расіі, у тым ліку з «[[RT]]».<ref name="Fuels" /><ref>{{cite web|publisher={{нп5|tagesschau.de|tagesschau.de|de|tagesschau.de}}|first=Silvia|last=Stöber|url=https://www.tagesschau.de/ausland/belarus-machtwechsel-101.html|title=Proteste gegen Lukaschenko - Wie geht es weiter in Belarus?|date=2020-09-06|access-date=2021-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121123417/https://www.tagesschau.de/ausland/belarus-machtwechsel-101.html|archive-date=2021-01-21|url-status=live|language=de}}</ref><ref name="З АНТ" /> Дзяржаўныя СМІ паведамлялі, што апазіцыя пагражала, што школьныя ўрокі ў хуткім часе будуць праводзіцца толькі на [[Беларуская мова|беларускай мове]], хаця жыхары Беларусі, паколькі большасць з іх двухмоўныя, не бачылі ў гэтым пагрозы, сведчыла [[Ксенія Алегаўна Луцкіна|Ксенія Луцкіна]], былая карэспандэнтка [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Белтэлерадыёкампаніі]]. Паводле нямецкай журналісткі {{нп5|Керстын Хольм|Керстын Хольм|de|Kerstin Holm}}, маніпуляцыі, прадэманстраваныя ў СМІ, маюць почырк расійскіх экспертаў. Дзяржаўны вяшчальнік «[[Беларусь 1]]» прадэманстраваў здымкі выступу лідара апазіцыі [[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыі Калеснікавай]], які быў акампанаваны хорам галасоў, які крычаў {{lang-ru|Уходи!}} ({{lang-be|Сыходзь!}}). Аднак гэтыя заклікі пратэснага руху былі накіраваны супраць [[Лукашэнка. Крымінальныя матэрыялы|Лукашэнкі]]. Таксама на «[[Беларусь 1]]» з’явіўся рэпартаж пра сям’ю, якая знаходзілася ў машыне падчас акцый пратэсту супраць Лукашэнкі ў [[Гродна|Гродне]] і падверглася нападу [[АМАП (Беларусь)|АМАПу]], падчас якога дзіця было сур’ёзна паранена. Аднак у паведамленні гаварылася, што сям’я выпадкова трапіла ў аварыю. Беларускую дзяржаўную прапаганду падтрымаў расійскі прапагандысткі канал «[[RT]]». «[[RT]]» паказаў відэазаяву супрацоўніка [[АМАП (Беларусь)|АМАП]], які сцвярджаў, што малады чалавек, збіты сіламі [[АМАП (Беларусь)|АМАП]] да непрытомнасці, нібыта быў п’яны і ў стане наркатычнага ап’янення; гэтаму супярэчыў незалежны партал «[[TUT.BY]]», які апублікаваў заключэнне лекара з супрацьлеглай інфармацыяй.<ref name=":0" /> Лукашэнка падзякаваў «[[RT]]» за дапамогу ў асвятленні пратэстаў пасля прэзідэнцкіх выбараў.<ref>{{cite web|url=https://www.t-online.de/-/88503472|title=Lukaschenko dankt russischem Sender RT für Hilfe|access-date=2020-09-23|language=de|publisher={{нп5|t-online.de|t-online.de|de|t-online.de}}|date=2020-09-02|archive-url=https://archive.today/20200928165653/https://www.t-online.de/nachrichten/ausland/krisen/id_88503472/proteste-in-belarus-lukaschenko-dankt-russischem-sender-rt-fuer-hilfe.html|archive-date=28 верасня 2020|url-status=live}}</ref> З моманту першай хвалі пратэстаў у 2020 годзе беларускія дзяржаўныя тэлеканалы пры дапамозе спецыялістаў у сферы СМІ з Расіі не толькі ўзгаднілі свае дэзынфармацыйныя наратывы з пракрамлёўскімі СМІ, але таксама прынялі тую ж тактыку, напрыклад, пераследуючы замежных дыпламатаў.<ref name="Fuels" /> == Наступствы == Пачынаючы з 2006 года кіраўнікі і вядучыя прапагандысты дзяржаўных СМІ ([[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Белтэлерадыёкампанія]], [[Агульнанацыянальнае тэлебачанне]] («АНТ»), «[[СТБ]]», «[[СБ. Беларусь сегодня]]», [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]]) неаднаразова ўносіліся ў [[Чорны спіс Еўрасаюза]]<ref>{{cite web|language=be|url=https://nn.by/?c=ar&i=61552|title=Поўны спіс 208 беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд у ЕС|date=2011-10-11|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171022033809/https://nn.by/?c=ar&i=61552|archive-date=2017-10-22|access-date=2021-05-05}}</ref><ref name="br">{{cite web|language=ru|url=http://www.br.minsk.by/index.php?article=27290|title=Суровые и спорные|author=Мария Садовская|publisher=[[Белорусы и рынок (1990)|Белорусы и рынок]]|archive-url=https://archive.today/20121208152435/http://www.br.minsk.by/index.php?article=27290|archive-date=2012-12-08|access-date=2009-07-28|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=МГ/АА|title=Евросоюз утвердил новый пакет санкций против представителей Беларуси. Кто в списке?|url=https://belsat.eu/ru/news/21-06-2021-evrosoyuz-utverdil-personalnye-sanktsii-protiv-predstavitelej-belarusi/|date=2021-06-21|archive-url=https://archive.today/20210627064633/https://belsat.eu/ru/news/21-06-2021-evrosoyuz-utverdil-personalnye-sanktsii-protiv-predstavitelej-belarusi/|archive-date=27 чэрвеня 2021|access-date=2021-06-27|publisher=[[Белсат]]|language=ru|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=EUR-Lex - 02012D0642-20210621 - EN - EUR-Lex|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A02012D0642-20210621|url-status=live|access-date=2021-08-05|publisher=[[EUR-Lex]]|language=en}}</ref>, траплялі ў [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref name="br" />, санкцыйныя спісы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|date=2021-06-25|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury}}</ref>, [[Швейцарыя|Швейцарыі]]<ref>{{Cite web|last=Shields|first=Michael|last2=Liffey|first2=Kevin|date=2021-07-07|editor-last=Liffey|editor-first=Kevin|title=Swiss widen sanctions list against Belarus|url=https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707215407/https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher=[[Reuters]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-07-07|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher={{нп5|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}</ref>. З-за дзяржаўнай прапаганды шматлікія журналісты вырашылі летам і восенню 2020 года пакінуць працу ў дзяржаўных сродках масавай інфармацыі Беларусі.<ref name="Warum" /> Да прыкладу, у гэты перыяд з «[[Агульнанацыянальнае тэлебачанне|АНТ]]» звольнілася каля чвэрці супрацоўнікаў: не менш за 80 з 300, нават нягледзячы на пагрозы кіраўніцтва тэлеканала ў выглядзе распачатку крымінальных спраў і {{нп5|Знікненні людзей у Беларусі|гвалтоўных знікненняў|ru|Исчезновения людей в Белоруссии}}.<ref name="З АНТ">{{Cite web|date=2020-11-20|title=З АНТ звольніліся каля чвэрці усіх супрацоўнікаў. Кім іх замянілі і што там адбываецца цяпер|url=https://www.svaboda.org/a/30960306.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607150401/https://www.svaboda.org/a/30960306.html|archive-date=2021-06-07|access-date=2021-06-20|publisher=[[Радыё Свабода]]|language=be}}</ref> У жніўні большая частка калектыву пакінула радыё «[[Сталіца (радыё)|Сталіца]]»<ref>{{cite web|language=ru|url=https://news.tutby.news/culture/697315.html|title=В знак протеста увольняется коллектив радио «Сталіца»|publisher=[[TUT.BY]]|date=2020-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109044253/https://news.tutby.news/culture/697315.html|archive-date=2021-01-09|access-date=2020-10-01|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|language=ru|url=https://news.tutby.news/culture/698153.html|title=Директор радио «Сталіца» уволился со своим коллективом|first=Денис|last=Мартинович|author-link=Дзяніс Аляксандравіч Марціновіч|date=2020-08-26|publisher=[[TUT.BY]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109173252/https://news.tutby.news/culture/698153.html|archive-date=2021-01-09|access-date=2020-10-01|url-status=dead}}</ref>. Зыход прадоўжыўся і ў 2021 годзе: у студзені налічвалася больш за 100 адкрытых [[Вакансія|вакансій]] у [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Белтэлерадыёкампаніі]], а па стане на чэрвень ад [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Белтэлерадыёкампаніі]] былі размешчаны ўжо 160 вакансій, ад выдавецкага дому «Беларусь сёння» (газета «[[СБ. Беларусь сегодня]]» ды інш.) — 20.<ref>{{Cite journal|first=Сяргей|last=Салаўёў|date=2021-06-11|title=Трывога па ўсіх франтах|journal=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|language=be|issue=22 (730)|pages=3}}</ref> 22 снежня 2020 года [[Instagram]] выдаліў акаўнт [[Агульнанацыянальнае тэлебачанне|Агульнанацыянальнага тэлебачання]] з-за шматлікіх скаргаў карыстальнікаў на агрэсіўную прапаганду, недакладную інфармацыю і {{нп5|Змесціва|змесціва|bg|Съдържание (медии)}}, якое распальвае варожасць.<ref>{{Cite web|language=ru|url=https://reform.by/189273-instagram-udalil-stranicu-gostelekanala-ont|title=Instagram удалил страницу гостелеканала ОНТ|publisher=[[Reform.by]]|date=2020-12-22|access-date=2021-08-17}}</ref> 10 чэрвеня 2021 года [[Украіна]] забараніла рэтрансляцыю тэлеканала «[[Беларусь 24]]», які {{нп5|Распальванне міжнацыянальнай варожасці|распальваў нацыянальную варожасць|uk|Розпалювання міжнаціональної ворожнечі}} і распаўсюджваў дэзынфармацыю.<ref name="В Україні">{{Cite web|date=2021-06-10|title=В Україні заборонили державний білоруський телеканал|url=https://4studio.com.ua/statti/suspilstvo/v-ukrayini-zaboronyly-derzhavnyj-biloruskyj-telekanal/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210611061017/https://4studio.com.ua/statti/suspilstvo/v-ukrayini-zaboronyly-derzhavnyj-biloruskyj-telekanal/|archive-date=2021-06-11|access-date=2021-06-11|publisher=Четверта студія|language=uk}}</ref> 30 чэрвеня 2021 года Белтэлерадыёкампанію выключылі з [[Еўрапейскі вяшчальны саюз|Еўрапейскага вяшчальнага саюзу]]<ref>{{Cite web|date=2021-06-30|title=Белтэлерадыёкампанію выключылі з Еўрапейскага вяшчальнага саюза|url=https://euroradio.fm/belteleradyyokampaniyu-vyklyuchyli-z-eurapeyskaga-vyashchalnaga-sayuza|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701100520/https://euroradio.fm/belteleradyyokampaniyu-vyklyuchyli-z-eurapeyskaga-vyashchalnaga-sayuza|archive-date=2021-07-01|access-date=2021-07-01|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=be}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Ідэалогія беларускай дзяржавы]] * [[Свабода слова ў Беларусі]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Cite book|url=https://www.ntnu.edu/documents/1295900401/1296025685/Nr+21_B5.pdf/7d635b89-8094-4224-2b7f-f3775cdf293b?t=1604414383746|title=The Lukashenka Phenomenon: Elections, Propaganda, and the Foundations of Political Authority in Belarus|last=R. Marples|first=David|author-link=Дэвід Роджэр Марплз|publisher=Trondheim Studies on East European Cultures and Societies|others={{нп5|Сабрына Рамет|Sabrina P. Ramet|ru|Рамет, Сабрина}}|year=2007|isbn=978-82-995792-1-6|editor-last=Péteri|editor-first=György|publication-place=Trondheim|page=120|language=en|issn=1501-6684|access-date=2021-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005124206/https://www.ntnu.edu/documents/1295900401/1296025685/Nr+21_B5.pdf/7d635b89-8094-4224-2b7f-f3775cdf293b?t=1604414383746|archive-date=2021-10-05}} * {{кніга |аўтар = [[Павел Усаў|Pavał Usau]] |частка = “Ideology of Belarusian State” Propaganda Mechanisms |загаловак = Belarusian Society '2007: Hopes, Illusions, Perspectives |спасылка = https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=1967-10.pdf |archive-url = https://web.archive.org/web/20211005202429/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=1967-10.pdf |адказны = Marta Pejda |месца = [[Мадысан (Вісконсін)|Madison]] |выдавецтва = [[Вісконсінскі ўніверсітэт у Мадысане|University of Wisconsin–Madison]] |год = 2007 |старонкі = 40–45 |старонак = 101 |isbn= 9788391665855 |мова=en |ref = Usau }} * {{cite book |last= Wilson |first= Andrew |author-link=Эндру Уілсан |year= 2021 |title=Belarus. The last European Dictatorship (new edition) |location=New Haven, London |publisher={{нп5|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |page= 384 |isbn=978-0-300-25921-6 }} * {{кніга |аўтар = Paulina Pospieszna |загаловак = Democracy Assistance from the Third Wave: Polish Engagement in Belarus and Ukraine |месца = [[Пітсбург|Pittsburgh]] |выдавецтва = {{нп5|University of Pittsburgh Press|University of Pittsburgh Press|en|University of Pittsburgh Press}} |год = 2014 |старонак = 368 |doi=10.2307/j.ctt7zw8d3 |серыя = Pitt Series in Russian and East European Studies |ISBN=978-0-8229-6271-7 |мова=en |ref = Pospieszna}} == Спасылкі == * [https://ifex.org/examining-state-propaganda-and-the-need-for-media-literacy-in-belarus/ Yanina Melnikava: Examining state propaganda and the need for media literacy in Belarus] — {{нп5|Міжнародная асацыяцыя па абароне свабоды слова|Міжнародная асацыяцыя па абароне свабоды слова|uk|Міжнародна асоціація із захисту свободи слова}}{{ref-en}} * [https://www.n-tv.de/politik/Lukaschenkos-Medien-feuern-aus-allen-Rohren-article21988438.html Denis Trubetskoy: Hetze gegen Belarus-Opposition. Lukaschenkos Medien feuern aus allen Rohren.] — {{нп5|N-tv|N-tv|uk|N-tv}}{{ref-de}} * [https://www.youtube.com/watch?v=3PCCGKBvb9c Как врет Лукашенко: разбираем пропаганду в Беларуси на примере Ryanair и Протасевича #Пересмотр] — [[Deutsche Welle]]{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Прапаганда ў Беларусі| ]] pdyinketmpga99qy6z0opze8u9dcdqr 5148126 5148123 2026-05-28T22:59:06Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148126 wikitext text/x-wiki '''Прапаганда ў Беларусі''' — адзін са сродкаў рэпрэсіўнага ажыццяўлення ўлады [[Рэжым Лукашэнкі|рэжымам Лукашэнкі]]. У прыватнасці, для прапаганды выкарыстоўваюцца дзяржаўныя СМІ, такія як «[[Беларусь 1]]», якія належаць [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Белтэлерадыёкампаніі]], але таксама выкарыстоўваюцца і навучальныя ўстановы. Пасля 2020 года дзяржаўная прапаганда зведала істотную радыкалізацыю: адбыўся пераход ад абароны рэжыму да адкрытага выкарыстання [[Мова варожасці|мовы варожасці]], распальвання нянавісці да палітычных апанентаў, уразлівых сацыяльных груп (у тым ліку [[ЛГБТ]]-супольнасці) і краін Захаду. Важным інструментам прапаганды і псіхалагічнага гвалту сталі сеткі лаяльных сілавым структурам [[Тэлеграм-канал|Telegram-каналаў]], праз якія масава распаўсюджваюцца так званыя «[[Пакаяннае відэа|пакаянныя відэа]]» з затрыманымі грамадзянамі, а таксама ажыццяўляецца іх [[Доксінг|доксінг]] і публічнае прыніжэнне{{sfn|ГУБАЗіК|2022|с=27}}. == Сітуацыя са сродкамі масавай інфармацыі ў Беларусі, мэты дзяржаўнай прапаганды == Нягледзячы на ​​ўстанаўленне [[Свабода слова|свабоды слова]] ў артыкуле 33 [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]] 1996 года, [[рэжым Лукашэнкі]] абмяжоўвае яе іншымі законамі і {{нп5|Рэпрэсіі|рэпрэсіямі|uk|Репресії}}.{{sfn|Pospieszna|2014|loc=|quote=|p=|pp=5|s=|S=|с=|g=|name=}} Урад падтрымлівае дзяржаўныя СМІ, такія як тэлеканал «[[Беларусь 1]]» (раней пад назвай «БТ»), якія здаўна выкарыстоўваюцца для прапаганды<ref>{{cite web|first=Shaun|last=Walker|title=Belarus media strike: 'if we can't do honest journalism, we won't work'|publisher=[[The Guardian]]|date=2020-08-17|issn=0261-3077|url=https://www.theguardian.com/world/2020/aug/17/belarus-media-strike-if-we-cant-do-honest-journalism-we-wont-work|access-date=2020-09-23|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114055219/https://www.theguardian.com/world/2020/aug/17/belarus-media-strike-if-we-cant-do-honest-journalism-we-wont-work|archive-date=2021-01-14}}</ref>, і, дзякуючы іх шырокай прысутнасці ў інфармацыйнай прасторы, ажыццяўляе непасрэдны кантроль над медыя-ландшафтам і распаўсюджваннем інфармацыі адпаведна<ref name="UW" />. Гэта робіць людзей у Беларусі ўразлівымі для дзяржаўнай прапаганды, бо ў іх мала доступу да альтэрнатыўных і незалежных СМІ{{sfn|Usau|2007|loc=|quote=|p=|pp=44|s=|S=|с=|g=|name=}}<ref name="UW">{{cite web|author=Rainer Ulrich|url=https://core.ac.uk/download/pdf/11591683.pdf|title=Die Politik der EU gegenüber Belarus|publisher=[[Венскі ўніверсітэт|Universität Wien]]|date=2010|pages=167–170|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20190316232936/https://core.ac.uk/download/pdf/11591683.pdf |archive-date=2019-03-16 |access-date=2021-10-02}}</ref>. Асноўная мэта прапаганды — захаванне ўлады, распаўсюджванне ідэалогіі і папулярызацыя [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]].{{sfn|Pospieszna|2014|loc=|quote=|p=|pp=5|s=|S=|с=|g=|name=}}{{sfn|Usau|2007|loc=|quote=|p=|pp=41|s=|S=|с=|g=|name=}} У прыватнасці, прапаганда намагаецца стварыць адчуванне, што дзяржава, урад і Лукашэнка — гэта адно цэлае.{{sfn|Pospieszna|2014|loc=|quote=|p=|pp=5|s=|S=|с=|g=|name=}}{{sfn|Usau|2007|loc=|quote=|p=|pp=41|s=|S=|с=|g=|name=}} Фокус на персоне Лукашэнкі мацнейшы, чым быў на кіраўніках дзяржавы пры [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]].{{sfn|Usau|2007|loc=|quote=|p=|pp=41|s=|S=|с=|g=|name=}} З 2020 года значна пагоршыўся доступ да незалежных СМІ ў Беларусі: масава блакуецца доступ да сайтаў ([[Reform.by]], [[TUT.BY]], [[Zerkalo.io]], [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]], [[Хартыя'97]], [[Media-Polesye]] ды шмат інш.), нешматлікія незалежныя газеты былі вымушаны спыніць друк («[[Народная Воля]]», «[[Новы Час (газета)|Новы Час]]», «[[Брестская газета]]», «[[Intex-press|Intex-Press]]», «[[Рэгіянальная газета]]» ды інш.), у 2021 годзе тэлеканалы «[[Euronews]]» і «{{нп5|RTVI|RTVI|uk|RTVI}}» былі выключаны з тэлевізійнай сеткі. Характар ​​прапагандысцкай сістэмы бярэ пачатак з савецкіх часоў. Лукашэнка паказваецца як незаменны бацька нацыі і гарант стабільнасці. [[Спорт у Беларусі|Спорт]] гуляе важную ролю ў асвятленні падзеяў як крыніца патрыятызму.{{sfn|Pospieszna|2014|loc=|quote=|p=|pp=5|s=|S=|с=|g=|name=}} У школах, каледжах і ўніверсітэтах працягвае адбывацца значная {{нп5|Індактрынацыя|індактрынацыя|uk|Індоктринація}}: навучэнцы атрымліваюць аднабаковыя паведамленні пра гісторыю і бягучую палітычную сітуацыю{{sfn|Pospieszna|2014|loc=|quote=|p=|pp=5, 6, 94, 117, 118|s=|S=|с=|g=|name=}}{{sfn|Usau|2007|loc=|quote=|p=|pp=43–44|s=|S=|с=|g=|name=}}. З-за боязі Лукашэнкі, што прафесары распаўсюджваюць крамольныя ідэі пра [[плюралізм]], [[Дэмакратыя|дэмакратыю]] і [[лібералізм]], у 2003 годзе ў [[Вышэйшая навучальная ўстанова|ВНУ]] быў уведзены прарасійскі і прасавецкі абавязковы курс «Асновы [[Ідэалогія беларускай дзяржавы|ідэалогіі беларускай дзяржавы]]»<ref name=":2">{{Cite web|date=2020-10-02|first=David|last=Matthews|archive-url=https://web.archive.org/web/20201005033902/https://www.timeshighereducation.com/news/students-protest-belarusian-universities-aid-regime-crackdown|archive-date=2020-10-05|url-status=live|url-access=registration|title=As students protest, Belarusian universities aid regime crackdown|url=https://www.timeshighereducation.com/news/students-protest-belarusian-universities-aid-regime-crackdown|access-date=2020-12-17|publisher={{нп5|Times Higher Education|Times Higher Education|uk|Times Higher Education}}|language=en|quote=Universities also help prop up the regime by teaching a mandatory course called “The Fundamentals of Belarusian State Ideology”, introduced in 2003 because of Mr Lukashenko’s fears that professors were spreading seditious ideas about pluralism, democracy and liberalism. This course tends to lean in a pro-Russian direction, cultivating positive memories of the Soviet period, said Mr Milta.}}</ref>. У прапагандзе, у прыватнасці, заходнія дзяржавы і іх аб’яднанні, такія як [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[НАТА]], але таксама [[Польшча]] і ўвесь [[Еўрапейскі Саюз]], разглядаюцца як варожы бок.{{sfn|Pospieszna|2014|loc=|quote=|p=|pp=5|s=|S=|с=|g=|name=}} Каб мець магчымасць працаваць у дзяржаўным апараце, трэба прайсці ідэалагічныя выпрабаванні.{{sfn|Pospieszna|2014|loc=|quote=|p=|pp=6-7|s=|S=|с=|g=|name=}} == Прыклады прапаганды і мэтанакіраванага скажэння інфармацыі == Падчас [[Распаўсюджванне COVID-19 у Беларусі|пандэміі COVID-19 на Беларусі]] Лукашэнка прынізіў небяспечнасць сітуацыі<ref>{{cite web|url=https://www.derstandard.at/story/2000117221684/coronavirus-bedroht-nun-doch-lukaschenkos-macht-in-weissrussland|title=Coronavirus bedroht nun doch Lukaschenkos Macht in Weißrussland|url-status=live|first=André|last= Ballin|date=2020-05-01|publisher={{нп5|Der Standard|Der Standard|uk|Der Standard}}|access-date=2020-09-23|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20210325085026/https://www.derstandard.at/consent/tcf/story/2000117221684/coronavirus-bedroht-nun-doch-lukaschenkos-macht-in-weissrussland|archive-date=2021-03-25}}</ref>, а паведамляць пра эпідэмію першапачаткова не дазвалялася.<ref name="Warum">{{cite web|publisher=[[Deutsche Welle]]|url=https://www.dw.com/de/propaganda-in-belarus-warum-mitarbeiter-staatlicher-medien-k%C3%BCndigen/a-54784280|title=Propaganda in Belarus: Warum Mitarbeiter staatlicher Medien kündigen|date=2020-09-02|access-date=2020-09-23|language=de|last=Nevedomskaya|first=Tatyana|first2=Markian|last2=Ostaptschuk|coauthors=Ostaptschuk, Markian|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122051345/https://www.dw.com/de/propaganda-in-belarus-warum-mitarbeiter-staatlicher-medien-k%C3%BCndigen/a-54784280|archive-date=22 студзеня 2021|url-status=live}}</ref> Дзяржаўныя СМІ на фоне пратэстаў з 2020 года не толькі ў аўтарскіх перадачах, але ўжо і ў навінах сталі актыўна звяртацца да {{нп5|Містыфікацыя|містыфікацый|uk|Містифікація}}, выкарыстоўваць {{нп5|Стылістычна зніжаная лексіка|стылістычна зніжаную лексіку|ru|Стилистически сниженная лексика}} і наважваць цэтлікі — вынік {{нп5|Інтаксікацыя|інтаксікацыі|uk|Інтоксикація}} іх супрацоўнікаў уласнай прапагандай, на думку журналіста [[Паўлюк Быкоўскі|Паўлюка Быкоўскага]]<ref name="protiv">{{Cite web|author-link=Паўлюк Быкоўскі|last=Быковский|first=Павлюк|date=2021-06-13|title=Против потенциальных рупоров протеста власти используют тактику выжженной земли|url=https://naviny.online/article/20210613/1623575721-protiv-potencialnyh-ruporov-protesta-vlasti-ispolzuyut-taktiku|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210620072942/https://naviny.online/article/20210613/1623575721-protiv-potencialnyh-ruporov-protesta-vlasti-ispolzuyut-taktiku|archive-date=2021-06-20|access-date=2021-06-20|publisher=[[naviny.by]]|language=ru}}</ref>. [[Аператыўная рабочая група па стратэгічных камунікацыях]] зазначыла як прыклад перадачы [[Рыгор Юр’евіч Азаронак|Рыгора Азаронка]] на канале «[[СТБ]]», у якіх [[дэзынфармацыя]] суправаджаецца {{нп5|Мова нянавісці|моваю нянавісці|uk|Мова ворожнечі}}.<ref name="Fuels">{{Cite web|date=2021-06-28|title=Disinformation Fuels Hate on Belarusian TV|url=https://euvsdisinfo.eu/disinformation-fuels-hate-on-belarusian-tv/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210708123626/https://euvsdisinfo.eu/disinformation-fuels-hate-on-belarusian-tv/|archive-date=2021-07-08|access-date=2021-07-08|publisher=[[Аператыўная рабочая група па стратэгічных камунікацыях]]|language=en}}</ref> У прадстаўленні беларускай прапаганды [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавыя акцыі пратэсту ў 2020 годзе]] — гэта акцыі, кантраляваныя Захадам. Сам Лукашэнка заявіў у жніўні 2020 года, што Захад ставіў мэтай [[Анексія|анексію]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Паводле яго слоў, у рэгіёне ўжо развявалі польскія сцягі.<ref>{{cite web|url=https://www.fr.de/politik/belarus-alexander-lukaschenko-minsk-protest-militaer-gewalt-verschwoerungstheorien-90028637.html|title=Belarus: Oppositionspolitikerin Kolesnikowa verschleppt|date=2020-09-07|access-date=2020-09-23|language=de|coauthors=Möllers, Tobias|url-status=live|publisher=[[Frankfurter Rundschau]]|first=Tim Vincent|last=Dicke|first2=Tobias|last2=Möllers|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030230726/https://www.fr.de/politik/belarus-alexander-lukaschenko-minsk-protest-militaer-gewalt-verschwoerungstheorien-90028637.html|archive-date=2020-10-30}}</ref> Прапаганда ў Беларусі фальсіфікуе гвалт [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|міліцыі]] ў дачыненні да дэманстрантаў<ref name=":0">{{cite web|first=Kerstin|last=Holm|title=Propaganda-Bruderhilfe: Kreml schickt Journalismus-Söldner nach Belarus|publisher=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]|url-status=live|language=de|issn=0174-4909|url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/medien/lukaschenka-und-sein-propaganda-bruder-putin-16922405.html|access-date=2020-09-23|date=2020-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929023834/https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/medien/lukaschenka-und-sein-propaganda-bruder-putin-16922405.html|archive-date=2020-09-29}}</ref> і, між іншым, спрабуе аслабіць пратэсны рух пры дапамозе [[дэзынфармацыя|дэзынфармацыі]]; акрамя таго, мэтанакіравана выкарыстоўваюцца і іншыя метады, такія як арышты прадстаўнікоў апазіцыі, напрыклад, членаў [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады]]. Неўзабаве пасля затрымання 15 верасня 2020 года [[Сцяпан Сяргеевіч Латыпаў|Сцяпана Латыпава]] па «[[Беларусь 1]]» паказалі сюжэт, у якім са спасылкай на [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]] сцвярджалася, што жыхар «[[Плошча Перамен|Плошчы Перамен]]» збіраўся выкарыстаць супраць сілавікоў атруту, аднак у канчатковым паведамленні [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчага камітэта]] аб завяршэнні расследавання гэтая версія адсутнічала.<ref>{{Cite journal|date=2021-06-11|title=Сцяпан Латыпаў|journal=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|language=be|issue=22 (730)|pages=3}}</ref> У канцы верасня 2020 года ў эфіры канала «[[Беларусь 1]]» былі паказаны прызнальныя паказанні ад групы людзей, якім нібыта заплацілі каардынатары за ўдзел у пратэстах<ref name="11-ти">{{Cite web|date=2021-06-29|title=Фигурант "дела 11-ти участников чата": Карпенков лично снимал "покаяльное видео" на камеру|url=http://spring96.org/ru/news/104045|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210630010238/http://spring96.org/ru/news/104045|archive-date=2021-06-30|access-date=2021-06-30|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|language=ru}}</ref>. Паводле сведчанняў аднаго з пацярпелых, 29 верасня 2020 года ў {{нп5|РУУС Першамайскага раёна (Мінск)|РУУС Першамайскага раёна Мінска|be-x-old|Першамайская РУУС (Менск)}} [[Мікалай Мікалаевіч Карпянкоў|Мікалай Карпянкоў]] здымаў відэаролікі, пасля і паказаныя па «Беларусь 1», асабіста і камандаваў групай сілавікоў, якая выбівала ілжывыя паказанні ад групы людзей, схопленых [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|ГУБАЗіКам]], якіх збіццём і пагрозамі прымушалі сказаць на камеру, што ім заплацілі каардынатары<ref name="11-ти" />. 3 чэрвеня 2021 года на «[[Агульнанацыянальнае тэлебачанне|АНТ]]» выйшла перадача з удзелам [[Раман Дзмітрыевіч Пратасевіч|Рамана Пратасевіча]] і [[Марат Сяргеевіч Маркаў|Марата Маркава]], кіраўніка тэлеканала, абазначаная як інтэрв’ю Пратасевіча.<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=273998 Пратасевіч даў інтэрв’ю АНТ] [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], 3 чэрвеня 2021 г.</ref> Перадача выклікала шматлікую крытыку і была расцэненая многімі як элемент катавання [[Палітычныя зняволеныя|палітвязня]].<ref>[[Наста Захарэвіч]]. [https://www.svaboda.org/a/31289211.html Чаму ня варта аналізаваць «прызнаньні» Пратасевіча] — [[Радыё Свабода]], 3 чэрвеня 2021 г.</ref><ref>[https://www.svaboda.org/a/31289876.html «Прызнаньне пад руляй аўтамата». Бацька Рамана Пратасевіча і Франак Вячорка пра «інтэрвію» Рамана Пратасевіча] — [[Радыё Свабода]], 4 чэрвеня 2021 г.</ref><ref>[https://belaruspartisan.by/politic/536550/ «Интервью с пленными не бывает»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210604191934/https://belaruspartisan.by/politic/536550/ |date=4 чэрвеня 2021 }} — [[Белорусский партизан]], 4 чэрвеня 2021 г.</ref><ref>{{cite web|title=Blogger Protassewitsch "lobt" Lukaschenko|publisher=[[Deutsche Welle]]|language=de|date=2021-06-04|url=https://www.dw.com/de/blogger-protassewitsch-lobt-lukaschenko/a-57776670|access-date=2021-06-20}}</ref> === Telegram-каналы і «пакаянныя відэа» === {{Асноўны артыкул|Пакаянныя відэа ў Беларусі}} Адным з найбольш яскравых інструментаў новай прапаганды пасля 2020 года стала сістэматычнае стварэнне і распаўсюджванне так званых «пакаянных відэа». Гэтая практыка была ўкаранёна [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй МУС Рэспублікі Беларусь|Галоўным упраўленнем па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй]] (ГУБАЗіК){{sfn|ГУБАЗіК|2022|с=27-28}}. Затрыманых грамадзян пад пагрозамі, псіхалагічным ціскам, а часта і пасля фізічнага [[Збіццё|збіцця]], прымушаюць на камеру прызнавацца ў нібыта здзейсненых правапарушэннях, называць памер свайго заробку, паведамляць дэталі прыватнага жыцця, раскайвацца ў падпісцы на незалежныя СМІ і прасіць прабачэння перад сілавікамі{{sfn|ГУБАЗіК|2022|с=28}}. Гэтыя відэаматэрыялы публікуюцца ў сетцы праўладных і сілавых Telegram-каналаў (напрыклад, «[[Жоўтыя злівы]]», каналы ГУБАЗіК). Публікацыі суправаджаюцца абразлівымі і зневажальнымі тытрамі, якія ўтрымліваюць [[Мова варожасці|мову варожасці]]. Такія метады прапаганды праваабарончыя арганізацыі расцэньваюць як форму псіхалагічнага [[Катаванні|катавання]], накіраваную на публічнае знішчэнне годнасці чалавека і татальнае запалохванне грамадства{{sfn|ГУБАЗіК|2022|с=27-28}}. Часта такія відэа выкарыстоўваюцца для прымусовага [[Аўтынг|аўтынгу]] — раскрыцця сексуальнай арыентацыі затрыманых з мэтай іх дадатковай дыскрэдытацыі{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=9}}. === Мова варожасці і гамафобная прапаганда === {{Асноўны артыкул|Дыскрымінацыя ЛГБТ-людзей у Беларусі}} З 2022 года беларуская дзяржаўная прапаганда пачала актыўна капіраваць расійскія наратывы, выкарыстоўваючы тэматыку [[ЛГБТК+]] для стварэння вобраза «ўнутранага ворага» і ачарнення дэмакратычных краін. У дзяржаўных СМІ (газета «[[СБ. Беларусь сегодня]]», тэлеканалы «[[СТБ]]», «[[Агульнанацыянальнае тэлебачанне|АНТ]]») ЛГБТК-супольнасць сістэматычна асацыюецца з неанацызмам, злачыннасцю, сатанізмам і пагрозай для дзяцей. Прапаганда ставіць «нетрадыцыйныя адносіны» ў адзін шэраг з [[Педафілія|педафіліяй]], тым самым апраўдваючы рэпрэсіі{{sfn|Прапаганда і ЛГБТК+|2024|с=2-4}}. Дзяржаўныя прапагандысты і службовыя асобы неаднаразова выкарыстоўвалі прамую мову варожасці. Напрыклад, у эфіры праграмы на «СТБ» у красавіку 2026 года тэлевядучы [[Рыгор Юр’евіч Азаронак|Рыгор Азаронак]] заявіў пра прадстаўнікоў ЛГБТК+, што «саджаў бы іх», на што журналістка Людміла Гладкая дадала: «Я б іх расстрэльвала»{{sfn|Прапаганда і ЛГБТК+|2026|с=3}}. У артыкулах выдання «СБ. Беларусь сегодня» аўтары (напрыклад, Андрэй Мукавозчык) выкарыстоўвалі дэгуманізуючую лексіку, вітаючы рэпрэсіўныя законы супраць феміністак і прадстаўнікоў руху [[Чайлдфры|чайлдфры]]{{sfn|Прапаганда і ЛГБТК+|2026|с=4}}. Гэтая маштабная інфармацыйная кампанія стала ідэалагічнай базай для прыняцця ў красавіку 2026 года закона аб увядзенні адміністрацыйнай адказнасці за «прапаганду гомасексуалізму, змены полу, бяздзетнасці і педафіліі», што прывяло да масавай цэнзуры ў кнігавыдавецтве і культуры{{sfn|Прапаганда і ЛГБТК+|2026|с=1-2}}. == Прапаганда падчас расійска-ўкраінскай вайны == {{Асноўны артыкул|Беларусь ва ўмовах расійска-ўкраінскай вайны}} Пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|поўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] ў лютым 2022 года, для якога была прадастаўлена тэрыторыя Беларусі, дзяржаўныя СМІ цалкам падтрымалі пракрамлёўскую рыторыку. Прапаганда апраўдвала акт агрэсіі і транслявала наратывы расійскіх СМІ. Адначасова з гэтым беларуская прапаганда была скіравана на жорсткую дыскрэдытацыю антываеннага руху ўнутры краіны. Грамадзяне, якія пратэставалі супраць вайны або ажыццяўлялі дыверсіі на чыгунцы для запаволення расійскай ваеннай тэхнікі (так званыя «[[Рэйкавая вайна ў Беларусі (2022)|рэйкавыя партызаны]]»), называліся дзяржаўнымі СМІ выключна «тэрарыстамі» і «здраднікамі». Гэта інфармацыйнае суправаджэнне выкарыстоўвалася для апраўдання надзвычай жорсткіх дзеянняў сілавікоў, якія пры затрыманні наўмысна стралялі актывістам у калені баявымі патронамі, а таксама для наступнага ўвядзення [[Смяротнае пакаранне ў Беларусі|смяротнага пакарання]] за замах на акт тэрарызму{{sfn|Антываенны супраціў|2022|с=26-27}}. == Падтрымка беларускай прапаганды з боку Расіі == Падчас мірных масавых [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|акцый пратэстаў у 2020 годзе]] супраць, як мяркуецца, сфальсіфікаваных [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў]] журналістаў беларускіх дзяржаўных СМІ, якія адмовіліся падтрымаць афіцыйныя паведамленні пра перамогу Лукашэнкі і аперацыі супраць дэманстрантаў, замянілі супрацоўнікі з Расіі, у тым ліку з «[[RT]]».<ref name="Fuels" /><ref>{{cite web|publisher={{нп5|tagesschau.de|tagesschau.de|de|tagesschau.de}}|first=Silvia|last=Stöber|url=https://www.tagesschau.de/ausland/belarus-machtwechsel-101.html|title=Proteste gegen Lukaschenko - Wie geht es weiter in Belarus?|date=2020-09-06|access-date=2021-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121123417/https://www.tagesschau.de/ausland/belarus-machtwechsel-101.html|archive-date=2021-01-21|url-status=live|language=de}}</ref><ref name="З АНТ" /> Дзяржаўныя СМІ паведамлялі, што апазіцыя пагражала, што школьныя ўрокі ў хуткім часе будуць праводзіцца толькі на [[Беларуская мова|беларускай мове]], хаця жыхары Беларусі, паколькі большасць з іх двухмоўныя, не бачылі ў гэтым пагрозы, сведчыла [[Ксенія Алегаўна Луцкіна|Ксенія Луцкіна]], былая карэспандэнтка [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Белтэлерадыёкампаніі]]. Паводле нямецкай журналісткі {{нп5|Керстын Хольм|Керстын Хольм|de|Kerstin Holm}}, маніпуляцыі, прадэманстраваныя ў СМІ, маюць почырк расійскіх экспертаў. Дзяржаўны вяшчальнік «[[Беларусь 1]]» прадэманстраваў здымкі выступу лідара апазіцыі [[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыі Калеснікавай]], які быў акампанаваны хорам галасоў, які крычаў {{lang-ru|Уходи!}} ({{lang-be|Сыходзь!}}). Аднак гэтыя заклікі пратэснага руху былі накіраваны супраць [[Лукашэнка. Крымінальныя матэрыялы|Лукашэнкі]]. Таксама на «[[Беларусь 1]]» з’явіўся рэпартаж пра сям’ю, якая знаходзілася ў машыне падчас акцый пратэсту супраць Лукашэнкі ў [[Гродна|Гродне]] і падверглася нападу [[АМАП (Беларусь)|АМАПу]], падчас якога дзіця было сур’ёзна паранена. Аднак у паведамленні гаварылася, што сям’я выпадкова трапіла ў аварыю. Беларускую дзяржаўную прапаганду падтрымаў расійскі прапагандысткі канал «[[RT]]». «[[RT]]» паказаў відэазаяву супрацоўніка [[АМАП (Беларусь)|АМАП]], які сцвярджаў, што малады чалавек, збіты сіламі [[АМАП (Беларусь)|АМАП]] да непрытомнасці, нібыта быў п’яны і ў стане наркатычнага ап’янення; гэтаму супярэчыў незалежны партал «[[TUT.BY]]», які апублікаваў заключэнне лекара з супрацьлеглай інфармацыяй.<ref name=":0" /> Лукашэнка падзякаваў «[[RT]]» за дапамогу ў асвятленні пратэстаў пасля прэзідэнцкіх выбараў.<ref>{{cite web|url=https://www.t-online.de/-/88503472|title=Lukaschenko dankt russischem Sender RT für Hilfe|access-date=2020-09-23|language=de|publisher={{нп5|t-online.de|t-online.de|de|t-online.de}}|date=2020-09-02|archive-url=https://archive.today/20200928165653/https://www.t-online.de/nachrichten/ausland/krisen/id_88503472/proteste-in-belarus-lukaschenko-dankt-russischem-sender-rt-fuer-hilfe.html|archive-date=28 верасня 2020|url-status=live}}</ref> З моманту першай хвалі пратэстаў у 2020 годзе беларускія дзяржаўныя тэлеканалы пры дапамозе спецыялістаў у сферы СМІ з Расіі не толькі ўзгаднілі свае дэзынфармацыйныя наратывы з пракрамлёўскімі СМІ, але таксама прынялі тую ж тактыку, напрыклад, пераследуючы замежных дыпламатаў.<ref name="Fuels" /> == Наступствы == Пачынаючы з 2006 года кіраўнікі і вядучыя прапагандысты дзяржаўных СМІ ([[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Белтэлерадыёкампанія]], [[Агульнанацыянальнае тэлебачанне]] («АНТ»), «[[СТБ]]», «[[СБ. Беларусь сегодня]]», [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]]) неаднаразова ўносіліся ў [[Чорны спіс Еўрасаюза]]<ref>{{cite web|language=be|url=https://nn.by/?c=ar&i=61552|title=Поўны спіс 208 беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд у ЕС|date=2011-10-11|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171022033809/https://nn.by/?c=ar&i=61552|archive-date=2017-10-22|access-date=2021-05-05}}</ref><ref name="br">{{cite web|language=ru|url=http://www.br.minsk.by/index.php?article=27290|title=Суровые и спорные|author=Мария Садовская|publisher=[[Белорусы и рынок (1990)|Белорусы и рынок]]|archive-url=https://archive.today/20121208152435/http://www.br.minsk.by/index.php?article=27290|archive-date=2012-12-08|access-date=2009-07-28|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=МГ/АА|title=Евросоюз утвердил новый пакет санкций против представителей Беларуси. Кто в списке?|url=https://belsat.eu/ru/news/21-06-2021-evrosoyuz-utverdil-personalnye-sanktsii-protiv-predstavitelej-belarusi/|date=2021-06-21|archive-url=https://archive.today/20210627064633/https://belsat.eu/ru/news/21-06-2021-evrosoyuz-utverdil-personalnye-sanktsii-protiv-predstavitelej-belarusi/|archive-date=27 чэрвеня 2021|access-date=2021-06-27|publisher=[[Белсат]]|language=ru|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=EUR-Lex - 02012D0642-20210621 - EN - EUR-Lex|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A02012D0642-20210621|url-status=live|access-date=2021-08-05|publisher=[[EUR-Lex]]|language=en}}</ref>, траплялі ў [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref name="br" />, санкцыйныя спісы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|date=2021-06-25|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury}}</ref>, [[Швейцарыя|Швейцарыі]]<ref>{{Cite web|last=Shields|first=Michael|last2=Liffey|first2=Kevin|date=2021-07-07|editor-last=Liffey|editor-first=Kevin|title=Swiss widen sanctions list against Belarus|url=https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707215407/https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher=[[Reuters]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-07-07|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher={{нп5|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}</ref>. З-за дзяржаўнай прапаганды шматлікія журналісты вырашылі летам і восенню 2020 года пакінуць працу ў дзяржаўных сродках масавай інфармацыі Беларусі.<ref name="Warum" /> Да прыкладу, у гэты перыяд з «[[Агульнанацыянальнае тэлебачанне|АНТ]]» звольнілася каля чвэрці супрацоўнікаў: не менш за 80 з 300, нават нягледзячы на пагрозы кіраўніцтва тэлеканала ў выглядзе распачатку крымінальных спраў і {{нп5|Знікненні людзей у Беларусі|гвалтоўных знікненняў|ru|Исчезновения людей в Белоруссии}}.<ref name="З АНТ">{{Cite web|date=2020-11-20|title=З АНТ звольніліся каля чвэрці усіх супрацоўнікаў. Кім іх замянілі і што там адбываецца цяпер|url=https://www.svaboda.org/a/30960306.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607150401/https://www.svaboda.org/a/30960306.html|archive-date=2021-06-07|access-date=2021-06-20|publisher=[[Радыё Свабода]]|language=be}}</ref> У жніўні большая частка калектыву пакінула радыё «[[Сталіца (радыё)|Сталіца]]»<ref>{{cite web|language=ru|url=https://news.tutby.news/culture/697315.html|title=В знак протеста увольняется коллектив радио «Сталіца»|publisher=[[TUT.BY]]|date=2020-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109044253/https://news.tutby.news/culture/697315.html|archive-date=2021-01-09|access-date=2020-10-01|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|language=ru|url=https://news.tutby.news/culture/698153.html|title=Директор радио «Сталіца» уволился со своим коллективом|first=Денис|last=Мартинович|author-link=Дзяніс Аляксандравіч Марціновіч|date=2020-08-26|publisher=[[TUT.BY]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109173252/https://news.tutby.news/culture/698153.html|archive-date=2021-01-09|access-date=2020-10-01|url-status=dead}}</ref>. Зыход прадоўжыўся і ў 2021 годзе: у студзені налічвалася больш за 100 адкрытых [[Вакансія|вакансій]] у [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Белтэлерадыёкампаніі]], а па стане на чэрвень ад [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Белтэлерадыёкампаніі]] былі размешчаны ўжо 160 вакансій, ад выдавецкага дому «Беларусь сёння» (газета «[[СБ. Беларусь сегодня]]» ды інш.) — 20.<ref>{{Cite journal|first=Сяргей|last=Салаўёў|date=2021-06-11|title=Трывога па ўсіх франтах|journal=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|language=be|issue=22 (730)|pages=3}}</ref> 22 снежня 2020 года [[Instagram]] выдаліў акаўнт [[Агульнанацыянальнае тэлебачанне|Агульнанацыянальнага тэлебачання]] з-за шматлікіх скаргаў карыстальнікаў на агрэсіўную прапаганду, недакладную інфармацыю і {{нп5|Змесціва|змесціва|bg|Съдържание (медии)}}, якое распальвае варожасць.<ref>{{Cite web|language=ru|url=https://reform.by/189273-instagram-udalil-stranicu-gostelekanala-ont|title=Instagram удалил страницу гостелеканала ОНТ|publisher=[[Reform.by]]|date=2020-12-22|access-date=2021-08-17}}</ref> 10 чэрвеня 2021 года [[Украіна]] забараніла рэтрансляцыю тэлеканала «[[Беларусь 24]]», які {{нп5|Распальванне міжнацыянальнай варожасці|распальваў нацыянальную варожасць|uk|Розпалювання міжнаціональної ворожнечі}} і распаўсюджваў дэзынфармацыю.<ref name="В Україні">{{Cite web|date=2021-06-10|title=В Україні заборонили державний білоруський телеканал|url=https://4studio.com.ua/statti/suspilstvo/v-ukrayini-zaboronyly-derzhavnyj-biloruskyj-telekanal/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210611061017/https://4studio.com.ua/statti/suspilstvo/v-ukrayini-zaboronyly-derzhavnyj-biloruskyj-telekanal/|archive-date=2021-06-11|access-date=2021-06-11|publisher=Четверта студія|language=uk}}</ref> 30 чэрвеня 2021 года Белтэлерадыёкампанію выключылі з [[Еўрапейскі вяшчальны саюз|Еўрапейскага вяшчальнага саюзу]]<ref>{{Cite web|date=2021-06-30|title=Белтэлерадыёкампанію выключылі з Еўрапейскага вяшчальнага саюза|url=https://euroradio.fm/belteleradyyokampaniyu-vyklyuchyli-z-eurapeyskaga-vyashchalnaga-sayuza|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701100520/https://euroradio.fm/belteleradyyokampaniyu-vyklyuchyli-z-eurapeyskaga-vyashchalnaga-sayuza|archive-date=2021-07-01|access-date=2021-07-01|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=be}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Ідэалогія беларускай дзяржавы]] * [[Свабода слова ў Беларусі]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Cite book|url=https://www.ntnu.edu/documents/1295900401/1296025685/Nr+21_B5.pdf/7d635b89-8094-4224-2b7f-f3775cdf293b?t=1604414383746|title=The Lukashenka Phenomenon: Elections, Propaganda, and the Foundations of Political Authority in Belarus|last=R. Marples|first=David|author-link=Дэвід Роджэр Марплз|publisher=Trondheim Studies on East European Cultures and Societies|others={{нп5|Сабрына Рамет|Sabrina P. Ramet|ru|Рамет, Сабрина}}|year=2007|isbn=978-82-995792-1-6|editor-last=Péteri|editor-first=György|publication-place=Trondheim|page=120|language=en|issn=1501-6684|access-date=2021-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005124206/https://www.ntnu.edu/documents/1295900401/1296025685/Nr+21_B5.pdf/7d635b89-8094-4224-2b7f-f3775cdf293b?t=1604414383746|archive-date=2021-10-05}} * {{кніга |аўтар = [[Павел Усаў|Pavał Usau]] |частка = “Ideology of Belarusian State” Propaganda Mechanisms |загаловак = Belarusian Society '2007: Hopes, Illusions, Perspectives |спасылка = https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=1967-10.pdf |archive-url = https://web.archive.org/web/20211005202429/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=1967-10.pdf |адказны = Marta Pejda |месца = [[Мадысан (Вісконсін)|Madison]] |выдавецтва = [[Вісконсінскі ўніверсітэт у Мадысане|University of Wisconsin–Madison]] |год = 2007 |старонкі = 40–45 |старонак = 101 |isbn= 9788391665855 |мова=en |ref = Usau }} * {{cite book |last= Wilson |first= Andrew |author-link=Эндру Уілсан |year= 2021 |title=Belarus. The last European Dictatorship (new edition) |location=New Haven, London |publisher={{нп5|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |page= 384 |isbn=978-0-300-25921-6 }} * {{кніга |аўтар = Paulina Pospieszna |загаловак = Democracy Assistance from the Third Wave: Polish Engagement in Belarus and Ukraine |месца = [[Пітсбург|Pittsburgh]] |выдавецтва = {{нп5|University of Pittsburgh Press|University of Pittsburgh Press|en|University of Pittsburgh Press}} |год = 2014 |старонак = 368 |doi=10.2307/j.ctt7zw8d3 |серыя = Pitt Series in Russian and East European Studies |ISBN=978-0-8229-6271-7 |мова=en |ref = Pospieszna}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=ГУБАЗiК – карны падраздел рэжыму па барацьбе з iншадумствам |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/report-gubop%D0%B8k-bel_compressed.pdf |ref=ГУБАЗіК}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларускi удзел у вайне ва Украiне: рэжым i народ. Мы выйшлi за мiр, а трапiлi у турму |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/spravazdacha_belaruski-udzel-u-vajne-va-ukraine-rezhym-i-narod_bel-1.pdf |ref=Антываенны супраціў}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Катаваннi людзей ЛГБТК+ i гамафобная палiтыка рэжыму |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=23 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/05/report_lgbtq_by.pdf |ref=ЛГБТК+}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Мониторинг риторики беларусской пропаганды в отношении ЛГБТК+ сообщества в 2024 году |месца=Мінск |выдавецтва=TG House |год=2024 |спасылка=https://tbelarus.com/post/monitoring-propaganda-2024 |ref=Прапаганда і ЛГБТК+}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Belarus LGBTQI+ rights statement (April - May 2026) |месца=Мінск |выдавецтва=Prismatica |год=2026 |спасылка=https://prismatica.community/en-us/statements/april-may-2026 |ref=Прапаганда і ЛГБТК+}} == Спасылкі == * [https://ifex.org/examining-state-propaganda-and-the-need-for-media-literacy-in-belarus/ Yanina Melnikava: Examining state propaganda and the need for media literacy in Belarus] — {{нп5|Міжнародная асацыяцыя па абароне свабоды слова|Міжнародная асацыяцыя па абароне свабоды слова|uk|Міжнародна асоціація із захисту свободи слова}}{{ref-en}} * [https://www.n-tv.de/politik/Lukaschenkos-Medien-feuern-aus-allen-Rohren-article21988438.html Denis Trubetskoy: Hetze gegen Belarus-Opposition. Lukaschenkos Medien feuern aus allen Rohren.] — {{нп5|N-tv|N-tv|uk|N-tv}}{{ref-de}} * [https://www.youtube.com/watch?v=3PCCGKBvb9c Как врет Лукашенко: разбираем пропаганду в Беларуси на примере Ryanair и Протасевича #Пересмотр] — [[Deutsche Welle]]{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Прапаганда ў Беларусі| ]] 8d2s0th4bbk3df5zxww4awrlxzkqvsv 5148268 5148126 2026-05-29T10:29:32Z MocnyDuham 99818 /* Telegram-каналы і «пакаянныя відэа» */ афармленне 5148268 wikitext text/x-wiki '''Прапаганда ў Беларусі''' — адзін са сродкаў рэпрэсіўнага ажыццяўлення ўлады [[Рэжым Лукашэнкі|рэжымам Лукашэнкі]]. У прыватнасці, для прапаганды выкарыстоўваюцца дзяржаўныя СМІ, такія як «[[Беларусь 1]]», якія належаць [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Белтэлерадыёкампаніі]], але таксама выкарыстоўваюцца і навучальныя ўстановы. Пасля 2020 года дзяржаўная прапаганда зведала істотную радыкалізацыю: адбыўся пераход ад абароны рэжыму да адкрытага выкарыстання [[Мова варожасці|мовы варожасці]], распальвання нянавісці да палітычных апанентаў, уразлівых сацыяльных груп (у тым ліку [[ЛГБТ]]-супольнасці) і краін Захаду. Важным інструментам прапаганды і псіхалагічнага гвалту сталі сеткі лаяльных сілавым структурам [[Тэлеграм-канал|Telegram-каналаў]], праз якія масава распаўсюджваюцца так званыя «[[Пакаяннае відэа|пакаянныя відэа]]» з затрыманымі грамадзянамі, а таксама ажыццяўляецца іх [[Доксінг|доксінг]] і публічнае прыніжэнне{{sfn|ГУБАЗіК|2022|с=27}}. == Сітуацыя са сродкамі масавай інфармацыі ў Беларусі, мэты дзяржаўнай прапаганды == Нягледзячы на ​​ўстанаўленне [[Свабода слова|свабоды слова]] ў артыкуле 33 [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]] 1996 года, [[рэжым Лукашэнкі]] абмяжоўвае яе іншымі законамі і {{нп5|Рэпрэсіі|рэпрэсіямі|uk|Репресії}}.{{sfn|Pospieszna|2014|loc=|quote=|p=|pp=5|s=|S=|с=|g=|name=}} Урад падтрымлівае дзяржаўныя СМІ, такія як тэлеканал «[[Беларусь 1]]» (раней пад назвай «БТ»), якія здаўна выкарыстоўваюцца для прапаганды<ref>{{cite web|first=Shaun|last=Walker|title=Belarus media strike: 'if we can't do honest journalism, we won't work'|publisher=[[The Guardian]]|date=2020-08-17|issn=0261-3077|url=https://www.theguardian.com/world/2020/aug/17/belarus-media-strike-if-we-cant-do-honest-journalism-we-wont-work|access-date=2020-09-23|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114055219/https://www.theguardian.com/world/2020/aug/17/belarus-media-strike-if-we-cant-do-honest-journalism-we-wont-work|archive-date=2021-01-14}}</ref>, і, дзякуючы іх шырокай прысутнасці ў інфармацыйнай прасторы, ажыццяўляе непасрэдны кантроль над медыя-ландшафтам і распаўсюджваннем інфармацыі адпаведна<ref name="UW" />. Гэта робіць людзей у Беларусі ўразлівымі для дзяржаўнай прапаганды, бо ў іх мала доступу да альтэрнатыўных і незалежных СМІ{{sfn|Usau|2007|loc=|quote=|p=|pp=44|s=|S=|с=|g=|name=}}<ref name="UW">{{cite web|author=Rainer Ulrich|url=https://core.ac.uk/download/pdf/11591683.pdf|title=Die Politik der EU gegenüber Belarus|publisher=[[Венскі ўніверсітэт|Universität Wien]]|date=2010|pages=167–170|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20190316232936/https://core.ac.uk/download/pdf/11591683.pdf |archive-date=2019-03-16 |access-date=2021-10-02}}</ref>. Асноўная мэта прапаганды — захаванне ўлады, распаўсюджванне ідэалогіі і папулярызацыя [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]].{{sfn|Pospieszna|2014|loc=|quote=|p=|pp=5|s=|S=|с=|g=|name=}}{{sfn|Usau|2007|loc=|quote=|p=|pp=41|s=|S=|с=|g=|name=}} У прыватнасці, прапаганда намагаецца стварыць адчуванне, што дзяржава, урад і Лукашэнка — гэта адно цэлае.{{sfn|Pospieszna|2014|loc=|quote=|p=|pp=5|s=|S=|с=|g=|name=}}{{sfn|Usau|2007|loc=|quote=|p=|pp=41|s=|S=|с=|g=|name=}} Фокус на персоне Лукашэнкі мацнейшы, чым быў на кіраўніках дзяржавы пры [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]].{{sfn|Usau|2007|loc=|quote=|p=|pp=41|s=|S=|с=|g=|name=}} З 2020 года значна пагоршыўся доступ да незалежных СМІ ў Беларусі: масава блакуецца доступ да сайтаў ([[Reform.by]], [[TUT.BY]], [[Zerkalo.io]], [[Еўрапейскае радыё для Беларусі]], [[Хартыя'97]], [[Media-Polesye]] ды шмат інш.), нешматлікія незалежныя газеты былі вымушаны спыніць друк («[[Народная Воля]]», «[[Новы Час (газета)|Новы Час]]», «[[Брестская газета]]», «[[Intex-press|Intex-Press]]», «[[Рэгіянальная газета]]» ды інш.), у 2021 годзе тэлеканалы «[[Euronews]]» і «{{нп5|RTVI|RTVI|uk|RTVI}}» былі выключаны з тэлевізійнай сеткі. Характар ​​прапагандысцкай сістэмы бярэ пачатак з савецкіх часоў. Лукашэнка паказваецца як незаменны бацька нацыі і гарант стабільнасці. [[Спорт у Беларусі|Спорт]] гуляе важную ролю ў асвятленні падзеяў як крыніца патрыятызму.{{sfn|Pospieszna|2014|loc=|quote=|p=|pp=5|s=|S=|с=|g=|name=}} У школах, каледжах і ўніверсітэтах працягвае адбывацца значная {{нп5|Індактрынацыя|індактрынацыя|uk|Індоктринація}}: навучэнцы атрымліваюць аднабаковыя паведамленні пра гісторыю і бягучую палітычную сітуацыю{{sfn|Pospieszna|2014|loc=|quote=|p=|pp=5, 6, 94, 117, 118|s=|S=|с=|g=|name=}}{{sfn|Usau|2007|loc=|quote=|p=|pp=43–44|s=|S=|с=|g=|name=}}. З-за боязі Лукашэнкі, што прафесары распаўсюджваюць крамольныя ідэі пра [[плюралізм]], [[Дэмакратыя|дэмакратыю]] і [[лібералізм]], у 2003 годзе ў [[Вышэйшая навучальная ўстанова|ВНУ]] быў уведзены прарасійскі і прасавецкі абавязковы курс «Асновы [[Ідэалогія беларускай дзяржавы|ідэалогіі беларускай дзяржавы]]»<ref name=":2">{{Cite web|date=2020-10-02|first=David|last=Matthews|archive-url=https://web.archive.org/web/20201005033902/https://www.timeshighereducation.com/news/students-protest-belarusian-universities-aid-regime-crackdown|archive-date=2020-10-05|url-status=live|url-access=registration|title=As students protest, Belarusian universities aid regime crackdown|url=https://www.timeshighereducation.com/news/students-protest-belarusian-universities-aid-regime-crackdown|access-date=2020-12-17|publisher={{нп5|Times Higher Education|Times Higher Education|uk|Times Higher Education}}|language=en|quote=Universities also help prop up the regime by teaching a mandatory course called “The Fundamentals of Belarusian State Ideology”, introduced in 2003 because of Mr Lukashenko’s fears that professors were spreading seditious ideas about pluralism, democracy and liberalism. This course tends to lean in a pro-Russian direction, cultivating positive memories of the Soviet period, said Mr Milta.}}</ref>. У прапагандзе, у прыватнасці, заходнія дзяржавы і іх аб’яднанні, такія як [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[НАТА]], але таксама [[Польшча]] і ўвесь [[Еўрапейскі Саюз]], разглядаюцца як варожы бок.{{sfn|Pospieszna|2014|loc=|quote=|p=|pp=5|s=|S=|с=|g=|name=}} Каб мець магчымасць працаваць у дзяржаўным апараце, трэба прайсці ідэалагічныя выпрабаванні.{{sfn|Pospieszna|2014|loc=|quote=|p=|pp=6-7|s=|S=|с=|g=|name=}} == Прыклады прапаганды і мэтанакіраванага скажэння інфармацыі == Падчас [[Распаўсюджванне COVID-19 у Беларусі|пандэміі COVID-19 на Беларусі]] Лукашэнка прынізіў небяспечнасць сітуацыі<ref>{{cite web|url=https://www.derstandard.at/story/2000117221684/coronavirus-bedroht-nun-doch-lukaschenkos-macht-in-weissrussland|title=Coronavirus bedroht nun doch Lukaschenkos Macht in Weißrussland|url-status=live|first=André|last= Ballin|date=2020-05-01|publisher={{нп5|Der Standard|Der Standard|uk|Der Standard}}|access-date=2020-09-23|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20210325085026/https://www.derstandard.at/consent/tcf/story/2000117221684/coronavirus-bedroht-nun-doch-lukaschenkos-macht-in-weissrussland|archive-date=2021-03-25}}</ref>, а паведамляць пра эпідэмію першапачаткова не дазвалялася.<ref name="Warum">{{cite web|publisher=[[Deutsche Welle]]|url=https://www.dw.com/de/propaganda-in-belarus-warum-mitarbeiter-staatlicher-medien-k%C3%BCndigen/a-54784280|title=Propaganda in Belarus: Warum Mitarbeiter staatlicher Medien kündigen|date=2020-09-02|access-date=2020-09-23|language=de|last=Nevedomskaya|first=Tatyana|first2=Markian|last2=Ostaptschuk|coauthors=Ostaptschuk, Markian|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122051345/https://www.dw.com/de/propaganda-in-belarus-warum-mitarbeiter-staatlicher-medien-k%C3%BCndigen/a-54784280|archive-date=22 студзеня 2021|url-status=live}}</ref> Дзяржаўныя СМІ на фоне пратэстаў з 2020 года не толькі ў аўтарскіх перадачах, але ўжо і ў навінах сталі актыўна звяртацца да {{нп5|Містыфікацыя|містыфікацый|uk|Містифікація}}, выкарыстоўваць {{нп5|Стылістычна зніжаная лексіка|стылістычна зніжаную лексіку|ru|Стилистически сниженная лексика}} і наважваць цэтлікі — вынік {{нп5|Інтаксікацыя|інтаксікацыі|uk|Інтоксикація}} іх супрацоўнікаў уласнай прапагандай, на думку журналіста [[Паўлюк Быкоўскі|Паўлюка Быкоўскага]]<ref name="protiv">{{Cite web|author-link=Паўлюк Быкоўскі|last=Быковский|first=Павлюк|date=2021-06-13|title=Против потенциальных рупоров протеста власти используют тактику выжженной земли|url=https://naviny.online/article/20210613/1623575721-protiv-potencialnyh-ruporov-protesta-vlasti-ispolzuyut-taktiku|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210620072942/https://naviny.online/article/20210613/1623575721-protiv-potencialnyh-ruporov-protesta-vlasti-ispolzuyut-taktiku|archive-date=2021-06-20|access-date=2021-06-20|publisher=[[naviny.by]]|language=ru}}</ref>. [[Аператыўная рабочая група па стратэгічных камунікацыях]] зазначыла як прыклад перадачы [[Рыгор Юр’евіч Азаронак|Рыгора Азаронка]] на канале «[[СТБ]]», у якіх [[дэзынфармацыя]] суправаджаецца {{нп5|Мова нянавісці|моваю нянавісці|uk|Мова ворожнечі}}.<ref name="Fuels">{{Cite web|date=2021-06-28|title=Disinformation Fuels Hate on Belarusian TV|url=https://euvsdisinfo.eu/disinformation-fuels-hate-on-belarusian-tv/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210708123626/https://euvsdisinfo.eu/disinformation-fuels-hate-on-belarusian-tv/|archive-date=2021-07-08|access-date=2021-07-08|publisher=[[Аператыўная рабочая група па стратэгічных камунікацыях]]|language=en}}</ref> У прадстаўленні беларускай прапаганды [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавыя акцыі пратэсту ў 2020 годзе]] — гэта акцыі, кантраляваныя Захадам. Сам Лукашэнка заявіў у жніўні 2020 года, што Захад ставіў мэтай [[Анексія|анексію]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Паводле яго слоў, у рэгіёне ўжо развявалі польскія сцягі.<ref>{{cite web|url=https://www.fr.de/politik/belarus-alexander-lukaschenko-minsk-protest-militaer-gewalt-verschwoerungstheorien-90028637.html|title=Belarus: Oppositionspolitikerin Kolesnikowa verschleppt|date=2020-09-07|access-date=2020-09-23|language=de|coauthors=Möllers, Tobias|url-status=live|publisher=[[Frankfurter Rundschau]]|first=Tim Vincent|last=Dicke|first2=Tobias|last2=Möllers|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030230726/https://www.fr.de/politik/belarus-alexander-lukaschenko-minsk-protest-militaer-gewalt-verschwoerungstheorien-90028637.html|archive-date=2020-10-30}}</ref> Прапаганда ў Беларусі фальсіфікуе гвалт [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|міліцыі]] ў дачыненні да дэманстрантаў<ref name=":0">{{cite web|first=Kerstin|last=Holm|title=Propaganda-Bruderhilfe: Kreml schickt Journalismus-Söldner nach Belarus|publisher=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]|url-status=live|language=de|issn=0174-4909|url=https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/medien/lukaschenka-und-sein-propaganda-bruder-putin-16922405.html|access-date=2020-09-23|date=2020-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200929023834/https://www.faz.net/aktuell/feuilleton/medien/lukaschenka-und-sein-propaganda-bruder-putin-16922405.html|archive-date=2020-09-29}}</ref> і, між іншым, спрабуе аслабіць пратэсны рух пры дапамозе [[дэзынфармацыя|дэзынфармацыі]]; акрамя таго, мэтанакіравана выкарыстоўваюцца і іншыя метады, такія як арышты прадстаўнікоў апазіцыі, напрыклад, членаў [[Каардынацыйная рада (Беларусь)|Каардынацыйнай рады]]. Неўзабаве пасля затрымання 15 верасня 2020 года [[Сцяпан Сяргеевіч Латыпаў|Сцяпана Латыпава]] па «[[Беларусь 1]]» паказалі сюжэт, у якім са спасылкай на [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]] сцвярджалася, што жыхар «[[Плошча Перамен|Плошчы Перамен]]» збіраўся выкарыстаць супраць сілавікоў атруту, аднак у канчатковым паведамленні [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчага камітэта]] аб завяршэнні расследавання гэтая версія адсутнічала.<ref>{{Cite journal|date=2021-06-11|title=Сцяпан Латыпаў|journal=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|language=be|issue=22 (730)|pages=3}}</ref> У канцы верасня 2020 года ў эфіры канала «[[Беларусь 1]]» былі паказаны прызнальныя паказанні ад групы людзей, якім нібыта заплацілі каардынатары за ўдзел у пратэстах<ref name="11-ти">{{Cite web|date=2021-06-29|title=Фигурант "дела 11-ти участников чата": Карпенков лично снимал "покаяльное видео" на камеру|url=http://spring96.org/ru/news/104045|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210630010238/http://spring96.org/ru/news/104045|archive-date=2021-06-30|access-date=2021-06-30|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|language=ru}}</ref>. Паводле сведчанняў аднаго з пацярпелых, 29 верасня 2020 года ў {{нп5|РУУС Першамайскага раёна (Мінск)|РУУС Першамайскага раёна Мінска|be-x-old|Першамайская РУУС (Менск)}} [[Мікалай Мікалаевіч Карпянкоў|Мікалай Карпянкоў]] здымаў відэаролікі, пасля і паказаныя па «Беларусь 1», асабіста і камандаваў групай сілавікоў, якая выбівала ілжывыя паказанні ад групы людзей, схопленых [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|ГУБАЗіКам]], якіх збіццём і пагрозамі прымушалі сказаць на камеру, што ім заплацілі каардынатары<ref name="11-ти" />. 3 чэрвеня 2021 года на «[[Агульнанацыянальнае тэлебачанне|АНТ]]» выйшла перадача з удзелам [[Раман Дзмітрыевіч Пратасевіч|Рамана Пратасевіча]] і [[Марат Сяргеевіч Маркаў|Марата Маркава]], кіраўніка тэлеканала, абазначаная як інтэрв’ю Пратасевіча.<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=273998 Пратасевіч даў інтэрв’ю АНТ] [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]], 3 чэрвеня 2021 г.</ref> Перадача выклікала шматлікую крытыку і была расцэненая многімі як элемент катавання [[Палітычныя зняволеныя|палітвязня]].<ref>[[Наста Захарэвіч]]. [https://www.svaboda.org/a/31289211.html Чаму ня варта аналізаваць «прызнаньні» Пратасевіча] — [[Радыё Свабода]], 3 чэрвеня 2021 г.</ref><ref>[https://www.svaboda.org/a/31289876.html «Прызнаньне пад руляй аўтамата». Бацька Рамана Пратасевіча і Франак Вячорка пра «інтэрвію» Рамана Пратасевіча] — [[Радыё Свабода]], 4 чэрвеня 2021 г.</ref><ref>[https://belaruspartisan.by/politic/536550/ «Интервью с пленными не бывает»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210604191934/https://belaruspartisan.by/politic/536550/ |date=4 чэрвеня 2021 }} — [[Белорусский партизан]], 4 чэрвеня 2021 г.</ref><ref>{{cite web|title=Blogger Protassewitsch "lobt" Lukaschenko|publisher=[[Deutsche Welle]]|language=de|date=2021-06-04|url=https://www.dw.com/de/blogger-protassewitsch-lobt-lukaschenko/a-57776670|access-date=2021-06-20}}</ref> === Telegram-каналы і «пакаянныя відэа» === {{Асноўны артыкул|Прымусовыя пакаянныя відэа ў Беларусі}} Адным з найбольш яскравых інструментаў новай прапаганды пасля 2020 года стала сістэматычнае стварэнне і распаўсюджванне так званых «пакаянных відэа». Гэтая практыка была ўкаранёна [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй МУС Рэспублікі Беларусь|Галоўным упраўленнем па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй]] (ГУБАЗіК){{sfn|ГУБАЗіК|2022|с=27-28}}. Затрыманых грамадзян пад пагрозамі, псіхалагічным ціскам, а часта і пасля фізічнага [[Збіццё|збіцця]], прымушаюць на камеру прызнавацца ў нібыта здзейсненых правапарушэннях, называць памер свайго заробку, паведамляць дэталі прыватнага жыцця, раскайвацца ў падпісцы на незалежныя СМІ і прасіць прабачэння перад сілавікамі{{sfn|ГУБАЗіК|2022|с=28}}. Гэтыя відэаматэрыялы публікуюцца ў сетцы праўладных і сілавых Telegram-каналаў (напрыклад, «[[Жоўтыя злівы]]», каналы ГУБАЗіК). Публікацыі суправаджаюцца абразлівымі і зневажальнымі тытрамі, якія ўтрымліваюць [[Мова варожасці|мову варожасці]]. Такія метады прапаганды праваабарончыя арганізацыі расцэньваюць як форму псіхалагічнага [[Катаванні|катавання]], накіраваную на публічнае знішчэнне годнасці чалавека і татальнае запалохванне грамадства{{sfn|ГУБАЗіК|2022|с=27-28}}. Часта такія відэа выкарыстоўваюцца для прымусовага [[аўтынг]]у — раскрыцця сексуальнай арыентацыі затрыманых з мэтай іх дадатковай дыскрэдытацыі{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=9}}. === Мова варожасці і гамафобная прапаганда === {{Асноўны артыкул|Дыскрымінацыя ЛГБТ-людзей у Беларусі}} З 2022 года беларуская дзяржаўная прапаганда пачала актыўна капіраваць расійскія наратывы, выкарыстоўваючы тэматыку [[ЛГБТК+]] для стварэння вобраза «ўнутранага ворага» і ачарнення дэмакратычных краін. У дзяржаўных СМІ (газета «[[СБ. Беларусь сегодня]]», тэлеканалы «[[СТБ]]», «[[Агульнанацыянальнае тэлебачанне|АНТ]]») ЛГБТК-супольнасць сістэматычна асацыюецца з неанацызмам, злачыннасцю, сатанізмам і пагрозай для дзяцей. Прапаганда ставіць «нетрадыцыйныя адносіны» ў адзін шэраг з [[Педафілія|педафіліяй]], тым самым апраўдваючы рэпрэсіі{{sfn|Прапаганда і ЛГБТК+|2024|с=2-4}}. Дзяржаўныя прапагандысты і службовыя асобы неаднаразова выкарыстоўвалі прамую мову варожасці. Напрыклад, у эфіры праграмы на «СТБ» у красавіку 2026 года тэлевядучы [[Рыгор Юр’евіч Азаронак|Рыгор Азаронак]] заявіў пра прадстаўнікоў ЛГБТК+, што «саджаў бы іх», на што журналістка Людміла Гладкая дадала: «Я б іх расстрэльвала»{{sfn|Прапаганда і ЛГБТК+|2026|с=3}}. У артыкулах выдання «СБ. Беларусь сегодня» аўтары (напрыклад, Андрэй Мукавозчык) выкарыстоўвалі дэгуманізуючую лексіку, вітаючы рэпрэсіўныя законы супраць феміністак і прадстаўнікоў руху [[Чайлдфры|чайлдфры]]{{sfn|Прапаганда і ЛГБТК+|2026|с=4}}. Гэтая маштабная інфармацыйная кампанія стала ідэалагічнай базай для прыняцця ў красавіку 2026 года закона аб увядзенні адміністрацыйнай адказнасці за «прапаганду гомасексуалізму, змены полу, бяздзетнасці і педафіліі», што прывяло да масавай цэнзуры ў кнігавыдавецтве і культуры{{sfn|Прапаганда і ЛГБТК+|2026|с=1-2}}. == Прапаганда падчас расійска-ўкраінскай вайны == {{Асноўны артыкул|Беларусь ва ўмовах расійска-ўкраінскай вайны}} Пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|поўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну]] ў лютым 2022 года, для якога была прадастаўлена тэрыторыя Беларусі, дзяржаўныя СМІ цалкам падтрымалі пракрамлёўскую рыторыку. Прапаганда апраўдвала акт агрэсіі і транслявала наратывы расійскіх СМІ. Адначасова з гэтым беларуская прапаганда была скіравана на жорсткую дыскрэдытацыю антываеннага руху ўнутры краіны. Грамадзяне, якія пратэставалі супраць вайны або ажыццяўлялі дыверсіі на чыгунцы для запаволення расійскай ваеннай тэхнікі (так званыя «[[Рэйкавая вайна ў Беларусі (2022)|рэйкавыя партызаны]]»), называліся дзяржаўнымі СМІ выключна «тэрарыстамі» і «здраднікамі». Гэта інфармацыйнае суправаджэнне выкарыстоўвалася для апраўдання надзвычай жорсткіх дзеянняў сілавікоў, якія пры затрыманні наўмысна стралялі актывістам у калені баявымі патронамі, а таксама для наступнага ўвядзення [[Смяротнае пакаранне ў Беларусі|смяротнага пакарання]] за замах на акт тэрарызму{{sfn|Антываенны супраціў|2022|с=26-27}}. == Падтрымка беларускай прапаганды з боку Расіі == Падчас мірных масавых [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|акцый пратэстаў у 2020 годзе]] супраць, як мяркуецца, сфальсіфікаваных [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў]] журналістаў беларускіх дзяржаўных СМІ, якія адмовіліся падтрымаць афіцыйныя паведамленні пра перамогу Лукашэнкі і аперацыі супраць дэманстрантаў, замянілі супрацоўнікі з Расіі, у тым ліку з «[[RT]]».<ref name="Fuels" /><ref>{{cite web|publisher={{нп5|tagesschau.de|tagesschau.de|de|tagesschau.de}}|first=Silvia|last=Stöber|url=https://www.tagesschau.de/ausland/belarus-machtwechsel-101.html|title=Proteste gegen Lukaschenko - Wie geht es weiter in Belarus?|date=2020-09-06|access-date=2021-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121123417/https://www.tagesschau.de/ausland/belarus-machtwechsel-101.html|archive-date=2021-01-21|url-status=live|language=de}}</ref><ref name="З АНТ" /> Дзяржаўныя СМІ паведамлялі, што апазіцыя пагражала, што школьныя ўрокі ў хуткім часе будуць праводзіцца толькі на [[Беларуская мова|беларускай мове]], хаця жыхары Беларусі, паколькі большасць з іх двухмоўныя, не бачылі ў гэтым пагрозы, сведчыла [[Ксенія Алегаўна Луцкіна|Ксенія Луцкіна]], былая карэспандэнтка [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Белтэлерадыёкампаніі]]. Паводле нямецкай журналісткі {{нп5|Керстын Хольм|Керстын Хольм|de|Kerstin Holm}}, маніпуляцыі, прадэманстраваныя ў СМІ, маюць почырк расійскіх экспертаў. Дзяржаўны вяшчальнік «[[Беларусь 1]]» прадэманстраваў здымкі выступу лідара апазіцыі [[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыі Калеснікавай]], які быў акампанаваны хорам галасоў, які крычаў {{lang-ru|Уходи!}} ({{lang-be|Сыходзь!}}). Аднак гэтыя заклікі пратэснага руху былі накіраваны супраць [[Лукашэнка. Крымінальныя матэрыялы|Лукашэнкі]]. Таксама на «[[Беларусь 1]]» з’явіўся рэпартаж пра сям’ю, якая знаходзілася ў машыне падчас акцый пратэсту супраць Лукашэнкі ў [[Гродна|Гродне]] і падверглася нападу [[АМАП (Беларусь)|АМАПу]], падчас якога дзіця было сур’ёзна паранена. Аднак у паведамленні гаварылася, што сям’я выпадкова трапіла ў аварыю. Беларускую дзяржаўную прапаганду падтрымаў расійскі прапагандысткі канал «[[RT]]». «[[RT]]» паказаў відэазаяву супрацоўніка [[АМАП (Беларусь)|АМАП]], які сцвярджаў, што малады чалавек, збіты сіламі [[АМАП (Беларусь)|АМАП]] да непрытомнасці, нібыта быў п’яны і ў стане наркатычнага ап’янення; гэтаму супярэчыў незалежны партал «[[TUT.BY]]», які апублікаваў заключэнне лекара з супрацьлеглай інфармацыяй.<ref name=":0" /> Лукашэнка падзякаваў «[[RT]]» за дапамогу ў асвятленні пратэстаў пасля прэзідэнцкіх выбараў.<ref>{{cite web|url=https://www.t-online.de/-/88503472|title=Lukaschenko dankt russischem Sender RT für Hilfe|access-date=2020-09-23|language=de|publisher={{нп5|t-online.de|t-online.de|de|t-online.de}}|date=2020-09-02|archive-url=https://archive.today/20200928165653/https://www.t-online.de/nachrichten/ausland/krisen/id_88503472/proteste-in-belarus-lukaschenko-dankt-russischem-sender-rt-fuer-hilfe.html|archive-date=28 верасня 2020|url-status=live}}</ref> З моманту першай хвалі пратэстаў у 2020 годзе беларускія дзяржаўныя тэлеканалы пры дапамозе спецыялістаў у сферы СМІ з Расіі не толькі ўзгаднілі свае дэзынфармацыйныя наратывы з пракрамлёўскімі СМІ, але таксама прынялі тую ж тактыку, напрыклад, пераследуючы замежных дыпламатаў.<ref name="Fuels" /> == Наступствы == Пачынаючы з 2006 года кіраўнікі і вядучыя прапагандысты дзяржаўных СМІ ([[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Белтэлерадыёкампанія]], [[Агульнанацыянальнае тэлебачанне]] («АНТ»), «[[СТБ]]», «[[СБ. Беларусь сегодня]]», [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]]) неаднаразова ўносіліся ў [[Чорны спіс Еўрасаюза]]<ref>{{cite web|language=be|url=https://nn.by/?c=ar&i=61552|title=Поўны спіс 208 беларускіх чыноўнікаў, якім забаронены ўезд у ЕС|date=2011-10-11|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171022033809/https://nn.by/?c=ar&i=61552|archive-date=2017-10-22|access-date=2021-05-05}}</ref><ref name="br">{{cite web|language=ru|url=http://www.br.minsk.by/index.php?article=27290|title=Суровые и спорные|author=Мария Садовская|publisher=[[Белорусы и рынок (1990)|Белорусы и рынок]]|archive-url=https://archive.today/20121208152435/http://www.br.minsk.by/index.php?article=27290|archive-date=2012-12-08|access-date=2009-07-28|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=МГ/АА|title=Евросоюз утвердил новый пакет санкций против представителей Беларуси. Кто в списке?|url=https://belsat.eu/ru/news/21-06-2021-evrosoyuz-utverdil-personalnye-sanktsii-protiv-predstavitelej-belarusi/|date=2021-06-21|archive-url=https://archive.today/20210627064633/https://belsat.eu/ru/news/21-06-2021-evrosoyuz-utverdil-personalnye-sanktsii-protiv-predstavitelej-belarusi/|archive-date=27 чэрвеня 2021|access-date=2021-06-27|publisher=[[Белсат]]|language=ru|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=EUR-Lex - 02012D0642-20210621 - EN - EUR-Lex|url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A02012D0642-20210621|url-status=live|access-date=2021-08-05|publisher=[[EUR-Lex]]|language=en}}</ref>, траплялі ў [[спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]] [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]<ref name="br" />, санкцыйныя спісы [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/996772/Belarus.pdf|title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|date=2021-06-25|publisher=Office of Financial Sanctions Implementation HM Treasury}}</ref>, [[Швейцарыя|Швейцарыі]]<ref>{{Cite web|last=Shields|first=Michael|last2=Liffey|first2=Kevin|date=2021-07-07|editor-last=Liffey|editor-first=Kevin|title=Swiss widen sanctions list against Belarus|url=https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707215407/https://www.reuters.com/world/europe/swiss-widen-sanctions-list-against-belarus-2021-07-07/|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher=[[Reuters]]|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-07-07|title=Sanctions program: Belarus: Verordnung vom 11. Dezember 2020 über Massnahmen gegenüber Belarus (SR 946.231.116.9), Anhang 1 Origin: EU Sanctions: Art. 2 Abs. 1 (Finanzsanktionen) und Art. 3 Abs. 1 (Ein- und Durchreiseverbot)|url=https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707175409/https://www.seco.admin.ch/dam/seco/de/dokumente/Aussenwirtschaft/Wirtschaftsbeziehungen/Exportkontrollen/Sanktionen/Verordnungen/Belarus/belarus_2021-07-07.pdf.download.pdf/Belarus_2021-07-07.pdf|archive-date=2021-07-07|access-date=2021-07-10|publisher={{нп5|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|Дзяржаўны сакратарыят па эканамічных пытаннях|de|Staatssekretariat für Wirtschaft}}|language=en}}</ref>. З-за дзяржаўнай прапаганды шматлікія журналісты вырашылі летам і восенню 2020 года пакінуць працу ў дзяржаўных сродках масавай інфармацыі Беларусі.<ref name="Warum" /> Да прыкладу, у гэты перыяд з «[[Агульнанацыянальнае тэлебачанне|АНТ]]» звольнілася каля чвэрці супрацоўнікаў: не менш за 80 з 300, нават нягледзячы на пагрозы кіраўніцтва тэлеканала ў выглядзе распачатку крымінальных спраў і {{нп5|Знікненні людзей у Беларусі|гвалтоўных знікненняў|ru|Исчезновения людей в Белоруссии}}.<ref name="З АНТ">{{Cite web|date=2020-11-20|title=З АНТ звольніліся каля чвэрці усіх супрацоўнікаў. Кім іх замянілі і што там адбываецца цяпер|url=https://www.svaboda.org/a/30960306.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607150401/https://www.svaboda.org/a/30960306.html|archive-date=2021-06-07|access-date=2021-06-20|publisher=[[Радыё Свабода]]|language=be}}</ref> У жніўні большая частка калектыву пакінула радыё «[[Сталіца (радыё)|Сталіца]]»<ref>{{cite web|language=ru|url=https://news.tutby.news/culture/697315.html|title=В знак протеста увольняется коллектив радио «Сталіца»|publisher=[[TUT.BY]]|date=2020-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109044253/https://news.tutby.news/culture/697315.html|archive-date=2021-01-09|access-date=2020-10-01|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|language=ru|url=https://news.tutby.news/culture/698153.html|title=Директор радио «Сталіца» уволился со своим коллективом|first=Денис|last=Мартинович|author-link=Дзяніс Аляксандравіч Марціновіч|date=2020-08-26|publisher=[[TUT.BY]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109173252/https://news.tutby.news/culture/698153.html|archive-date=2021-01-09|access-date=2020-10-01|url-status=dead}}</ref>. Зыход прадоўжыўся і ў 2021 годзе: у студзені налічвалася больш за 100 адкрытых [[Вакансія|вакансій]] у [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Белтэлерадыёкампаніі]], а па стане на чэрвень ад [[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Белтэлерадыёкампаніі]] былі размешчаны ўжо 160 вакансій, ад выдавецкага дому «Беларусь сёння» (газета «[[СБ. Беларусь сегодня]]» ды інш.) — 20.<ref>{{Cite journal|first=Сяргей|last=Салаўёў|date=2021-06-11|title=Трывога па ўсіх франтах|journal=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|language=be|issue=22 (730)|pages=3}}</ref> 22 снежня 2020 года [[Instagram]] выдаліў акаўнт [[Агульнанацыянальнае тэлебачанне|Агульнанацыянальнага тэлебачання]] з-за шматлікіх скаргаў карыстальнікаў на агрэсіўную прапаганду, недакладную інфармацыю і {{нп5|Змесціва|змесціва|bg|Съдържание (медии)}}, якое распальвае варожасць.<ref>{{Cite web|language=ru|url=https://reform.by/189273-instagram-udalil-stranicu-gostelekanala-ont|title=Instagram удалил страницу гостелеканала ОНТ|publisher=[[Reform.by]]|date=2020-12-22|access-date=2021-08-17}}</ref> 10 чэрвеня 2021 года [[Украіна]] забараніла рэтрансляцыю тэлеканала «[[Беларусь 24]]», які {{нп5|Распальванне міжнацыянальнай варожасці|распальваў нацыянальную варожасць|uk|Розпалювання міжнаціональної ворожнечі}} і распаўсюджваў дэзынфармацыю.<ref name="В Україні">{{Cite web|date=2021-06-10|title=В Україні заборонили державний білоруський телеканал|url=https://4studio.com.ua/statti/suspilstvo/v-ukrayini-zaboronyly-derzhavnyj-biloruskyj-telekanal/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210611061017/https://4studio.com.ua/statti/suspilstvo/v-ukrayini-zaboronyly-derzhavnyj-biloruskyj-telekanal/|archive-date=2021-06-11|access-date=2021-06-11|publisher=Четверта студія|language=uk}}</ref> 30 чэрвеня 2021 года Белтэлерадыёкампанію выключылі з [[Еўрапейскі вяшчальны саюз|Еўрапейскага вяшчальнага саюзу]]<ref>{{Cite web|date=2021-06-30|title=Белтэлерадыёкампанію выключылі з Еўрапейскага вяшчальнага саюза|url=https://euroradio.fm/belteleradyyokampaniyu-vyklyuchyli-z-eurapeyskaga-vyashchalnaga-sayuza|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701100520/https://euroradio.fm/belteleradyyokampaniyu-vyklyuchyli-z-eurapeyskaga-vyashchalnaga-sayuza|archive-date=2021-07-01|access-date=2021-07-01|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|language=be}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Ідэалогія беларускай дзяржавы]] * [[Свабода слова ў Беларусі]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Cite book|url=https://www.ntnu.edu/documents/1295900401/1296025685/Nr+21_B5.pdf/7d635b89-8094-4224-2b7f-f3775cdf293b?t=1604414383746|title=The Lukashenka Phenomenon: Elections, Propaganda, and the Foundations of Political Authority in Belarus|last=R. Marples|first=David|author-link=Дэвід Роджэр Марплз|publisher=Trondheim Studies on East European Cultures and Societies|others={{нп5|Сабрына Рамет|Sabrina P. Ramet|ru|Рамет, Сабрина}}|year=2007|isbn=978-82-995792-1-6|editor-last=Péteri|editor-first=György|publication-place=Trondheim|page=120|language=en|issn=1501-6684|access-date=2021-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005124206/https://www.ntnu.edu/documents/1295900401/1296025685/Nr+21_B5.pdf/7d635b89-8094-4224-2b7f-f3775cdf293b?t=1604414383746|archive-date=2021-10-05}} * {{кніга |аўтар = [[Павел Усаў|Pavał Usau]] |частка = “Ideology of Belarusian State” Propaganda Mechanisms |загаловак = Belarusian Society '2007: Hopes, Illusions, Perspectives |спасылка = https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=1967-10.pdf |archive-url = https://web.archive.org/web/20211005202429/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=1967-10.pdf |адказны = Marta Pejda |месца = [[Мадысан (Вісконсін)|Madison]] |выдавецтва = [[Вісконсінскі ўніверсітэт у Мадысане|University of Wisconsin–Madison]] |год = 2007 |старонкі = 40–45 |старонак = 101 |isbn= 9788391665855 |мова=en |ref = Usau }} * {{cite book |last= Wilson |first= Andrew |author-link=Эндру Уілсан |year= 2021 |title=Belarus. The last European Dictatorship (new edition) |location=New Haven, London |publisher={{нп5|Yale University Press|Yale University Press|uk|Yale University Press}} |page= 384 |isbn=978-0-300-25921-6 }} * {{кніга |аўтар = Paulina Pospieszna |загаловак = Democracy Assistance from the Third Wave: Polish Engagement in Belarus and Ukraine |месца = [[Пітсбург|Pittsburgh]] |выдавецтва = {{нп5|University of Pittsburgh Press|University of Pittsburgh Press|en|University of Pittsburgh Press}} |год = 2014 |старонак = 368 |doi=10.2307/j.ctt7zw8d3 |серыя = Pitt Series in Russian and East European Studies |ISBN=978-0-8229-6271-7 |мова=en |ref = Pospieszna}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=ГУБАЗiК – карны падраздел рэжыму па барацьбе з iншадумствам |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/report-gubop%D0%B8k-bel_compressed.pdf |ref=ГУБАЗіК}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларускi удзел у вайне ва Украiне: рэжым i народ. Мы выйшлi за мiр, а трапiлi у турму |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/spravazdacha_belaruski-udzel-u-vajne-va-ukraine-rezhym-i-narod_bel-1.pdf |ref=Антываенны супраціў}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Катаваннi людзей ЛГБТК+ i гамафобная палiтыка рэжыму |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=23 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/05/report_lgbtq_by.pdf |ref=ЛГБТК+}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Мониторинг риторики беларусской пропаганды в отношении ЛГБТК+ сообщества в 2024 году |месца=Мінск |выдавецтва=TG House |год=2024 |спасылка=https://tbelarus.com/post/monitoring-propaganda-2024 |ref=Прапаганда і ЛГБТК+}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Belarus LGBTQI+ rights statement (April - May 2026) |месца=Мінск |выдавецтва=Prismatica |год=2026 |спасылка=https://prismatica.community/en-us/statements/april-may-2026 |ref=Прапаганда і ЛГБТК+}} == Спасылкі == * [https://ifex.org/examining-state-propaganda-and-the-need-for-media-literacy-in-belarus/ Yanina Melnikava: Examining state propaganda and the need for media literacy in Belarus] — {{нп5|Міжнародная асацыяцыя па абароне свабоды слова|Міжнародная асацыяцыя па абароне свабоды слова|uk|Міжнародна асоціація із захисту свободи слова}}{{ref-en}} * [https://www.n-tv.de/politik/Lukaschenkos-Medien-feuern-aus-allen-Rohren-article21988438.html Denis Trubetskoy: Hetze gegen Belarus-Opposition. Lukaschenkos Medien feuern aus allen Rohren.] — {{нп5|N-tv|N-tv|uk|N-tv}}{{ref-de}} * [https://www.youtube.com/watch?v=3PCCGKBvb9c Как врет Лукашенко: разбираем пропаганду в Беларуси на примере Ryanair и Протасевича #Пересмотр] — [[Deutsche Welle]]{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Прапаганда ў Беларусі| ]] tdy8b32jhpf7y8gehzurlscmghnyt4c 0 683299 5148270 5007405 2026-05-29T10:35:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148270 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Бэстла}} {{Міфалагічны персанаж}} '''Бэстла''' ([[Старажытнаскандынаўская мова|стар.-сканд.]]: ''Bestla)'' — у [[Германа-скандынаўская міфалогія|скандынаўскай міфалогіі]] волатка з роду [[Ётуны|ётунаў]], дачка Бёльторна. Выйшла замуж за [[Бор (міфалогія)|Бора]], сына [[Буры (міфалогія)|Буры]]. Вядомая тым, што з’яўляецца маці [[Одзін]]а і яго братоў [[Вілі]] і [[Вэ (міфалогія)|Вэ]] («[[Старэйшая Эда]]»). Лічыцца, што яна маці ўсіх [[Асы|асаў]]. Імя волаткі старажытнае.<ref>Simek (2007), sid 35f.</ref> Яно паходзіць з [[Фрызскія мовы|фрызскай мовы]] ад слова ''bóst'' «жонка». У гэтым выпадку імя Буры разумеецца як «бацька», «прабацька», а Бор як «сын», жонкай якога была Бэстла.<ref name="McKinnell">McKinnell (2014), sid 133.</ref> Па іншай версіі ад [[Прагерманская мова|прагерманскага]] слова ''*bastilón'' «што дае кару» праз [[Старажытнаскандынаўская мова|старажытнаскандынаўскае]] слова ''bastr'' «луб» і ''bestisíma'' «лыка» імя звязваецца з міфам аб паходжанні свету ад дрэва.<ref name="McKinnell" /> Магчыма, Бэстла — луб дрэва [[Ігдрасіль]], на якім Одзін перарадзіўся, прынёсшы самога сябе ў ахвяру сваёй дзідай Гунгнір, як распавядае паэма Прамовы Высокага.<ref>Lindow (2001), sid 77.</ref> {{Зноскі}} == Літаратура == * [https://akademkniga-books.by/catalog/osnovnoy_razdel_tovarov/eda-pesni-pra-bago/ Эда. Песні пра багоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221022211040/https://akademkniga-books.by/catalog/osnovnoy_razdel_tovarov/eda-pesni-pra-bago/ |date=22 кастрычніка 2022 }} / уклад., пер. са старажытнаісл., камент. Яўгена Папакуля. — Мінск : Галіяфы, 2021. * [https://tn.by/product/eda-piesni-pra-hierojau/ Эда. Песні пра герояў]{{Недаступная спасылка}} / уклад., пер. са старажытнаісл., камент. Яўгена Папакуля. — Мінск : Тэхналогія, 2022. * [https://akademkniga-books.by/catalog/osnovnoy_razdel_tovarov/eda-snory-sturlusana/ Эда Сноры Стурлусана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211003140845/http://halijafy.by/krama/eda-snory-sturlusana/ |date=3 кастрычніка 2021 }} / уклад., пер. са старажытнаісл., камент. Яўгена Папакуля. — Мінск : Галіяфы, 2021. * [https://akademkniga-books.by/catalog/osnovnoy_razdel_tovarov/shchelkunchik_i_myshinyy_korol-0-42210300_1703822640/ Эда. Забытыя песні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250324190203/https://akademkniga-books.by/catalog/osnovnoy_razdel_tovarov/shchelkunchik_i_myshinyy_korol-0-42210300_1703822640/ |date=24 сакавіка 2025 }} / уклад., пер. са старажытнаісл., камент. Яўгена Папакуля. — Мінск : Тэхналогія, 2023. * Lindow, John (2001), ''Norse Mythology: A Guide to the Gods, Heroes, Rituals, and Beliefs,'' Oxford University Press. {{ISBN|978-0-19-515382-8}} * McKinnell, John (2014), ''Essays on Eddic Poetry,'' University of Toronto Press. {{ISBN|978-1-4426-1588-5}} * Simek, Rudolf (2007), ''Dictionary of Northern Mythology,'' DS Brewer. {{ISBN|978-0-85991-513-7}} [[Катэгорыя:Турсы]] [[Катэгорыя:Германа-скандынаўская міфалогія]] pc000fkddry1blc0yh1hvjf060r06y1 0 684610 5148197 5147727 2026-05-29T05:23:46Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Статыстыка выступленняў */ 5148197 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Гомель (значэнні)}} {{Гандбольны клуб | назва = Гомель | выява = ГК Гомель.png | шырыня = 220px | поўная_назва = Гандбольны клуб «Гомель» | кароткая_назва = | мянушкі = | заснаваны = 1960 | расфарміраваны = | горад = [[Гомель]], [[Беларусь]] | пляцоўка = | умяшчальнасць = | кіраўнік = Аляксандр Падасінаў | пасада_кіраўніка = Дырэктар | трэнер = Сяргей Цыганкоў | чэмпіянат = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] | сезон = 2020/2021 | месца = 3 месца | сайт = http://www.hc-gomel.by/ <!-- Форма --> |pattern_la1 = |pattern_b1 = |pattern_ra1 = |pattern_sh1 = |pattern_so1 = |leftarm1 = |body1 = |rightarm1 = |shorts1 = |pattern_la2 = |pattern_b2 = |pattern_ra2 = |pattern_so2 = |leftarm2 = |body2 = |rightarm2 = |shorts2 = }} '''«Гомель»''' — беларускі [[гандбол]]ьны клуб з горада [[Гомель]]. Заснаваны ў [[1960]] годзе. == Назвы == * «Марэна-Універсітэт» (1994—1996) * «Універсітэт» * ГГК * «Гомель» == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]]:''' ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (10): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1994/1995|1994/1995]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2000/2001|2000/2001]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|2013/2014]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|2014/2015]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|2015/2016]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|2016/2017]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|2021/2022]] , [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|2022/2023]] * '''[[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]]:''' ** {{Бр}} 3-е месца (7): [[Кубак Беларусі па гандболе 2015|2015]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2016|2016]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2018|2018]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2020|2020]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2021|2021]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2023|2023]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2025|2025]] == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 1992/93|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1992/1993|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | 1993/94|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1993/1994|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 1994/95|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1994/1995|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | 1995/96|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1995/1996|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 1996/97|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1996/1997|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 1997/98|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1997/1998|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 1998/99|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1998/1999|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 1999/00|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1999/2000|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2000/01|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2000/2001|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | [[Сезон 2001/2002 ГК Універсітэт Гомель|2001/02]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2001/2002|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | [[Сезон 2002/2003 ГК Універсітэт Гомель|2002/03]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | [[Сезон 2003/2004 ГК Універсітэт Гомель|2003/04]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2004/05|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2005/06|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2006/07|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | [[Сезон 2007/2008 ГК ГГК Гомель|2007/08]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | [[Сезон 2008/2009 ГК ГГК Гомель|2008/09]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2009/2010 ГК ГГК Гомель|2009/10]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || 9 || || |- | [[Сезон 2010/2011 ГК Гомель|2010/11]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2011/2012 ГК ГГК Гомель|2011/12]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || 5 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2012|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2012/2013 ГК Гомель|2012/13]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || 7 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2013|1/8]]|| |- | [[Сезон 2013/2014 ГК Гомель|2013/14]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || [[Кубак Беларусі па гандболе 2014|першы этап]]|| |- | [[Сезон 2014/2015 ГК Гомель|2014/15]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2015|3-е месца]]|| |- | [[Сезон 2015/2016 ГК Гомель|2015/16]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2016|3-е месца]]|| |- | [[Сезон 2016/2017 ГК Гомель|2016/17]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2016/2017|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2017|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2017/2018 ГК Гомель|2017/18]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2017/2018|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2018|3-е месца]]|| |- | [[Сезон 2018/2019 ГК Гомель|2018/19]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2018/2019|Вышэйшая ліга]] || 5 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2019|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2019/2020 ГК Гомель|2019/20]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || 6 ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2020|3-е месца]]|| |- | [[Сезон 2020/2021 ГК Гомель|2020/21]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2021|3-е месца]]|| |- | [[Сезон 2021/2022 ГК Гомель|2021/22]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2021/2022|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр||[[Кубак Беларусі па гандболе 2022|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2022/2023 ГК Гомель|2022/23]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2022/2023|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2023|3-е месца]]|| |- | [[Сезон 2023/2024 ГК Гомель|2023/24]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2023/2024|Вышэйшая ліга]] || 7 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2024|першы этап]]|| |- | [[Сезон 2024/2025 ГК Гомель|2024/25]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2024/2025|Вышэйшая ліга]] || 5 ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2025|3-е месца]]|| |- | [[Сезон 2025/2026 ГК Гомель|2025/26]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2025/2026|Вышэйшая ліга]] || ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2026|4-е месца]]|| |} == Галоўныя трэнеры == * [[Ігар Чаброў]] (2002, 2008) * [[Сяргей Мікалаевіч Цыганкоў|Сяргей Цыганкоў]] (2010—2011 ,2020) <ref>[https://web.archive.org/web/20130327233323/http://handball.by/%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%BA%D0%BB%D1%83%D0%B1/%D0%93%D0%9A-%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8C.html ГК «Гомель»]</ref> * [[Андрэй Уладзіміравіч Мачалаў|Андрэй Мачалаў]] (з 2020) {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.hc-gomel.by/ Сайт клуба] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220522175636/http://hc-gomel.by/ |date=22 мая 2022 }} * [https://history.eurohandball.com/ec/ehfc/men/2014-15/clubs/16391/HC+Gomel HC Gomel] {{Склад ГК Гомель}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1960 год у Гомелі]] [[Катэгорыя:ГК Гомель| ]] 7edk3mkqtdv6cr7do7isgttd1xg0u72 0 684634 5148180 5146955 2026-05-29T04:33:15Z Паўлюк Шапецька 37440 5148180 wikitext text/x-wiki {{Гандбольны клуб | назва = Аркатрон Мінск | выява = | поўная_назва = Гандбольны клуб «Аркатрон» | кароткая_назва = | мянушкі = | заснаваны = [[1995]] | расфарміраваны = [[2014]] | горад = [[Мінск]], [[Беларусь]] | пляцоўка = | умяшчальнасць = | кіраўнік = | пасада_кіраўніка = | трэнер = | чэмпіянат = | сезон = | месца = | сайт = http://www.arkatron.narod.ru/ }} '''«Аркатрон»''' — былы беларускі [[гандбол]]ьны клуб з [[Мінск]]а. == Гісторыя == Клуб быў заснаваны ў 1995 годзе і складаецца з штатных камандаў мужчынаў і [[ЖГК Аркатрон Мінск|жанчын]]. == Назва == * Аркатрон (1995—1997) * Аркатрон-ГЭНІ-РШВСМ (1997—1999) * Аркатрон-ГЭНІ-РЦАП (1999—2001) * Аркатрон-МНС (2001—2002) * РЦАП-Аркатрон-МНС (2002—2005) * РЦАП-Аркатрон-БДЭУ (2005—2007) * Аркатрон-РЦАП (2007—2008) * Аркатрон (з 2008) == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]]:''' ** {{Зл}} '''Чэмпіён (1)''': [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|2002/2003]] ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (2): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2000/2001|2000/2001]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2001/2002|2001/2002]] ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (5): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1995/1996|1995/1996]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1996/1997|1996/1997]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1997/1998|1997/1998]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1998/1999|1998/1999]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1999/2000|1999/2000]] * '''[[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]]:''' ** {{Зл}} '''Уладальнік (2)''': [[Кубак Беларусі па гандболе 1997|1997]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2002|2002]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2003|2003]] ** {{Бр}} 3-е месца (2) : [[Кубак Беларусі па гандболе 2004|2004]], [[Кубак Беларусі па гандболе 2013|2013]] == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 1995-96|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1995/1996|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | 1996-97|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1996/1997|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 1997|Уладальнік]] || |- | 1997-98|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1997/1998|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | 1998-99|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1998/1999|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | 1999-00|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1999/2000|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | 2000-01|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2000/2001|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр|| || |- | [[Сезон 2001/2002 ГК Аркатрон-МНС Мінск|2001-02]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2001/2002|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр || bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2002|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2002/2003 ГК РЦАП-Аркатрон-МНС Мінск|2002-03]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=gold|Чэмпіён || bgcolor=Gold|[[Кубак Беларусі па гандболе 2003|Уладальнік]] || |- | [[Сезон 2003/2004 ГК РЦАП-Аркатрон-МНС Мінск|2003-04]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|Вышэйшая ліга]] || 4 || style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2004|3-е месца]]|| |- | [[Сезон 2004/2005 ГК РЦАП-Аркатрон-МНС Мінск|2004-05]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 2005-06|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | 2006-07|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2007/2008 ГК Аркатрон-РЦАП Мінск|2007-08]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2008/2009 ГК Аркатрон Мінск|2008-09]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | [[Сезон 2009/2010 ГК Аркатрон Мінск|2009-10]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2010/2011 ГК Аркатрон Мінск|2010-11]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | [[Сезон 2011/2012 ГК Аркатрон Мінск|2011-12]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || 6 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2012|першы этап]]|| |- | [[Сезон 2012/2013 ГК Аркатрон Мінск|2012-13]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || 13 ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе 2013|3-е месца]]|| |- | [[Сезон 2013/2014 ГК Аркатрон Мінск|2013-14]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || 11 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2014|першы этап]]|| |- | [[Сезон 2014/2015 ГК Аркатрон Мінск|2014-15]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || 9 || || |} == Галоўныя трэнеры == * [[Мікалай Жук]] (2002—2003) * [[Уладзімір Рыгоравіч Азоў|Уладзімір Азоў]] (2008) * [[Юрый Мікалаевіч Карпук|Юрый Карпук]] (2010) * [[Аляксандр Леанідавіч Маліноўскі|Аляксандр Маліноўскі]] (2011) {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.arkatron.narod.ru/ Сайт клуба] * [https://handball-by.ucoz.ru/index/0-6 Аркатрон] [[Катэгорыя:ГК Аркатрон Мінск| ]] [[Катэгорыя:1995 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 2014 годзе]] o8sj77qq3zw559bjm9rhid3q8580i8y 0 684985 5148198 5132907 2026-05-29T05:24:06Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Статыстыка выступленняў */ 5148198 wikitext text/x-wiki {{Гандбольны клуб | назва = ГК Левіна | выява = | поўная_назва = Гандбольны клуб імя Левіна | кароткая_назва = | мянушкі = | заснаваны = 1975 | расфарміраваны = 2016 | горад = [[Наваполацк]], [[Беларусь]] | пляцоўка = | умяшчальнасць = | кіраўнік = | пасада_кіраўніка = | трэнер = | чэмпіянат = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] | сезон = 2014/2015 | месца = 7 | сайт = }} '''«ГК імя Левіна»''' — былы беларускі [[гандбол]]ьны клуб з горада [[Наваполацк]]. Заснаваны ў [[1975]] годзе на базе Полацкага політэхнічнага інстытута (цяпер — [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт|Полацкі дзяржаўны універсітэт]]). У 2016 годзе клуб спыніў існаванне з-за фінансавых праблем<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/sport/354356/#google_vignette |title=Гандбольный клуб им. Левина прекратил существование из-за финансовых проблем |access-date=18 жніўня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210818125421/https://belaruspartisan.by/sport/354356/#google_vignette |archivedate=18 жніўня 2021 |url-status=dead }}</ref>. == Назвы == * Палітэхнік (да 1993) * Універсітэт (1993—1999) * Белаўтасэрвіс (2000—2002) * Наваполацк (2003—2006) * Гандбольны клуб імя Левіна (2007—2016) == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 1992-93|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1992/1993|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | 1993-94|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1993/1994|Вышэйшая ліга]] || 10 || || |- | 1994-95|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1994/1995|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | 1995-96|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1995/1996|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | 1996-97|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1996/1997|Вышэйшая ліга]] || 8 || || |- | 1997-98|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1997/1998|Вышэйшая ліга]] || 10 || || |- | |- | 2000-01|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2000/2001|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2001-02|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2001/2002|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2002/2003 ГК Наваполацк|2002-03]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2003/2004 ГК Наваполацк|2003-04]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|Вышэйшая ліга]] || 8 || || |- | [[Сезон 2004/2005 ГК Наваполацк|2004-05]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | [[Сезон 2005/2006 ГК Наваполацк|2005-06]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|Вышэйшая ліга]] || 8 || || |- | [[Сезон 2006/2007 ГК Наваполацк|2006-07]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|Вышэйшая ліга]] || 8 || || |- | [[Сезон 2007/2008 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2007-08]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || 9 || || |- | [[Сезон 2008/2009 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2008-09]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || 8 || || |- | [[Сезон 2009/2010 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2009-10]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || 14 || || |- | [[Сезон 2010/2011 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2010-11]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | [[Сезон 2011/2012 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2011-12]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || 8 || || |- | [[Сезон 2012/2013 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2012-13]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || 6 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2013|1/8]]|||| |- | [[Сезон 2013/2014 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2013-14]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || 7 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2014|4 месца]]|| |- | [[Сезон 2014/2015 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2014-15]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | [[Сезон 2015/2016 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2015-16]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |} == Трэнеры == * [[Сяргей Пятровіч Лёвін|Сяргей Лёвін]] (1994—2007) * Віталь Русак (2011) * [[Васіль Фаменка]] (2015—2016) * [[Уладзімір Міхайлавіч Міхута|Уладзімір Міхута]]<ref>[https://web.archive.org/web/20130327230913/http://handball.by/%D0%93%D0%9A-%D0%B8%D0%BC.-%D0%9B%D1%91%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0/%D0%93%D0%9A-%D0%B8%D0%BC.-%D0%A1.%D0%9F.%D0%9B%D1%91%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0.html ГК им. С. П. Лёвина]</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://handball.by/?sp_year=2021&sp_month=5 Беларуская федэрацыя гандбола]* * [https://web.archive.org/web/20111206013832/http://handball.by/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%A0%D0%91/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2.html Спіс прызёраў чэмпіяната Беларусі па гандболе] * [https://handball.by/istoriya-chempionatov-respubliki-belarus-po-gandbolu/ ИСТОРИЯ ЧЕМПИОНАТОВ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ ПО ГАНДБОЛУ] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:ГК імя Лёвіна| ]] po7lzgs690ufuqi6vppd7fw788rk2zs 5148199 5148198 2026-05-29T05:25:51Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Статыстыка выступленняў */ 5148199 wikitext text/x-wiki {{Гандбольны клуб | назва = ГК Левіна | выява = | поўная_назва = Гандбольны клуб імя Левіна | кароткая_назва = | мянушкі = | заснаваны = 1975 | расфарміраваны = 2016 | горад = [[Наваполацк]], [[Беларусь]] | пляцоўка = | умяшчальнасць = | кіраўнік = | пасада_кіраўніка = | трэнер = | чэмпіянат = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] | сезон = 2014/2015 | месца = 7 | сайт = }} '''«ГК імя Левіна»''' — былы беларускі [[гандбол]]ьны клуб з горада [[Наваполацк]]. Заснаваны ў [[1975]] годзе на базе Полацкага політэхнічнага інстытута (цяпер — [[Полацкі дзяржаўны ўніверсітэт|Полацкі дзяржаўны універсітэт]]). У 2016 годзе клуб спыніў існаванне з-за фінансавых праблем<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/sport/354356/#google_vignette |title=Гандбольный клуб им. Левина прекратил существование из-за финансовых проблем |access-date=18 жніўня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210818125421/https://belaruspartisan.by/sport/354356/#google_vignette |archivedate=18 жніўня 2021 |url-status=dead }}</ref>. == Назвы == * Палітэхнік (да 1993) * Універсітэт (1993—1999) * Белаўтасэрвіс (2000—2002) * Наваполацк (2003—2006) * Гандбольны клуб імя Левіна (2007—2016) == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак]] !! Заўвагі |- | 1992-93|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1992/1993|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | 1993-94|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1993/1994|Вышэйшая ліга]] || 10 || || |- | 1994-95|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1994/1995|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | 1995-96|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1995/1996|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | 1996-97|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1996/1997|Вышэйшая ліга]] || 8 || || |- | 1997-98|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 1997/1998|Вышэйшая ліга]] || 10 || || |- | |- | 2000-01|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2000/2001|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2001-02|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2001/2002|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2002/2003 ГК Наваполацк|2002-03]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2002/2003|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2003/2004 ГК Наваполацк|2003-04]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2003/2004|Вышэйшая ліга]] || 8 || || |- | [[Сезон 2004/2005 ГК Наваполацк|2004-05]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2004/2005|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | [[Сезон 2005/2006 ГК Наваполацк|2005-06]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2005/2006|Вышэйшая ліга]] || 8 || || |- | [[Сезон 2006/2007 ГК Наваполацк|2006-07]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2006/2007|Вышэйшая ліга]] || 8 || || |- | [[Сезон 2007/2008 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2007-08]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || 9 || || |- | [[Сезон 2008/2009 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2008-09]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || 8 || || |- | [[Сезон 2009/2010 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2009-10]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || 14 || || |- | [[Сезон 2010/2011 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2010-11]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | [[Сезон 2011/2012 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2011-12]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || 8 || || |- | [[Сезон 2012/2013 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2012-13]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || 6 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2013|1/8]]|| |- | [[Сезон 2013/2014 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2013-14]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || 7 ||[[Кубак Беларусі па гандболе 2014|4 месца]]|| |- | [[Сезон 2014/2015 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2014-15]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | [[Сезон 2015/2016 ГК імя Лёвіна Наваполацк|2015-16]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2015/2016|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |} == Трэнеры == * [[Сяргей Пятровіч Лёвін|Сяргей Лёвін]] (1994—2007) * Віталь Русак (2011) * [[Васіль Фаменка]] (2015—2016) * [[Уладзімір Міхайлавіч Міхута|Уладзімір Міхута]]<ref>[https://web.archive.org/web/20130327230913/http://handball.by/%D0%93%D0%9A-%D0%B8%D0%BC.-%D0%9B%D1%91%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0/%D0%93%D0%9A-%D0%B8%D0%BC.-%D0%A1.%D0%9F.%D0%9B%D1%91%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0.html ГК им. С. П. Лёвина]</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://handball.by/?sp_year=2021&sp_month=5 Беларуская федэрацыя гандбола]* * [https://web.archive.org/web/20111206013832/http://handball.by/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D1%87%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%A0%D0%91/%D0%90%D1%80%D1%85%D0%B8%D0%B2.html Спіс прызёраў чэмпіяната Беларусі па гандболе] * [https://handball.by/istoriya-chempionatov-respubliki-belarus-po-gandbolu/ ИСТОРИЯ ЧЕМПИОНАТОВ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ ПО ГАНДБОЛУ] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:ГК імя Лёвіна| ]] mpe55muvnm5b5hzwwlprsynamxtkqdw 0 685303 5148082 4997989 2026-05-28T20:31:48Z Pabojnia 135280 /* Лаўрэаты */ афармленне 5148082 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыйны спіс}} {{Картка прэміі |назва = Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса найлепшаму рэжысёру |арыгінальная назва = Los Angeles Film Critics Association Award for Best Director |заснаванне = [[1975]] }} '''Прэмія [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]] найлепшаму рэжысёру''' ({{lang-en|Los Angeles Film Critics Association Award for Best Director}})&nbsp;— адна са штогадовых прэмій [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]. Прысуджаецца з [[1975]] года. == Лаўрэаты == Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса найлепшаму рэжысёру прысуджаецца з 1975 года. Пачынаючы з 2004 года, вызначаецца таксама і другое месца — адзначана шэрым колерам фона <span style="background:#d8d8d8; width:50px; border:1px solid #aaa;">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;</span>. {| class="wikitable sortable" |- ! Год !! Рэжысёр !! Фільм(ы) !! {{abbr|Кр.|крыніцы|0}} |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1975|1975]] || [[Сідні Люмет]] || «{{нп5|Сабачы поўдзень||en|Dog Day Afternoon}}» || <ref name="LAFCA 1975" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1976|1976]] || [[Сідні Люмет]] || «{{нп5|Тэлесетка (фільм, 1976)|Тэлесетка|en|Network (1976 film)}}» || <ref name="LAFCA 1976" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1977|1977]] || {{нп5|Герберт Рос||en|Herbert Ross}} || «{{нп5|Паваротны пункт (фільм, 1977)|Паваротны пункт|en|The Turning Point (1977 film)}}» || <ref name="LAFCA 1977" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1978|1978]] || [[Майкл Чыміна]] || «{{нп5|Паляўнічы на аленяў||en|The Deer Hunter}}» || <ref name="LAFCA 1978" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1979|1979]] || {{нп5|Роберт Бентан||en|Robert Benton}} || «[[Крамер супраць Крамера]]» || <ref name="LAFCA 1979" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1980|1980]] || [[Раман Паланскі]] || «[[Тэс (фільм, 1979)|Тэс]]» || <ref name="LAFCA 1980" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1981|1981]] || [[Уорэн Біці]] || «{{нп5|Чырвоныя (фільм)|Чырвоныя|en|Reds (film)}}» || <ref name="LAFCA 1981" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1982|1982]] || [[Стывен Спілберг]] || «[[Іншапланецянін (фільм)|Іншапланецянін]]» || <ref name="LAFCA 1982" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1983|1983]] || [[Джэймс Брукс]] || «{{нп5|Словы пяшчоты||en|Terms of Endearment}}» || <ref name="LAFCA 1983" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1984|1984]] || [[Мілаш Форман]] || «[[Амадэй (фільм)|Амадэй]]» || <ref name="LAFCA 1984" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1985|1985]] || [[Тэры Гіліям]] || «[[Бразілія (фільм)|Бразілія]]» || <ref name="LAFCA 1985" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1986|1986]] || [[Дэвід Лінч]] || «{{нп5|Сіні аксаміт (фільм)|Сіні аксаміт|en|Blue Velvet (film)}}» || <ref name="LAFCA 1986" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1987|1987]] || {{нп5|Джон Бурмен||en|John Boorman}} || «{{нп5|Надзея і слава (фільм)|Надзея і слава|en|Hope and Glory (film)}}» || <ref name="LAFCA 1987" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1988|1988]] || [[Дэвід Кроненберг]] || «{{нп5|Звязаныя насмерць (фільм)|Звязаныя насмерць|en|Dead Ringers (film)}}» || <ref name="LAFCA 1988" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1989|1989]] || [[Спайк Лі]] || «{{нп5|Рабі, як трэба||en|Do the Right Thing}}» || <ref name="LAFCA 1989" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1990|1990]] || [[Марцін Скарсэзэ]] || «[[Добрыя хлопцы (фільм, 1990)|Добрыя хлопцы]]» || <ref name="LAFCA 1990" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1991|1991]] || [[Бары Левінсан]] || «{{нп5|Багсі||en|Bugsy}}» || <ref name="LAFCA 1991" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1992|1992]] || [[Клінт Іствуд]] || «{{нп5|Непрабачаны (фільм, 1992)|Непрабачаны|en|Unforgiven}}» || <ref name="LAFCA 1992" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1993|1993]] || [[Джэйн Кэмпіён]] || «[[Піяніна (фільм)|Піяніна]]» || <ref name="LAFCA 1993" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1994|1994]] || [[Квенцін Таранціна]] || «[[Крымінальнае чытво]]» || <ref name="LAFCA 1994" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1995|1995]] || {{нп5|Майк Фігіс||en|Mike Figgis}} || «{{нп5|Пакідаючы Лас-Вегас||en|Leaving Las Vegas}}» || <ref name="LAFCA 1995" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1996|1996]] || [[Майк Лі]] || «{{нп5|Сакрэты і хлусня (фільм)|Сакрэты і хлусня|en|Secrets & Lies (film)}}» || <ref name="LAFCA 1996" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1997|1997]] || {{нп5|Кёрціс Хэнсан||en|Curtis Hanson}} || «{{нп5|Сакрэты Лос-Анджэлеса||en|L.A. Confidential (film)}}» || <ref name="LAFCA 1997" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1998|1998]] || [[Стывен Спілберг]] || «[[Выратаваць радавога Раяна]]» || <ref name="LAFCA 1998" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 1999|1999]] || [[Сэм Мендэс]] || «[[Прыгажосць па-амерыканску]]» || <ref name="LAFCA 1999" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2000|2000]] || [[Стывен Содэрберг]] || «{{нп5|Эрын Брокавіч (фільм)|Эрын Брокавіч|en|Erin Brockovich (film)}}», «{{нп5|Трафік (фільм, 2000)|Трафік|en|Traffic (2000 film)}}» || <ref name="LAFCA 2000" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2001|2001]] || [[Дэвід Лінч]] || «[[Малхоланд Драйв]]» || <ref name="LAFCA 2001" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2002|2002]] || [[Педра Альмадовар]] || «[[Пагавары з ёй]]» || <ref name="LAFCA 2002" /> |- | align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2003|2003]] || [[Пітэр Джэксан]] || «[[Уладар пярсцёнкаў: Вяртанне караля]]» || <ref name="LAFCA 2003" /> |- | rowspan="2" align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2004|2004]] || {{нп5|Аляксандр Пэйн||en|Alexander Payne}} || «{{нп5|На абочыне||en|Sideways}}» || rowspan="2" | <ref name="LAFCA 2004" /> |- style="background-color:#d8d8d8" || [[Марцін Скарсэзэ]] || «[[Авіятар (фільм, 2004)|Авіятар]]» |- | rowspan="2" align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2005|2005]] || [[Энг Лі]] || «[[Гарбатая гара]]» || rowspan="2" | <ref name="LAFCA 2005" /> |- style="background-color:#d8d8d8" || [[Дэвід Кроненберг]] || «{{нп5|Апраўданая жорсткасць||en|A History of Violence}}» |- | rowspan="2" align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2006|2006]] || [[Пол Грынграс]] || «{{нп5|Страчаны рэйс||en|United 93 (film)}}» || rowspan="2" | <ref name="LAFCA 2006" /> |- style="background-color:#d8d8d8" || [[Клінт Іствуд]] || «{{нп5|Сцягі нашых айцоў (фільм)|Сцягі нашых айцоў|en|Flags of Our Fathers (film)}}», «[[Лісты з Івадзімы]]» |- | rowspan="2" align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2007|2007]] || [[Пол Томас Андэрсан]] || «[[І будзе кроў]]» || rowspan="2" | <ref name="LAFCA 2007" /> |- style="background-color:#d8d8d8" || {{нп5|Джуліян Шнабель||en|Julian Schnabel}} || «[[Скафандр і матылёк (фільм)|Скафандр і матылёк]]» |- | rowspan="2" align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2008|2008]] || [[Дэні Бойл]] || «[[Мільянер з трушчоб]]» || rowspan="2" | <ref name="LAFCA 2008" /> |- style="background-color:#d8d8d8" || [[Крыстафер Нолан]] || «{{нп5|Цёмны рыцар (фільм)|Цёмны рыцар|en|The Dark Knight (film)}}» |- | rowspan="2" align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2009|2009]] || [[Кэтрын Бігелоу]] || «{{нп5|Уладар буры||en|The Hurt Locker}}» || rowspan="2" | <ref name="LAFCA 2009" /> |- style="background-color:#d8d8d8" || [[Міхаэль Ханэке]] || «[[Белая стужка (фільм)|Белая стужка]]» |- | rowspan="2" align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2010|2010]] || {{нп5|Аліўе Асаяс||en|Olivier Assayas}} || «{{нп5|Карлас (міні-серыял)|Карлас|en|Carlos (miniseries)}}» || rowspan="2" | <ref name="LAFCA 2010" /> |- || [[Дэвід Фінчэр]] || «[[Сацыяльная сетка (фільм)|Сацыяльная сетка]]» |- | rowspan="2" align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2011|2011]] || [[Тэрэнс Малік]] || «[[Дрэва жыцця (фільм, 2011)|Дрэва жыцця]]» || rowspan="2" | <ref name="LAFCA 2011" /> |- style="background-color:#d8d8d8" || [[Марцін Скарсэзэ]] || «{{нп5|Захавальнік часу (фільм)|Захавальнік часу|en|Hugo (film)}}» |- | rowspan="2" align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2012|2012]] || [[Пол Томас Андэрсан]] || «{{нп5|Майстар (фільм, 2012)|Майстар|en|The Master (2012 film)}}» || rowspan="2" | <ref name="LAFCA 2012" /> |- style="background-color:#d8d8d8" || [[Кэтрын Бігелоу]] || «{{нп5|Трыццаць хвілін пасля поўначы||en|Zero Dark Thirty}}» |- | rowspan="2" align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2013|2013]] || [[Альфонса Куарон]] || «[[Гравітацыя (фільм, 2013)|Гравітацыя]]» || rowspan="2" | <ref name="LAFCA 2013" /> |- style="background-color:#d8d8d8" || [[Спайк Джонз]] || «{{нп5|Яна (фільм, 2013)|Яна|en|Her (film)}}» |- | rowspan="2" align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2014|2014]] || [[Рычард Лінклейтэр]] || «{{нп5|Малалецтва (фільм, 2014)|Малалецтва|en|Boyhood (2014 film)}}» || rowspan="2" | <ref name="LAFCA 2014" /> |- style="background-color:#d8d8d8" || [[Уэс Андэрсан]] || «[[Гатэль «Гранд Будапешт»|Гатэль „Гранд Будапешт“]]» |- | rowspan="2" align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2015|2015]] || {{нп5|Джордж Мілер (рэжысёр)|Джордж Мілер|en|George Miller (filmmaker)}} || «{{нп5|Вар’яцкі Макс: Дарога лютасці||en|Mad Max: Fury Road}}» || rowspan="2" | <ref name="LAFCA 2015" /> |- style="background-color:#d8d8d8" || {{нп5|Тод Хейнс||en|Todd Haynes}} || «{{нп5|Кэрал (фільм)|Кэрал|en|Carol (film)}}» |- | rowspan="2" align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2016|2016]] || {{нп5|Бары Джэнкінс||en|Barry Jenkins}} || «{{нп5|Месяцавае святло (фільм, 2016)|Месяцавае святло|en|Moonlight (2016 film)}}» || rowspan="2" | <ref name="LAFCA 2016" /> |- style="background-color:#d8d8d8" || [[Дэм’ен Шазэл]] || «[[Ла-Ла Лэнд]]» |- | rowspan="2" align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2017|2017]] || [[Гільерма дэль Тора]] || «[[Форма вады]]» || rowspan="2" | <ref name="LAFCA 2017" /> |- || [[Лука Гуаданьіна]] || «[[Назаві мяне сваім імем]]» |- | rowspan="2" align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2018|2018]] || {{нп5|Дэбра Гранік||en|Debra Granik}} || «{{нп5|Не пакідай слядоў||en|Leave No Trace (film)}}» || rowspan="2" | <ref name="LAFCA 2018" /> |- style="background-color:#d8d8d8" || [[Альфонса Куарон]] || «[[Рома (фільм, 2018)|Рома]]» |- | rowspan="2" align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2019|2019]] || [[Пон Джун Хо]] || «[[Паразіты (фільм, 2019)|Паразіты]]» || rowspan="2" | <ref name="LAFCA 2019" /> |- style="background-color:#d8d8d8" || [[Марцін Скарсэзэ]] || «[[Ірландзец (фільм, 2019)|Ірландзец]]» |- | rowspan="2" align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2020|2020]] || [[Хлоя Чжаа]] || «[[Зямля качэўнікаў]]» || rowspan="2" | <ref name="LAFCA 2020" /> |- style="background-color:#d8d8d8" || [[Стыў Мак-Куін (рэжысёр)|Стыў Мак-Куін]] || «{{нп5|Голас перамен (анталогія)|Голас перамен|en|Small Axe (anthology)}}» |- | rowspan="2" align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2021|2021]] || [[Джэйн Кэмпіён]] || «{{нп5|Улада сабакі (фільм)|Улада сабакі|en|The Power of the Dog (film)}}» || rowspan="2" | <ref name="LAFCA 2021" /> |- style="background-color:#d8d8d8" || [[Русуке Хамагучы]] || «[[Сядай за руль маёй машыны]]» |- | rowspan="2" align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2022|2022]] || [[Тод Філд]] || «[[Тар (фільм)|Тар]]» || rowspan="2" | <ref name="LAFCA 2022" /> |- style="background-color:#d8d8d8" || [[С. С. Раджамаўлі]] || «[[RRR]]» |- | rowspan="2" align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2023|2023]] || [[Джонатан Глейзер]] || «[[Зона інтарэсаў (фільм)|Зона інтарэсаў]]» || rowspan="2" | <ref name="LAFCA 2023" /> |- style="background-color:#d8d8d8" || [[Ёргас Ланцімас]] || «[[Небаракі (фільм)|Небаракі]]» |- | rowspan="2" align="center" | [[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2024|2024]] || [[Махамад Расулоф]] || «[[Семя святога інжыра]]» || rowspan="2" | <ref name="LAFCA 2024" /> |- style="background-color:#d8d8d8" || [[Шон Бэйкер]] || «[[Бруталіст]]» |} == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="LAFCA 1975">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1975.php|title=1st Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 1976">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1976.php|title=2nd Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 1977">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1977.php|title=3rd Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 1978">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1978.php|title=4th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 1979">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1979.php|title=5th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 1980">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1980.php|title=6th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 1981">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1981.php|title=7th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 1982">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1982.php|title=8th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 1983">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1983.php|title=9th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 1984">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1984.php|title=10th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 1985">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1985.php|title=11th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 1986">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1986.php|title=12th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 1987">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1987.php|title=13th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 1988">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1988.php|title=14th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 1989">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1989.php|title=15th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 1990">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1990.php|title=16th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 1991">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1991.php|title=17th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 1992">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1992.php|title=18th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 1993">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1993.php|title=19th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 1994">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1994.php|title=20th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 1995">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1995.php|title=21st Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 1996">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1996.php|title=22nd Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 1997">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1997.php|title=23rd Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 1998">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1998.php|title=24th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 1999">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/1999.php|title=25th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 2000">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2000.php|title=26th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 2001">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2001.php|title=27th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 2002">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2002.php|title=28th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 2003">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2003.php|title=29th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 2004">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2004.php|title=30th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 2005">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2005.php|title=31st Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 2006">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2006.php|title=32nd Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 2007">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2007.php|title=33rd Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 2008">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2008.php|title=34th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 2009">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2009.php|title=35th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 2010">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2010.php|title=36th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 2011">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2011.php|title=37th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 2012">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2012.php|title=38th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 2013">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2013.php|title=39th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 2014">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2014.php|title=40th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 2015">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2015.php|title=41st Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 2016">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2016.php|title=42nd Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 2017">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2017.php|title=43rd Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 2018">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2018.php|title=44th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 2019">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2019.php|title=45th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 2020">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2020.php|title=46th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-08-23}}</ref> <ref name="LAFCA 2021">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2021.php|title=47th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2023-08-11}}</ref> <ref name="LAFCA 2022">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2022.php|title=48th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2023-08-11}}</ref> <ref name="LAFCA 2023">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2023.php|title=49th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2024-11-12}}</ref> <ref name="LAFCA 2024">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2024.php|title=50th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2025-01-25}}</ref> }} {{Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса}} {{Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса найлепшаму рэжысёру}} [[Катэгорыя:Кінапрэміі за найлепшую рэжысуру|Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1975 годзе]] [[Катэгорыя:Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]] oblkmjhhyxyejyuuuxmkl6zl8mc7azo 0 685413 5148185 5125782 2026-05-29T04:40:41Z Паўлюк Шапецька 37440 5148185 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = |назва = |удзельнікаў = 17 |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ГК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]] |разоў = 5 |2 месца = [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] |3 месца = [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова (Брэст)]] |дублёры = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = [[Барыс Валер’евіч Пухоўскі|Барыс Пухоўскі]] |бгалоў = 172 |лепшы = |папярэдні сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2011/2012|2011/2012]] |наступны сезон = [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2013/2014|2013/2014]] }} '''Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013''' — 21-ы [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|чэмпіянат Рэспублікі Беларусь па гандболе]]. == Выніковае размеркаванне месцаў == {|class="standard" align="left" style="font-size:90%;" ! colspan="10"| Выніковае размеркаванне месцаў |- |bgcolor="gold"| 1. [[ГК Дынама Мінск|Дынама (Мінск)]] ''(4 раз)'' |- |bgcolor="silver"| 2. [[ГК СКА Мінск|СКА (Мінск)]] |- |bgcolor="#cc9966"| 3. [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК імя Мяшкова (Брэст)]] |- | 4. [[ГК Вікторыя-Рэгія Мінск|Вікторыя-Рэгія (Мінск)]] |- | 5. [[ГК Кронан Гродна|Кронан (Гродна)]] |- | 6. [[ГК Левіна Наваполацк|ГК імя Лёвіна (Наваполацк)]] |- | 7. [[ГК Гомель|Гомель]] |- | 8. [[ГК Машэка Магілёў|Машэка (Магілёў)]] |- | 9. [[ГК БДУФК-СКА Мінск|СКА-2 (Мінск)]] |- | 10. [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК-2 (Брэст)]] |- | 11. Беларусь-94 |- | 12. [[ГК Дынама Мінск|Дынама-2 (Мінск)]] |- | 13. [[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон (Мінск)]] |- | 14. [[ГК Кронан Гродна|Кронан-2 (Гродна)]] |- | 15. [[ГК Віцязь-Леон|Віцязь-РДВАР (Мінск)]] |- | 16. РДВАР (Мінск) |- | 17. [[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон-2 (Мінск)]] |} {{-}} == Лепшыя гульцы == * Левы крайні — [[Віталь Віктаравіч Кажанеўскі|Віталь Кажанеўскі]] (Вікторыя-Рэгія) * Правы крайні — [[Максім Сяргеевіч Баранаў|Максім Баранаў]] (БГК) * Лінейны — [[Аляксандр Уладзіміравіч Цітоў|Аляксандр Цітоў]] (СКА) * Левы паўсярэдні — [[Павел Мікалаевіч Ацьман|Павел Ацьман]] (Дынама) * Правы паўсярэдні — [[Сяргей Уладзіміравіч Шыловіч|Сяргей Шыловіч]] (СКА) * Разыгрывальнік — [[Дзмітрый Алегавіч Нікуленкаў|Дзмітрый Нікуленкаў]] (Дынама) * Брамнік — [[Віталь Міхайлавіч Чарапенька|Віталь Чарапенька]] (БГК) Прыз лепшага бамбардзіра чэмпіянату РБ заваяваў [[Барыс Валер’евіч Пухоўскі|Барыс Пухоўскі]] (СКА), які закінуў у 20 гульнях 172 мячы, што складае 8,6 гола за кожную гульню {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гандбол на Брестчине}} == Спасылкі == * [https://handball.by/?sp_year=2021&sp_month=5 Беларуская федэрацыя гандбола] * [https://handball.by/istoriya-chempionatov-respubliki-belarus-po-gandbolu/ ИСТОРИЯ ЧЕМПИОНАТОВ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ ПО ГАНДБОЛУ] * [https://handball.by/q-4-q/ Кубок Беларуси. Финал четырех] {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Чэмпіянат Беларусі па гандболе|2013]] [[Катэгорыя:2012 год у гандболе]] [[Катэгорыя:2013 год у гандболе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2012 годзе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2013 годзе]] iccxs0zk5kgv8q0kemybqxbc8zp5tp2 0 685510 5148189 5057219 2026-05-29T04:49:20Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Статыстыка выступленняў */ 5148189 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Друць (значэнні)}} {{Гандбольны клуб | назва = Друць | выява = | поўная_назва = Жаночы гандбольны клуб «Друць» | кароткая_назва = | мянушкі = | заснаваны = | расфарміраваны = 2014 | горад = [[Бялынічы]], [[Беларусь]] | пляцоўка = | умяшчальнасць = | кіраўнік = | пасада_кіраўніка = | трэнер = | чэмпіянат = | сезон = | месца = | сайт = }} '''«Друць»''' — былы беларускі жаночы [[гандбол]]ьны клуб з горада [[Бялынічы]]. == Гісторыя == У 1976 годзе на базе [[Бялыніцкая СДЮШАР|Бялыніцкай дзіцяча-юнацкай спартыўнай школы]] трэнерам В. Ф. Кулікам была створана дзявочая гандбольная каманда. У 1980 годзе у [[Саратаў|Саратаве]] яна заняла трэцяе месца ў першынстве СССР сярод дабравольна-спартыўных арганізацый «Ураджай». У 1982 годзе каманда выйшла пераможцам ва ўсесаюзным спаборніцтве. Чэмпіёнкамі СССР сталі Г. П. Арахоўская, В. Г. Асіпёнак, Т. М. Кулік, Т. М. Мураўёва, [[Таццяна Здрук|Т. В. Раўкова]], Л. Л. Тарасенка, С. В. Хадасевіч. У гонар заслуг каманды гандбалістак у 1986 годзе ў Бялынічах прайшлі фінальныя спаборніцтвы на прыз клуба «Імклівы мяч» Жаночая каманда «Друць-Белпак»  была створана ў Бялынічах у 1993 годзе. Стартавала ў другой лізе, дзе заняла першае месца і дабілася права выступаць у першай лізе першынства Рэспублікі Беларусь. У 1994 годзе каманда «Друць-Белпак» пад кіраўніцтвам старэйшага трэнера В. Ф. Куліка заняла трэцяе месца. У складзе каманды: [[Таццяна Здрук|Т. В. Раўкова]], [[Тацьяна Вашацькова|Т. М. Вашэцькава]], [[Ліда Падколзіна|Л. М. Падколзіна]], [[Ірына Кунцэвіч|І. А. Кунцэвіч]], [[Святлана Пякарская|С. А. Пякарская]], [[Вольга Глазкіна|В. І. Тапунова]], [[Святлана Новікава|С. В. Новікава]], [[Тацьяна Фаменка|Т. В. Фаменка]], Е. А. Плясунова, С. Б. Сікорская, В. М. Шараметава, начальнік каманды Л. У. Зубрыцкі. У 1996—1997 гадах гандбалісты занялі чацвёртае месца ў першай лізе першынства Беларусі. У 1996 годзе упершыню ў гісторыі жаночага гандболу Беларусі каманда з невялікага раённага цэнтра прыняла удзел у розыгрышы еўрапейскіх гандбольных кубкаў. Каманда «Друць-Белпак» згуляла на Кубку гарадоў з камандай горада Д’ера ([[Венгрыя]]). У 1997 годзе каманда выйшла ў 1/8 фіналу Кубка гарадоў. У 1997—1998 гадах яна зноў стала бронзавым прызёрам чэмпіянату Беларусі, у 1998—1999 гадах сярэбраным. У канец 2014 года пазбыўшыся дзяржпадтрымкі і фундатараў клуб быў расфармаваны. == Назвы == * Друць-Універсітэт * Друць-Універсітэт-ЦАР * Друць-Белпак-Універсітэт * Друць-Белпак (?-2009) * Друць (з 2010) == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын|Чэмпіянат Беларусі]]:''' ** {{Ср}} Срэбраны прызёр (4): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 1998/1999|1998/1999]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 1999/2000|1999/2000]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2000/2001|2000/2001]] , [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2001/2002|2001/2002]] ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (6): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 1993/1994|1993/1994]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 1997/1998|1997/1998]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2004/2005|2004/2005]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2005/2006|2005/2006]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2006/2007|2006/2007]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2008/2009|2008/2009]] == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын|Кубак]] !! Заўвагі |- | 1992-93|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 1992/1993|Вышэйшая ліга]] || 8 || || |- | 1993-94|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 1993/1994|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр|| || |- | 1994-95|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 1994/1995|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | 1995-96|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 1995/1996|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | [[Сезон 1996/1997 ГК Друць-Белпак Бялынічы|1996-97]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 1996/1997|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | [[Сезон 1997/1998 ГК Друць-Белпак Бялынічы|1997-98]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 1997/1998|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр|| || |- | [[Сезон 1998/1999 ГК Друць-Белпак-Універсітэт Бялынічы|1998-99]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 1998/1999|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр|| || |- | [[Сезон 1999/2000 ГК Друць-Белпак-Універсітэт Бялынічы|1999-00]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 1999/2000|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр|| || |- | [[Сезон 2000/2001 ГК Друць-Белпак-Універсітэт Бялынічы|2000-01]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2000/2001|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр|| || |- | [[Сезон 2001/2002 ГК Друць-Белпак-Універсітэт Бялынічы|2001-02]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2001/2002|Вышэйшая ліга]] || bgcolor=Silver|Срэбраны прызёр|| || |- | [[Сезон 2002/2003 ГК Друць-Белпак-Універсітэт Бялынічы|2002-03]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2002/2003|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | [[Сезон 2003/2004 ГК Друць-Белпак-Універсітэт Бялынічы|2003-04]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2003/2004|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | [[Сезон 2004/2005 ГК Друць-Белпак-Універсітэт Бялынічы|2004-05]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2004/2005|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр|| || |- | [[Сезон 2005/2006 ГК Друць-Белпак-Універсітэт Бялынічы|2005-06]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2005/2006|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр|| || |- | [[Сезон 2006/2007 ГК Друць-БЕЛПАК-Універсітэт Бялынічы|2006-07]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2006/2007|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр|| || |- | [[Сезон 2007/2008 ГК Друць-Універсітэт-ЦАР Бялынічы|2007-08]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | [[Сезон 2008/2009 ГК Друць-Белпак Бялынічы|2008-09]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр|| || |- | [[Сезон 2009/2010 ГК Друць Бялынічы|2009-10]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || 4 ||[[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын 2010|паўфінал]]|| |- | [[Сезон 2010/2011 ГК Друць Бялынічы|2010-11]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || 5 ||[[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын 2011|першы этап]]|| |- | [[Сезон 2011/2012 ГК Друць Бялынічы|2011-12]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || 7 ||[[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын 2012|першы этап]]|| |- | [[Сезон 2012/2013 ГК Друць Бялынічы|2012-13]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || 5 ||[[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын 2013|першы этап]]|| |- | [[Сезон 2013/2014 ГК Друць Бялынічы|2013-14]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || 9 || || |} == Галоўныя трэнеры == * [[Віталь Фёдаравіч Кулік|Віталь Кулік]] (2004, 2009) * Сяргей Кавалёў (2010—2011) * [[Васіль Фаменка]] (2012) {{зноскі}} == Літаратура == * Алена Падымака: На апошнім рубяжы: [Размова з варатаром каманды «Друць-Універсітэт-РЦАР»] // Зара над Друццю.— 2008.— 4 кастрычніка.— С.8. * Белыничский район: (Фотоальбом).- Могилев,2000.- 20с.; * Белыничский район: История и современность.- Могилев,1998.- 20с. * Дудаль, М. Шахматна-шашачны турнір : [Аб правядзенні шахматна-шашачнага турніра сярод ветэранаў вайны, працы, Узброеных Сіл і праваахоўчых органаў, прысвечаны Дню Перамогі] / Маргарыта Дудаль // Зара над Друццю. — 2012. — 16 мая. — С. 5. * Карпякоў, С. Цана аднаго мяча: [Друць-Універсітэт-РЦАР] / Сяргей Карпякоў // Зара над Друццю.— 2009.— 7 кастрычніка.— С.5. * Кунцэвіч, А. Трэба не дапусціць поўнага развалу футболу ў Бялынічах [Гутарка з кіраўніком футбольнага гуртка пры ММЦ С,А. Зайкоўскім ] // Зара над Друццю.2002. 7 сак. С.4 * Кунцэвіч, А. Золата нам толькі ўсміхнулася, а серабро дасталася [2-е месца па гандболу сярод жаночых каманд -«Друць-Белпак»] // Зара над Друццю.2002. С.4 * Памяць: Бялыніцкі раён: Гіст.-дак.хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / Рэдкал.:А. В. Агееў і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч.- Мн.:.,2000.-509с.:іл.-С.18-19; * Фізічная культура, спорт і турызм [гутарка з начальнікам аддзела па фізічнай культуры, спорту і турызму райвыканкама К. Салаўёвым] // Зара на Друццю.- 2006.-21 студз == Спасылкі == * [https://www.sb.by/articles/drut-zhivi-i-bud.html Почему распалась сильная гандбольная команда «Друть» из Белыничей] * [https://history.eurohandball.com/ec/chc/women/2011-12/clubs/3183/HC+Druts HC Druts] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:ГК Друць Бялынічы]] 9tjgnnd5zovw456j03b3fwmpe8e8cq5 0 685525 5148187 5054795 2026-05-29T04:48:04Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Статыстыка выступленняў */ 5148187 wikitext text/x-wiki {{Гандбольны клуб | назва = Аркатрон Мінск | выява = | поўная_назва = Жаночы гандбольны клуб «Аркатрон» | кароткая_назва = | мянушкі = | заснаваны = [[1995]] | расфарміраваны = [[2014]] | горад = [[Мінск]], [[Беларусь]] | пляцоўка = | умяшчальнасць = | кіраўнік = | пасада_кіраўніка = | трэнер = | чэмпіянат = | сезон = | месца = | сайт = http://www.arkatron.narod.ru/ }} '''«Аркатрон»''' — былы беларускі [[гандбол]]ьны клуб з [[Мінск]]а. == Гісторыя == Клуб быў заснаваны ў 1995 годзе і складаецца з штатных камандаў [[ГК Аркатрон Мінск|мужчынаў]] і жанчын. == Назвы == * Аркатрон-РЦАР-СКАФ * РЦАП-Аркатрон-БДУФК * Аркатрон-РЦАР (?-2008) * Аркатрон (з 2008) == Дасягненні == * '''[[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын|Чэмпіянат Беларусі]]:''' ** {{Бр}} Бронзавы прызёр (9): [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 1999/2000|1999/2000]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2000/2001|2000/2001]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2001/2002|2001/2002]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2002/2003|2002/2003]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2003/2004|2003/2004]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2007/2008|2007/2008]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2009/2010|2009/2010]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2010/2011|2010/2011]], [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2011/2012|2011/2012]] * '''[[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын|Кубак Беларусі]]:''' ** {{Ср}} '''Фіналіст (1)''': [[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын 2010|2010]] ** {{Бр}} 3-е месца (1) : [[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын 2012|2012]] == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын|Кубак]] !! Заўвагі |- | 1995-96|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 1995/1996|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | 1996-97|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 1996/1997|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 1997-98|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 1997/1998|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 1998/1999 ЖГК Аркатрон-Акадземік-РШВСМ Мінск|1998-99]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 1998/1999|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | [[Сезон 1999/2000 ЖГК Аркатрон-Акадэмік-РЦАР Мінск|1999-00]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 1999/2000|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | [[Сезон 2000/2001 ЖГК Аркатрон-СКАФ-РЦАР Мінск|2000-01]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2000/2001|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | [[Сезон 2001/2002 ЖГК Аркатрон-РЦАР-СКАФ Мінск|2001-02]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2001/2002|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | [[Сезон 2002/2003 ЖГК РЦАП-Аркатрон-БДУФК Мінск|2002-03]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2002/2003|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | [[Сезон 2003/2004 ЖГК РЦАП-Аркатрон-БДУФК Мінск|2003-04]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2003/2004|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | [[Сезон 2004/2005 ЖГК РЦАП-Аркатрон-БДУФК Мінск|2004-05]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2004/2005|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | [[Сезон 2005/2006 ЖГК РЦАП-Аркатрон-БДУФК Мінск|2005-06]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2005/2006|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | [[Сезон 2006/2007 ЖГК РЦАП-Аркатрон-БДУФК Мінск|2006-07]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2006/2007|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | [[Сезон 2007/2008 ЖГК Аркатрон-РЦАР Мінск|2007-08]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр || || |- | [[Сезон 2008/2009 ЖГК Аркатрон Мінск|2008-09]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | [[Сезон 2009/2010 ЖГК Аркатрон Мінск|2009-10]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||bgcolor=Silver|[[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын 2010|Фіналіст]]|| |- | [[Сезон 2010/2011 ЖГК Аркатрон Мінск|2010-11]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||[[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын 2011|першы этап]]|| |- | [[Сезон 2011/2012 ЖГК Аркатрон Мінск|2011-12]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || style="background:#cc9966"|Бронзавы прызёр ||style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын 2012|Бронзавы прызёр]]|| |- | [[Сезон 2012/2013 ЖГК Аркатрон Мінск|2012-13]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || 4 ||[[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын 2013|першы этап]]|| |- | [[Сезон 2013/2014 ЖГК Аркатрон Мінск|2013-14]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || 6 ||[[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын 2014|4-е месца]]|| |} == Галоўныя трэнеры == * [[Тамара Уладзіміраўна Басей|Тамара Басей]] (2003—2004,2008- 2009) * [[Анатоль Закладной]] (2010—2012) * [[Леанід Іванавіч Бразінскі|Леанід Бразінскі]] (2013) * [[Ганна Сцяпанава]] (2014)<ref>[https://pressball.by/blog/pressball/86371/ Кубок Беларуси. Не лыком шита Малорита]</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.arkatron.narod.ru/ Сайт клуба] * [https://handball.by/istoriya-chempionatov-respubliki-belarus-po-gandbolu/ ИСТОРИЯ ЧЕМПИОНАТОВ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ ПО ГАНДБОЛУ] * [https://history.eurohandball.com/ec/cwc/women/2001-02/clubs/5047/Arkatron+RTsOP+Minsk Arkatron RTsOP Minsk] [[Катэгорыя:ЖГК Аркатрон Мінск| ]] aes8f8bs5y67xqvu3prlr34t96y5j5e 0 685661 5148191 5057216 2026-05-29T04:50:08Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Статыстыка выступленняў */ 5148191 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Віцебчанка (значэнні)}} {{Гандбольны клуб | назва = Віцебчанка | выява = | поўная_назва = Жаночы гандбольны клуб «Віцебчанка» | кароткая_назва = | мянушкі = | заснаваны = | расфарміраваны = | горад = [[Віцебск]], [[Беларусь]] | пляцоўка = | умяшчальнасць = | кіраўнік = | пасада_кіраўніка = | трэнер = | чэмпіянат = | сезон = | месца = | сайт = }} '''«Віцебчанка»''' — беларускі жаночы [[гандбол]]ьны клуб з горада [[Віцебск]]. == Назвы == * Васіліна (?-2009) * Віцебчанка-Ганна (2009—2016) * Віцебчанка (з 2016) == Дасягненні == * '''[[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын|Кубак Беларусі]]:''' ** {{Бр}} '''3-е месца (1)''': [[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын 2018|2018]] == Статыстыка выступленняў == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Сезон !! Ліга !! [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын|Чэмпіянат Беларусі]] !! [[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын|Кубак]] !! Заўвагі |- | 2004-05|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2004/2005|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2005-06|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2005/2006|Вышэйшая ліга]] || 5 || || |- | 2006-07|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2006/2007|Вышэйшая ліга]] || 9 || || |- | [[Сезон 2007/2008 ЖГК Васіліна Віцебск|2007-08]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2007/2008|Вышэйшая ліга]] || 9 || || |- | [[Сезон 2008/2009 ЖГК Васіліна Віцебск|2008-09]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2008/2009|Вышэйшая ліга]] || 10 || || |- | [[Сезон 2009/2010 ЖГК Віцебск-Ганна|2009-10]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2009/2010|Вышэйшая ліга]] || 9 || || |- | [[Сезон 2010/2011 ЖГК Віцебск-Ганна|2010-11]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2010/2011|Вышэйшая ліга]] || 7 ||[[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын 2011|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2011/2012 ЖГК Віцебск-Ганна|2011-12]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2011/2012|Вышэйшая ліга]] || 6 ||[[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын 2012|першы этап]]|| |- | [[Сезон 2012/2013 ЖГК Віцебск-Ганна|2012-13]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2012/2013|Вышэйшая ліга]] || 6 ||[[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын 2013|першы этап]]|| |- | [[Сезон 2013/2014 ЖГК Віцебск-Ганна|2013-14]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2013/2014|Вышэйшая ліга]] || 8 || || |- | [[Сезон 2014/2015 ЖГК Віцебск-Ганна|2014-15]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2014/2015|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | [[Сезон 2015/2016 ЖГК Віцебск-Ганна|2015-16]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2015/2016|Вышэйшая ліга]] || 6 || || |- | [[Сезон 2016/2017 ЖГК Віцебчанка|2016-17]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2016/2017|Вышэйшая ліга]] || 7 || || |- | [[Сезон 2017/2018 ЖГК Віцебчанка|2017-18]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2017/2018|Вышэйшая ліга]] || 4 || style="background:#cc9966"|[[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын 2018|Бронзавы прызёр]] || |- | [[Сезон 2018/2019 ЖГК Віцебчанка|2018-19]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2018/2019|Вышэйшая ліга]] || 4 || || |- | [[Сезон 2019/2020 ЖГК Віцебчанка|2019-20]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2019/2020|Вышэйшая ліга]] || 7 || [[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын 2020|4-е месца]]|| |- | [[Сезон 2020/2021 ЖГК Віцебчанка|2020-21]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2020/2021|Вышэйшая ліга]] || 6 || [[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын 2021|Першы этап]] || |- | [[Сезон 2021/2022 ЖГК Віцебчанка|2021-22]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2021/2022|Вышэйшая ліга]] || 6 || [[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын 2022|Першы этап]]|| |- | [[Сезон 2022/2023 ЖГК Віцебчанка|2022-23]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2022/2023|Вышэйшая ліга]] || 6 || [[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын 2023|Першы этап]] || |- | [[Сезон 2023/2024 ЖГК Віцебчанка|2023-24]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2023/2024|Вышэйшая ліга]] || 6 || [[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын 2024|Першы этап]]|| |- | [[Сезон 2024/2025 ЖГК Віцебчанка|2024-25]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2024/2025|Вышэйшая ліга]] || 8 || [[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын 2025|Першы этап]] || |- | [[Сезон 2025/2026 ЖГК Віцебчанка|2025-26]]|| [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2025/2026|Вышэйшая ліга]] || || || |} == Галоўныя трэнеры == * [[Уладзімір Наганаў]] (2011—2013) * [[Сяргей Пятровіч Камбур|Сяргей Камбур]] (2015—2017) * [[Аляксандр Сяргеевіч Сыцько|Аляксандр Сыцько]] (2017—2018,2022—2023)<ref>[https://web.archive.org/web/20171118071032/http://handball.by/Витебск-Ганна/Витебчанка.html Витебчанка]</ref> * [[Ігар Барысавіч Цімошын|Ігар Цімошын]] (2025) {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Гандбол на Брестчине}} == Спасылкі == * [https://handball.by/istoriya-chempionatov-respubliki-belarus-po-gandbolu/ ИСТОРИЯ ЧЕМПИОНАТОВ РЕСПУБЛИКИ БЕЛАРУСЬ ПО ГАНДБОЛУ] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:ГК Віцебчанка]] 8vb2u678igmnak82p5dfrkfulrbqh6u 0 685777 5148020 4311596 2026-05-28T17:34:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148020 wikitext text/x-wiki '''Бе́лая Арда́''', або '''Ак-Арда''' ({{lang-nog|Аk-Орда}}, {{lang-kk|Ақ-Орда}}) — частка [[улус Джучы|Улуса Джучы]] ў XIII—XV стст. == Паняцце == У гістарыяграфіі няма адзінага меркавання аб тым, што варта разумець пад дадзеным тэрмінам, таму што ў сярэдневяковых крыніцах маюцца супярэчлівыя звесткі. Паводле традыцыйнага пункта гледжання, які распаўсюджаны ва ўсходнеславянскай гістарыяграфіі і ўзыходзіць да рускіх летапісаў, пад Ак-Ардой разумеецца заходняя частка [[Залатая Арда|Залатой Арды]], якая кіравалася [[Батый|Батыем]] і яго нашчадкамі — [[Джучы]]дамі правага крыла<ref>[http://annales.info/volga/egorov/04.htm ''Егоров В. Л.'' Историческая география Золотой Орды. М.,1985.;] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130621023131/http://annales.info/volga/egorov/04.htm |date=21 чэрвеня 2013 }} [http://info.charm.ru/library/1983-Grigoriev.htm ''Григорьев А. П.'' Золотоордынские ханы 60-70-х гг. XIV века: Хронология правлений //«Историография и источниковедение стран Азии и Африки», вып VII. Л., 1983.;] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120518233256/http://info.charm.ru/library/1983-Grigoriev.htm |date=18 мая 2012 }} {{З ВСЭ|загаловак=Белая Орда|том=3}} Гэты пункт гледжання падзяляюць {{нп5|Магамет Гарыфовіч Сафаргаліеў|М. Г. Сафаргаліеў|ru|Сафаргалиев, Магамет Гарифович}}, {{нп5|Герман Аляксеевіч Фёдараў-Давыдаў|Г. А. Фёдараў-Давыдаў|ru|Фёдоров-Давыдов, Герман Алексеевич}}, [[Т. І. Султанаў]].</ref>. Гэта значыць пад Белай Ардой разумеецца Залатая Арда ў вузкім сэнсе, як старэйшы ўлус, які кіруецца ханамі з [[Сарай-Бату|Сарая]], у залежнасці ад якога знаходзілася [[Паўночна-Усходняя Русь|Русь]]. Пасля згасання дынастыі Батыя ў 1360-х гг. у час [[Вялікая замятня|«Вялікай Замятні»]] ўлада перайшла да ўсходніх Джучыдаў ([[Сіняя Арда|Сіняй Арды]]), [[Шыбаніды|нашчадкаў брата Батыя — Шыбана]]. Частка гісторыкаў лічыць, што Белая Арда, наадварот, адпавядае ўсходняй частцы ўлуса Джучы, а Сіняя Арда — заходняй<ref>[http://www.krotov.info/lib_sec/04_g/gre/grekov_03.htm ''Греков Б. Д., Якубовский А. Ю.'' Золотая Орда и её падение. М.-Л., 1950.;]</ref>. У [[Казахстан]]е распаўсюджаным з'яўляецца трэці пункт гледжання, паводле якога падзел на Белую і Сінюю Арду адносіцца толькі да ўсходняй часткі ўлуса Джучы. Адпаведна, пад Белай Ардой разумеецца ўлус старэйшага сына Джучы [[Арда Ежэн|Арду Ічэна]] на тэрыторыі паміж Іртышом і Сырдар'яй (гл. [[Улус Арда-Эджэна]]), і яна разглядаецца як ядро сучаснай казахскай дзяржавы<ref>[http://www.kyrgyz.ru/articles/library/kanat_uskenbay_ulusy_pervyh_dzhuchidov_problema_terminov_ak-orda_i_kok-orda/ ''Ускенбай К.'' Улусы первых Джучидов. Проблема терминов Ак-Орда и Кок-Орда // Тюркологический сборник. 2005: Тюркские народы России и Великой степи.;] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170321170535/http://www.kyrgyz.ru/articles/library/kanat_uskenbay_ulusy_pervyh_dzhuchidov_problema_terminov_ak-orda_i_kok-orda/ |date=21 сакавіка 2017 }} [http://kazhistory.narod.ru/001_17.html ''Зардыхан К.'' Взгляды Л. Н. Гумилева на вопросы образования государственности у кочевых народов // Доклад на конференции в г. Казани. 29.10.2003 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071217133310/http://kazhistory.narod.ru/001_17.html |date=17 снежня 2007 }}</ref>. Сталіца — горад [[Сыгнак]]<ref>{{кніга|аўтар=Иванов П.П.|загаловак=Очерки по истории Средней Азии (XVI-середина XIX в.).|спасылка=https://books.google.ru/books/about/%D0%9E%D1%87%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B8_%D0%BF%D0%BE_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8_%D0%A1%D1%80%D0%B5.html?id=6iMaAAAAIAAJ&redir_esc=y|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=Изд-во восточной лит-ры|год=1958|старонкі=17|старонак=256|isbn=|isbn2=}}</ref>. Гэтак жа існуе версія [[Герман Аляксеевіч Фёдараў-Давыдаў|Г. А. Фёдарава-Давыдава]] пра другасны падзел улусаў. Паводле яго меркавання, было дзве Белыя Арды і дзве Сінія Арды. Гэты пункт гледжання падтрымалі {{нп5|Вадзім Вінцаравіч Трапаўлаў|В. В. Трапаўлаў|ru|Трепавлов, Вадим Винцерович}} і {{нп5|Клаўдзія Антонаўна Пішчуліна|К. А. Пішчуліна|ru|Пищулина, Клавдия Антоновна}} == Тэрытарыяльны ахоп == У цюркскіх мовах слова «ак» азначае «белы», «свяшчэнны», слова «кок» абазначае спектр колераў ад цёмна-сіняга да светла-блакітнага. Кітайцы дзеляць свет на 5 каляровых гам: поўнач — чорны, усход — зялёны (сіні), захад — белы (свяшчэнная краіна), поўдзень — чырвоны і залатая (жоўтая) сярэдзіна. У сваю чаргу блакітны — гэта колер неба, г. зн.[[Тэнгры]], вышэйшага бажаства цюркаў і манголаў. Ак Арда была падзелена на дзве часткі: заходнюю — [[Паўночнае Прычарнамор'е]], [[Крым]], і [[Падонне]], якая стала ўладаннем [[Курэмса|Курэмсы]], [[Нагай|Нагая]], і ўсходнюю — [[Паволжа]], [[Паўночны Каўказ]], якая стала ўладаннем Батыя, [[Берке]] і іншых Джучыдаў. Улусы Батыя і Берке былі ў часы кіравання Берке аб'яднаны ў адзіны ўлус. {{зноскі}} == Спасылкі == * {{ВСЭ3|Белая Орда}} * {{З КНЭ|1|149|Ак Орда}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Сібіры]] [[Катэгорыя:Гісторыя Цэнтральнай Азіі]] [[Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Сярэдневякоўя]] [[Катэгорыя:Залатая Арда]] [[Катэгорыя:Мангольскія дзяржавы]] c7d2h510e1q96jxsseumjk9zrtpuc19 0 687333 5148053 5131032 2026-05-28T18:54:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148053 wikitext text/x-wiki {{Coord|53|53|47|N|27|33|8|E|display=title}} {{Картка:Кампанія |назва = «Белсаюздрук» |лагатып = |выява = |тып = [[унітарнае прадпрыемства]] |лістынг = |дэвіз = |заснавана = |заснавальнікі = |уладальнікі = |размяшчэнне = [[Беларусь]], [[Мінск]], [[Ленінскі раён (Мінск)|Ленінскі раён]], вул. Валадарскага, д. 16<ref>{{Cite web|title=Банковские реквизиты|url=https://beldruk.by/одно-окно/банковские-реквизиты|publisher=УП «Белсаюздрук»|lang=ru|year=2020|accessdate=19 верасня 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210919011122/https://beldruk.by/одно-окно/банковские-реквизиты|archivedate=19 верасня 2021}}</ref> |ключавыя фігуры = Ігар Дудзіч, Павел Паляшчук<ref>{{Cite web|title=Руководство|url=https://beldruk.by/о-нас/руководство|publisher=УП «Белсаюздрук»|lang=ru|year=2020|access-date=19 верасня 2021|archive-date=19 верасня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210919011423/https://beldruk.by/о-нас/руководство|url-status=dead}}</ref> |галіна = |прадукцыя = |паслугі = раздробны збыт газет і часопісаў, падпіска на перыёдыку |абарот = |аперацыйны прыбытак = |чысты прыбытак = |колькасць супрацоўнікаў = 1000 (2014 год) |матчына кампанія = [[Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь]]<ref name="Office_life">[https://officelife.media/news/65427-v-belsoyuzpechati-ozhidayutsya-peremeny-predpriyatie-pereshlo-v-podchinenie-minsvyazi/ В «Белсоюзпечати» ожидаются перемены? Предприятие перешло в подчинение Минсвязи]{{ref-ru}}</ref> |даччыныя кампаніі = |аўдытар = |сайт = [https://beldruk.by/ beldruk.by] }} '''Рэспубліканскае ўнітарнае прадпрыемства «Белсаюздрук»''' — гандлёвая сетка ў Беларусі, праз якую рэалізуецца шырокі асартымент [[Друкарскае выданне|друкарскіх выданняў]] (газеты, часопісы, кнігі), а таксама [[Канцтавары|канцылярскіх прылад]], [[сувенір]]аў, тавараў паўсядзённага попыту. == Апісанне == На пачатак 2025 года сетка РУП «Белсаюздрук» налічвала 667 гандлёвых аб’ектаў. У тым ліку: 259 павільёнаў, 327 [[шапік]]аў і 28 магазінаў, а таксама шэраг іншых аб’ектаў у Мінску і яшчэ прыкладна ў 100 населеных пунктах<ref name="Office_life" />. == Гісторыя == Да 1991 года Рэспубліканскае аб’яднанне «Саюздрук» знаходзілася ў падпарадкаванні Міністэрства сувязі БССР. Распараджэннем [[Савет Міністраў Беларускай ССР|Савета Міністраў БССР]] № 48-р ад 6 жніўня 1991 года аб’яднанне, разам са сваімі абласнымі прадпрыемствамі, перададзена Дзяржкамітэту па друку БССР (у далейшым Камітэт стаў [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам інфармацыі Рэспублікі Беларусь]]). З 1 лістапада 2018 года адбылося аб’яднанне РУП «Белсаюздрук» з «Брэстаблсаюздрук», «Віцебскаблсаюздрук», «Гомельаблсаюздрук» і «Гроднааблсаюздрук»<ref>[https://beldruk.by/%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%B8%D1%8F История предприятия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20251110101244/https://beldruk.by/%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81/%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%B8%D1%8F |date=10 лістапада 2025 }}{{ref-ru}}</ref>. У 2023 годзе стаў [[Банкруцтва|банкрутам]] і быў ліквідаваны філіял «Магілёўсаюздрук». Яго актывы ў асноўным былі прададзены для пагашэння даўгоў. Пастановай [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь|Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] ад 8 верасня 2025 года № 484 РУП «Белсаюздрук» было перададзена з сістэмы Міністэрства інфармацыі ў падпарадкаванне [[Міністэрства сувязі і інфарматызацыі Рэспублікі Беларусь]]<ref name="Office_life" />. 30 красавіка 2026 года, у адпаведнасці з загадам Мінсувязі, РУП «Белсаюздрук» далучана да нацыянальнага паштовага аператара «[[Белпошта]]»<ref>[https://virtualbrest.ru/news180982.php «Белсоюзпечать» присоединяют к «Белпочте»]{{ref-ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Прадпрыемствы Мінска]] [[Катэгорыя:Кампаніі рознічнага гандлю]] [[Катэгорыя:Рознічны гандаль у Беларусі]] [[Катэгорыя:Ленінскі раён (Мінск)]] [[Катэгорыя:Інтэрнэт-магазіны]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1991 годзе]] bp7a6rpe8i1enc2v8qkunrrtgfq1dc1 0 693518 5147980 4741819 2026-05-28T15:51:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5147980 wikitext text/x-wiki '''Беларусы ў Кіеве''' складаюць усяго 0,64 % ад агульнага нацыянальнага складу горада. [[Беларусы]] мелі сувязі з [[Кіеў|Кіевам]] яшчэ з часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. Сёння ў фондах [[Нацыянальная бібліятэка Украіны|Нацыянальнай бібліятэкі Украіны]] ў Кіеве можна знайсці шмат беларускіх выданняў<ref name=":0">{{Артыкул|загаловак=Беларускі Кіеў|аўтар=Алесь Лапо.|год=28.08.2014|спасылка=https://budzma.org/news/byelaruski-kiyew.html?sphrase_id=32023|выданне=[[Будзьма беларусамі!]]|мова=be}}</ref>. == Сярэднявечча == Раней каля Кіева было сяло Прадславіна, якое стала часткаю горада (''паміж вуліцамі Фізкультуры, Вялікай Васількоўскай і Дзімітрава''). Назва паселішча паходзіць ад імя [[Прадслава Уладзіміраўна|дачкі]] [[Рагнеда Рагвалодаўна|Рагнеды]] і [[Уладзімір Святаславіч|Уладзіміра]]. Як лічыцца, Рагнеда атрымала сяло ў падарунак па нараджэнні Прадславы<ref name=":0" />. У 1187 годзе мошчы [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні Полацкай]] былі перанесеныя ў [[Кіева-Пячэрская лаўра|Кіева-Пячорскую лаўру]], дзе знаходзіліся да 1910 года, пакуль не былі вернутыя на Радзіму, у [[Полацк]]<ref name=":0" />. == XVII стагоддзе == У 1640-я гады [[Сімяон Полацкі]] навучаўся ў [[Кіева-Магілянская акадэмія|Кіева-магілянскім калегіюме]]. У апошнія месяцы жыцця Полацкі рыхтаваў да адкрыцця вышэйшую школу ў [[Масква|Маскве]] на ўзор гэтага калегіюма<ref name=":0" />. == XIX стагоддзе == У 1852 годзе малы [[Альгерд Абуховіч]] перанёс у [[Кіеў|Кіеве]] складаную на той час хірургічную аперацыю. У 1878 годзе Абуховіч зноў наведаў Кіеў<ref name=":1">{{Артыкул|загаловак=Кіеў. Беларускія літаратурныя адрасы: некаторыя згадкі|год=03.05.2021|аўтар=Алесь Карлюкевіч.|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20210503/1620035736-kieu-belaruskiya-litaraturnyya-adrasy-nekatoryya-zgadki|выданне=[[Звязда (газета)|Звязда]]|мова=be}}</ref>. У Кіеве вучыўся на інжынера-механіка [[Рамуальд Сымонавіч Зянкевіч|Рамуальд Зянкевіч]]<ref name=":1" />. З 1879 года [[Дзмітрый Лапо]] вучыўся ў Кіеўскай гімназіі, некаторы час з’яўляўся старшынёй аб’яднанага камітэта рэвалюцыйных груп сярэдніх навучальных устаноў Кіева. Пазней паступіў на юрыдычны факультэт [[Кіеўскі ўніверсітэт|Кіеўскага ўніверсітэта]]. У 1885 годзе быў арыштаваны і сасланы<ref name=":1" />. У 1889 годзе [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]] здаў экстэрнам экзамен на атэстат сталасці і паступіў у Кіеўскі ўніверсітэт. Скончыў яго ў 1894 годзе. У 1888 годзе ў Кіеве ўбачыла свет першая кніга М. Доўнар-Запольскага «Белорусская свадьба и свадебные песни: Этнографический этюд»<ref name=":1" />. == XX стагоддзе == У 1904 годзе [[Зоська Верас]] паступіла ў прыватнае гандлёвае вучылішча ў Кіеве. У вучылішчы на шапірографе выдаваўся літаратурны часопіс «Подснежник», дзе і быў надрукаваны першы твор будучай пісьменніцы — прыродазнаўчы абразок «Каляндар вясны» (1907)<ref name=":1" />. У 1908 годзе беларускі дзеяч [[Сяргей Епіфанавіч Палуян|Сяргей Палуян]] пераехаў у Кіеў, дзе таксама супрацоўнічаў з тутэйшымі выданнямі<ref name=":0" />. У 1910 годзе, паводле афіцыйнай версіі, скончыў жыццё самагубствам. Быў пахаваны на [[Байкаўскія могілкі|Байкаўскіх могілках]], але ягоная магіла была знішчаная ў [[Інтэрбелум|міжваенны час]], пайшоўшы пад забудову<ref name=":0" />. У 1908 годзе быў заснаваны [[Кіеўскі камерцыйны інстытут]] (''[[Бульвар Шаўчэнкі (Кіеў)|бульвар Шаўчэнкі]], 22/24''). Сярод заснавальнікаў быў беларус [[Мітрафан Віктаравіч Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]], які стаў кіраўніком інстытуту (1906; 1908—1917)<ref name=":0" />. Пераемнікам гэтай установы лічыцца [[Кіеўскі нацыянальны эканамічны ўніверсітэт імя Вадзіма Гэцьмана|Кіеўскі нацыянальны эканамічны ўніверсітэт]]<ref name=":0" />. У 1913 годзе [[Бібліятэка Храптовічаў|бібліятэка]] [[Храптовічы|Храптовічаў]] была накіраваная на часовае захаванне ў бібліятэку [[Кіеўскі ўніверсітэт|Кіеўскага ўніверсітэта]]. Паводле жадання спадчынніка, бібліятэка з адкрыццём ВНУ на Радзіме павінная была быць вернутая туды, але гэтага так і не адбылося<ref name=":0" />. У 1917 годзе працавала ў Кіеве ў Саюзе гарадоў [[Паўліна Вінцэнтаўна Мядзёлка|Паўліна Мядзёлка]]<ref name=":1" />. 18 красавіка 1918 года [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народны сакратарыят БНР]] звярнуўся з радыёграмай у [[Міністэрства замежных спраў УНР]] з прапановай найхутчэй стварыць камісію, сумесна з якой дэлегацыя па справах знешніх перамоў БНР змагла б дакладна ўстанавіць межы і замацаваць у асобнай дамове межы Рэспублік<ref name=":2">{{Артыкул|загаловак=Да пытання беларуска-украінскіх узаемаадносін у перыяд станаўлення дзяржаўнасці і тэрытарыяльнай цэласнасці Беларусі|аўтар=[[Уладзімір Ладысеў|У. Ладысеў]].|год=2008|спасылка=http://www.inst-ukr.lviv.ua/files/17/580Ladysieva.pdf|мова=be}}</ref>. 24 красавіка 1918 года Народны сакратарыят зацвердзіў статут і асабісты склад [[Беларуская гандлёвая палата ў Кіеве|Беларускай гандлёвай палаты]] на Украіне, якую ўзначаліў Мітрафан Доўнар-Запольскі. Арганізацыя ўдзельнічала ў тавараабмене паміж [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]] і [[Украінская Народная Рэспубліка|УНР]]<ref name=":2" />. 26 мая 1918 года [[Раман Аляксандравіч Скірмунт|Раман Скірмунт]] прыехаў у Кіеў у якасці надзвычайнага ўпаўнаважанага [[Рада БНР|Рады БНР]], каб пачаць перамовы з гетманам [[Павел Скарападскі|Скарападскім]]. 29 мая [[генеральнае консульства БНР у Кіеве]] ўзначаліў П. В. Трамповіч<ref name=":2" />. 19 верасня надзвычайная беларуская дэлегацыя прыехала ў Кіеў дзеля развязання пытання аб афіцыйным прызнанні незалежнасці беларускай дзяржавы і стварэнні беларускага войска. 9 кастрычніка дэлегацыя была прынятая гетманам Скарападскім, які запэўніў яе ў хуткім прызнанні ім БНР. 4 лістапада беларускія дыпламаты, не дачакаўшыся прызнання, вярнуліся безвынікова ў [[Мінск|Менск]]<ref name=":2" />. У 1919 годзе Кіеўскі ўніверсітэт скончыў будучы акадэмік [[АН БССР]] [[Сямён Якаўлевіч Вальфсон|Сямён Вальфсон]]<ref name=":1" />. З 16 снежня 1926 года да 1930 года ў Кіеве існавала [[Беларускае зямляцтва пралетарскага студэнцтва]]. У 1928 годзе [[Янка Купала]] ўпершыню наведаў Кіеў. Пазней ён там быў у сакавіку і маі 1939 года<ref name=":1" />. У 1939 годзе будучы беларускі пісьменнік [[Мікола Лобан]] паступіў у Кіеўскі ўніверсітэт. У 1944 годзе літаратуразнаўца [[Павел Ахрыменка]] закончыў Кіеўскі ўніверсітэт<ref name=":1" />. У тым жа годзе ў Кіеве (''[[Вуліца Багдана Хмяльніцкага (Кіеў)|Багдана Хмяльніцкага]], 52''.) некалькі месяцаў жыў 13-гадовы [[Уладзімір Караткевіч]] з маці. У 1949 годзе ён вярнуўся ў Кіеў як студэнт [[Кіеўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Кіеўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]<ref name=":0" />. Таксама ў баях пад Кіевам удзельнічаў беларускі літаратурны крытык [[Рыгор Саламонавіч Бярозкін|Рыгор Бярозкін]]<ref name=":1" />. == XXI стагоддзе == [[Файл:Пам’ятна дошка білорусам, які загинули за Україну.jpg|thumb|[[Помнік беларусам, якія загінулі за Украіну]]]] У маі 2000 года на I-м з’ездзе ў г. Кіеве быў створаны [[Усеўкраінскі саюз беларусаў]] (УСБ)<ref>{{Артыкул|загаловак=О нас|мова=ru|спасылка=https://vsb.org.ua/about/|выданне=[[Усеўкраінскі саюз беларусаў|Всеукраинский союз белорусов]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20211118182621/https://vsb.org.ua/about/|archive-date=18 лістапада 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211118182621/https://vsb.org.ua/about/|archivedate=18 лістапада 2021}}</ref>. У 2009 годзе ў межах афіцыйнага візіту [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] ва [[Украіна|Украіну]] быў адкрыты з ягоным удзелам [[Цэнтр беларускай мовы і культуры (Кіеў)|Цэнтр беларускай мовы і культуры]]. У чэрвені 2013 года Цэнтру прысвоенае імя [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]<ref name=":3">{{Артыкул|загаловак=Суайчыннікі|спасылка=https://ukraine.mfa.gov.by/be/bilateral_relations/compatriots/|выданне=[[Пасольства Рэспублікі Беларусь ва Украіне]]}}</ref>. У 2011 годзе ў Кіеве каля [[Пасольства Рэспублікі Беларусь ва Украіне|Пасольства Рэспублікі Беларусь]] па [[Вуліца Міхаіла Кацюбінскага (Кіеў)|вуліцы Міхаіла Кацюбінскага]] быў усталяваны помнік Уладзіміру Караткевічу<ref name=":3" />. 29 сакавіка 2016 года быў адкрыты [[Помнік беларусам, якія загінулі за Украіну|помнік беларусам, загінулым за Украіну]] ў [[Вайна на ўсходзе Украіны|вайне на Усходзе]] ([[Беларуская вуліца (Кіеў)|Беларуская]], 22). [[Рэжым Лукашэнкі|Афіцыйны беларускі бок]] на адкрыцці не быў прадстаўлены<ref>{{Артыкул|загаловак=У Кіеве адкрылі помнік, прысвечаны загінулым за Украіну беларусам|год=Апр 1, 2016|выданне=[[Бобруйский курьер]]|спасылка=https://babruysk.by/u-kive-adkryli-pomnik-prysvechany-zaginulym-za-ukrainu-belarusam/|аўтар=Яўген Васьковіч.|мова=be|archive-url=https://web.archive.org/web/20211118182621/https://babruysk.by/u-kive-adkryli-pomnik-prysvechany-zaginulym-za-ukrainu-belarusam/|archive-date=18 лістапада 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211118182621/https://babruysk.by/u-kive-adkryli-pomnik-prysvechany-zaginulym-za-ukrainu-belarusam/|archivedate=18 лістапада 2021}}</ref>. Падчас [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|расійска-ўкраінскай вайны 2022 года]] для абароны незалежнасці Украіны, у прыватнасці абароны Кіева быў заснаваны [[Полк Каліноўскага|Батальён імя Кастуся Каліноўскага]], які пазней быў ператвораны ў полк. 13 сакавіка 2022 года у [[Баі за Кіеў|баях пад Кіевам]] загінуў намеснік камандзіра батальёна [[Аляксей Мікалаевіч Скобля|Аляксей Скобля]].<ref>[https://nashaniva.com/?c=ar&i=286400 Смяротна паранены, застаўся прыкрываць сваіх. Хто такі беларус «Тур», забіты пад Кіевам]</ref>. == Дэмаграфія == {| class="wikitable" |+ !Год ![[Беларусы Украіны|Беларусы]] !Адсотак |- |1897 |2 797<ref>{{Кніга|загаловак=Первая всеобщая перепись населения Российской империи 1897 г. : [в 89 т., 119 кн.] / под ред. Н. А. Тройницкого|выдавецтва=Центр. стат. ком. М-ва внутр. дел|том=16|год=1904|спасылка том=http://irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/ua/elib.exe?Z21ID=&I21DBN=UKRLIB&P21DBN=UKRLIB&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=online_book&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=FF=&S21STR=ukr0003605|старонкі=198}}</ref> |1.129 % |- |1919 |5 400<ref>[https://www.prlib.ru/item/357171 <nowiki>Перепись г. Киева 16 марта 1919 г. = Перепис м. Киiва 16 березня 1919 р./ Киев. губ. стат. бюро ; [авт. предисл. Ал. Волков]. - Киев : [Б. и.] , 1920</nowiki>]</ref> |0,99 % |- |1926 |5 436<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_26.php?reg=1873 Всесоюзная перепись населения 1926 года.] [http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_26.php?reg=1873 Национальный состав населения по регионам республик СССР]</ref> |1,06 % |- |1939 |9 594<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rer_nac_39_gs.php?reg=7&gor=3&Submit=OK Всесоюзная перепись населения 1939 г.] [http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rer_nac_39_gs.php?reg=7&gor=3&Submit=OK Распределение городского и сельского населения] [http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rer_nac_39_gs.php?reg=7&gor=3&Submit=OK областей союзных республик по национальности и полу]</ref> |1,13 % |- |1959 |13 187<ref>Кабузан В. М. — «Украинцы в мире: динамика численности и расселения. 20-е годы XVIII века — 1989 год: формирование этнических и политических границ украинского этноса»</ref> |1,19 % |- |1970 |17 521<ref>Итоги Всесоюзной переписи населения 1970 года. Том IV — М., Статистика, 1973</ref> |1,07 % |- |1989 |25 274<ref>[http://2001.ukrcensus.gov.ua/results/general/nationality/city_kyiv/ Державний комітет статистики України. Про кількість та склад населення міста Київ]</ref> |0,98 % |- |2001 |16 549<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/ukraine-ethnic2001.htm |title=Національний склад регіонів України за даними перепису 2001 р. |access-date=18 лістапада 2021 |archive-date=26 мая 2012 |archive-url=https://archive.today/20120526041153/http://pop-stat.mashke.org/ukraine-ethnic2001.htm |url-status=dead }}</ref> |0,64 % |} {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|загаловак=Первая всеобщая перепись населения Российской империи 1897 г. : [в 89 т., 119 кн.] / под ред. Н. А. Тройницкого|выдавецтва=Центр. стат. ком. М-ва внутр. дел|том=16|год=1904|спасылка том=http://irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/ua/elib.exe?Z21ID=&I21DBN=UKRLIB&P21DBN=UKRLIB&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=online_book&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=FF=&S21STR=ukr0003605|старонкі=198}} * Васілеўскі, Ю. Р. Беларускае зямляцтва пралетарскага студэнцтва / Ю. Р. Васілеўскі // {{Крыніцы/ЭГБ|1}} — С. 353—354. == Спасылкі == * {{Артыкул|загаловак=Суайчыннікі|спасылка=https://ukraine.mfa.gov.by/be/bilateral_relations/compatriots/|выданне=[[Пасольства Рэспублікі Беларусь ва Украіне]]}} * {{Артыкул|загаловак=Беларускі Кіеў|аўтар=Алесь Лапо.|год=28.08.2014|спасылка=https://budzma.org/news/byelaruski-kiyew.html?sphrase_id=32023|выданне=[[Будзьма беларусамі!]]|мова=be}} * {{Артыкул|загаловак=Кіеў. Беларускія літаратурныя адрасы: некаторыя згадкі|год=03.05.2021|аўтар=Алесь Карлюкевіч.|спасылка=https://zviazda.by/be/news/20210503/1620035736-kieu-belaruskiya-litaraturnyya-adrasy-nekatoryya-zgadki|выданне=[[Звязда (газета)|Звязда]]|мова=be}} * {{Артыкул|загаловак=Да пытання беларуска-украінскіх узаемаадносін у перыяд станаўлення дзяржаўнасці і тэрытарыяльнай цэласнасці Беларусі|аўтар=[[Уладзімір Ладысеў|У. Ладысеў]].|выданне=Україна: культурна спадщина, національна свідомість, державність|год=2008|спасылка=http://www.inst-ukr.lviv.ua/files/17/580Ladysieva.pdf|старонкі=470-474|мова=be}} {{Беларусы}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Кіеве|*]] huqvb21oabfu2rq43dt4plgvl3idm84 0 696713 5148067 4890889 2026-05-28T19:48:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148067 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Беліцкі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Беліцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = |Гімн = |Уваходзіць у = [[Сенненскі раён]] |Уключае = 31 населены пункт |Сталіца = [[Полымя (Сенненскі раён)|Полымя]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 1009 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавы пояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 2 |Сайт = https://senno.vitebsk-region.gov.by/ru/belickij/ |Заўвагі = }} '''Бе́ліцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Сенненскі раён|Сенненскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — аграгарадок [[Полымя (Сенненскі раён)|Полымя]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Сенненскага раёна [[Віцебская акруга|Віцебскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Старая Беліца (Сенненскі раён)|Беліца]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Сенненскім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці. У 1939 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў саўгас «[[Полымя (Сенненскі раён)|Полымя]]», 16 ліпеня 1954 года — у вёску [[Старая Беліца (Сенненскі раён)|Старая Беліца]]<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Витебской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 20 мая 1960 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Латыгальскі сельсавет (Сенненскі раён)|Латыгальскага сельсавета]] (7 населеных пунктаў: [[Апечкі (Сенненскі раён)|Апечкі]], [[Воўсішча]], [[Каралі (Сенненскі раён)|Каралі]], [[Рулёўшчына]], [[Рэчкі (Беліцкі сельсавет)|Рэчкі]], [[Станюкі]] і [[Чараўкі (Сенненскі раён)|Чараўкі]]), у склад [[Раснянскі сельсавет (Сенненскі раён)|Раснянскага сельсавета]] перададзены 4 населеныя пункты ([[Заполле (Сенненскі раён)|Заполле]], [[Краснае Сяло (Сенненскі раён)|Краснае Сяло]], [[Лапатнікі]] і [[Нярэйша (Беліцкі сельсавет)|Нярэйша]])<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Беліцкага сельсавета 25 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|60}}</ref>. 30 студзеня 1976 года скасавана вёска [[Даргейкі]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 30 студзеня 1976 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1976, № 8 (1490).</ref>. 7 жніўня 1979 года ў склад сельсавета з Раснянскага сельсавета вернуты вёскі Заполле, Краснае Сяло, Лапатнікі і Нярэйша<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 7 жніўня 1979 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1979, № 27 (1617).</ref>. 8 красавіка 2004 года да сельсавета далучана частка скасаванага [[Ульянавіцкі сельсавет|Ульянавіцкага сельсавета]] (8 населеных пунктаў у межах былога калгасу «Ленінскі шлях»: вёскі [[Асінаўка 2|Асінаўка]], [[Гарнакі]], [[Горы (Сенненскі раён)|Горы]], [[Дубнякі (Сенненскі раён)|Дубнякі]], [[Латыгаль (Сенненскі раён)|Латыгаль]], [[Леснікі (Сенненскі раён)|Леснікі]], [[Сіманаўка (Сенненскі раён)|Сіманаўка]] і [[Шалухі (Сенненскі раён)|Шалухі]])<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1|date=5 кастрычніка 2021}}</ref>. 31 кастрычніка 2012 года цэнтр сельсавета перанесены ў аграгарадок Полымя<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D912v0054035&p1=1 Решение Сенненского районного Совета депутатов от 31 октября 2012 г. № 155 О переносе административного центра Белицкого сельсовета в агрогородок Пламя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211219100330/https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D912v0054035&p1=1|date=19 снежня 2021}}</ref>. 14 мая 2022 года скасаваны вёскі [[Бурбін]], [[Дубнякі (Сенненскі раён)|Дубнякі]] і [[Рэчкі (Беліцкі сельсавет)|Рэчкі]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D922v0115682&p1=1 Решение Сенненского районного Совета депутатов от 14 мая 2022 г. № 224 Об упразднении сельских населенных пунктов Сенненского района]</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 1529 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=9 снежня 2023 |archive-date=9 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209064428/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 95,7 % — [[беларусы]], 3,2 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 0,6 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 1009 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |title=Насельніцтва населеных пунктаў Віцебскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=9 снежня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240705045023/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/viciebskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. {{Беліцкі сельсавет (Сенненскі раён)}} {{Сенненскі раён}} [[Катэгорыя:Беліцкі сельсавет (Сенненскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] aa97dkmn87mz5qiudq88bj00aewlkfq 0 704551 5148110 4785526 2026-05-28T22:36:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148110 wikitext text/x-wiki [[Файл:Solidarity with Belarus concert.jpg|міні|[[Сцяг Беларусі|Дзяржаўны сцяг]] 1918 і 1991—1995 гадоў стаў сімвалам апазіцыі [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]]] '''Правы чалавека ў Беларусі''' — комплекс пытанняў і праблем, звязаных з рэалізацыяй, захаваннем і абаронай асноўных свабод і правоў грамадзян у [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]. Урад краіны сістэматычна крытыкуюць за парушэнні правоў чалавека і пераслед [[Няўрадавая арганізацыя|няўрадавых арганізацый]], незалежных журналістаў, нацыянальных меншасцяў і апазіцыйных палітыкаў<ref name="HRW">{{cite web|url=http://hrw.org/english/docs/2005/01/13/belaru9878.htm|title=Essential Background&nbsp;– Belarus|year=2005|publisher=Human Rights Watch|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/region/europe-and-central-asia/eurasia/belarus|title=Human rights by country&nbsp;– Belarus|year=2007|publisher=[[Amnesty International]]|lang=en}}</ref>. У сведчанні ў [[Камітэт Сената ЗША па міжнародным адносінам|Камітэце Сената Злучаных Штатаў па міжнародных адносінах]] былая [[Дзяржаўны сакратар ЗША|дзяржсакратар ЗША]] [[Кандаліза Райс]] назвала Беларусь адным з шасці ў свеце «[[Фарпосты тыраніі|фарпостаў тыраніі]]»<ref>{{cite web|url=http://foreign.senate.gov/testimony/2005/RiceTestimony050118.pdf|title=Opening Statement by Dr. Condoleezza Rice, Senate Foreign Relations Committee|accessdate=27 сакавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060325002023/http://foreign.senate.gov/testimony/2005/RiceTestimony050118.pdf|archivedate=25 сакавіка 2006|url-status=dead|lang=en}}</ref>. У адказ урад Беларусі назваў ацэнку «даволі далёкай ад рэальнасці»<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4187361.stm|title=At-a-glance: 'Outposts of tyranny'|publisher=[[BBC News]]|lang=en}}</ref>. [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] назваў свой стыль кіравання «аўтарытарным»<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3882843.stm|date=20 March 2006|title=Profile: Alexander Lukashenko|publisher=[[BBC News]]|lang=en}}</ref>. Заходнія краіны ахарактарызавалі Беларусь пры Лукашэнку як «апошнюю дыктатуру Еўропы»; урад абвінаваціў тыя ж заходнія дзяржавы ў спробе [[Змена рэжыму|змены рэжыму]]<ref>{{cite news|title=Profile: Europe's last dictator?|date=10 September 2001|publisher=British Broadcasting Corporation|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/116265.stm|lang=en}}</ref>. З 1997 года [[Савет Еўропы]] не дапускае Беларусі членства за недэмакратычнае галасаванне і парушэнні падчас [[Рэферэндум у Беларусі (1996)|канстытуцыйнага рэферэндуму ў лістападзе 1996 года]]<ref name="CoE">{{cite web|url=http://press.coe.int/cp/97/11a(97).htm|title=Belarus suspended from the Council of Europe|date=17 January 1997|publisher=Press Service of the Council of Europe|archive-url=https://web.archive.org/web/20060426062531/http://press.coe.int/cp/97/11a%2897%29.htm|archive-date=26 April 2006|accessdate=27 сакавіка 2022|url-status=dead|lang=en}}</ref>. Дзесяткі беларускіх дзяржаўных чыноўнікаў, адказных за [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычныя рэпрэсіі]], [[Знікненні людзей у Беларусі|гвалтоўныя знікненні]], [[Дзяржаўная прапаганда ў Беларусі|прапаганду]] і [[Фальсіфікацыя выбараў|фальсіфікацыі выбараў]], патрапілі [[Чорны спіс Еўрасаюза|пад персанальныя санкцыі]] з боку [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатаў Амерыкі]] і [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]]. Глыбокі крызіс правоў чалавека абвастрыўся падчас [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] і наступных маштабных [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|мірных пратэстаў]]. Рэакцыя дзяржавы ўключала масавыя адвольныя затрыманні (больш за 35 тысяч чалавек), сістэматычныя катаванні, ліквідацыю грамадзянскай супольнасці і незалежных СМІ{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=6, 81-82}}. == Прававая база і міжнародныя дагаворы == {{пусты раздзел}} == Свабода мірных сходаў і асацыяцый == Свабода мірных сходаў у Беларусі сістэматычна парушаецца. Пасля выбараў 2020 года ўлады жорстка душылі любыя праявы нязгоды. Затрыманні праводзіліся з парушэннем нацыянальных і міжнародных нормаў: людзей затрымлівалі як за ўдзел у мірных шэсцях, так і за наяўнасць нацыянальнай сімволікі (напрыклад, [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белыя сцягі]], гірлянды і нават адзенне адпаведных колераў){{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=28}}. У 2021 годзе ў Закон «Аб масавых мерапрыемствах у Рэспубліцы Беларусь» былі ўнесены змены, якія фактычна скасавалі паведамляльны прынцып правядзення акцый і забаранілі асвятленне несанкцыянаваных сходаў у СМІ ў рэжыме рэальнага часу{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=44}}. Падаўляліся таксама мірныя антываенныя акцыі пратэсту супраць [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|уварвання Расіі ва Украіну]], падчас якіх 27–28 лютага 2022 года было затрымана каля 1100 чалавек{{sfn|Антываенны супраціў|2022|с=4}}. Дзяржава таксама разгарнула кампанію па ліквідацыі незалежных арганізацый грамадзянскай супольнасці. У другой палове 2021 года ўлады ініцыявалі «[[Пагром грамадскіх арганізацый у Беларусі (2021)|зачыстку]]», падчас якой было ліквідавана ці знаходзілася ў працэсе ліквідацыі больш за 800 няўрадавых арганізацый, сярод якіх праваабарончыя цэнтры «[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|Вясна]]», «[[Беларускі Хельсінкскі камітэт]]», экалагічныя, культурныя і дабрачынныя ініцыятывы{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=39, 49}}. == Свабода слова і цэнзура == {{Асноўны артыкул|Цэнзура ў Беларусі}} Беларускія ўлады сістэматычна абмяжоўваюць доступ да незалежнай інфармацыі. У жніўні 2020 года ў краіне была арганізавана маштабная блакіроўка доступу да інтэрнэту, каб перашкодзіць каардынацыі пратэстоўцаў і ўтойванню фактаў гвалту{{sfn|Першая справаздача|2020|с=8}}. [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства інфармацыі]] пазбавіла статусу СМІ найбуйнейшы беларускі партал [[TUT.BY]] і ініцыявала масавую блакіроўку незалежных сайтаў{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=39}}. Дзясяткі журналістаў падвергліся крымінальнаму пераследу, ператрусам і арыштам. Цэнзура распаўсюджваецца таксама на літаратуру. Была створана спецыяльная камісія для ацэнкі друкаванай прадукцыі, якая ўносіць мастацкія кнігі (у тым ліку творы [[Уільям Сьюард Бероуз|Уільяма Бероуза]] і іншых сусветных аўтараў) у спіс выданняў, здольных «нанесці шкоду нацыянальным інтарэсам»<ref name="pozirk_books">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20260526163521/https://pozirk.online/ru/news/189297/ |title=В Беларуси запрещено еще 17 книг, в том числе любовные романы и фентези |publisher=Позірк |date=26 мая 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Прымяняецца практыка прызнання любых апазіцыйных рэсурсаў і Telegram-каналаў «[[Экстрэмізм|экстрэмісцкімі матэрыяламі]]» або «экстрэмісцкімі фарміраваннямі». == Права на справядлівы суд і палітычныя зняволеныя == {{Асноўны артыкул|Судовая сістэма Беларусі}} Судовая сістэма ў Беларусі пазбаўленая незалежнасці і цалкам падпарадкаваная выканаўчай уладзе. Згодна са справаздачамі праваабаронцаў, суды выконваюць функцыю масавага асуджэння нязгодных з рэжымам. У жніўні 2020 года практыкаваліся «выязныя суды» непасрэдна ў ізалятарах (напрыклад, на [[Акрэсціна]]), якія доўжыліся па некалькі хвілін без удзелу [[Адвакат|адвакатаў]]. Суддзі выносілі пастановы аб арыштах на падставе сфальсіфікаваных рапартаў міліцыі, ігнаруючы відавочныя сляды катаванняў і скаргі затрыманых на гвалт{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=47}}. Колькасць [[Палітычны зняволены|палітычных зняволеных]] у краіне рэзка ўзрасла пасля 2020 года. Адвакаты, якія абараняюць палітвязняў, сістэматычна пазбаўляюцца ліцэнзій па рашэнні [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства юстыцыі]]{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=38}}. == Права на жыццё і свабода ад катаванняў == {{Асноўны артыкул|Катаванні ў Беларусі (з 2020 года)}} Беларусь застаецца адзінай краінай у Еўропе, дзе прымяняецца [[Смяротнае пакаранне ў Беларусі|смяротнае пакаранне]]. У 2022 годзе заканадаўства было ўзмоцнена: смяротнае пакаранне стала магчымым за «замах на акт [[Тэрарызм|тэрарызму]]», што наўпрост было накіравана супраць удзельнікаў антываеннага і пратэстнага рухаў (у тым ліку так званых «[[Рэйкавая вайна ў Беларусі (2022)|рэйкавых партызан]]»){{sfn|Антываенны супраціў|2022|с=12-13}}. У перыяд з 2020 года міжнародныя арганізацыі і праваабаронцы зафіксавалі тысячы выпадкаў [[Катаванні|катаванняў]], жорсткага і бесчалавечнага абыходжання з грамадзянамі. Асноўнымі інструментамі тэрору з'яўляюцца падраздзяленні [[АМАП (Беларусь)|АМАП]] і [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|ГУБАЗіК]]. У ізалятарах людзей утрымлівалі ў перанаселеных камерах без ежы, вады, доступу да свежага паветра, мэтанакіравана пазбаўлялі сну, матрацаў і медыцынскай дапамогі, ужывалі фізічны і псіхалагічны гвалт{{sfn|Чацвёртая справаздача|2021|с=14-16, 29}}. Праваабаронцы зафіксавалі гібель некалькіх чалавек у выніку дзеянняў сілавых структур (сярод іх [[Аляксандр Тарайкоўскі]], [[Аляксандр Віхор]], [[Генадзь Шутаў]], [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Раман Бандарэнка]]). [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|Органы пракуратуры]] і [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчы камітэт]] праігнаравалі каля 5000 заяў аб катаваннях, забяспечыўшы сілавікам поўную беспакаранасць{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=48}}{{sfn|Першая справаздача|2020|с=12}}. == Правы меншасцяў і ўразлівых груп == === ЛГБТК-супольнасць === {{Асноўны артыкул|Пераслед ЛГБТК-супольнасці ў Беларусі}} Дзяржаўная палітыка ў дачыненні да прадстаўнікоў [[ЛГБТ]]-супольнасці набыла рэпрэсіўны характар. [[Гамафобія]] і [[Трансфобія|трансфобія]] выкарыстоўваюцца ўладамі як трыгер для прымянення найбольш жорсткіх катаванняў у месцах зняволення{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=6}}. З боку сілавых структур шырока прымяняецца практыка прымусовага [[Аўтынг|аўтынгу]] праз запіс «[[Пакаяннае відэа ў Беларусі|пакаянных відэа]]» і публічнага распаўсюджвання інфармацыі пра асабістае жыццё{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=16-17}}. У красавіку 2026 года быў прыняты закон (арт. 19.16 КаАП РБ), які ўвёў адміністрацыйную адказнасць за любую «прапаганду гомасексуальных адносін і змены полу», фактычна крыміналізаваўшы бачнасць квір-люзей і прыраўняўшы яе да парнаграфіі і педафіліі<ref name="un_experts_2026">{{cite web |url=https://gpress.info/2026/04/17/eksperty-oon-vyrazhayut-obespokoennost-zakonom-napravlennym-protiv-lgbt/ |title=Эксперты ООН выражают обеспокоенность законом, направленным против ЛГБТ |publisher=Gpress |date=17 красавіка 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У міжнародным рэйтынгу ILGA-Europe «Rainbow Map 2026» па ўзроўні абароны правоў ЛГБТК+ Беларусь заняла 46-е месца з 49 краін Еўропы<ref name="rainbow_map_2026">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/rainbow-map-2026 |title=Rainbow Map 2026: Беларусь опустилась на 46-е место из 49 стран |publisher=TG House |date=12 мая 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. === Нацыянальныя меншасці === Улады Беларусі ўжываюць рэпрэсіі ў дачыненні да нацыянальных меншасцяў, у прыватнасці, [[Палякі ў Беларусі|польскай дыяспары]]. З 2020 года пераследуюцца актывісты і кіраўніцтва [[Саюз палякаў на Беларусі|«Саюза палякаў у Беларусі»]], супраць якіх узбуджаліся крымінальныя справы, праводзіліся арышты і дэпартацыі. Дзяржава таксама аказвае ціск на польскія школы і цэнтры вывучэння польскай мовы{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=29-30}}. == Выбарчыя правы == {{пусты раздзел}} == Працоўныя правы == {{пусты раздзел}} == Свабода сумлення і рэлігіі == {{пусты раздзел}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар= |загаловак=Пытки в Беларуси. Доклад неправительственных организаций в преддверии принятия комитетом против пыток ООН списка вопросов к Республике Беларусь |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=97 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/report-international-committee-on-investigation-of-tortures-in-belarus-2020_ru-1.pdf |ref=Даклад НДА}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Первый международный отчет о реакции государства и предпринимаемых мерах по расследованию массовых пыток 9-13 августа 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=40 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/firstreport2020.pdf |ref=Першая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Второй промежуточный отчет: задержание, условия содержания и обращение с задержанными в сентябре-ноябре 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=32 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_2-1.pdf |ref=Другая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Третий промежуточный отчет: пытки, жестокое, бесчеловечное и унижающее человеческое достоинство обращение в отношении женщин |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=61 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_3-1.pdf |ref=Трэцяя справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Четвертый промежуточный отчет: Условия содержания в местах несвободы с августа 2020 года по май 2021 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=61 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_4-1.pdf |ref=Чацвёртая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларусь: Преступления против человечности. Правовая квалификация преступления режима А. Лукашенко |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=94 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/belarus_prestuplen%D0%B8ya_prot%D0%B8v_chelovechnost%D0%B8_2021-1.pdf |ref=Злачынствы супраць чалавецтва}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларусь: скоординированная политика пыток. Судебно-медицинская экспертиза 50 случаев пыток в период последней диктатуры Европы |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=25 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/belarus_skoord%D0%B8n%D0%B8rovannayaya_pol%D0%B8t%D0%B8ka_pytok-1.pdf |ref=Скаардынаваная палітыка}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларускi удзел у вайне ва Украiне: рэжым i народ. Мы выйшлi за мiр, а трапiлi у турму. Антываенныя дзеяннi грамадзянау i рэакцыя беларускага рэжыма |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/spravazdacha_belaruski-udzel-u-vajne-va-ukraine-rezhym-i-narod_bel-1.pdf |ref=Антываенны супраціў}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Маскоўскі РУУС горада Мінска. Катаванні затрыманых 9 – 13 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2024 |старонак=71 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2024/06/moskovskoe_ruvd_by.pdf |ref=Маскоўскі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Цэнтральны РУУС г. Мінска. Катаванні затрыманых 9–13 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2024 |старонак=71 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2024/02/report_centr_ruvd_by-1.pdf |ref=Цэнтральны РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Советское РУВД г. Минска. Пытки задержанных в августе 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=58 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/06/report_sov_ruvd_ru.pdf |ref=Савецкі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=“Вы здохнеце тут”. Вязні Акрэсціна сведчаць. Грамадскае расследаванне выпадкаў масавых катаванняў у Цэнтры ізаляцыі правапарушальнікаў горада Мінска 9–14 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=57 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/okrest%D0%B8na_bel.pdf |ref=Вязні Акрэсціна}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Фрунзенскі РУУС г.Мінска. Катаванні затрыманых у жніўні 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=54 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/11/report_frunzenskoye_ruvd_by.pdf |ref=Фрунзенскі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=ГУБАЗiК – карны падраздел рэжыму па барацьбе з iншадумствам |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/report-gubop%D0%B8k-bel_compressed.pdf |ref=ГУБАЗіК}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Катаваннi людзей ЛГБТК+ i гамафобная палiтыка рэжыму |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=23 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/05/report_lgbtq_by.pdf |ref=ЛГБТК+}} {{Еўропа паводле тэм 3|Правы чалавека}} {{Беларусь у тэмах}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Правы чалавека ў Беларусі| ]] [[Катэгорыя:Правы чалавека паводле краін|Беларусь]] [[Катэгорыя:Катаванні ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)]] [[Катэгорыя:Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Злачынствы супраць чалавецтва]] [[Катэгорыя:Дзяржаўны тэрорызм]] 0gl3sgc95j91djxo5pqg5w3veaw7o28 5148111 5148110 2026-05-28T22:37:19Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148111 wikitext text/x-wiki [[Файл:Solidarity with Belarus concert.jpg|міні|[[Сцяг Беларусі|Дзяржаўны сцяг]] 1918 і 1991—1995 гадоў стаў сімвалам апазіцыі [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]]] '''Правы чалавека ў Беларусі''' — комплекс пытанняў і праблем, звязаных з рэалізацыяй, захаваннем і абаронай асноўных свабод і правоў грамадзян у [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]. Урад краіны сістэматычна крытыкуюць за парушэнні правоў чалавека і пераслед [[Няўрадавая арганізацыя|няўрадавых арганізацый]], незалежных журналістаў, нацыянальных меншасцяў і апазіцыйных палітыкаў<ref name="HRW">{{cite web|url=http://hrw.org/english/docs/2005/01/13/belaru9878.htm|title=Essential Background&nbsp;– Belarus|year=2005|publisher=Human Rights Watch|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/region/europe-and-central-asia/eurasia/belarus|title=Human rights by country&nbsp;– Belarus|year=2007|publisher=[[Amnesty International]]|lang=en}}</ref>. У сведчанні ў [[Камітэт Сената ЗША па міжнародным адносінам|Камітэце Сената Злучаных Штатаў па міжнародных адносінах]] былая [[Дзяржаўны сакратар ЗША|дзяржсакратар ЗША]] [[Кандаліза Райс]] назвала Беларусь адным з шасці ў свеце «[[Фарпосты тыраніі|фарпостаў тыраніі]]»<ref>{{cite web|url=http://foreign.senate.gov/testimony/2005/RiceTestimony050118.pdf|title=Opening Statement by Dr. Condoleezza Rice, Senate Foreign Relations Committee|accessdate=27 сакавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060325002023/http://foreign.senate.gov/testimony/2005/RiceTestimony050118.pdf|archivedate=25 сакавіка 2006|url-status=dead|lang=en}}</ref>. У адказ урад Беларусі назваў ацэнку «даволі далёкай ад рэальнасці»<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4187361.stm|title=At-a-glance: 'Outposts of tyranny'|publisher=[[BBC News]]|lang=en}}</ref>. [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] назваў свой стыль кіравання «аўтарытарным»<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3882843.stm|date=20 March 2006|title=Profile: Alexander Lukashenko|publisher=[[BBC News]]|lang=en}}</ref>. Заходнія краіны ахарактарызавалі Беларусь пры Лукашэнку як «[[Апошняя дыктатура Еўропы|апошнюю дыктатуру Еўропы]]»; урад абвінаваціў тыя ж заходнія дзяржавы ў спробе [[Змена рэжыму|змены рэжыму]]<ref>{{cite news|title=Profile: Europe's last dictator?|date=10 September 2001|publisher=British Broadcasting Corporation|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/116265.stm|lang=en}}</ref>. З 1997 года [[Савет Еўропы]] не дапускае Беларусі членства за недэмакратычнае галасаванне і парушэнні падчас [[Рэферэндум у Беларусі (1996)|канстытуцыйнага рэферэндуму ў лістападзе 1996 года]]<ref name="CoE">{{cite web|url=http://press.coe.int/cp/97/11a(97).htm|title=Belarus suspended from the Council of Europe|date=17 January 1997|publisher=Press Service of the Council of Europe|archive-url=https://web.archive.org/web/20060426062531/http://press.coe.int/cp/97/11a%2897%29.htm|archive-date=26 April 2006|accessdate=27 сакавіка 2022|url-status=dead|lang=en}}</ref>. Дзесяткі беларускіх дзяржаўных чыноўнікаў, адказных за [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычныя рэпрэсіі]], [[Знікненні людзей у Беларусі|гвалтоўныя знікненні]], [[Дзяржаўная прапаганда ў Беларусі|прапаганду]] і [[Фальсіфікацыя выбараў|фальсіфікацыі выбараў]], патрапілі [[Чорны спіс Еўрасаюза|пад персанальныя санкцыі]] з боку [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатаў Амерыкі]] і [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]]. Глыбокі крызіс правоў чалавека абвастрыўся падчас [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] і наступных маштабных [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|мірных пратэстаў]]. Рэакцыя дзяржавы ўключала масавыя адвольныя затрыманні (больш за 35 тысяч чалавек), сістэматычныя катаванні, ліквідацыю грамадзянскай супольнасці і незалежных СМІ{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=6, 81-82}}. == Прававая база і міжнародныя дагаворы == {{пусты раздзел}} == Свабода мірных сходаў і асацыяцый == Свабода мірных сходаў у Беларусі сістэматычна парушаецца. Пасля выбараў 2020 года ўлады жорстка душылі любыя праявы нязгоды. Затрыманні праводзіліся з парушэннем нацыянальных і міжнародных нормаў: людзей затрымлівалі як за ўдзел у мірных шэсцях, так і за наяўнасць нацыянальнай сімволікі (напрыклад, [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белыя сцягі]], гірлянды і нават адзенне адпаведных колераў){{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=28}}. У 2021 годзе ў Закон «Аб масавых мерапрыемствах у Рэспубліцы Беларусь» былі ўнесены змены, якія фактычна скасавалі паведамляльны прынцып правядзення акцый і забаранілі асвятленне несанкцыянаваных сходаў у СМІ ў рэжыме рэальнага часу{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=44}}. Падаўляліся таксама мірныя антываенныя акцыі пратэсту супраць [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|уварвання Расіі ва Украіну]], падчас якіх 27–28 лютага 2022 года было затрымана каля 1100 чалавек{{sfn|Антываенны супраціў|2022|с=4}}. Дзяржава таксама разгарнула кампанію па ліквідацыі незалежных арганізацый грамадзянскай супольнасці. У другой палове 2021 года ўлады ініцыявалі «[[Пагром грамадскіх арганізацый у Беларусі (2021)|зачыстку]]», падчас якой было ліквідавана ці знаходзілася ў працэсе ліквідацыі больш за 800 няўрадавых арганізацый, сярод якіх праваабарончыя цэнтры «[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|Вясна]]», «[[Беларускі Хельсінкскі камітэт]]», экалагічныя, культурныя і дабрачынныя ініцыятывы{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=39, 49}}. == Свабода слова і цэнзура == {{Асноўны артыкул|Цэнзура ў Беларусі}} Беларускія ўлады сістэматычна абмяжоўваюць доступ да незалежнай інфармацыі. У жніўні 2020 года ў краіне была арганізавана маштабная блакіроўка доступу да інтэрнэту, каб перашкодзіць каардынацыі пратэстоўцаў і ўтойванню фактаў гвалту{{sfn|Першая справаздача|2020|с=8}}. [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства інфармацыі]] пазбавіла статусу СМІ найбуйнейшы беларускі партал [[TUT.BY]] і ініцыявала масавую блакіроўку незалежных сайтаў{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=39}}. Дзясяткі журналістаў падвергліся крымінальнаму пераследу, ператрусам і арыштам. Цэнзура распаўсюджваецца таксама на літаратуру. Была створана спецыяльная камісія для ацэнкі друкаванай прадукцыі, якая ўносіць мастацкія кнігі (у тым ліку творы [[Уільям Сьюард Бероуз|Уільяма Бероуза]] і іншых сусветных аўтараў) у спіс выданняў, здольных «нанесці шкоду нацыянальным інтарэсам»<ref name="pozirk_books">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20260526163521/https://pozirk.online/ru/news/189297/ |title=В Беларуси запрещено еще 17 книг, в том числе любовные романы и фентези |publisher=Позірк |date=26 мая 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Прымяняецца практыка прызнання любых апазіцыйных рэсурсаў і Telegram-каналаў «[[Экстрэмізм|экстрэмісцкімі матэрыяламі]]» або «экстрэмісцкімі фарміраваннямі». == Права на справядлівы суд і палітычныя зняволеныя == {{Асноўны артыкул|Судовая сістэма Беларусі}} Судовая сістэма ў Беларусі пазбаўленая незалежнасці і цалкам падпарадкаваная выканаўчай уладзе. Згодна са справаздачамі праваабаронцаў, суды выконваюць функцыю масавага асуджэння нязгодных з рэжымам. У жніўні 2020 года практыкаваліся «выязныя суды» непасрэдна ў ізалятарах (напрыклад, на [[Акрэсціна]]), якія доўжыліся па некалькі хвілін без удзелу [[Адвакат|адвакатаў]]. Суддзі выносілі пастановы аб арыштах на падставе сфальсіфікаваных рапартаў міліцыі, ігнаруючы відавочныя сляды катаванняў і скаргі затрыманых на гвалт{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=47}}. Колькасць [[Палітычны зняволены|палітычных зняволеных]] у краіне рэзка ўзрасла пасля 2020 года. Адвакаты, якія абараняюць палітвязняў, сістэматычна пазбаўляюцца ліцэнзій па рашэнні [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства юстыцыі]]{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=38}}. == Права на жыццё і свабода ад катаванняў == {{Асноўны артыкул|Катаванні ў Беларусі (з 2020 года)}} Беларусь застаецца адзінай краінай у Еўропе, дзе прымяняецца [[Смяротнае пакаранне ў Беларусі|смяротнае пакаранне]]. У 2022 годзе заканадаўства было ўзмоцнена: смяротнае пакаранне стала магчымым за «замах на акт [[Тэрарызм|тэрарызму]]», што наўпрост было накіравана супраць удзельнікаў антываеннага і пратэстнага рухаў (у тым ліку так званых «[[Рэйкавая вайна ў Беларусі (2022)|рэйкавых партызан]]»){{sfn|Антываенны супраціў|2022|с=12-13}}. У перыяд з 2020 года міжнародныя арганізацыі і праваабаронцы зафіксавалі тысячы выпадкаў [[Катаванні|катаванняў]], жорсткага і бесчалавечнага абыходжання з грамадзянамі. Асноўнымі інструментамі тэрору з'яўляюцца падраздзяленні [[АМАП (Беларусь)|АМАП]] і [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|ГУБАЗіК]]. У ізалятарах людзей утрымлівалі ў перанаселеных камерах без ежы, вады, доступу да свежага паветра, мэтанакіравана пазбаўлялі сну, матрацаў і медыцынскай дапамогі, ужывалі фізічны і псіхалагічны гвалт{{sfn|Чацвёртая справаздача|2021|с=14-16, 29}}. Праваабаронцы зафіксавалі гібель некалькіх чалавек у выніку дзеянняў сілавых структур (сярод іх [[Аляксандр Тарайкоўскі]], [[Аляксандр Віхор]], [[Генадзь Шутаў]], [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Раман Бандарэнка]]). [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|Органы пракуратуры]] і [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчы камітэт]] праігнаравалі каля 5000 заяў аб катаваннях, забяспечыўшы сілавікам поўную беспакаранасць{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=48}}{{sfn|Першая справаздача|2020|с=12}}. == Правы меншасцяў і ўразлівых груп == === ЛГБТК-супольнасць === {{Асноўны артыкул|Пераслед ЛГБТК-супольнасці ў Беларусі}} Дзяржаўная палітыка ў дачыненні да прадстаўнікоў [[ЛГБТ]]-супольнасці набыла рэпрэсіўны характар. [[Гамафобія]] і [[Трансфобія|трансфобія]] выкарыстоўваюцца ўладамі як трыгер для прымянення найбольш жорсткіх катаванняў у месцах зняволення{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=6}}. З боку сілавых структур шырока прымяняецца практыка прымусовага [[Аўтынг|аўтынгу]] праз запіс «[[Пакаяннае відэа ў Беларусі|пакаянных відэа]]» і публічнага распаўсюджвання інфармацыі пра асабістае жыццё{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=16-17}}. У красавіку 2026 года быў прыняты закон (арт. 19.16 КаАП РБ), які ўвёў адміністрацыйную адказнасць за любую «прапаганду гомасексуальных адносін і змены полу», фактычна крыміналізаваўшы бачнасць квір-люзей і прыраўняўшы яе да парнаграфіі і педафіліі<ref name="un_experts_2026">{{cite web |url=https://gpress.info/2026/04/17/eksperty-oon-vyrazhayut-obespokoennost-zakonom-napravlennym-protiv-lgbt/ |title=Эксперты ООН выражают обеспокоенность законом, направленным против ЛГБТ |publisher=Gpress |date=17 красавіка 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У міжнародным рэйтынгу ILGA-Europe «Rainbow Map 2026» па ўзроўні абароны правоў ЛГБТК+ Беларусь заняла 46-е месца з 49 краін Еўропы<ref name="rainbow_map_2026">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/rainbow-map-2026 |title=Rainbow Map 2026: Беларусь опустилась на 46-е место из 49 стран |publisher=TG House |date=12 мая 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. === Нацыянальныя меншасці === Улады Беларусі ўжываюць рэпрэсіі ў дачыненні да нацыянальных меншасцяў, у прыватнасці, [[Палякі ў Беларусі|польскай дыяспары]]. З 2020 года пераследуюцца актывісты і кіраўніцтва [[Саюз палякаў на Беларусі|«Саюза палякаў у Беларусі»]], супраць якіх узбуджаліся крымінальныя справы, праводзіліся арышты і дэпартацыі. Дзяржава таксама аказвае ціск на польскія школы і цэнтры вывучэння польскай мовы{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=29-30}}. == Выбарчыя правы == {{пусты раздзел}} == Працоўныя правы == {{пусты раздзел}} == Свабода сумлення і рэлігіі == {{пусты раздзел}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар= |загаловак=Пытки в Беларуси. Доклад неправительственных организаций в преддверии принятия комитетом против пыток ООН списка вопросов к Республике Беларусь |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=97 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/report-international-committee-on-investigation-of-tortures-in-belarus-2020_ru-1.pdf |ref=Даклад НДА}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Первый международный отчет о реакции государства и предпринимаемых мерах по расследованию массовых пыток 9-13 августа 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=40 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/firstreport2020.pdf |ref=Першая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Второй промежуточный отчет: задержание, условия содержания и обращение с задержанными в сентябре-ноябре 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=32 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_2-1.pdf |ref=Другая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Третий промежуточный отчет: пытки, жестокое, бесчеловечное и унижающее человеческое достоинство обращение в отношении женщин |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=61 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_3-1.pdf |ref=Трэцяя справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Четвертый промежуточный отчет: Условия содержания в местах несвободы с августа 2020 года по май 2021 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=61 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_4-1.pdf |ref=Чацвёртая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларусь: Преступления против человечности. Правовая квалификация преступления режима А. Лукашенко |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=94 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/belarus_prestuplen%D0%B8ya_prot%D0%B8v_chelovechnost%D0%B8_2021-1.pdf |ref=Злачынствы супраць чалавецтва}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларусь: скоординированная политика пыток. Судебно-медицинская экспертиза 50 случаев пыток в период последней диктатуры Европы |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=25 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/belarus_skoord%D0%B8n%D0%B8rovannayaya_pol%D0%B8t%D0%B8ka_pytok-1.pdf |ref=Скаардынаваная палітыка}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларускi удзел у вайне ва Украiне: рэжым i народ. Мы выйшлi за мiр, а трапiлi у турму. Антываенныя дзеяннi грамадзянау i рэакцыя беларускага рэжыма |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/spravazdacha_belaruski-udzel-u-vajne-va-ukraine-rezhym-i-narod_bel-1.pdf |ref=Антываенны супраціў}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Маскоўскі РУУС горада Мінска. Катаванні затрыманых 9 – 13 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2024 |старонак=71 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2024/06/moskovskoe_ruvd_by.pdf |ref=Маскоўскі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Цэнтральны РУУС г. Мінска. Катаванні затрыманых 9–13 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2024 |старонак=71 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2024/02/report_centr_ruvd_by-1.pdf |ref=Цэнтральны РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Советское РУВД г. Минска. Пытки задержанных в августе 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=58 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/06/report_sov_ruvd_ru.pdf |ref=Савецкі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=“Вы здохнеце тут”. Вязні Акрэсціна сведчаць. Грамадскае расследаванне выпадкаў масавых катаванняў у Цэнтры ізаляцыі правапарушальнікаў горада Мінска 9–14 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=57 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/okrest%D0%B8na_bel.pdf |ref=Вязні Акрэсціна}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Фрунзенскі РУУС г.Мінска. Катаванні затрыманых у жніўні 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=54 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/11/report_frunzenskoye_ruvd_by.pdf |ref=Фрунзенскі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=ГУБАЗiК – карны падраздел рэжыму па барацьбе з iншадумствам |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/report-gubop%D0%B8k-bel_compressed.pdf |ref=ГУБАЗіК}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Катаваннi людзей ЛГБТК+ i гамафобная палiтыка рэжыму |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=23 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/05/report_lgbtq_by.pdf |ref=ЛГБТК+}} {{Еўропа паводле тэм 3|Правы чалавека}} {{Беларусь у тэмах}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Правы чалавека ў Беларусі| ]] [[Катэгорыя:Правы чалавека паводле краін|Беларусь]] [[Катэгорыя:Катаванні ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)]] [[Катэгорыя:Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Злачынствы супраць чалавецтва]] [[Катэгорыя:Дзяржаўны тэрорызм]] 6e1p34cnjpopw6izf7rhh30zst4yqol 5148112 5148111 2026-05-28T22:37:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Дзяржаўны тэрорызм]]; дададзена [[Катэгорыя:Дзяржаўны тэрарызм]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5148112 wikitext text/x-wiki [[Файл:Solidarity with Belarus concert.jpg|міні|[[Сцяг Беларусі|Дзяржаўны сцяг]] 1918 і 1991—1995 гадоў стаў сімвалам апазіцыі [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]]] '''Правы чалавека ў Беларусі''' — комплекс пытанняў і праблем, звязаных з рэалізацыяй, захаваннем і абаронай асноўных свабод і правоў грамадзян у [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]. Урад краіны сістэматычна крытыкуюць за парушэнні правоў чалавека і пераслед [[Няўрадавая арганізацыя|няўрадавых арганізацый]], незалежных журналістаў, нацыянальных меншасцяў і апазіцыйных палітыкаў<ref name="HRW">{{cite web|url=http://hrw.org/english/docs/2005/01/13/belaru9878.htm|title=Essential Background&nbsp;– Belarus|year=2005|publisher=Human Rights Watch|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/region/europe-and-central-asia/eurasia/belarus|title=Human rights by country&nbsp;– Belarus|year=2007|publisher=[[Amnesty International]]|lang=en}}</ref>. У сведчанні ў [[Камітэт Сената ЗША па міжнародным адносінам|Камітэце Сената Злучаных Штатаў па міжнародных адносінах]] былая [[Дзяржаўны сакратар ЗША|дзяржсакратар ЗША]] [[Кандаліза Райс]] назвала Беларусь адным з шасці ў свеце «[[Фарпосты тыраніі|фарпостаў тыраніі]]»<ref>{{cite web|url=http://foreign.senate.gov/testimony/2005/RiceTestimony050118.pdf|title=Opening Statement by Dr. Condoleezza Rice, Senate Foreign Relations Committee|accessdate=27 сакавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060325002023/http://foreign.senate.gov/testimony/2005/RiceTestimony050118.pdf|archivedate=25 сакавіка 2006|url-status=dead|lang=en}}</ref>. У адказ урад Беларусі назваў ацэнку «даволі далёкай ад рэальнасці»<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4187361.stm|title=At-a-glance: 'Outposts of tyranny'|publisher=[[BBC News]]|lang=en}}</ref>. [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] назваў свой стыль кіравання «аўтарытарным»<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3882843.stm|date=20 March 2006|title=Profile: Alexander Lukashenko|publisher=[[BBC News]]|lang=en}}</ref>. Заходнія краіны ахарактарызавалі Беларусь пры Лукашэнку як «[[Апошняя дыктатура Еўропы|апошнюю дыктатуру Еўропы]]»; урад абвінаваціў тыя ж заходнія дзяржавы ў спробе [[Змена рэжыму|змены рэжыму]]<ref>{{cite news|title=Profile: Europe's last dictator?|date=10 September 2001|publisher=British Broadcasting Corporation|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/116265.stm|lang=en}}</ref>. З 1997 года [[Савет Еўропы]] не дапускае Беларусі членства за недэмакратычнае галасаванне і парушэнні падчас [[Рэферэндум у Беларусі (1996)|канстытуцыйнага рэферэндуму ў лістападзе 1996 года]]<ref name="CoE">{{cite web|url=http://press.coe.int/cp/97/11a(97).htm|title=Belarus suspended from the Council of Europe|date=17 January 1997|publisher=Press Service of the Council of Europe|archive-url=https://web.archive.org/web/20060426062531/http://press.coe.int/cp/97/11a%2897%29.htm|archive-date=26 April 2006|accessdate=27 сакавіка 2022|url-status=dead|lang=en}}</ref>. Дзесяткі беларускіх дзяржаўных чыноўнікаў, адказных за [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычныя рэпрэсіі]], [[Знікненні людзей у Беларусі|гвалтоўныя знікненні]], [[Дзяржаўная прапаганда ў Беларусі|прапаганду]] і [[Фальсіфікацыя выбараў|фальсіфікацыі выбараў]], патрапілі [[Чорны спіс Еўрасаюза|пад персанальныя санкцыі]] з боку [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатаў Амерыкі]] і [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]]. Глыбокі крызіс правоў чалавека абвастрыўся падчас [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] і наступных маштабных [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|мірных пратэстаў]]. Рэакцыя дзяржавы ўключала масавыя адвольныя затрыманні (больш за 35 тысяч чалавек), сістэматычныя катаванні, ліквідацыю грамадзянскай супольнасці і незалежных СМІ{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=6, 81-82}}. == Прававая база і міжнародныя дагаворы == {{пусты раздзел}} == Свабода мірных сходаў і асацыяцый == Свабода мірных сходаў у Беларусі сістэматычна парушаецца. Пасля выбараў 2020 года ўлады жорстка душылі любыя праявы нязгоды. Затрыманні праводзіліся з парушэннем нацыянальных і міжнародных нормаў: людзей затрымлівалі як за ўдзел у мірных шэсцях, так і за наяўнасць нацыянальнай сімволікі (напрыклад, [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белыя сцягі]], гірлянды і нават адзенне адпаведных колераў){{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=28}}. У 2021 годзе ў Закон «Аб масавых мерапрыемствах у Рэспубліцы Беларусь» былі ўнесены змены, якія фактычна скасавалі паведамляльны прынцып правядзення акцый і забаранілі асвятленне несанкцыянаваных сходаў у СМІ ў рэжыме рэальнага часу{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=44}}. Падаўляліся таксама мірныя антываенныя акцыі пратэсту супраць [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|уварвання Расіі ва Украіну]], падчас якіх 27–28 лютага 2022 года было затрымана каля 1100 чалавек{{sfn|Антываенны супраціў|2022|с=4}}. Дзяржава таксама разгарнула кампанію па ліквідацыі незалежных арганізацый грамадзянскай супольнасці. У другой палове 2021 года ўлады ініцыявалі «[[Пагром грамадскіх арганізацый у Беларусі (2021)|зачыстку]]», падчас якой было ліквідавана ці знаходзілася ў працэсе ліквідацыі больш за 800 няўрадавых арганізацый, сярод якіх праваабарончыя цэнтры «[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|Вясна]]», «[[Беларускі Хельсінкскі камітэт]]», экалагічныя, культурныя і дабрачынныя ініцыятывы{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=39, 49}}. == Свабода слова і цэнзура == {{Асноўны артыкул|Цэнзура ў Беларусі}} Беларускія ўлады сістэматычна абмяжоўваюць доступ да незалежнай інфармацыі. У жніўні 2020 года ў краіне была арганізавана маштабная блакіроўка доступу да інтэрнэту, каб перашкодзіць каардынацыі пратэстоўцаў і ўтойванню фактаў гвалту{{sfn|Першая справаздача|2020|с=8}}. [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства інфармацыі]] пазбавіла статусу СМІ найбуйнейшы беларускі партал [[TUT.BY]] і ініцыявала масавую блакіроўку незалежных сайтаў{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=39}}. Дзясяткі журналістаў падвергліся крымінальнаму пераследу, ператрусам і арыштам. Цэнзура распаўсюджваецца таксама на літаратуру. Была створана спецыяльная камісія для ацэнкі друкаванай прадукцыі, якая ўносіць мастацкія кнігі (у тым ліку творы [[Уільям Сьюард Бероуз|Уільяма Бероуза]] і іншых сусветных аўтараў) у спіс выданняў, здольных «нанесці шкоду нацыянальным інтарэсам»<ref name="pozirk_books">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20260526163521/https://pozirk.online/ru/news/189297/ |title=В Беларуси запрещено еще 17 книг, в том числе любовные романы и фентези |publisher=Позірк |date=26 мая 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Прымяняецца практыка прызнання любых апазіцыйных рэсурсаў і Telegram-каналаў «[[Экстрэмізм|экстрэмісцкімі матэрыяламі]]» або «экстрэмісцкімі фарміраваннямі». == Права на справядлівы суд і палітычныя зняволеныя == {{Асноўны артыкул|Судовая сістэма Беларусі}} Судовая сістэма ў Беларусі пазбаўленая незалежнасці і цалкам падпарадкаваная выканаўчай уладзе. Згодна са справаздачамі праваабаронцаў, суды выконваюць функцыю масавага асуджэння нязгодных з рэжымам. У жніўні 2020 года практыкаваліся «выязныя суды» непасрэдна ў ізалятарах (напрыклад, на [[Акрэсціна]]), якія доўжыліся па некалькі хвілін без удзелу [[Адвакат|адвакатаў]]. Суддзі выносілі пастановы аб арыштах на падставе сфальсіфікаваных рапартаў міліцыі, ігнаруючы відавочныя сляды катаванняў і скаргі затрыманых на гвалт{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=47}}. Колькасць [[Палітычны зняволены|палітычных зняволеных]] у краіне рэзка ўзрасла пасля 2020 года. Адвакаты, якія абараняюць палітвязняў, сістэматычна пазбаўляюцца ліцэнзій па рашэнні [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства юстыцыі]]{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=38}}. == Права на жыццё і свабода ад катаванняў == {{Асноўны артыкул|Катаванні ў Беларусі (з 2020 года)}} Беларусь застаецца адзінай краінай у Еўропе, дзе прымяняецца [[Смяротнае пакаранне ў Беларусі|смяротнае пакаранне]]. У 2022 годзе заканадаўства было ўзмоцнена: смяротнае пакаранне стала магчымым за «замах на акт [[Тэрарызм|тэрарызму]]», што наўпрост было накіравана супраць удзельнікаў антываеннага і пратэстнага рухаў (у тым ліку так званых «[[Рэйкавая вайна ў Беларусі (2022)|рэйкавых партызан]]»){{sfn|Антываенны супраціў|2022|с=12-13}}. У перыяд з 2020 года міжнародныя арганізацыі і праваабаронцы зафіксавалі тысячы выпадкаў [[Катаванні|катаванняў]], жорсткага і бесчалавечнага абыходжання з грамадзянамі. Асноўнымі інструментамі тэрору з'яўляюцца падраздзяленні [[АМАП (Беларусь)|АМАП]] і [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|ГУБАЗіК]]. У ізалятарах людзей утрымлівалі ў перанаселеных камерах без ежы, вады, доступу да свежага паветра, мэтанакіравана пазбаўлялі сну, матрацаў і медыцынскай дапамогі, ужывалі фізічны і псіхалагічны гвалт{{sfn|Чацвёртая справаздача|2021|с=14-16, 29}}. Праваабаронцы зафіксавалі гібель некалькіх чалавек у выніку дзеянняў сілавых структур (сярод іх [[Аляксандр Тарайкоўскі]], [[Аляксандр Віхор]], [[Генадзь Шутаў]], [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Раман Бандарэнка]]). [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|Органы пракуратуры]] і [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчы камітэт]] праігнаравалі каля 5000 заяў аб катаваннях, забяспечыўшы сілавікам поўную беспакаранасць{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=48}}{{sfn|Першая справаздача|2020|с=12}}. == Правы меншасцяў і ўразлівых груп == === ЛГБТК-супольнасць === {{Асноўны артыкул|Пераслед ЛГБТК-супольнасці ў Беларусі}} Дзяржаўная палітыка ў дачыненні да прадстаўнікоў [[ЛГБТ]]-супольнасці набыла рэпрэсіўны характар. [[Гамафобія]] і [[Трансфобія|трансфобія]] выкарыстоўваюцца ўладамі як трыгер для прымянення найбольш жорсткіх катаванняў у месцах зняволення{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=6}}. З боку сілавых структур шырока прымяняецца практыка прымусовага [[Аўтынг|аўтынгу]] праз запіс «[[Пакаяннае відэа ў Беларусі|пакаянных відэа]]» і публічнага распаўсюджвання інфармацыі пра асабістае жыццё{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=16-17}}. У красавіку 2026 года быў прыняты закон (арт. 19.16 КаАП РБ), які ўвёў адміністрацыйную адказнасць за любую «прапаганду гомасексуальных адносін і змены полу», фактычна крыміналізаваўшы бачнасць квір-люзей і прыраўняўшы яе да парнаграфіі і педафіліі<ref name="un_experts_2026">{{cite web |url=https://gpress.info/2026/04/17/eksperty-oon-vyrazhayut-obespokoennost-zakonom-napravlennym-protiv-lgbt/ |title=Эксперты ООН выражают обеспокоенность законом, направленным против ЛГБТ |publisher=Gpress |date=17 красавіка 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У міжнародным рэйтынгу ILGA-Europe «Rainbow Map 2026» па ўзроўні абароны правоў ЛГБТК+ Беларусь заняла 46-е месца з 49 краін Еўропы<ref name="rainbow_map_2026">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/rainbow-map-2026 |title=Rainbow Map 2026: Беларусь опустилась на 46-е место из 49 стран |publisher=TG House |date=12 мая 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. === Нацыянальныя меншасці === Улады Беларусі ўжываюць рэпрэсіі ў дачыненні да нацыянальных меншасцяў, у прыватнасці, [[Палякі ў Беларусі|польскай дыяспары]]. З 2020 года пераследуюцца актывісты і кіраўніцтва [[Саюз палякаў на Беларусі|«Саюза палякаў у Беларусі»]], супраць якіх узбуджаліся крымінальныя справы, праводзіліся арышты і дэпартацыі. Дзяржава таксама аказвае ціск на польскія школы і цэнтры вывучэння польскай мовы{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=29-30}}. == Выбарчыя правы == {{пусты раздзел}} == Працоўныя правы == {{пусты раздзел}} == Свабода сумлення і рэлігіі == {{пусты раздзел}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар= |загаловак=Пытки в Беларуси. Доклад неправительственных организаций в преддверии принятия комитетом против пыток ООН списка вопросов к Республике Беларусь |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=97 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/report-international-committee-on-investigation-of-tortures-in-belarus-2020_ru-1.pdf |ref=Даклад НДА}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Первый международный отчет о реакции государства и предпринимаемых мерах по расследованию массовых пыток 9-13 августа 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=40 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/firstreport2020.pdf |ref=Першая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Второй промежуточный отчет: задержание, условия содержания и обращение с задержанными в сентябре-ноябре 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=32 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_2-1.pdf |ref=Другая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Третий промежуточный отчет: пытки, жестокое, бесчеловечное и унижающее человеческое достоинство обращение в отношении женщин |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=61 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_3-1.pdf |ref=Трэцяя справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Четвертый промежуточный отчет: Условия содержания в местах несвободы с августа 2020 года по май 2021 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=61 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_4-1.pdf |ref=Чацвёртая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларусь: Преступления против человечности. Правовая квалификация преступления режима А. Лукашенко |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=94 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/belarus_prestuplen%D0%B8ya_prot%D0%B8v_chelovechnost%D0%B8_2021-1.pdf |ref=Злачынствы супраць чалавецтва}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларусь: скоординированная политика пыток. Судебно-медицинская экспертиза 50 случаев пыток в период последней диктатуры Европы |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=25 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/belarus_skoord%D0%B8n%D0%B8rovannayaya_pol%D0%B8t%D0%B8ka_pytok-1.pdf |ref=Скаардынаваная палітыка}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларускi удзел у вайне ва Украiне: рэжым i народ. Мы выйшлi за мiр, а трапiлi у турму. Антываенныя дзеяннi грамадзянау i рэакцыя беларускага рэжыма |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/spravazdacha_belaruski-udzel-u-vajne-va-ukraine-rezhym-i-narod_bel-1.pdf |ref=Антываенны супраціў}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Маскоўскі РУУС горада Мінска. Катаванні затрыманых 9 – 13 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2024 |старонак=71 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2024/06/moskovskoe_ruvd_by.pdf |ref=Маскоўскі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Цэнтральны РУУС г. Мінска. Катаванні затрыманых 9–13 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2024 |старонак=71 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2024/02/report_centr_ruvd_by-1.pdf |ref=Цэнтральны РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Советское РУВД г. Минска. Пытки задержанных в августе 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=58 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/06/report_sov_ruvd_ru.pdf |ref=Савецкі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=“Вы здохнеце тут”. Вязні Акрэсціна сведчаць. Грамадскае расследаванне выпадкаў масавых катаванняў у Цэнтры ізаляцыі правапарушальнікаў горада Мінска 9–14 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=57 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/okrest%D0%B8na_bel.pdf |ref=Вязні Акрэсціна}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Фрунзенскі РУУС г.Мінска. Катаванні затрыманых у жніўні 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=54 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/11/report_frunzenskoye_ruvd_by.pdf |ref=Фрунзенскі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=ГУБАЗiК – карны падраздел рэжыму па барацьбе з iншадумствам |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/report-gubop%D0%B8k-bel_compressed.pdf |ref=ГУБАЗіК}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Катаваннi людзей ЛГБТК+ i гамафобная палiтыка рэжыму |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=23 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/05/report_lgbtq_by.pdf |ref=ЛГБТК+}} {{Еўропа паводле тэм 3|Правы чалавека}} {{Беларусь у тэмах}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Правы чалавека ў Беларусі| ]] [[Катэгорыя:Правы чалавека паводле краін|Беларусь]] [[Катэгорыя:Катаванні ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)]] [[Катэгорыя:Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Злачынствы супраць чалавецтва]] [[Катэгорыя:Дзяржаўны тэрарызм]] dev8q3yxyfwi4qpafqnk5jlpjx1zydm 5148113 5148112 2026-05-28T22:37:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Катаванні ў Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5148113 wikitext text/x-wiki [[Файл:Solidarity with Belarus concert.jpg|міні|[[Сцяг Беларусі|Дзяржаўны сцяг]] 1918 і 1991—1995 гадоў стаў сімвалам апазіцыі [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]]] '''Правы чалавека ў Беларусі''' — комплекс пытанняў і праблем, звязаных з рэалізацыяй, захаваннем і абаронай асноўных свабод і правоў грамадзян у [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]. Урад краіны сістэматычна крытыкуюць за парушэнні правоў чалавека і пераслед [[Няўрадавая арганізацыя|няўрадавых арганізацый]], незалежных журналістаў, нацыянальных меншасцяў і апазіцыйных палітыкаў<ref name="HRW">{{cite web|url=http://hrw.org/english/docs/2005/01/13/belaru9878.htm|title=Essential Background&nbsp;– Belarus|year=2005|publisher=Human Rights Watch|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/region/europe-and-central-asia/eurasia/belarus|title=Human rights by country&nbsp;– Belarus|year=2007|publisher=[[Amnesty International]]|lang=en}}</ref>. У сведчанні ў [[Камітэт Сената ЗША па міжнародным адносінам|Камітэце Сената Злучаных Штатаў па міжнародных адносінах]] былая [[Дзяржаўны сакратар ЗША|дзяржсакратар ЗША]] [[Кандаліза Райс]] назвала Беларусь адным з шасці ў свеце «[[Фарпосты тыраніі|фарпостаў тыраніі]]»<ref>{{cite web|url=http://foreign.senate.gov/testimony/2005/RiceTestimony050118.pdf|title=Opening Statement by Dr. Condoleezza Rice, Senate Foreign Relations Committee|accessdate=27 сакавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060325002023/http://foreign.senate.gov/testimony/2005/RiceTestimony050118.pdf|archivedate=25 сакавіка 2006|url-status=dead|lang=en}}</ref>. У адказ урад Беларусі назваў ацэнку «даволі далёкай ад рэальнасці»<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4187361.stm|title=At-a-glance: 'Outposts of tyranny'|publisher=[[BBC News]]|lang=en}}</ref>. [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] назваў свой стыль кіравання «аўтарытарным»<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3882843.stm|date=20 March 2006|title=Profile: Alexander Lukashenko|publisher=[[BBC News]]|lang=en}}</ref>. Заходнія краіны ахарактарызавалі Беларусь пры Лукашэнку як «[[Апошняя дыктатура Еўропы|апошнюю дыктатуру Еўропы]]»; урад абвінаваціў тыя ж заходнія дзяржавы ў спробе [[Змена рэжыму|змены рэжыму]]<ref>{{cite news|title=Profile: Europe's last dictator?|date=10 September 2001|publisher=British Broadcasting Corporation|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/116265.stm|lang=en}}</ref>. З 1997 года [[Савет Еўропы]] не дапускае Беларусі членства за недэмакратычнае галасаванне і парушэнні падчас [[Рэферэндум у Беларусі (1996)|канстытуцыйнага рэферэндуму ў лістападзе 1996 года]]<ref name="CoE">{{cite web|url=http://press.coe.int/cp/97/11a(97).htm|title=Belarus suspended from the Council of Europe|date=17 January 1997|publisher=Press Service of the Council of Europe|archive-url=https://web.archive.org/web/20060426062531/http://press.coe.int/cp/97/11a%2897%29.htm|archive-date=26 April 2006|accessdate=27 сакавіка 2022|url-status=dead|lang=en}}</ref>. Дзесяткі беларускіх дзяржаўных чыноўнікаў, адказных за [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычныя рэпрэсіі]], [[Знікненні людзей у Беларусі|гвалтоўныя знікненні]], [[Дзяржаўная прапаганда ў Беларусі|прапаганду]] і [[Фальсіфікацыя выбараў|фальсіфікацыі выбараў]], патрапілі [[Чорны спіс Еўрасаюза|пад персанальныя санкцыі]] з боку [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатаў Амерыкі]] і [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]]. Глыбокі крызіс правоў чалавека абвастрыўся падчас [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] і наступных маштабных [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|мірных пратэстаў]]. Рэакцыя дзяржавы ўключала масавыя адвольныя затрыманні (больш за 35 тысяч чалавек), сістэматычныя катаванні, ліквідацыю грамадзянскай супольнасці і незалежных СМІ{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=6, 81-82}}. == Прававая база і міжнародныя дагаворы == {{пусты раздзел}} == Свабода мірных сходаў і асацыяцый == Свабода мірных сходаў у Беларусі сістэматычна парушаецца. Пасля выбараў 2020 года ўлады жорстка душылі любыя праявы нязгоды. Затрыманні праводзіліся з парушэннем нацыянальных і міжнародных нормаў: людзей затрымлівалі як за ўдзел у мірных шэсцях, так і за наяўнасць нацыянальнай сімволікі (напрыклад, [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белыя сцягі]], гірлянды і нават адзенне адпаведных колераў){{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=28}}. У 2021 годзе ў Закон «Аб масавых мерапрыемствах у Рэспубліцы Беларусь» былі ўнесены змены, якія фактычна скасавалі паведамляльны прынцып правядзення акцый і забаранілі асвятленне несанкцыянаваных сходаў у СМІ ў рэжыме рэальнага часу{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=44}}. Падаўляліся таксама мірныя антываенныя акцыі пратэсту супраць [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|уварвання Расіі ва Украіну]], падчас якіх 27–28 лютага 2022 года было затрымана каля 1100 чалавек{{sfn|Антываенны супраціў|2022|с=4}}. Дзяржава таксама разгарнула кампанію па ліквідацыі незалежных арганізацый грамадзянскай супольнасці. У другой палове 2021 года ўлады ініцыявалі «[[Пагром грамадскіх арганізацый у Беларусі (2021)|зачыстку]]», падчас якой было ліквідавана ці знаходзілася ў працэсе ліквідацыі больш за 800 няўрадавых арганізацый, сярод якіх праваабарончыя цэнтры «[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|Вясна]]», «[[Беларускі Хельсінкскі камітэт]]», экалагічныя, культурныя і дабрачынныя ініцыятывы{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=39, 49}}. == Свабода слова і цэнзура == {{Асноўны артыкул|Цэнзура ў Беларусі}} Беларускія ўлады сістэматычна абмяжоўваюць доступ да незалежнай інфармацыі. У жніўні 2020 года ў краіне была арганізавана маштабная блакіроўка доступу да інтэрнэту, каб перашкодзіць каардынацыі пратэстоўцаў і ўтойванню фактаў гвалту{{sfn|Першая справаздача|2020|с=8}}. [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства інфармацыі]] пазбавіла статусу СМІ найбуйнейшы беларускі партал [[TUT.BY]] і ініцыявала масавую блакіроўку незалежных сайтаў{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=39}}. Дзясяткі журналістаў падвергліся крымінальнаму пераследу, ператрусам і арыштам. Цэнзура распаўсюджваецца таксама на літаратуру. Была створана спецыяльная камісія для ацэнкі друкаванай прадукцыі, якая ўносіць мастацкія кнігі (у тым ліку творы [[Уільям Сьюард Бероуз|Уільяма Бероуза]] і іншых сусветных аўтараў) у спіс выданняў, здольных «нанесці шкоду нацыянальным інтарэсам»<ref name="pozirk_books">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20260526163521/https://pozirk.online/ru/news/189297/ |title=В Беларуси запрещено еще 17 книг, в том числе любовные романы и фентези |publisher=Позірк |date=26 мая 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Прымяняецца практыка прызнання любых апазіцыйных рэсурсаў і Telegram-каналаў «[[Экстрэмізм|экстрэмісцкімі матэрыяламі]]» або «экстрэмісцкімі фарміраваннямі». == Права на справядлівы суд і палітычныя зняволеныя == {{Асноўны артыкул|Судовая сістэма Беларусі}} Судовая сістэма ў Беларусі пазбаўленая незалежнасці і цалкам падпарадкаваная выканаўчай уладзе. Згодна са справаздачамі праваабаронцаў, суды выконваюць функцыю масавага асуджэння нязгодных з рэжымам. У жніўні 2020 года практыкаваліся «выязныя суды» непасрэдна ў ізалятарах (напрыклад, на [[Акрэсціна]]), якія доўжыліся па некалькі хвілін без удзелу [[Адвакат|адвакатаў]]. Суддзі выносілі пастановы аб арыштах на падставе сфальсіфікаваных рапартаў міліцыі, ігнаруючы відавочныя сляды катаванняў і скаргі затрыманых на гвалт{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=47}}. Колькасць [[Палітычны зняволены|палітычных зняволеных]] у краіне рэзка ўзрасла пасля 2020 года. Адвакаты, якія абараняюць палітвязняў, сістэматычна пазбаўляюцца ліцэнзій па рашэнні [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства юстыцыі]]{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=38}}. == Права на жыццё і свабода ад катаванняў == {{Асноўны артыкул|Катаванні ў Беларусі (з 2020 года)}} Беларусь застаецца адзінай краінай у Еўропе, дзе прымяняецца [[Смяротнае пакаранне ў Беларусі|смяротнае пакаранне]]. У 2022 годзе заканадаўства было ўзмоцнена: смяротнае пакаранне стала магчымым за «замах на акт [[Тэрарызм|тэрарызму]]», што наўпрост было накіравана супраць удзельнікаў антываеннага і пратэстнага рухаў (у тым ліку так званых «[[Рэйкавая вайна ў Беларусі (2022)|рэйкавых партызан]]»){{sfn|Антываенны супраціў|2022|с=12-13}}. У перыяд з 2020 года міжнародныя арганізацыі і праваабаронцы зафіксавалі тысячы выпадкаў [[Катаванні|катаванняў]], жорсткага і бесчалавечнага абыходжання з грамадзянамі. Асноўнымі інструментамі тэрору з'яўляюцца падраздзяленні [[АМАП (Беларусь)|АМАП]] і [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|ГУБАЗіК]]. У ізалятарах людзей утрымлівалі ў перанаселеных камерах без ежы, вады, доступу да свежага паветра, мэтанакіравана пазбаўлялі сну, матрацаў і медыцынскай дапамогі, ужывалі фізічны і псіхалагічны гвалт{{sfn|Чацвёртая справаздача|2021|с=14-16, 29}}. Праваабаронцы зафіксавалі гібель некалькіх чалавек у выніку дзеянняў сілавых структур (сярод іх [[Аляксандр Тарайкоўскі]], [[Аляксандр Віхор]], [[Генадзь Шутаў]], [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Раман Бандарэнка]]). [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|Органы пракуратуры]] і [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчы камітэт]] праігнаравалі каля 5000 заяў аб катаваннях, забяспечыўшы сілавікам поўную беспакаранасць{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=48}}{{sfn|Першая справаздача|2020|с=12}}. == Правы меншасцяў і ўразлівых груп == === ЛГБТК-супольнасць === {{Асноўны артыкул|Пераслед ЛГБТК-супольнасці ў Беларусі}} Дзяржаўная палітыка ў дачыненні да прадстаўнікоў [[ЛГБТ]]-супольнасці набыла рэпрэсіўны характар. [[Гамафобія]] і [[Трансфобія|трансфобія]] выкарыстоўваюцца ўладамі як трыгер для прымянення найбольш жорсткіх катаванняў у месцах зняволення{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=6}}. З боку сілавых структур шырока прымяняецца практыка прымусовага [[Аўтынг|аўтынгу]] праз запіс «[[Пакаяннае відэа ў Беларусі|пакаянных відэа]]» і публічнага распаўсюджвання інфармацыі пра асабістае жыццё{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=16-17}}. У красавіку 2026 года быў прыняты закон (арт. 19.16 КаАП РБ), які ўвёў адміністрацыйную адказнасць за любую «прапаганду гомасексуальных адносін і змены полу», фактычна крыміналізаваўшы бачнасць квір-люзей і прыраўняўшы яе да парнаграфіі і педафіліі<ref name="un_experts_2026">{{cite web |url=https://gpress.info/2026/04/17/eksperty-oon-vyrazhayut-obespokoennost-zakonom-napravlennym-protiv-lgbt/ |title=Эксперты ООН выражают обеспокоенность законом, направленным против ЛГБТ |publisher=Gpress |date=17 красавіка 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У міжнародным рэйтынгу ILGA-Europe «Rainbow Map 2026» па ўзроўні абароны правоў ЛГБТК+ Беларусь заняла 46-е месца з 49 краін Еўропы<ref name="rainbow_map_2026">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/rainbow-map-2026 |title=Rainbow Map 2026: Беларусь опустилась на 46-е место из 49 стран |publisher=TG House |date=12 мая 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. === Нацыянальныя меншасці === Улады Беларусі ўжываюць рэпрэсіі ў дачыненні да нацыянальных меншасцяў, у прыватнасці, [[Палякі ў Беларусі|польскай дыяспары]]. З 2020 года пераследуюцца актывісты і кіраўніцтва [[Саюз палякаў на Беларусі|«Саюза палякаў у Беларусі»]], супраць якіх узбуджаліся крымінальныя справы, праводзіліся арышты і дэпартацыі. Дзяржава таксама аказвае ціск на польскія школы і цэнтры вывучэння польскай мовы{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=29-30}}. == Выбарчыя правы == {{пусты раздзел}} == Працоўныя правы == {{пусты раздзел}} == Свабода сумлення і рэлігіі == {{пусты раздзел}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар= |загаловак=Пытки в Беларуси. Доклад неправительственных организаций в преддверии принятия комитетом против пыток ООН списка вопросов к Республике Беларусь |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=97 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/report-international-committee-on-investigation-of-tortures-in-belarus-2020_ru-1.pdf |ref=Даклад НДА}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Первый международный отчет о реакции государства и предпринимаемых мерах по расследованию массовых пыток 9-13 августа 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=40 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/firstreport2020.pdf |ref=Першая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Второй промежуточный отчет: задержание, условия содержания и обращение с задержанными в сентябре-ноябре 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=32 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_2-1.pdf |ref=Другая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Третий промежуточный отчет: пытки, жестокое, бесчеловечное и унижающее человеческое достоинство обращение в отношении женщин |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=61 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_3-1.pdf |ref=Трэцяя справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Четвертый промежуточный отчет: Условия содержания в местах несвободы с августа 2020 года по май 2021 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=61 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_4-1.pdf |ref=Чацвёртая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларусь: Преступления против человечности. Правовая квалификация преступления режима А. Лукашенко |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=94 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/belarus_prestuplen%D0%B8ya_prot%D0%B8v_chelovechnost%D0%B8_2021-1.pdf |ref=Злачынствы супраць чалавецтва}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларусь: скоординированная политика пыток. Судебно-медицинская экспертиза 50 случаев пыток в период последней диктатуры Европы |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=25 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/belarus_skoord%D0%B8n%D0%B8rovannayaya_pol%D0%B8t%D0%B8ka_pytok-1.pdf |ref=Скаардынаваная палітыка}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларускi удзел у вайне ва Украiне: рэжым i народ. Мы выйшлi за мiр, а трапiлi у турму. Антываенныя дзеяннi грамадзянау i рэакцыя беларускага рэжыма |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/spravazdacha_belaruski-udzel-u-vajne-va-ukraine-rezhym-i-narod_bel-1.pdf |ref=Антываенны супраціў}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Маскоўскі РУУС горада Мінска. Катаванні затрыманых 9 – 13 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2024 |старонак=71 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2024/06/moskovskoe_ruvd_by.pdf |ref=Маскоўскі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Цэнтральны РУУС г. Мінска. Катаванні затрыманых 9–13 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2024 |старонак=71 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2024/02/report_centr_ruvd_by-1.pdf |ref=Цэнтральны РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Советское РУВД г. Минска. Пытки задержанных в августе 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=58 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/06/report_sov_ruvd_ru.pdf |ref=Савецкі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=“Вы здохнеце тут”. Вязні Акрэсціна сведчаць. Грамадскае расследаванне выпадкаў масавых катаванняў у Цэнтры ізаляцыі правапарушальнікаў горада Мінска 9–14 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=57 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/okrest%D0%B8na_bel.pdf |ref=Вязні Акрэсціна}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Фрунзенскі РУУС г.Мінска. Катаванні затрыманых у жніўні 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=54 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/11/report_frunzenskoye_ruvd_by.pdf |ref=Фрунзенскі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=ГУБАЗiК – карны падраздел рэжыму па барацьбе з iншадумствам |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/report-gubop%D0%B8k-bel_compressed.pdf |ref=ГУБАЗіК}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Катаваннi людзей ЛГБТК+ i гамафобная палiтыка рэжыму |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=23 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/05/report_lgbtq_by.pdf |ref=ЛГБТК+}} {{Еўропа паводле тэм 3|Правы чалавека}} {{Беларусь у тэмах}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Правы чалавека ў Беларусі| ]] [[Катэгорыя:Правы чалавека паводле краін|Беларусь]] [[Катэгорыя:Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)]] [[Катэгорыя:Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Злачынствы супраць чалавецтва]] [[Катэгорыя:Дзяржаўны тэрарызм]] 7uz2a6egn2u8xhw5oy49324mgx122du 5148114 5148113 2026-05-28T22:38:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5148114 wikitext text/x-wiki [[Файл:Solidarity with Belarus concert.jpg|міні|[[Сцяг Беларусі|Дзяржаўны сцяг]] 1918 і 1991—1995 гадоў стаў сімвалам апазіцыі [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]]]] '''Правы чалавека ў Беларусі''' — комплекс пытанняў і праблем, звязаных з рэалізацыяй, захаваннем і абаронай асноўных свабод і правоў грамадзян у [[Рэспубліка Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]. Урад краіны сістэматычна крытыкуюць за парушэнні правоў чалавека і пераслед [[Няўрадавая арганізацыя|няўрадавых арганізацый]], незалежных журналістаў, нацыянальных меншасцяў і апазіцыйных палітыкаў<ref name="HRW">{{cite web|url=http://hrw.org/english/docs/2005/01/13/belaru9878.htm|title=Essential Background&nbsp;– Belarus|year=2005|publisher=Human Rights Watch|lang=en}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.amnesty.org/en/region/europe-and-central-asia/eurasia/belarus|title=Human rights by country&nbsp;– Belarus|year=2007|publisher=[[Amnesty International]]|lang=en}}</ref>. У сведчанні ў [[Камітэт Сената ЗША па міжнародным адносінам|Камітэце Сената Злучаных Штатаў па міжнародных адносінах]] былая [[Дзяржаўны сакратар ЗША|дзяржсакратар ЗША]] [[Кандаліза Райс]] назвала Беларусь адным з шасці ў свеце «[[Фарпосты тыраніі|фарпостаў тыраніі]]»<ref>{{cite web|url=http://foreign.senate.gov/testimony/2005/RiceTestimony050118.pdf|title=Opening Statement by Dr. Condoleezza Rice, Senate Foreign Relations Committee|accessdate=27 сакавіка 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060325002023/http://foreign.senate.gov/testimony/2005/RiceTestimony050118.pdf|archivedate=25 сакавіка 2006|url-status=dead|lang=en}}</ref>. У адказ урад Беларусі назваў ацэнку «даволі далёкай ад рэальнасці»<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/4187361.stm|title=At-a-glance: 'Outposts of tyranny'|publisher=[[BBC News]]|lang=en}}</ref>. [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] назваў свой стыль кіравання «аўтарытарным»<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3882843.stm|date=20 March 2006|title=Profile: Alexander Lukashenko|publisher=[[BBC News]]|lang=en}}</ref>. Заходнія краіны ахарактарызавалі Беларусь пры Лукашэнку як «[[Апошняя дыктатура Еўропы|апошнюю дыктатуру Еўропы]]»; урад абвінаваціў тыя ж заходнія дзяржавы ў спробе [[Змена рэжыму|змены рэжыму]]<ref>{{cite news|title=Profile: Europe's last dictator?|date=10 September 2001|publisher=British Broadcasting Corporation|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/116265.stm|lang=en}}</ref>. З 1997 года [[Савет Еўропы]] не дапускае Беларусі членства за недэмакратычнае галасаванне і парушэнні падчас [[Рэферэндум у Беларусі (1996)|канстытуцыйнага рэферэндуму ў лістападзе 1996 года]]<ref name="CoE">{{cite web|url=http://press.coe.int/cp/97/11a(97).htm|title=Belarus suspended from the Council of Europe|date=17 January 1997|publisher=Press Service of the Council of Europe|archive-url=https://web.archive.org/web/20060426062531/http://press.coe.int/cp/97/11a%2897%29.htm|archive-date=26 April 2006|accessdate=27 сакавіка 2022|url-status=dead|lang=en}}</ref>. Дзесяткі беларускіх дзяржаўных чыноўнікаў, адказных за [[Палітычныя рэпрэсіі|палітычныя рэпрэсіі]], [[Знікненні людзей у Беларусі|гвалтоўныя знікненні]], [[Дзяржаўная прапаганда ў Беларусі|прапаганду]] і [[Фальсіфікацыя выбараў|фальсіфікацыі выбараў]], патрапілі [[Чорны спіс Еўрасаюза|пад персанальныя санкцыі]] з боку [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатаў Амерыкі]] і [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]]. Глыбокі крызіс правоў чалавека абвастрыўся падчас [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 2020 года]] і наступных маштабных [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|мірных пратэстаў]]. Рэакцыя дзяржавы ўключала масавыя адвольныя затрыманні (больш за 35 тысяч чалавек), сістэматычныя катаванні, ліквідацыю грамадзянскай супольнасці і незалежных СМІ{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=6, 81-82}}. == Прававая база і міжнародныя дагаворы == {{пусты раздзел}} == Свабода мірных сходаў і асацыяцый == Свабода мірных сходаў у Беларусі сістэматычна парушаецца. Пасля выбараў 2020 года ўлады жорстка душылі любыя праявы нязгоды. Затрыманні праводзіліся з парушэннем нацыянальных і міжнародных нормаў: людзей затрымлівалі як за ўдзел у мірных шэсцях, так і за наяўнасць нацыянальнай сімволікі (напрыклад, [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белыя сцягі]], гірлянды і нават адзенне адпаведных колераў){{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=28}}. У 2021 годзе ў Закон «Аб масавых мерапрыемствах у Рэспубліцы Беларусь» былі ўнесены змены, якія фактычна скасавалі паведамляльны прынцып правядзення акцый і забаранілі асвятленне несанкцыянаваных сходаў у СМІ ў рэжыме рэальнага часу{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=44}}. Падаўляліся таксама мірныя антываенныя акцыі пратэсту супраць [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|уварвання Расіі ва Украіну]], падчас якіх 27–28 лютага 2022 года было затрымана каля 1100 чалавек{{sfn|Антываенны супраціў|2022|с=4}}. Дзяржава таксама разгарнула кампанію па ліквідацыі незалежных арганізацый грамадзянскай супольнасці. У другой палове 2021 года ўлады ініцыявалі «[[Пагром грамадскіх арганізацый у Беларусі (2021)|зачыстку]]», падчас якой было ліквідавана ці знаходзілася ў працэсе ліквідацыі больш за 800 няўрадавых арганізацый, сярод якіх праваабарончыя цэнтры «[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|Вясна]]», «[[Беларускі Хельсінкскі камітэт]]», экалагічныя, культурныя і дабрачынныя ініцыятывы{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=39, 49}}. == Свабода слова і цэнзура == {{Асноўны артыкул|Цэнзура ў Беларусі}} Беларускія ўлады сістэматычна абмяжоўваюць доступ да незалежнай інфармацыі. У жніўні 2020 года ў краіне была арганізавана маштабная блакіроўка доступу да інтэрнэту, каб перашкодзіць каардынацыі пратэстоўцаў і ўтойванню фактаў гвалту{{sfn|Першая справаздача|2020|с=8}}. [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства інфармацыі]] пазбавіла статусу СМІ найбуйнейшы беларускі партал [[TUT.BY]] і ініцыявала масавую блакіроўку незалежных сайтаў{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=39}}. Дзясяткі журналістаў падвергліся крымінальнаму пераследу, ператрусам і арыштам. Цэнзура распаўсюджваецца таксама на літаратуру. Была створана спецыяльная камісія для ацэнкі друкаванай прадукцыі, якая ўносіць мастацкія кнігі (у тым ліку творы [[Уільям Сьюард Бероуз|Уільяма Бероуза]] і іншых сусветных аўтараў) у спіс выданняў, здольных «нанесці шкоду нацыянальным інтарэсам»<ref name="pozirk_books">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20260526163521/https://pozirk.online/ru/news/189297/ |title=В Беларуси запрещено еще 17 книг, в том числе любовные романы и фентези |publisher=Позірк |date=26 мая 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Прымяняецца практыка прызнання любых апазіцыйных рэсурсаў і Telegram-каналаў «[[Экстрэмізм|экстрэмісцкімі матэрыяламі]]» або «экстрэмісцкімі фарміраваннямі». == Права на справядлівы суд і палітычныя зняволеныя == {{Асноўны артыкул|Судовая сістэма Беларусі}} Судовая сістэма ў Беларусі пазбаўленая незалежнасці і цалкам падпарадкаваная выканаўчай уладзе. Згодна са справаздачамі праваабаронцаў, суды выконваюць функцыю масавага асуджэння нязгодных з рэжымам. У жніўні 2020 года практыкаваліся «выязныя суды» непасрэдна ў ізалятарах (напрыклад, на [[Акрэсціна]]), якія доўжыліся па некалькі хвілін без удзелу [[Адвакат|адвакатаў]]. Суддзі выносілі пастановы аб арыштах на падставе сфальсіфікаваных рапартаў міліцыі, ігнаруючы відавочныя сляды катаванняў і скаргі затрыманых на гвалт{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=47}}. Колькасць [[Палітычны зняволены|палітычных зняволеных]] у краіне рэзка ўзрасла пасля 2020 года. Адвакаты, якія абараняюць палітвязняў, сістэматычна пазбаўляюцца ліцэнзій па рашэнні [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства юстыцыі]]{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=38}}. == Права на жыццё і свабода ад катаванняў == {{Асноўны артыкул|Катаванні ў Беларусі (з 2020 года)}} Беларусь застаецца адзінай краінай у Еўропе, дзе прымяняецца [[Смяротнае пакаранне ў Беларусі|смяротнае пакаранне]]. У 2022 годзе заканадаўства было ўзмоцнена: смяротнае пакаранне стала магчымым за «замах на акт [[Тэрарызм|тэрарызму]]», што наўпрост было накіравана супраць удзельнікаў антываеннага і пратэстнага рухаў (у тым ліку так званых «[[Рэйкавая вайна ў Беларусі (2022)|рэйкавых партызан]]»){{sfn|Антываенны супраціў|2022|с=12-13}}. У перыяд з 2020 года міжнародныя арганізацыі і праваабаронцы зафіксавалі тысячы выпадкаў [[Катаванні|катаванняў]], жорсткага і бесчалавечнага абыходжання з грамадзянамі. Асноўнымі інструментамі тэрору з'яўляюцца падраздзяленні [[АМАП (Беларусь)|АМАП]] і [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|ГУБАЗіК]]. У ізалятарах людзей утрымлівалі ў перанаселеных камерах без ежы, вады, доступу да свежага паветра, мэтанакіравана пазбаўлялі сну, матрацаў і медыцынскай дапамогі, ужывалі фізічны і псіхалагічны гвалт{{sfn|Чацвёртая справаздача|2021|с=14-16, 29}}. Праваабаронцы зафіксавалі гібель некалькіх чалавек у выніку дзеянняў сілавых структур (сярод іх [[Аляксандр Тарайкоўскі]], [[Аляксандр Віхор]], [[Генадзь Шутаў]], [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Раман Бандарэнка]]). [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|Органы пракуратуры]] і [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчы камітэт]] праігнаравалі каля 5000 заяў аб катаваннях, забяспечыўшы сілавікам поўную беспакаранасць{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=48}}{{sfn|Першая справаздача|2020|с=12}}. == Правы меншасцяў і ўразлівых груп == === ЛГБТК-супольнасць === {{Асноўны артыкул|Пераслед ЛГБТК-супольнасці ў Беларусі}} Дзяржаўная палітыка ў дачыненні да прадстаўнікоў [[ЛГБТ]]-супольнасці набыла рэпрэсіўны характар. [[Гамафобія]] і [[Трансфобія|трансфобія]] выкарыстоўваюцца ўладамі як трыгер для прымянення найбольш жорсткіх катаванняў у месцах зняволення{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=6}}. З боку сілавых структур шырока прымяняецца практыка прымусовага [[Аўтынг|аўтынгу]] праз запіс «[[Пакаяннае відэа ў Беларусі|пакаянных відэа]]» і публічнага распаўсюджвання інфармацыі пра асабістае жыццё{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=16-17}}. У красавіку 2026 года быў прыняты закон (арт. 19.16 КаАП РБ), які ўвёў адміністрацыйную адказнасць за любую «прапаганду гомасексуальных адносін і змены полу», фактычна крыміналізаваўшы бачнасць квір-люзей і прыраўняўшы яе да парнаграфіі і педафіліі<ref name="un_experts_2026">{{cite web |url=https://gpress.info/2026/04/17/eksperty-oon-vyrazhayut-obespokoennost-zakonom-napravlennym-protiv-lgbt/ |title=Эксперты ООН выражают обеспокоенность законом, направленным против ЛГБТ |publisher=Gpress |date=17 красавіка 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У міжнародным рэйтынгу ILGA-Europe «Rainbow Map 2026» па ўзроўні абароны правоў ЛГБТК+ Беларусь заняла 46-е месца з 49 краін Еўропы<ref name="rainbow_map_2026">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/rainbow-map-2026 |title=Rainbow Map 2026: Беларусь опустилась на 46-е место из 49 стран |publisher=TG House |date=12 мая 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. === Нацыянальныя меншасці === Улады Беларусі ўжываюць рэпрэсіі ў дачыненні да нацыянальных меншасцяў, у прыватнасці, [[Палякі ў Беларусі|польскай дыяспары]]. З 2020 года пераследуюцца актывісты і кіраўніцтва [[Саюз палякаў на Беларусі|«Саюза палякаў у Беларусі»]], супраць якіх узбуджаліся крымінальныя справы, праводзіліся арышты і дэпартацыі. Дзяржава таксама аказвае ціск на польскія школы і цэнтры вывучэння польскай мовы{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=29-30}}. == Выбарчыя правы == {{пусты раздзел}} == Працоўныя правы == {{пусты раздзел}} == Свабода сумлення і рэлігіі == {{пусты раздзел}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар= |загаловак=Пытки в Беларуси. Доклад неправительственных организаций в преддверии принятия комитетом против пыток ООН списка вопросов к Республике Беларусь |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=97 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/report-international-committee-on-investigation-of-tortures-in-belarus-2020_ru-1.pdf |ref=Даклад НДА}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Первый международный отчет о реакции государства и предпринимаемых мерах по расследованию массовых пыток 9-13 августа 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=40 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/firstreport2020.pdf |ref=Першая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Второй промежуточный отчет: задержание, условия содержания и обращение с задержанными в сентябре-ноябре 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=32 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_2-1.pdf |ref=Другая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Третий промежуточный отчет: пытки, жестокое, бесчеловечное и унижающее человеческое достоинство обращение в отношении женщин |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=61 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_3-1.pdf |ref=Трэцяя справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Четвертый промежуточный отчет: Условия содержания в местах несвободы с августа 2020 года по май 2021 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=61 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_4-1.pdf |ref=Чацвёртая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларусь: Преступления против человечности. Правовая квалификация преступления режима А. Лукашенко |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=94 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/belarus_prestuplen%D0%B8ya_prot%D0%B8v_chelovechnost%D0%B8_2021-1.pdf |ref=Злачынствы супраць чалавецтва}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларусь: скоординированная политика пыток. Судебно-медицинская экспертиза 50 случаев пыток в период последней диктатуры Европы |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=25 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/belarus_skoord%D0%B8n%D0%B8rovannayaya_pol%D0%B8t%D0%B8ka_pytok-1.pdf |ref=Скаардынаваная палітыка}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларускi удзел у вайне ва Украiне: рэжым i народ. Мы выйшлi за мiр, а трапiлi у турму. Антываенныя дзеяннi грамадзянау i рэакцыя беларускага рэжыма |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/spravazdacha_belaruski-udzel-u-vajne-va-ukraine-rezhym-i-narod_bel-1.pdf |ref=Антываенны супраціў}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Маскоўскі РУУС горада Мінска. Катаванні затрыманых 9 – 13 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2024 |старонак=71 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2024/06/moskovskoe_ruvd_by.pdf |ref=Маскоўскі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Цэнтральны РУУС г. Мінска. Катаванні затрыманых 9–13 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2024 |старонак=71 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2024/02/report_centr_ruvd_by-1.pdf |ref=Цэнтральны РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Советское РУВД г. Минска. Пытки задержанных в августе 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=58 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/06/report_sov_ruvd_ru.pdf |ref=Савецкі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=“Вы здохнеце тут”. Вязні Акрэсціна сведчаць. Грамадскае расследаванне выпадкаў масавых катаванняў у Цэнтры ізаляцыі правапарушальнікаў горада Мінска 9–14 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=57 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/okrest%D0%B8na_bel.pdf |ref=Вязні Акрэсціна}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Фрунзенскі РУУС г.Мінска. Катаванні затрыманых у жніўні 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=54 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/11/report_frunzenskoye_ruvd_by.pdf |ref=Фрунзенскі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=ГУБАЗiК – карны падраздел рэжыму па барацьбе з iншадумствам |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/report-gubop%D0%B8k-bel_compressed.pdf |ref=ГУБАЗіК}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Катаваннi людзей ЛГБТК+ i гамафобная палiтыка рэжыму |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=23 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/05/report_lgbtq_by.pdf |ref=ЛГБТК+}} {{Еўропа паводле тэм 3|Правы чалавека}} {{Беларусь у тэмах}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Правы чалавека ў Беларусі| ]] [[Катэгорыя:Правы чалавека паводле краін|Беларусь]] ckusa64urmh95ye76ki32txq0k2nl8m 0 705787 5148016 5142424 2026-05-28T17:19:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148016 wikitext text/x-wiki {{Main|Карабахскі канфлікт}} [[File:Беларусь і ўдзельнікі карабахскага канфлікту.png|thumb|{{color box|#228B22}} Беларусь<br>{{color box|#FF0000}} Арменія<br>{{color box|#1E90FF}} Азербайджан]]{{Беларусь і ўзброеныя канфлікты}} [[Карабахскі канфлікт]] з’яўляецца шматгадовым супрацьстаяннем паміж [[Арменія]]й і непрызнанай [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікай]] з аднаго боку, і [[Азербайджан]]ам з другога. Каменем перапоны стаў [[Нагорны Карабах]]. У гэтым пытанні [[Рэспубліка Беларусь]] выступаў выключна за мірнае ўрэгуляванне, але пры гэтым прызнавала спрэчны рэгіён за азербайджанцамі. Урад краіны імкнуўся балансаваць паміж варагуючымі бакамі. == Палітыка-дыпламатычны бок == === Афіцыйная пазіцыя ўрада === {{Гл. таксама|Знешняя палітыка Беларусі}} У [[знешняя палітыка|знешняй палітыцы]] Беларусь традыцыйна выступае за мірнае ўрэгуляванне любых канфліктаў палітыка-дыпламатычнымі сродкамі. Гэта ж тычылася і армяна-азербайджанскага супрацьстаяння<ref name="шибковская"/>. З 1992-га Рэспубліка Беларусь была членам [[Мінская група АБСЕ|Мінскай групы АБСЕ]], адзінай актыўнай перамоўнай пляцоўкай па праблеме Нагорнага Карабаха<ref name="Филиппов"/>. У лістападзе 2009 года [[прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Лукашэнка]] досыць нечакана выступіў з шэрагам заяваў па пытанні Карабахскага крызісу, падкрэсліваючы зацікаўленасць сваёй краіны ўдзельнічаць у вырашэнні і іншых канфліктаў на [[постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]]<ref name="Филиппов">''Александр Филиппов.'' [https://thinktanks.by/publication/2016/04/11/kakie-ugrozy-nesut-stolknoveniya-v-nagornom-karabahe-dlya-belarusi.html Какие угрозы несут столкновения в Нагорном Карабахе для Беларуси?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220411212416/https://thinktanks.by/publication/2016/04/11/kakie-ugrozy-nesut-stolknoveniya-v-nagornom-karabahe-dlya-belarusi.html |date=11 красавіка 2022 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 11 апреля 2016.</ref>. У красавіку 2016 года на фоне чарговага [[узброеныя сутыкненні ў Нагорным Карабаху (2016)|абвастрэння ў рэгіёне]] прэс-сакратар [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь|МЗС РБ]] Дзмітрый Мірончык заявіў<ref>''Вадим Шундалов.'' [https://www.sb.by/articles/v-mid-poyasnili-pozitsiyu-belarusi-po-nagorno-karabakhskomu-konfliktu.html В МИД пояснили позицию Беларуси по Нагорно-Карабахскому конфликту] // СБ. Беларусь сегодня : газета. — 4 апреля 2016.</ref>: {{Цытата|Ключавая пазіцыя, з якой зыходзіць беларускі бок, — гэта выразны заклік устрымлівацца ад прымянення сілы або пагрозы сілай у міжнародных адносінах, як гэта адлюстравана ў [[Статут ААН|Статуце ААН]] і іншых аўтарытэтных міжнародна-прававых дакументах. Мы ўпэўнены, што праблема Нагорнага Карабаха можа быць вырашана выключна мірным шляхам і толькі ў адпаведнасці з агульнапрызнанымі прынцыпамі і нормамі міжнароднага права.}} У гэты ж час кіраўнік дзяржавы даў даручэнні міністру абароны [[Андрэй Аляксеевіч Раўкоў|Андрэю Раўкову]] і міністру замежных спраў [[Уладзімір Уладзіміравіч Макей|Уладзіміру Макею]] правесці кансультацыі з іх армянскімі і азербайджанскімі калегамі. Больш за тое, прэзідэнт Беларусі правёў тэлефонныя перамовы з лідарам Азербайджана [[Ільхам Аліеў|Ільхамам Аліевым]] і лідарам Арменіі [[Серж Саргсян|Сержам Саргсянам]]<ref name="Филиппов"/>. Сваю пазіцыю дзяржава захавала і пры [[Другая Карабахская вайна|Другой Карабахскай вайне 2020 года]]<ref>[https://sputnik.by/20200928/MID-Belarusi-prizval-prekratit-boevye-deystviya-v-Nagornom-Karabakhe-1045778152.html МИД Беларуси призвал прекратить боевые действия в Нагорном Карабахе]</ref>, і пры [[Сутыкненні ў Нагорным Карабаху (2023)|сутыкненнях 2023 года]]<ref>[https://news.zerkalo.io/economics/49303.html На «эскалацию обстановки» в Нагорном Карабахе отреагировали в МИД Беларуси]</ref>. Пасля падзення НКР афіцыйны Мінск быў наглядальнікам за працэсам разбраення нагорна-карабахскіх фарміраванняў: 23 верасня 2023 года ваенны аташэ Беларусі ў Азербайджане разам з калегамі з іншых краін прыбыў у [[Сцепанакерт]], каб азнаёміцца са становішчам<ref>[https://bel.sputnik.by/20230923/vaenny-atashe-belarus-pryby-u-nagorny-karabakh-1079690758.html Ваенны аташэ Беларусі прыбыў у Нагорны Карабах]</ref>. === Адносіны з удзельнікамі канфлікту === {{Гл. таксама|Беларуска-армянскія адносіны|Беларуска-азербайджанскія адносіны}} Дзяржава падтрымлівала цеснае палітычнае і эканамічнае супрацоўніцтва з абодвума бакамі канфлікту, балансуючы паміж пазіцыямі Арменіі і Азербайджана. Нягледзячы на вялікую для Беларусі эканамічную значнасць Азербайджана (як з пункту гледжання тавараабароту, так і з пункту гледжання сальда гандлёвага балансу), афіцыйны Мінск змог наладзіць цесныя адносіны з часткай армянскай палітычнай і дзелавой эліты, у прыватнасці, з бізнесменам і палітыкам [[Гагік Каляевіч Царукян|Гагікам Царукянам]]. Аднак з Арменіяй паўсталі некаторыя складанасці. Так, напрыклад, у красавіку 2016 года МЗС краіны запрасіў беларускага пасла ў [[Ерэван]]е для тлумачэнняў заявы дыпламатаў Беларусі аб падтрымцы тэрытарыяльнай цэласнасці Азербайджана. Армянскі бок падкрэсліў глыбокае здзіўленне пазіцыяй сваіх партнёраў<ref name="Филиппов"/>. ===== Крызіс у адносінах з Ерэванам ===== 16 мая 2024 года Аляксандр Лукашэнка наведаў з афіцыйным візітам Азербайджан. Пасля сустрэчы ў [[Баку]], ён з Ільхамам Аліевым адправіўся ў Нагорны Карабах, з якога да таго часу адбыўся поўны [[Выхад армян з Нагорнага Карабаха|выхад армянскага насельніцтва]]. У размове з прэзідэнтам Аліевым, Лукашэнка будучы саюзнікам Арменіі па [[АДКБ]] заявіў<ref>{{cite web|url=https://cis.minsk.by/news/27490/o_gosudarstvennom_vizite_prezidenta_belarusi_aleksandra_lukashenko_v_azerbajdzhan|title=О государственном визите Президента Беларуси Александра Лукашенко в Азербайджан|publisher=ИСПОЛНИТЕЛЬНЫЙ КОМИТЕТ СОДРУЖЕСТВА НЕЗАВИСИМЫХ ГОСУДАРСТВ|work=|date=2024-05-17|author=|accessdate=2024-05-17|archiveurl=|archivedate=}} </ref>: {{цытата|Я яшчэ падумаў, успомніў нашу размову перад вайной, перад вашай вызваленчай вайной, калі мы па-філасофску разважалі за абедам удваіх. Тады мы зразумелі, што ў вайне перамагчы можна. Гэта важна. Вельмі важна ўтрымаць гэтую перамогу.}} Улічваючы, што лідар краіны-члена Арганізацыі Дагавора аб калектыўнай бяспецы фактычна прызнаецца ў абмеркаванні маючай адбыцца вайны супраць іншага ўдзельніка АДКБ (Арменіі) з яе ворагам Азербайджанам, інфармацыйнае выданне [[NEWS.am]] звярнулася ў сакратарыят АДКБ з мэтай высветліць пазіцыю генеральнага сакратара Арганізацыі. Адказ зводзіўся да таго, што заява лідара Беларусі была зроблена ў рамках двухбаковага дыялогу, і яна не можа быць прадметам ацэнкі Генеральнага сакратара<ref>{{cite web|url=https://news.am/rus/news/823988.html|title=В ОДКБ ответили на запрос Новости Армении – NEWS.am касательно заявлений Лукашенко во время визита в Азербайджан|publisher=News.am|work=|date=2024-05-17|author=|accessdate=2024-05-17|archiveurl=|archivedate=}} </ref>. 13 чэрвеня прэм’ер Арменіі [[Нікол Пашынян]] заявіў, што не паедзе ў Беларусь, пакуль яе прэзідэнтам з’яўляецца Аляксандр Лукашэнка, паколькі той падтрымаў Азербайджан і ўдзельнічаў у яго падрыхтоўцы да вайны за Нагорны Карабах у 2020 годзе. Згодна з ім не паедзе не толькі ён, але і іншыя афіцыйныя прадстаўнікі Арменіі. Таксама Пашынян запатрабаваў ад Прэзідэнта Беларусі «выбачэнняў і тлумачэнняў, якія былі б прымальныя для армянскага народа». Пасля гэтага Ерэван адклікаў свайго пасла Размінка Хумарана. У адказ Мінск для кансультацый адклікаў свайго пасла з Арменіі<ref>{{cite web|url=https://www.moscowtimes.ru/2024/06/13/pashinyan-obvinil-lukashenko-vpodgotovke-voini-protiv-armenii-iokazalsya-poseschat-belarus-a133883|title=Пашинян обвинил Лукашенко в подготовке войны против Армении и оказался посещать Беларусь|publisher=The Moscow Times|work=|date=2024-06-13|author=|accessdate=2024-06-13|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. === Значэнне падзей для Беларусі === Палітолаг Юрый Шаўцоў заяўляў, што мінскі працэс па Карабаху стаў важным этапам у гісторыі беларускай знешняй палітыкі, бо дзяржава ўпершыню паспрабавала сябе ў якасці міратворца<ref>''Юлия Демешко.'' [https://www.sb.by/articles/lyudyam-nuzhen-mir.html Проблему Нагорного Карабаха помогут решить взгляд со стороны и предложения Президента Беларуси] // СБ. Беларусь сегодня : газета. — 2 ноября 2022.</ref>. Як адзначалася ў артыкуле «Знешняя палітыка Рэспублікі Беларусь і армяна-азербайджанскі канфлікт» за аўтарствам Дыяны Шыбкоўскай, аднаго з удзельнікаў рэспубліканскай навукова-практычнай канферэнцыі маладых аналітыкаў «Позва-2015» (праведзенай у верасні 2013), [[Паўднёвы Каўказ]] і [[Закаўказзе]] для Рэспублікі Беларусь з’яўляюцца звышважнымі ў эканамічным і палітычным плане. Падзеі тут могуць мець наступствы, якія выходзяць далёка за межы рэгіёну, і закранаць таксама беларускую бяспеку. Спецыфічнае геаграфічнае становішча робіць [[Каўказ]] перманентна патэнцыйнай зонай шырокага геапалітычнага канфлікту. Па гэтай прычыне для Беларусі неабходна стабільнасць і парадак у рэгіёне<ref name="шибковская">''Диана Шибковская.'' [https://miasin.by/2014/01/21/vneshnyaya-politika-respubliki-belarus-i-armyano-azerbajdzhanskij-konflikt-diana-shibkovskaya/ Внешняя политика Республики Беларусь и армяно-азербайджанский конфликт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220808135314/https://miasin.by/2014/01/21/vneshnyaya-politika-respubliki-belarus-i-armyano-azerbajdzhanskij-konflikt-diana-shibkovskaya/ |date=8 жніўня 2022 }} // Миасин : интернет-газета. — 21 января 2014.</ref>. Кандыдат палітычных навук Аляксандр Філіпаў звязваў неабходнасць міру на Каўказе з палітыкай Лукашэнкі па ператварэнні краіны ў свайго роду рэгіянальную [[Швейцарыя|Швейцарыю]], у надзейную пляцоўку для вырашэння рэгіянальных і нават глабальных праблем. Эксперт таксама спасылаўся на «чуткі ў беларускім істэблішменце», паводле якіх галоўнай прычынай міратворчых ініцыятыў прэзідэнта стала ўзнагароджанне амерыканскага лідара [[Барак Абама|Барака Абамы]] [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміяй міру]]. Нібыта кіраўнік беларускай дзяржавы даў адпаведныя ўказанні Міністэрству замежных спраў забяспечыць яго ўзнагароджанне аналагічнай прэміяй<ref name="Филиппов"/>. == Ваенны бок == === Пастаўкі ўзбраенняў Азербайджану === {{Гл. таксама|Экспарт ваеннай прадукцыі Беларусі|Ваеннае супрацоўніцтва Беларусі і Азербайджана}} З 2000-х гадоў Рэспубліка Беларусь актыўна пастаўляе ваенную прадукцыю [[Узброеныя сілы Азербайджана|Узброеным сілам Азербайджана]], частка з якой была ўжыта ў ходзе канфлікту ў Карабаху. У іх ліку за 2005—2020 гг. маюцца 131 адз. [[Т-72]], 11 адз. [[2С7|2С7 «Піён»]], 120 адз. [[122-мм гаўбіца Д-30|Д-30]], 2 адз. [[Т38 «Стылет»]], каля 10 адз. [[Паланэз (РСЗА)|В-200 «Паланэз»]], некаторы лік «[[Навальніца-С]]» і «[[Навальніца-6]]», [[Скіф (СТРК)|СТРК «Скіф»]] і 11 адз. [[Су-25]]. У 2018-м ключавыя пастаўкі ў Азербайджан беларускай вайсковай прадукцыі на 195 млн. $ былі ў жніўні—верасні, у 2019 годзе на 100 млн. $ — у лістападзе—снежні<ref name="Лебедок">''Егор Лебедок.'' [https://thinktanks.by/publication/2020/10/12/na-chey-storone-belarus-v-karabahskom-konflikte.html На чьей стороне Беларусь в карабахском конфликте?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210226214556/https://thinktanks.by/publication/2020/10/12/na-chey-storone-belarus-v-karabahskom-konflikte.html |date=26 лютага 2021 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 12 октября 2020.</ref>. У лістападзе 2018 года прэс-сакратар знешнепалітычнага ведамства Арменіі Ганна Нагдалян пракаментавала пастаўкі ўзбраенняў Азербайджану так<ref>[https://web.archive.org/web/20220411193228/https://gazetaby.com/post/mid-armenii-my-ne-mozhem-otnositsya-k-prodazhe-oruzhiya-azerbajdzhanu-kak-k-isklyuchitelno-delovoj-/144095/ МИД Армении: Мы не можем относиться к продаже оружия Азербайджану как к исключительно деловой сделке] // Салідарнасць : газета. — 23 ноября 2018.</ref>:{{цытата|Мы неаднаразова адзначалі, што не можам ставіцца да продажу зброі Азербайджану як да выключна дзелавой здзелцы. Гэта зброя, якая адымае жыцця нашых суайчыннікаў, нашых салдат, грамадзянскага насельніцтва. Гонка ўзбраенняў у нашым рэгіёне вельмі небяспечна. Што тычыцца продажу ўзбраенняў Азербайджану з боку Беларусі, то гэта разам з вышэйпералічанай заклапочанасцю таксама ставіць пад сумнеў усю логіку калектыўнай бяспекі, кідае выклік усёй логіцы супрацоўніцтва ў рамках АДКБ і непасрэдным чынам наносіць шкоду эфектыўнасці і аўтарытэту Арганізацыі.}} Паводле заявы прэзідэнта непрызнанай Нагорна-Карабахскай Рэспублікі [[Араік Уладзіміравіч Аруцюнян|Араіка Аруцюняна]], падчас Другой Карабахскай вайны ў кастрычніку 2020 года Азербайджан абстраляў горад Сцепанакерт рэактыўнымі сістэмамі залпавага агню беларускай вытворчасці «Паланэз»<ref>{{cite news|title=Степанакерт обстреливают «Полонезы» и «Смерчи»|url=https://regnum.ru/news/3080983.html|agency=Регнум|date=2020-10-04|accessdate=2020-10-05|archivedate=2020-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201008041728/https://regnum.ru/news/3080983.html}}</ref>. У пачатку лістапада таго ж года азербайджанцы пры дапамозе беларускага комплексу [[радыёэлектронная барацьба|РЭБ]] «Навальніца-С» знішчылі адзін армянскі беспілотнік у Тавузскім раёне. Дзякуючы комплексам «Навальніца-6» былі паспяхова падушаны сродкі [[Супрацьпаветраная абарона|СПА]] Нагорнага Карабаха і Арменіі, уключаючы зенітныя ракетныя комплексы «[[Аса (зенітны ракетны комплекс)|Аса]]», «[[Тор (зенітны ракетны комплекс)|Тор]]» і [[С-300]]<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2020/11/23/azerbaydzhan-belorusskimi-grozami-glushil-armyanskuyu-pvo-video Азербайджан белорусскими «Грозами» глушил армянскую ПВО — видео] // EADaily, 23 ноября 2020</ref>. Па дадзеных сумеснага журналісцкага расследавання Бюро, Hetq і [[OCCRP]], падчас [[Другая Карабахская вайна|другой Карабахскай вайны]] Азербайджан збіваў армянскія беспілотнікі сістэмай СПА «[[С-125|Пячора-2ТМ]]», набытай у прыватнага беларускага вытворцы зброі «Тэтраэдр»<ref>{{cite web|url=https://www.ekhokavkaza.com/a/occrp-azerbaydzhan-sbival-armyanskie-bespilotniki-belorusskoy-sistemy/33514594.html|title=OCCRP: Азербайджан сбивал дроны в Карабахе с помощью белорусской системы ПВО|work=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]]|lang=ru}}</ref>. === Перспектыва ўдзелу УС РБ === У сувязі з тым, што Беларусь і Арменія з’яўляюцца членамі АДКБ, выказваліся меркаванні аб магчымасці адпраўкі [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|беларускіх войскаў]] у зону баявых дзеянняў. Фармальна арганізацыя да канфлікту дачынення не мела, паколькі НКР — гэта азербайджанская тэрыторыя і непрызнаная рэспубліка, якая не ўваходзіць у АДКБ. Згодна з [[Рэзалюцыя Генеральнай Асамблеі ААН 3314|рэзалюцыяй 3314 Генасамблеі ААН]], дзейнасць Арменіі ў Карабаху разглядаецца як агрэсія супраць Азербайджана. Дзяржавы-ўдзельніцы АДКБ абавязваюцца вырашаць усе рознагалоссі з іншымі краінамі мірнымі сродкамі, і ў такім выпадку падтрымка армянскай арміі з боку арганізацыі — гэта падтрымка агрэсіі, што не адпавядае мэтам Дагавора аб калектыўнай бяспецы<ref name="Лебедок"/>. Праблема абвастрылася пасля ўступлення Арменіі ў [[Еўразійскі эканамічны саюз]]. Адсутнасць агульнай мяжы паміж Арменіяй і іншымі членамі ЕАЭС, паводле палітолага Аляксандра Філіпава, не спрыяла эканамічнай інтэграцыі і выклікала сур’ёзную занепакоенасць у беларускіх уладаў. Акрамя таго, існавалі асцярогі, што армянскі бок паспрабуе заручыцца ваенна-палітычнай падтрымкай [[Расія|Расіі]], у тым ліку і па лініі ЕАЭС. Дадзеныя памкненні супярэчылі інтарэсам Беларусі, якая хацела б захаваць выключна эканамічны характар арганізацыі. Урад разумеў, што Расія і Арменія могуць выкарыстоўваць канфлікт як аргумент для ўзмацнення ролі АДКБ і/або больш цеснай інтэграцыі ў рамках ЕАЭС<ref name="Филиппов"/>. У ліпені 2020 года [[Узброеныя сутыкненні ў Тавушы (2020)|адбыліся сутычкі непасрэдна на мяжы дзвюх дзяржаў]]. Тым не менш АДКБ не распачала значных мер, толькі выказала сур’ёзную заклапочанасць, падкрэсліла неабходнасць неадкладнага спынення агню ў зоне сваёй адказнасці. У адпаведнасці са Статутам Арганізацыі пры абароне на калектыўнай аснове тэрытарыяльнай цэласнасці і суверэнітэту дзяржаў-членаў прыярытэт аддаецца палітычным сродкам<ref name="Лебедок"/>. Аднак, як адзначаў ваенны аналітык [[Ягор Лебядок]], беларускія УС маглі б патрапіць у зону канфлікту ў рамках АДКБ як міратворцы, пры наяўнасці мандата [[ААН]]<ref name="Лебедок"/>. == Гуманітарны бок == У канцы 2020 года лідар Азербайджана Ільхам Аліеў заклікаў сяброўскія краіны постсавецкай прасторы далучыцца да аднаўлення адбітых у армян тэрыторый пасля Другой Карабахскай вайны. У красавіку 2021-га па выніках перамоваў з Аляксандрам Лукашэнкам ён заявіў, што спадзяецца на ўдзел беларускіх кампаній у аднаўленчых работах. Як сказаў палітык: {{Цытата|Мы ведаем вопыт беларускіх кампаній па стварэнні аграпрамысловых комплексаў. Таму ў плане аднаўлення вызваленых тэрыторый гэтая тэма займае асаблівае месца.<..> Мы будзем прыцягваць да работ па аднаўленні тэрыторый толькі кампаніі з дружалюбных краін. І Беларусь з’яўляецца такой. Ужо кампаніі з трох дружалюбных краін працуюць у праектах па аднаўленні Карабаха. Спадзяемся, што чацвёртай краінай будзе Беларусь.}} У сваю чаргу Лукашэнка заявіў пра гатоўнасць ствараць разам прадпрыемствы, асабліва на тэрыторыях, якія адбілі падчас баявых дзеянняў 2020 года. Як адзначыў Міністр архітэктуры і будаўніцтва Беларусі [[Руслан Віктаравіч Пархамовіч|Руслан Пархамовіч]], менавіта [[сельская гаспадарка]] найбольш моцна зацікавіла азербайджанскіх калегаў. Па падабенству беларускіх [[аграгарадок|аграгарад]]коў плануецца забудова Нагорнага Карабаха. Гаворка ідзе ў цэлым аб аднаўленні ўсёй [[інфраструктура|інфраструктуры]], дзе прадугледжваецца як жылая забудова, так і сацыяльныя аб’екты. Таксама ішла гаворка аб аднаўленні [[гідраэлектрастанцыя|гідраэлектрастанцый]]<ref>[https://ont.by/news/kakuyu-rol-sygraet-belarus-v-vosstanovlenii-nagornogo-karabaha-itogi-vstrechi-lukashenko-i-alieva Какую роль сыграет Беларусь в восстановлении Нагорного Карабаха? Итоги встречи Лукашенко и Алиева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210508052931/https://ont.by/news/kakuyu-rol-sygraet-belarus-v-vosstanovlenii-nagornogo-karabaha-itogi-vstrechi-lukashenko-i-alieva |date=8 мая 2021 }} // ОНТ : телеканал. — 18 апреля 2021.</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * ''Диана Шибковская.'' [https://miasin.by/2014/01/21/vneshnyaya-politika-respubliki-belarus-i-armyano-azerbajdzhanskij-konflikt-diana-shibkovskaya/ Внешняя политика Республики Беларусь и армяно-азербайджанский конфликт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220808135314/https://miasin.by/2014/01/21/vneshnyaya-politika-respubliki-belarus-i-armyano-azerbajdzhanskij-konflikt-diana-shibkovskaya/ |date=8 жніўня 2022 }} // Миасин : интернет-газета. — 21 января 2014. * ''Александр Филиппов.'' [https://thinktanks.by/publication/2016/04/11/kakie-ugrozy-nesut-stolknoveniya-v-nagornom-karabahe-dlya-belarusi.html Какие угрозы несут столкновения в Нагорном Карабахе для Беларуси?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220411212416/https://thinktanks.by/publication/2016/04/11/kakie-ugrozy-nesut-stolknoveniya-v-nagornom-karabahe-dlya-belarusi.html |date=11 красавіка 2022 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 11 апреля 2016. * ''Егор Лебедок.'' [https://thinktanks.by/publication/2020/10/12/na-chey-storone-belarus-v-karabahskom-konflikte.html На чьей стороне Беларусь в карабахском конфликте?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210226214556/https://thinktanks.by/publication/2020/10/12/na-chey-storone-belarus-v-karabahskom-konflikte.html |date=26 лютага 2021 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 12 октября 2020. [[Катэгорыя:Карабахскі канфлікт]] [[Катэгорыя:Войны Беларусі]] ocqzm5o82iq0cr63pswrg6sgdw989t9 5148093 5148016 2026-05-28T20:50:51Z DBatura 73587 5148093 wikitext text/x-wiki {{Main|Карабахскі канфлікт}} [[File:Беларусь і ўдзельнікі карабахскага канфлікту.png|thumb|{{color box|#228B22}} Беларусь<br>{{color box|#FF0000}} Арменія<br>{{color box|#1E90FF}} Азербайджан]]{{Беларусь і ўзброеныя канфлікты}} [[Карабахскі канфлікт]] з’яўляецца шматгадовым супрацьстаяннем паміж [[Арменія]]й і непрызнанай [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікай]] з аднаго боку, і [[Азербайджан]]ам з другога. Каменем перапоны стаў [[Нагорны Карабах]]. У гэтым пытанні [[Рэспубліка Беларусь]] выступаkf выключна за мірнае ўрэгуляванне, але пры гэтым прызнавала спрэчны рэгіён за азербайджанцамі. Урад краіны імкнуўся балансаваць паміж варагуючымі бакамі. == Палітыка-дыпламатычны бок == === Афіцыйная пазіцыя ўрада === {{Гл. таксама|Знешняя палітыка Беларусі}} У [[знешняя палітыка|знешняй палітыцы]] Беларусь традыцыйна выступае за мірнае ўрэгуляванне любых канфліктаў палітыка-дыпламатычнымі сродкамі. Гэта ж тычылася і армяна-азербайджанскага супрацьстаяння<ref name="шибковская"/>. З 1992-га Рэспубліка Беларусь была членам [[Мінская група АБСЕ|Мінскай групы АБСЕ]], адзінай актыўнай перамоўнай пляцоўкай па праблеме Нагорнага Карабаха<ref name="Филиппов"/>. У лістападзе 2009 года [[прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Лукашэнка]] досыць нечакана выступіў з шэрагам заяваў па пытанні Карабахскага крызісу, падкрэсліваючы зацікаўленасць сваёй краіны ўдзельнічаць у вырашэнні і іншых канфліктаў на [[постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]]<ref name="Филиппов">''Александр Филиппов.'' [https://thinktanks.by/publication/2016/04/11/kakie-ugrozy-nesut-stolknoveniya-v-nagornom-karabahe-dlya-belarusi.html Какие угрозы несут столкновения в Нагорном Карабахе для Беларуси?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220411212416/https://thinktanks.by/publication/2016/04/11/kakie-ugrozy-nesut-stolknoveniya-v-nagornom-karabahe-dlya-belarusi.html |date=11 красавіка 2022 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 11 апреля 2016.</ref>. У красавіку 2016 года на фоне чарговага [[узброеныя сутыкненні ў Нагорным Карабаху (2016)|абвастрэння ў рэгіёне]] прэс-сакратар [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь|МЗС РБ]] Дзмітрый Мірончык заявіў<ref>''Вадим Шундалов.'' [https://www.sb.by/articles/v-mid-poyasnili-pozitsiyu-belarusi-po-nagorno-karabakhskomu-konfliktu.html В МИД пояснили позицию Беларуси по Нагорно-Карабахскому конфликту] // СБ. Беларусь сегодня : газета. — 4 апреля 2016.</ref>: {{Цытата|Ключавая пазіцыя, з якой зыходзіць беларускі бок, — гэта выразны заклік устрымлівацца ад прымянення сілы або пагрозы сілай у міжнародных адносінах, як гэта адлюстравана ў [[Статут ААН|Статуце ААН]] і іншых аўтарытэтных міжнародна-прававых дакументах. Мы ўпэўнены, што праблема Нагорнага Карабаха можа быць вырашана выключна мірным шляхам і толькі ў адпаведнасці з агульнапрызнанымі прынцыпамі і нормамі міжнароднага права.}} У гэты ж час кіраўнік дзяржавы даў даручэнні міністру абароны [[Андрэй Аляксеевіч Раўкоў|Андрэю Раўкову]] і міністру замежных спраў [[Уладзімір Уладзіміравіч Макей|Уладзіміру Макею]] правесці кансультацыі з іх армянскімі і азербайджанскімі калегамі. Больш за тое, прэзідэнт Беларусі правёў тэлефонныя перамовы з лідарам Азербайджана [[Ільхам Аліеў|Ільхамам Аліевым]] і лідарам Арменіі [[Серж Саргсян|Сержам Саргсянам]]<ref name="Филиппов"/>. Сваю пазіцыю дзяржава захавала і пры [[Другая Карабахская вайна|Другой Карабахскай вайне 2020 года]]<ref>[https://sputnik.by/20200928/MID-Belarusi-prizval-prekratit-boevye-deystviya-v-Nagornom-Karabakhe-1045778152.html МИД Беларуси призвал прекратить боевые действия в Нагорном Карабахе]</ref>, і пры [[Сутыкненні ў Нагорным Карабаху (2023)|сутыкненнях 2023 года]]<ref>[https://news.zerkalo.io/economics/49303.html На «эскалацию обстановки» в Нагорном Карабахе отреагировали в МИД Беларуси]</ref>. Пасля падзення НКР афіцыйны Мінск быў наглядальнікам за працэсам разбраення нагорна-карабахскіх фарміраванняў: 23 верасня 2023 года ваенны аташэ Беларусі ў Азербайджане разам з калегамі з іншых краін прыбыў у [[Сцепанакерт]], каб азнаёміцца са становішчам<ref>[https://bel.sputnik.by/20230923/vaenny-atashe-belarus-pryby-u-nagorny-karabakh-1079690758.html Ваенны аташэ Беларусі прыбыў у Нагорны Карабах]</ref>. === Адносіны з удзельнікамі канфлікту === {{Гл. таксама|Беларуска-армянскія адносіны|Беларуска-азербайджанскія адносіны}} Дзяржава падтрымлівала цеснае палітычнае і эканамічнае супрацоўніцтва з абодвума бакамі канфлікту, балансуючы паміж пазіцыямі Арменіі і Азербайджана. Нягледзячы на вялікую для Беларусі эканамічную значнасць Азербайджана (як з пункту гледжання тавараабароту, так і з пункту гледжання сальда гандлёвага балансу), афіцыйны Мінск змог наладзіць цесныя адносіны з часткай армянскай палітычнай і дзелавой эліты, у прыватнасці, з бізнесменам і палітыкам [[Гагік Каляевіч Царукян|Гагікам Царукянам]]. Аднак з Арменіяй паўсталі некаторыя складанасці. Так, напрыклад, у красавіку 2016 года МЗС краіны запрасіў беларускага пасла ў [[Ерэван]]е для тлумачэнняў заявы дыпламатаў Беларусі аб падтрымцы тэрытарыяльнай цэласнасці Азербайджана. Армянскі бок падкрэсліў глыбокае здзіўленне пазіцыяй сваіх партнёраў<ref name="Филиппов"/>. ===== Крызіс у адносінах з Ерэванам ===== 16 мая 2024 года Аляксандр Лукашэнка наведаў з афіцыйным візітам Азербайджан. Пасля сустрэчы ў [[Баку]], ён з Ільхамам Аліевым адправіўся ў Нагорны Карабах, з якога да таго часу адбыўся поўны [[Выхад армян з Нагорнага Карабаха|выхад армянскага насельніцтва]]. У размове з прэзідэнтам Аліевым, Лукашэнка будучы саюзнікам Арменіі па [[АДКБ]] заявіў<ref>{{cite web|url=https://cis.minsk.by/news/27490/o_gosudarstvennom_vizite_prezidenta_belarusi_aleksandra_lukashenko_v_azerbajdzhan|title=О государственном визите Президента Беларуси Александра Лукашенко в Азербайджан|publisher=ИСПОЛНИТЕЛЬНЫЙ КОМИТЕТ СОДРУЖЕСТВА НЕЗАВИСИМЫХ ГОСУДАРСТВ|work=|date=2024-05-17|author=|accessdate=2024-05-17|archiveurl=|archivedate=}} </ref>: {{цытата|Я яшчэ падумаў, успомніў нашу размову перад вайной, перад вашай вызваленчай вайной, калі мы па-філасофску разважалі за абедам удваіх. Тады мы зразумелі, што ў вайне перамагчы можна. Гэта важна. Вельмі важна ўтрымаць гэтую перамогу.}} Улічваючы, што лідар краіны-члена Арганізацыі Дагавора аб калектыўнай бяспецы фактычна прызнаецца ў абмеркаванні маючай адбыцца вайны супраць іншага ўдзельніка АДКБ (Арменіі) з яе ворагам Азербайджанам, інфармацыйнае выданне [[NEWS.am]] звярнулася ў сакратарыят АДКБ з мэтай высветліць пазіцыю генеральнага сакратара Арганізацыі. Адказ зводзіўся да таго, што заява лідара Беларусі была зроблена ў рамках двухбаковага дыялогу, і яна не можа быць прадметам ацэнкі Генеральнага сакратара<ref>{{cite web|url=https://news.am/rus/news/823988.html|title=В ОДКБ ответили на запрос Новости Армении – NEWS.am касательно заявлений Лукашенко во время визита в Азербайджан|publisher=News.am|work=|date=2024-05-17|author=|accessdate=2024-05-17|archiveurl=|archivedate=}} </ref>. 13 чэрвеня прэм’ер Арменіі [[Нікол Пашынян]] заявіў, што не паедзе ў Беларусь, пакуль яе прэзідэнтам з’яўляецца Аляксандр Лукашэнка, паколькі той падтрымаў Азербайджан і ўдзельнічаў у яго падрыхтоўцы да вайны за Нагорны Карабах у 2020 годзе. Згодна з ім не паедзе не толькі ён, але і іншыя афіцыйныя прадстаўнікі Арменіі. Таксама Пашынян запатрабаваў ад Прэзідэнта Беларусі «выбачэнняў і тлумачэнняў, якія былі б прымальныя для армянскага народа». Пасля гэтага Ерэван адклікаў свайго пасла Размінка Хумарана. У адказ Мінск для кансультацый адклікаў свайго пасла з Арменіі<ref>{{cite web|url=https://www.moscowtimes.ru/2024/06/13/pashinyan-obvinil-lukashenko-vpodgotovke-voini-protiv-armenii-iokazalsya-poseschat-belarus-a133883|title=Пашинян обвинил Лукашенко в подготовке войны против Армении и оказался посещать Беларусь|publisher=The Moscow Times|work=|date=2024-06-13|author=|accessdate=2024-06-13|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. === Значэнне падзей для Беларусі === Палітолаг Юрый Шаўцоў заяўляў, што мінскі працэс па Карабаху стаў важным этапам у гісторыі беларускай знешняй палітыкі, бо дзяржава ўпершыню паспрабавала сябе ў якасці міратворца<ref>''Юлия Демешко.'' [https://www.sb.by/articles/lyudyam-nuzhen-mir.html Проблему Нагорного Карабаха помогут решить взгляд со стороны и предложения Президента Беларуси] // СБ. Беларусь сегодня : газета. — 2 ноября 2022.</ref>. Як адзначалася ў артыкуле «Знешняя палітыка Рэспублікі Беларусь і армяна-азербайджанскі канфлікт» за аўтарствам Дыяны Шыбкоўскай, аднаго з удзельнікаў рэспубліканскай навукова-практычнай канферэнцыі маладых аналітыкаў «Позва-2015» (праведзенай у верасні 2013), [[Паўднёвы Каўказ]] і [[Закаўказзе]] для Рэспублікі Беларусь з’яўляюцца звышважнымі ў эканамічным і палітычным плане. Падзеі тут могуць мець наступствы, якія выходзяць далёка за межы рэгіёну, і закранаць таксама беларускую бяспеку. Спецыфічнае геаграфічнае становішча робіць [[Каўказ]] перманентна патэнцыйнай зонай шырокага геапалітычнага канфлікту. Па гэтай прычыне для Беларусі неабходна стабільнасць і парадак у рэгіёне<ref name="шибковская">''Диана Шибковская.'' [https://miasin.by/2014/01/21/vneshnyaya-politika-respubliki-belarus-i-armyano-azerbajdzhanskij-konflikt-diana-shibkovskaya/ Внешняя политика Республики Беларусь и армяно-азербайджанский конфликт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220808135314/https://miasin.by/2014/01/21/vneshnyaya-politika-respubliki-belarus-i-armyano-azerbajdzhanskij-konflikt-diana-shibkovskaya/ |date=8 жніўня 2022 }} // Миасин : интернет-газета. — 21 января 2014.</ref>. Кандыдат палітычных навук Аляксандр Філіпаў звязваў неабходнасць міру на Каўказе з палітыкай Лукашэнкі па ператварэнні краіны ў свайго роду рэгіянальную [[Швейцарыя|Швейцарыю]], у надзейную пляцоўку для вырашэння рэгіянальных і нават глабальных праблем. Эксперт таксама спасылаўся на «чуткі ў беларускім істэблішменце», паводле якіх галоўнай прычынай міратворчых ініцыятыў прэзідэнта стала ўзнагароджанне амерыканскага лідара [[Барак Абама|Барака Абамы]] [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміяй міру]]. Нібыта кіраўнік беларускай дзяржавы даў адпаведныя ўказанні Міністэрству замежных спраў забяспечыць яго ўзнагароджанне аналагічнай прэміяй<ref name="Филиппов"/>. == Ваенны бок == === Пастаўкі ўзбраенняў Азербайджану === {{Гл. таксама|Экспарт ваеннай прадукцыі Беларусі|Ваеннае супрацоўніцтва Беларусі і Азербайджана}} З 2000-х гадоў Рэспубліка Беларусь актыўна пастаўляе ваенную прадукцыю [[Узброеныя сілы Азербайджана|Узброеным сілам Азербайджана]], частка з якой была ўжыта ў ходзе канфлікту ў Карабаху. У іх ліку за 2005—2020 гг. маюцца 131 адз. [[Т-72]], 11 адз. [[2С7|2С7 «Піён»]], 120 адз. [[122-мм гаўбіца Д-30|Д-30]], 2 адз. [[Т38 «Стылет»]], каля 10 адз. [[Паланэз (РСЗА)|В-200 «Паланэз»]], некаторы лік «[[Навальніца-С]]» і «[[Навальніца-6]]», [[Скіф (СТРК)|СТРК «Скіф»]] і 11 адз. [[Су-25]]. У 2018-м ключавыя пастаўкі ў Азербайджан беларускай вайсковай прадукцыі на 195 млн. $ былі ў жніўні—верасні, у 2019 годзе на 100 млн. $ — у лістападзе—снежні<ref name="Лебедок">''Егор Лебедок.'' [https://thinktanks.by/publication/2020/10/12/na-chey-storone-belarus-v-karabahskom-konflikte.html На чьей стороне Беларусь в карабахском конфликте?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210226214556/https://thinktanks.by/publication/2020/10/12/na-chey-storone-belarus-v-karabahskom-konflikte.html |date=26 лютага 2021 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 12 октября 2020.</ref>. У лістападзе 2018 года прэс-сакратар знешнепалітычнага ведамства Арменіі Ганна Нагдалян пракаментавала пастаўкі ўзбраенняў Азербайджану так<ref>[https://web.archive.org/web/20220411193228/https://gazetaby.com/post/mid-armenii-my-ne-mozhem-otnositsya-k-prodazhe-oruzhiya-azerbajdzhanu-kak-k-isklyuchitelno-delovoj-/144095/ МИД Армении: Мы не можем относиться к продаже оружия Азербайджану как к исключительно деловой сделке] // Салідарнасць : газета. — 23 ноября 2018.</ref>:{{цытата|Мы неаднаразова адзначалі, што не можам ставіцца да продажу зброі Азербайджану як да выключна дзелавой здзелцы. Гэта зброя, якая адымае жыцця нашых суайчыннікаў, нашых салдат, грамадзянскага насельніцтва. Гонка ўзбраенняў у нашым рэгіёне вельмі небяспечна. Што тычыцца продажу ўзбраенняў Азербайджану з боку Беларусі, то гэта разам з вышэйпералічанай заклапочанасцю таксама ставіць пад сумнеў усю логіку калектыўнай бяспекі, кідае выклік усёй логіцы супрацоўніцтва ў рамках АДКБ і непасрэдным чынам наносіць шкоду эфектыўнасці і аўтарытэту Арганізацыі.}} Паводле заявы прэзідэнта непрызнанай Нагорна-Карабахскай Рэспублікі [[Араік Уладзіміравіч Аруцюнян|Араіка Аруцюняна]], падчас Другой Карабахскай вайны ў кастрычніку 2020 года Азербайджан абстраляў горад Сцепанакерт рэактыўнымі сістэмамі залпавага агню беларускай вытворчасці «Паланэз»<ref>{{cite news|title=Степанакерт обстреливают «Полонезы» и «Смерчи»|url=https://regnum.ru/news/3080983.html|agency=Регнум|date=2020-10-04|accessdate=2020-10-05|archivedate=2020-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201008041728/https://regnum.ru/news/3080983.html}}</ref>. У пачатку лістапада таго ж года азербайджанцы пры дапамозе беларускага комплексу [[радыёэлектронная барацьба|РЭБ]] «Навальніца-С» знішчылі адзін армянскі беспілотнік у Тавузскім раёне. Дзякуючы комплексам «Навальніца-6» былі паспяхова падушаны сродкі [[Супрацьпаветраная абарона|СПА]] Нагорнага Карабаха і Арменіі, уключаючы зенітныя ракетныя комплексы «[[Аса (зенітны ракетны комплекс)|Аса]]», «[[Тор (зенітны ракетны комплекс)|Тор]]» і [[С-300]]<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2020/11/23/azerbaydzhan-belorusskimi-grozami-glushil-armyanskuyu-pvo-video Азербайджан белорусскими «Грозами» глушил армянскую ПВО — видео] // EADaily, 23 ноября 2020</ref>. Па дадзеных сумеснага журналісцкага расследавання Бюро, Hetq і [[OCCRP]], падчас [[Другая Карабахская вайна|другой Карабахскай вайны]] Азербайджан збіваў армянскія беспілотнікі сістэмай СПА «[[С-125|Пячора-2ТМ]]», набытай у прыватнага беларускага вытворцы зброі «Тэтраэдр»<ref>{{cite web|url=https://www.ekhokavkaza.com/a/occrp-azerbaydzhan-sbival-armyanskie-bespilotniki-belorusskoy-sistemy/33514594.html|title=OCCRP: Азербайджан сбивал дроны в Карабахе с помощью белорусской системы ПВО|work=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]]|lang=ru}}</ref>. === Перспектыва ўдзелу УС РБ === У сувязі з тым, што Беларусь і Арменія з’яўляюцца членамі АДКБ, выказваліся меркаванні аб магчымасці адпраўкі [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|беларускіх войскаў]] у зону баявых дзеянняў. Фармальна арганізацыя да канфлікту дачынення не мела, паколькі НКР — гэта азербайджанская тэрыторыя і непрызнаная рэспубліка, якая не ўваходзіць у АДКБ. Згодна з [[Рэзалюцыя Генеральнай Асамблеі ААН 3314|рэзалюцыяй 3314 Генасамблеі ААН]], дзейнасць Арменіі ў Карабаху разглядаецца як агрэсія супраць Азербайджана. Дзяржавы-ўдзельніцы АДКБ абавязваюцца вырашаць усе рознагалоссі з іншымі краінамі мірнымі сродкамі, і ў такім выпадку падтрымка армянскай арміі з боку арганізацыі — гэта падтрымка агрэсіі, што не адпавядае мэтам Дагавора аб калектыўнай бяспецы<ref name="Лебедок"/>. Праблема абвастрылася пасля ўступлення Арменіі ў [[Еўразійскі эканамічны саюз]]. Адсутнасць агульнай мяжы паміж Арменіяй і іншымі членамі ЕАЭС, паводле палітолага Аляксандра Філіпава, не спрыяла эканамічнай інтэграцыі і выклікала сур’ёзную занепакоенасць у беларускіх уладаў. Акрамя таго, існавалі асцярогі, што армянскі бок паспрабуе заручыцца ваенна-палітычнай падтрымкай [[Расія|Расіі]], у тым ліку і па лініі ЕАЭС. Дадзеныя памкненні супярэчылі інтарэсам Беларусі, якая хацела б захаваць выключна эканамічны характар арганізацыі. Урад разумеў, што Расія і Арменія могуць выкарыстоўваць канфлікт як аргумент для ўзмацнення ролі АДКБ і/або больш цеснай інтэграцыі ў рамках ЕАЭС<ref name="Филиппов"/>. У ліпені 2020 года [[Узброеныя сутыкненні ў Тавушы (2020)|адбыліся сутычкі непасрэдна на мяжы дзвюх дзяржаў]]. Тым не менш АДКБ не распачала значных мер, толькі выказала сур’ёзную заклапочанасць, падкрэсліла неабходнасць неадкладнага спынення агню ў зоне сваёй адказнасці. У адпаведнасці са Статутам Арганізацыі пры абароне на калектыўнай аснове тэрытарыяльнай цэласнасці і суверэнітэту дзяржаў-членаў прыярытэт аддаецца палітычным сродкам<ref name="Лебедок"/>. Аднак, як адзначаў ваенны аналітык [[Ягор Лебядок]], беларускія УС маглі б патрапіць у зону канфлікту ў рамках АДКБ як міратворцы, пры наяўнасці мандата [[ААН]]<ref name="Лебедок"/>. == Гуманітарны бок == У канцы 2020 года лідар Азербайджана Ільхам Аліеў заклікаў сяброўскія краіны постсавецкай прасторы далучыцца да аднаўлення адбітых у армян тэрыторый пасля Другой Карабахскай вайны. У красавіку 2021-га па выніках перамоваў з Аляксандрам Лукашэнкам ён заявіў, што спадзяецца на ўдзел беларускіх кампаній у аднаўленчых работах. Як сказаў палітык: {{Цытата|Мы ведаем вопыт беларускіх кампаній па стварэнні аграпрамысловых комплексаў. Таму ў плане аднаўлення вызваленых тэрыторый гэтая тэма займае асаблівае месца.<..> Мы будзем прыцягваць да работ па аднаўленні тэрыторый толькі кампаніі з дружалюбных краін. І Беларусь з’яўляецца такой. Ужо кампаніі з трох дружалюбных краін працуюць у праектах па аднаўленні Карабаха. Спадзяемся, што чацвёртай краінай будзе Беларусь.}} У сваю чаргу Лукашэнка заявіў пра гатоўнасць ствараць разам прадпрыемствы, асабліва на тэрыторыях, якія адбілі падчас баявых дзеянняў 2020 года. Як адзначыў Міністр архітэктуры і будаўніцтва Беларусі [[Руслан Віктаравіч Пархамовіч|Руслан Пархамовіч]], менавіта [[сельская гаспадарка]] найбольш моцна зацікавіла азербайджанскіх калегаў. Па падабенству беларускіх [[аграгарадок|аграгарад]]коў плануецца забудова Нагорнага Карабаха. Гаворка ідзе ў цэлым аб аднаўленні ўсёй [[інфраструктура|інфраструктуры]], дзе прадугледжваецца як жылая забудова, так і сацыяльныя аб’екты. Таксама ішла гаворка аб аднаўленні [[гідраэлектрастанцыя|гідраэлектрастанцый]]<ref>[https://ont.by/news/kakuyu-rol-sygraet-belarus-v-vosstanovlenii-nagornogo-karabaha-itogi-vstrechi-lukashenko-i-alieva Какую роль сыграет Беларусь в восстановлении Нагорного Карабаха? Итоги встречи Лукашенко и Алиева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210508052931/https://ont.by/news/kakuyu-rol-sygraet-belarus-v-vosstanovlenii-nagornogo-karabaha-itogi-vstrechi-lukashenko-i-alieva |date=8 мая 2021 }} // ОНТ : телеканал. — 18 апреля 2021.</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * ''Диана Шибковская.'' [https://miasin.by/2014/01/21/vneshnyaya-politika-respubliki-belarus-i-armyano-azerbajdzhanskij-konflikt-diana-shibkovskaya/ Внешняя политика Республики Беларусь и армяно-азербайджанский конфликт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220808135314/https://miasin.by/2014/01/21/vneshnyaya-politika-respubliki-belarus-i-armyano-azerbajdzhanskij-konflikt-diana-shibkovskaya/ |date=8 жніўня 2022 }} // Миасин : интернет-газета. — 21 января 2014. * ''Александр Филиппов.'' [https://thinktanks.by/publication/2016/04/11/kakie-ugrozy-nesut-stolknoveniya-v-nagornom-karabahe-dlya-belarusi.html Какие угрозы несут столкновения в Нагорном Карабахе для Беларуси?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220411212416/https://thinktanks.by/publication/2016/04/11/kakie-ugrozy-nesut-stolknoveniya-v-nagornom-karabahe-dlya-belarusi.html |date=11 красавіка 2022 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 11 апреля 2016. * ''Егор Лебедок.'' [https://thinktanks.by/publication/2020/10/12/na-chey-storone-belarus-v-karabahskom-konflikte.html На чьей стороне Беларусь в карабахском конфликте?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210226214556/https://thinktanks.by/publication/2020/10/12/na-chey-storone-belarus-v-karabahskom-konflikte.html |date=26 лютага 2021 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 12 октября 2020. [[Катэгорыя:Карабахскі канфлікт]] [[Катэгорыя:Войны Беларусі]] g9x4ogbv0zakwgtflj18ug5ccqyt73h 5148094 5148093 2026-05-28T20:51:02Z DBatura 73587 5148094 wikitext text/x-wiki {{Main|Карабахскі канфлікт}} [[File:Беларусь і ўдзельнікі карабахскага канфлікту.png|thumb|{{color box|#228B22}} Беларусь<br>{{color box|#FF0000}} Арменія<br>{{color box|#1E90FF}} Азербайджан]]{{Беларусь і ўзброеныя канфлікты}} [[Карабахскі канфлікт]] з’яўляецца шматгадовым супрацьстаяннем паміж [[Арменія]]й і непрызнанай [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікай]] з аднаго боку, і [[Азербайджан]]ам з другога. Каменем перапоны стаў [[Нагорны Карабах]]. У гэтым пытанні [[Рэспубліка Беларусь]] выступала выключна за мірнае ўрэгуляванне, але пры гэтым прызнавала спрэчны рэгіён за азербайджанцамі. Урад краіны імкнуўся балансаваць паміж варагуючымі бакамі. == Палітыка-дыпламатычны бок == === Афіцыйная пазіцыя ўрада === {{Гл. таксама|Знешняя палітыка Беларусі}} У [[знешняя палітыка|знешняй палітыцы]] Беларусь традыцыйна выступае за мірнае ўрэгуляванне любых канфліктаў палітыка-дыпламатычнымі сродкамі. Гэта ж тычылася і армяна-азербайджанскага супрацьстаяння<ref name="шибковская"/>. З 1992-га Рэспубліка Беларусь была членам [[Мінская група АБСЕ|Мінскай групы АБСЕ]], адзінай актыўнай перамоўнай пляцоўкай па праблеме Нагорнага Карабаха<ref name="Филиппов"/>. У лістападзе 2009 года [[прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Лукашэнка]] досыць нечакана выступіў з шэрагам заяваў па пытанні Карабахскага крызісу, падкрэсліваючы зацікаўленасць сваёй краіны ўдзельнічаць у вырашэнні і іншых канфліктаў на [[постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]]<ref name="Филиппов">''Александр Филиппов.'' [https://thinktanks.by/publication/2016/04/11/kakie-ugrozy-nesut-stolknoveniya-v-nagornom-karabahe-dlya-belarusi.html Какие угрозы несут столкновения в Нагорном Карабахе для Беларуси?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220411212416/https://thinktanks.by/publication/2016/04/11/kakie-ugrozy-nesut-stolknoveniya-v-nagornom-karabahe-dlya-belarusi.html |date=11 красавіка 2022 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 11 апреля 2016.</ref>. У красавіку 2016 года на фоне чарговага [[узброеныя сутыкненні ў Нагорным Карабаху (2016)|абвастрэння ў рэгіёне]] прэс-сакратар [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь|МЗС РБ]] Дзмітрый Мірончык заявіў<ref>''Вадим Шундалов.'' [https://www.sb.by/articles/v-mid-poyasnili-pozitsiyu-belarusi-po-nagorno-karabakhskomu-konfliktu.html В МИД пояснили позицию Беларуси по Нагорно-Карабахскому конфликту] // СБ. Беларусь сегодня : газета. — 4 апреля 2016.</ref>: {{Цытата|Ключавая пазіцыя, з якой зыходзіць беларускі бок, — гэта выразны заклік устрымлівацца ад прымянення сілы або пагрозы сілай у міжнародных адносінах, як гэта адлюстравана ў [[Статут ААН|Статуце ААН]] і іншых аўтарытэтных міжнародна-прававых дакументах. Мы ўпэўнены, што праблема Нагорнага Карабаха можа быць вырашана выключна мірным шляхам і толькі ў адпаведнасці з агульнапрызнанымі прынцыпамі і нормамі міжнароднага права.}} У гэты ж час кіраўнік дзяржавы даў даручэнні міністру абароны [[Андрэй Аляксеевіч Раўкоў|Андрэю Раўкову]] і міністру замежных спраў [[Уладзімір Уладзіміравіч Макей|Уладзіміру Макею]] правесці кансультацыі з іх армянскімі і азербайджанскімі калегамі. Больш за тое, прэзідэнт Беларусі правёў тэлефонныя перамовы з лідарам Азербайджана [[Ільхам Аліеў|Ільхамам Аліевым]] і лідарам Арменіі [[Серж Саргсян|Сержам Саргсянам]]<ref name="Филиппов"/>. Сваю пазіцыю дзяржава захавала і пры [[Другая Карабахская вайна|Другой Карабахскай вайне 2020 года]]<ref>[https://sputnik.by/20200928/MID-Belarusi-prizval-prekratit-boevye-deystviya-v-Nagornom-Karabakhe-1045778152.html МИД Беларуси призвал прекратить боевые действия в Нагорном Карабахе]</ref>, і пры [[Сутыкненні ў Нагорным Карабаху (2023)|сутыкненнях 2023 года]]<ref>[https://news.zerkalo.io/economics/49303.html На «эскалацию обстановки» в Нагорном Карабахе отреагировали в МИД Беларуси]</ref>. Пасля падзення НКР афіцыйны Мінск быў наглядальнікам за працэсам разбраення нагорна-карабахскіх фарміраванняў: 23 верасня 2023 года ваенны аташэ Беларусі ў Азербайджане разам з калегамі з іншых краін прыбыў у [[Сцепанакерт]], каб азнаёміцца са становішчам<ref>[https://bel.sputnik.by/20230923/vaenny-atashe-belarus-pryby-u-nagorny-karabakh-1079690758.html Ваенны аташэ Беларусі прыбыў у Нагорны Карабах]</ref>. === Адносіны з удзельнікамі канфлікту === {{Гл. таксама|Беларуска-армянскія адносіны|Беларуска-азербайджанскія адносіны}} Дзяржава падтрымлівала цеснае палітычнае і эканамічнае супрацоўніцтва з абодвума бакамі канфлікту, балансуючы паміж пазіцыямі Арменіі і Азербайджана. Нягледзячы на вялікую для Беларусі эканамічную значнасць Азербайджана (як з пункту гледжання тавараабароту, так і з пункту гледжання сальда гандлёвага балансу), афіцыйны Мінск змог наладзіць цесныя адносіны з часткай армянскай палітычнай і дзелавой эліты, у прыватнасці, з бізнесменам і палітыкам [[Гагік Каляевіч Царукян|Гагікам Царукянам]]. Аднак з Арменіяй паўсталі некаторыя складанасці. Так, напрыклад, у красавіку 2016 года МЗС краіны запрасіў беларускага пасла ў [[Ерэван]]е для тлумачэнняў заявы дыпламатаў Беларусі аб падтрымцы тэрытарыяльнай цэласнасці Азербайджана. Армянскі бок падкрэсліў глыбокае здзіўленне пазіцыяй сваіх партнёраў<ref name="Филиппов"/>. ===== Крызіс у адносінах з Ерэванам ===== 16 мая 2024 года Аляксандр Лукашэнка наведаў з афіцыйным візітам Азербайджан. Пасля сустрэчы ў [[Баку]], ён з Ільхамам Аліевым адправіўся ў Нагорны Карабах, з якога да таго часу адбыўся поўны [[Выхад армян з Нагорнага Карабаха|выхад армянскага насельніцтва]]. У размове з прэзідэнтам Аліевым, Лукашэнка будучы саюзнікам Арменіі па [[АДКБ]] заявіў<ref>{{cite web|url=https://cis.minsk.by/news/27490/o_gosudarstvennom_vizite_prezidenta_belarusi_aleksandra_lukashenko_v_azerbajdzhan|title=О государственном визите Президента Беларуси Александра Лукашенко в Азербайджан|publisher=ИСПОЛНИТЕЛЬНЫЙ КОМИТЕТ СОДРУЖЕСТВА НЕЗАВИСИМЫХ ГОСУДАРСТВ|work=|date=2024-05-17|author=|accessdate=2024-05-17|archiveurl=|archivedate=}} </ref>: {{цытата|Я яшчэ падумаў, успомніў нашу размову перад вайной, перад вашай вызваленчай вайной, калі мы па-філасофску разважалі за абедам удваіх. Тады мы зразумелі, што ў вайне перамагчы можна. Гэта важна. Вельмі важна ўтрымаць гэтую перамогу.}} Улічваючы, што лідар краіны-члена Арганізацыі Дагавора аб калектыўнай бяспецы фактычна прызнаецца ў абмеркаванні маючай адбыцца вайны супраць іншага ўдзельніка АДКБ (Арменіі) з яе ворагам Азербайджанам, інфармацыйнае выданне [[NEWS.am]] звярнулася ў сакратарыят АДКБ з мэтай высветліць пазіцыю генеральнага сакратара Арганізацыі. Адказ зводзіўся да таго, што заява лідара Беларусі была зроблена ў рамках двухбаковага дыялогу, і яна не можа быць прадметам ацэнкі Генеральнага сакратара<ref>{{cite web|url=https://news.am/rus/news/823988.html|title=В ОДКБ ответили на запрос Новости Армении – NEWS.am касательно заявлений Лукашенко во время визита в Азербайджан|publisher=News.am|work=|date=2024-05-17|author=|accessdate=2024-05-17|archiveurl=|archivedate=}} </ref>. 13 чэрвеня прэм’ер Арменіі [[Нікол Пашынян]] заявіў, што не паедзе ў Беларусь, пакуль яе прэзідэнтам з’яўляецца Аляксандр Лукашэнка, паколькі той падтрымаў Азербайджан і ўдзельнічаў у яго падрыхтоўцы да вайны за Нагорны Карабах у 2020 годзе. Згодна з ім не паедзе не толькі ён, але і іншыя афіцыйныя прадстаўнікі Арменіі. Таксама Пашынян запатрабаваў ад Прэзідэнта Беларусі «выбачэнняў і тлумачэнняў, якія былі б прымальныя для армянскага народа». Пасля гэтага Ерэван адклікаў свайго пасла Размінка Хумарана. У адказ Мінск для кансультацый адклікаў свайго пасла з Арменіі<ref>{{cite web|url=https://www.moscowtimes.ru/2024/06/13/pashinyan-obvinil-lukashenko-vpodgotovke-voini-protiv-armenii-iokazalsya-poseschat-belarus-a133883|title=Пашинян обвинил Лукашенко в подготовке войны против Армении и оказался посещать Беларусь|publisher=The Moscow Times|work=|date=2024-06-13|author=|accessdate=2024-06-13|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. === Значэнне падзей для Беларусі === Палітолаг Юрый Шаўцоў заяўляў, што мінскі працэс па Карабаху стаў важным этапам у гісторыі беларускай знешняй палітыкі, бо дзяржава ўпершыню паспрабавала сябе ў якасці міратворца<ref>''Юлия Демешко.'' [https://www.sb.by/articles/lyudyam-nuzhen-mir.html Проблему Нагорного Карабаха помогут решить взгляд со стороны и предложения Президента Беларуси] // СБ. Беларусь сегодня : газета. — 2 ноября 2022.</ref>. Як адзначалася ў артыкуле «Знешняя палітыка Рэспублікі Беларусь і армяна-азербайджанскі канфлікт» за аўтарствам Дыяны Шыбкоўскай, аднаго з удзельнікаў рэспубліканскай навукова-практычнай канферэнцыі маладых аналітыкаў «Позва-2015» (праведзенай у верасні 2013), [[Паўднёвы Каўказ]] і [[Закаўказзе]] для Рэспублікі Беларусь з’яўляюцца звышважнымі ў эканамічным і палітычным плане. Падзеі тут могуць мець наступствы, якія выходзяць далёка за межы рэгіёну, і закранаць таксама беларускую бяспеку. Спецыфічнае геаграфічнае становішча робіць [[Каўказ]] перманентна патэнцыйнай зонай шырокага геапалітычнага канфлікту. Па гэтай прычыне для Беларусі неабходна стабільнасць і парадак у рэгіёне<ref name="шибковская">''Диана Шибковская.'' [https://miasin.by/2014/01/21/vneshnyaya-politika-respubliki-belarus-i-armyano-azerbajdzhanskij-konflikt-diana-shibkovskaya/ Внешняя политика Республики Беларусь и армяно-азербайджанский конфликт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220808135314/https://miasin.by/2014/01/21/vneshnyaya-politika-respubliki-belarus-i-armyano-azerbajdzhanskij-konflikt-diana-shibkovskaya/ |date=8 жніўня 2022 }} // Миасин : интернет-газета. — 21 января 2014.</ref>. Кандыдат палітычных навук Аляксандр Філіпаў звязваў неабходнасць міру на Каўказе з палітыкай Лукашэнкі па ператварэнні краіны ў свайго роду рэгіянальную [[Швейцарыя|Швейцарыю]], у надзейную пляцоўку для вырашэння рэгіянальных і нават глабальных праблем. Эксперт таксама спасылаўся на «чуткі ў беларускім істэблішменце», паводле якіх галоўнай прычынай міратворчых ініцыятыў прэзідэнта стала ўзнагароджанне амерыканскага лідара [[Барак Абама|Барака Абамы]] [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміяй міру]]. Нібыта кіраўнік беларускай дзяржавы даў адпаведныя ўказанні Міністэрству замежных спраў забяспечыць яго ўзнагароджанне аналагічнай прэміяй<ref name="Филиппов"/>. == Ваенны бок == === Пастаўкі ўзбраенняў Азербайджану === {{Гл. таксама|Экспарт ваеннай прадукцыі Беларусі|Ваеннае супрацоўніцтва Беларусі і Азербайджана}} З 2000-х гадоў Рэспубліка Беларусь актыўна пастаўляе ваенную прадукцыю [[Узброеныя сілы Азербайджана|Узброеным сілам Азербайджана]], частка з якой была ўжыта ў ходзе канфлікту ў Карабаху. У іх ліку за 2005—2020 гг. маюцца 131 адз. [[Т-72]], 11 адз. [[2С7|2С7 «Піён»]], 120 адз. [[122-мм гаўбіца Д-30|Д-30]], 2 адз. [[Т38 «Стылет»]], каля 10 адз. [[Паланэз (РСЗА)|В-200 «Паланэз»]], некаторы лік «[[Навальніца-С]]» і «[[Навальніца-6]]», [[Скіф (СТРК)|СТРК «Скіф»]] і 11 адз. [[Су-25]]. У 2018-м ключавыя пастаўкі ў Азербайджан беларускай вайсковай прадукцыі на 195 млн. $ былі ў жніўні—верасні, у 2019 годзе на 100 млн. $ — у лістападзе—снежні<ref name="Лебедок">''Егор Лебедок.'' [https://thinktanks.by/publication/2020/10/12/na-chey-storone-belarus-v-karabahskom-konflikte.html На чьей стороне Беларусь в карабахском конфликте?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210226214556/https://thinktanks.by/publication/2020/10/12/na-chey-storone-belarus-v-karabahskom-konflikte.html |date=26 лютага 2021 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 12 октября 2020.</ref>. У лістападзе 2018 года прэс-сакратар знешнепалітычнага ведамства Арменіі Ганна Нагдалян пракаментавала пастаўкі ўзбраенняў Азербайджану так<ref>[https://web.archive.org/web/20220411193228/https://gazetaby.com/post/mid-armenii-my-ne-mozhem-otnositsya-k-prodazhe-oruzhiya-azerbajdzhanu-kak-k-isklyuchitelno-delovoj-/144095/ МИД Армении: Мы не можем относиться к продаже оружия Азербайджану как к исключительно деловой сделке] // Салідарнасць : газета. — 23 ноября 2018.</ref>:{{цытата|Мы неаднаразова адзначалі, што не можам ставіцца да продажу зброі Азербайджану як да выключна дзелавой здзелцы. Гэта зброя, якая адымае жыцця нашых суайчыннікаў, нашых салдат, грамадзянскага насельніцтва. Гонка ўзбраенняў у нашым рэгіёне вельмі небяспечна. Што тычыцца продажу ўзбраенняў Азербайджану з боку Беларусі, то гэта разам з вышэйпералічанай заклапочанасцю таксама ставіць пад сумнеў усю логіку калектыўнай бяспекі, кідае выклік усёй логіцы супрацоўніцтва ў рамках АДКБ і непасрэдным чынам наносіць шкоду эфектыўнасці і аўтарытэту Арганізацыі.}} Паводле заявы прэзідэнта непрызнанай Нагорна-Карабахскай Рэспублікі [[Араік Уладзіміравіч Аруцюнян|Араіка Аруцюняна]], падчас Другой Карабахскай вайны ў кастрычніку 2020 года Азербайджан абстраляў горад Сцепанакерт рэактыўнымі сістэмамі залпавага агню беларускай вытворчасці «Паланэз»<ref>{{cite news|title=Степанакерт обстреливают «Полонезы» и «Смерчи»|url=https://regnum.ru/news/3080983.html|agency=Регнум|date=2020-10-04|accessdate=2020-10-05|archivedate=2020-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201008041728/https://regnum.ru/news/3080983.html}}</ref>. У пачатку лістапада таго ж года азербайджанцы пры дапамозе беларускага комплексу [[радыёэлектронная барацьба|РЭБ]] «Навальніца-С» знішчылі адзін армянскі беспілотнік у Тавузскім раёне. Дзякуючы комплексам «Навальніца-6» былі паспяхова падушаны сродкі [[Супрацьпаветраная абарона|СПА]] Нагорнага Карабаха і Арменіі, уключаючы зенітныя ракетныя комплексы «[[Аса (зенітны ракетны комплекс)|Аса]]», «[[Тор (зенітны ракетны комплекс)|Тор]]» і [[С-300]]<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2020/11/23/azerbaydzhan-belorusskimi-grozami-glushil-armyanskuyu-pvo-video Азербайджан белорусскими «Грозами» глушил армянскую ПВО — видео] // EADaily, 23 ноября 2020</ref>. Па дадзеных сумеснага журналісцкага расследавання Бюро, Hetq і [[OCCRP]], падчас [[Другая Карабахская вайна|другой Карабахскай вайны]] Азербайджан збіваў армянскія беспілотнікі сістэмай СПА «[[С-125|Пячора-2ТМ]]», набытай у прыватнага беларускага вытворцы зброі «Тэтраэдр»<ref>{{cite web|url=https://www.ekhokavkaza.com/a/occrp-azerbaydzhan-sbival-armyanskie-bespilotniki-belorusskoy-sistemy/33514594.html|title=OCCRP: Азербайджан сбивал дроны в Карабахе с помощью белорусской системы ПВО|work=[[Радыё Свабодная Еўропа/Радыё Свабода]]|lang=ru}}</ref>. === Перспектыва ўдзелу УС РБ === У сувязі з тым, што Беларусь і Арменія з’яўляюцца членамі АДКБ, выказваліся меркаванні аб магчымасці адпраўкі [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|беларускіх войскаў]] у зону баявых дзеянняў. Фармальна арганізацыя да канфлікту дачынення не мела, паколькі НКР — гэта азербайджанская тэрыторыя і непрызнаная рэспубліка, якая не ўваходзіць у АДКБ. Згодна з [[Рэзалюцыя Генеральнай Асамблеі ААН 3314|рэзалюцыяй 3314 Генасамблеі ААН]], дзейнасць Арменіі ў Карабаху разглядаецца як агрэсія супраць Азербайджана. Дзяржавы-ўдзельніцы АДКБ абавязваюцца вырашаць усе рознагалоссі з іншымі краінамі мірнымі сродкамі, і ў такім выпадку падтрымка армянскай арміі з боку арганізацыі — гэта падтрымка агрэсіі, што не адпавядае мэтам Дагавора аб калектыўнай бяспецы<ref name="Лебедок"/>. Праблема абвастрылася пасля ўступлення Арменіі ў [[Еўразійскі эканамічны саюз]]. Адсутнасць агульнай мяжы паміж Арменіяй і іншымі членамі ЕАЭС, паводле палітолага Аляксандра Філіпава, не спрыяла эканамічнай інтэграцыі і выклікала сур’ёзную занепакоенасць у беларускіх уладаў. Акрамя таго, існавалі асцярогі, што армянскі бок паспрабуе заручыцца ваенна-палітычнай падтрымкай [[Расія|Расіі]], у тым ліку і па лініі ЕАЭС. Дадзеныя памкненні супярэчылі інтарэсам Беларусі, якая хацела б захаваць выключна эканамічны характар арганізацыі. Урад разумеў, што Расія і Арменія могуць выкарыстоўваць канфлікт як аргумент для ўзмацнення ролі АДКБ і/або больш цеснай інтэграцыі ў рамках ЕАЭС<ref name="Филиппов"/>. У ліпені 2020 года [[Узброеныя сутыкненні ў Тавушы (2020)|адбыліся сутычкі непасрэдна на мяжы дзвюх дзяржаў]]. Тым не менш АДКБ не распачала значных мер, толькі выказала сур’ёзную заклапочанасць, падкрэсліла неабходнасць неадкладнага спынення агню ў зоне сваёй адказнасці. У адпаведнасці са Статутам Арганізацыі пры абароне на калектыўнай аснове тэрытарыяльнай цэласнасці і суверэнітэту дзяржаў-членаў прыярытэт аддаецца палітычным сродкам<ref name="Лебедок"/>. Аднак, як адзначаў ваенны аналітык [[Ягор Лебядок]], беларускія УС маглі б патрапіць у зону канфлікту ў рамках АДКБ як міратворцы, пры наяўнасці мандата [[ААН]]<ref name="Лебедок"/>. == Гуманітарны бок == У канцы 2020 года лідар Азербайджана Ільхам Аліеў заклікаў сяброўскія краіны постсавецкай прасторы далучыцца да аднаўлення адбітых у армян тэрыторый пасля Другой Карабахскай вайны. У красавіку 2021-га па выніках перамоваў з Аляксандрам Лукашэнкам ён заявіў, што спадзяецца на ўдзел беларускіх кампаній у аднаўленчых работах. Як сказаў палітык: {{Цытата|Мы ведаем вопыт беларускіх кампаній па стварэнні аграпрамысловых комплексаў. Таму ў плане аднаўлення вызваленых тэрыторый гэтая тэма займае асаблівае месца.<..> Мы будзем прыцягваць да работ па аднаўленні тэрыторый толькі кампаніі з дружалюбных краін. І Беларусь з’яўляецца такой. Ужо кампаніі з трох дружалюбных краін працуюць у праектах па аднаўленні Карабаха. Спадзяемся, што чацвёртай краінай будзе Беларусь.}} У сваю чаргу Лукашэнка заявіў пра гатоўнасць ствараць разам прадпрыемствы, асабліва на тэрыторыях, якія адбілі падчас баявых дзеянняў 2020 года. Як адзначыў Міністр архітэктуры і будаўніцтва Беларусі [[Руслан Віктаравіч Пархамовіч|Руслан Пархамовіч]], менавіта [[сельская гаспадарка]] найбольш моцна зацікавіла азербайджанскіх калегаў. Па падабенству беларускіх [[аграгарадок|аграгарад]]коў плануецца забудова Нагорнага Карабаха. Гаворка ідзе ў цэлым аб аднаўленні ўсёй [[інфраструктура|інфраструктуры]], дзе прадугледжваецца як жылая забудова, так і сацыяльныя аб’екты. Таксама ішла гаворка аб аднаўленні [[гідраэлектрастанцыя|гідраэлектрастанцый]]<ref>[https://ont.by/news/kakuyu-rol-sygraet-belarus-v-vosstanovlenii-nagornogo-karabaha-itogi-vstrechi-lukashenko-i-alieva Какую роль сыграет Беларусь в восстановлении Нагорного Карабаха? Итоги встречи Лукашенко и Алиева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210508052931/https://ont.by/news/kakuyu-rol-sygraet-belarus-v-vosstanovlenii-nagornogo-karabaha-itogi-vstrechi-lukashenko-i-alieva |date=8 мая 2021 }} // ОНТ : телеканал. — 18 апреля 2021.</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * ''Диана Шибковская.'' [https://miasin.by/2014/01/21/vneshnyaya-politika-respubliki-belarus-i-armyano-azerbajdzhanskij-konflikt-diana-shibkovskaya/ Внешняя политика Республики Беларусь и армяно-азербайджанский конфликт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220808135314/https://miasin.by/2014/01/21/vneshnyaya-politika-respubliki-belarus-i-armyano-azerbajdzhanskij-konflikt-diana-shibkovskaya/ |date=8 жніўня 2022 }} // Миасин : интернет-газета. — 21 января 2014. * ''Александр Филиппов.'' [https://thinktanks.by/publication/2016/04/11/kakie-ugrozy-nesut-stolknoveniya-v-nagornom-karabahe-dlya-belarusi.html Какие угрозы несут столкновения в Нагорном Карабахе для Беларуси?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220411212416/https://thinktanks.by/publication/2016/04/11/kakie-ugrozy-nesut-stolknoveniya-v-nagornom-karabahe-dlya-belarusi.html |date=11 красавіка 2022 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 11 апреля 2016. * ''Егор Лебедок.'' [https://thinktanks.by/publication/2020/10/12/na-chey-storone-belarus-v-karabahskom-konflikte.html На чьей стороне Беларусь в карабахском конфликте?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210226214556/https://thinktanks.by/publication/2020/10/12/na-chey-storone-belarus-v-karabahskom-konflikte.html |date=26 лютага 2021 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 12 октября 2020. [[Катэгорыя:Карабахскі канфлікт]] [[Катэгорыя:Войны Беларусі]] rv025nyfe774gpg1drkjgx4hax550bb 0 709274 5148019 4564207 2026-05-28T17:27:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148019 wikitext text/x-wiki Спіс [[Павятовы маршалак|маршалкаў дваранства]] [[Беластоцкі павет (Расійская імперыя)|Беластоцкага павета]]. {| class="wikitable" |+ !Выява !Імя !Чын ці званне !Дата пачатку !Дата заканчэння |- | |[[Дыянісі Лявіцкі]] | |1810 |1811 |- | |[[Мельхіёр Алдакоўскі]] | |1817 |1837 |- | |[[Войцех Алдакоўскі]] | |1837 |1841 |- | colspan="3" |''Вакансія'' |1841 |1842 |- | |[[Якуб Саковіч]] |паручнік |1842 |1862 |- | |[[Віктар Старжынскі]] |граф |1862 |1863 |- | colspan="3" |''Вакансія'' |1863 |1866 |- | |[[Мікалай Трахімоўскі]] |сапраўдны стацкі дарадца |1866 |1890 |- | |[[Анатоль Эвін]] |сапраўдны стацкі дарадца |1890 |1901 |- | |[[Віктар Давыдаў]] |палкоўнік |1901 |1904 |- | |[[Мікалай Невяровіч]] |калежскі асэсар, камер-юнкер |1904 |1905 |- | |[[Міхаіл Эрогін]] |падпалкоўнік |1905 |1906 |- | |[[Уладзімір Шэншын]] |стацкі дарадца |1906 |1915 |} == Літаратура == * [[Сяргей Токць]]. [https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=1217-1.pdf Спісы маршалкаў шляхты Гарадзенскан губерні ў XIX ст. (паводле Люцыяна Шчукі).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230720011332/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=1217-1.pdf |date=20 ліпеня 2023 }} // [[Герольд Litherland]].- № 3-4 (3) — Горадня, 2001 [[Катэгорыя:Павятовыя маршалкі беластоцкія]] qc1dsbtqgnqmt42w965hn87ra4i0akc 0 709275 5148201 4135562 2026-05-29T05:35:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148201 wikitext text/x-wiki Спіс [[Павятовы маршалак|маршалкаў дваранства]] [[Брэсцкі павет (Расійская імперыя)|Брэсцкага павета]]. {| class="wikitable" |+ !Выява !Імя !Чын ці званне !Дата пачатку !Дата заканчэння |- | |[[Стэфан Райскі]] | |1798 |1809 |- | |[[Ян Урсын-Нямцэвіч]] | |1809 |1815 |- | |[[Калікст Мержаеўскі]] | |1815 |1817 |- | colspan="3" |''Вакансія'' |1817 |1819 |- | |[[Павел Ягмін]] | |1819 |1828 |- | |[[Караль Урсын-Нямцэвіч]] | |1828 |1837 |- | |[[Фелікс Ягмін]] |камер-юнкер |1837 |1840 |- | |[[Ян Магільніцкі]] |ротмістр |1804 |1849 |- | |[[Люцыян Віслоцкі]] | |1849 |1853 |- | |[[Павел Ягмін]] | |1853 |1857 |- | |[[Юрый Гажыч]] | |1857 |1864 |- | |[[Аляксей Старажэнка]] |сапраўдны стацкі дарадца |1864 |1865 |- | |[[Іван Шэпелеў]] |падпаручнік гвардыі |1874 |1875 |- | |[[Грыгорый Шаблоўскі]] |сапраўдны стацкі дарадца |1875 |1880 |- | colspan="3" |''Вакансія'' |1880 |1881 |- | |[[Аляксей Штэр]] |сапраўдны стацкі дарадца |1881 |1901 |- | |[[Юрый Пашкоў]] |генерал-маёр |1901 |1904 |- | |[[Аляксандр Чычэрын]] |сапраўдны стацкі дарадца |1904 |1907 |- | |[[Пётр Сатонаў]] |штабс-капітан |1907 |1915 |} == Літаратура == * [[Сяргей Токць]]. [https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=1217-1.pdf Спісы маршалкаў шляхты Гарадзенскан губерні ў XIX ст. (паводле Люцыяна Шчукі).] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230720011332/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=1217-1.pdf |date=20 ліпеня 2023 }} // [[Герольд Litherland]].- № 3-4 (3) — Горадня, 2001 [[Катэгорыя:Павятовыя маршалкі брэсцкія| ]] 05atqvt1cicf51hcltkg2k43u8a92lk 0 710518 5148025 4884911 2026-05-28T17:53:47Z DBatura 73587 /* Міністэрства абароны Ізраіля */ 5148025 wikitext text/x-wiki {{Авіякатастрофа | Назва = Катастрофа Іл-20 у Сірыі | Выява =RF-93610 IL18(20M) Russian Air Force UUMB (33375039736) (2).jpg | Назва выявы =Самалёт, што разбіўся пад Баніясам, у 2015 годзе. | Дата = [[17 верасня]] [[2018]] | Час =20:07 ([[Універсальны каардынаваны час|UTC]]) | Характар =крушэнне над морам | Прычына =збіты з [[Зенітны ракетны комплекс|ЗРК]] [[С-200]] | Месца ={{Сцяг|Сірыя|1980}} 27 км на захад ад населенага пункта Баніяс. | Каардынаты = | Загінулыя =15 (усе) | Параненыя = | Выява паветранага судна = | Назва выявы паветранага судна = | Мадэль = [[Іл-20|Іл-20М]] | Імя самалёта = | Авіякампанія =[[Файл:Flag of Russian Aerospace Forces.svg|22px]] [[Паветрана-касмічныя сілы Расійскай Федэрацыі|ПКС РФ]] | Пункт вылету = | Прыпынкі ў дарозе = | Пункт прызначэння ={{Сцяг|Сірыя|1980}} [[Міжнародны аэрапорт імя Басіля Аль-Асада|Міжнародны аэрапорт імя Басіля Аль-Асада (база Хмеймім)]], [[Латакія]], [[Сірыя]] | Рэйс = | Бартавы нумар =RF-93610 | Дата выпуску = | Пасажыры = | Экіпаж = 15 | Выжыла =0 | nocat = }} '''Катастрофа Іл-20 у Сірыі''' — інцыдэнт з паветраным суднам радыёэлектроннай разведкі [[Іл-20]] [[Паветрана-касмічныя сілы Расійскай Федэрацыі|ПКС РФ]] са складу [[Авіяцыйная група ПКС Расіі ў Сірыі|авіяцыйнай групы ПКС Расіі ў Сірыі]], які адбыўся на тэрыторыі [[Сірыя|Сірыйскай Арабскай Рэспублікі]] [[17 верасня]] [[2018]] года. == Звесткі аб паветраным судне == Самалёт радыёэлектроннай разведкі [[Іл-20]]М, завадскі нумар 173011504, серыйны нумар 115-04, рэгістрацыйны нумар RF-93610. Пабудаваны ў 1973 годзе ў [[Масква|Маскве]] на ММЗ «Сцяг Працы». Базаваўся да камандзіроўкі ў Сірыю ў [[Маскоўская вобласць|Маскоўскай вобласці]], раней — у [[Калінінградская вобласць|Калінінградскай вобласці]]. Да рамонту на АРЗ горада [[Пушкін (горад)|Пушкін]] меў бартавы нумар 21. == Перадумова == {{Гл. таксама|Ірана-ізраільскія адносіны}} 17 верасня 2018 года [[Ізраіль]] прыняў рашэнне нанесці ракетны ўдар па мэтах у [[Латакія (мухафаза)|Латакіі]]. Удару чатырох [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16]] [[Ваенна-паветраныя сілы Ізраіля|ізраільскіх ВПС]] падвергліся ваенныя аб’екты, на якіх, па заяве ізраільскага боку, ішла падрыхтоўка да перадачы сістэм вытворчасці зброі ад [[Іран]]а ліванскай шыіцкай групоўцы «[[Хезбала]]» (Ізраіль лічыць іранскую прысутнасць у Сірыі пагрозай дзяржаўнай бяспекі). Па словах расійскага міністра абароны, ізраільскія вайскоўцы паведамілі прадстаўнікам расійскага ваеннага камандавання ў Сірыі менш чым за хвіліну да ўдару<ref name="bbc_19_09_2018">[https://www.bbc.com/russian/news-45564155 «Гибель Ил-20: Путин и Нетаньяху заняли примирительную позицию»] // BBC, 19.09.2018</ref>. Згодна з ізраільскімі данымі — за 12 хвілін<ref name="9tv180928"/>. == Развіццё падзей == 17 верасня [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Мінабароны Расіі]] паведаміла, што [[Міжнародны аэрапорт імя Басіля Аль-Асада|база Хмеймім]] страціла сувязь з самалётам Іл-20, на борце якога знаходзіліся 15 вайскоўцаў. Сувязь знікла ў 23:00 па [[Маскоўскі час|Маскоўскаму часу]], калі борт знаходзіўся над акваторыяй [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]] ў 35 кіламетрах ад узбярэжжа [[Сірыя|Сірыі]]<ref name="BBC1">{{cite web |url=https://www.bbc.com/russian/45556354|title=«В Сирии исчез с радаров российский Ил-20 с 14 военными на борту: версий несколько»|publisher=BBC|date=2018-09-18}}</ref><ref name="ABC1">{{cite web |url=http://www.abc.net.au/news/2018-09-18/russian-military-plane-disappears-over-syria/10262896|title=Russian spy plane 'accidentally shot down' by Syrian anti-aircraft battery|publisher=ABC News|date=2018-09-18|lang=en}}</ref>. 18 верасня стала вядома, што самалёт быў збіты савецкім комплексам [[С-200]] сірыйскай арміі пасля атакі ізраільскіх знішчальнікаў F-16 на правінцыю Латакія. Міністэрства абароны Расіі заявіла, што гэта быў «варожы жэст»<ref name="rg.ru1">{{cite web |url=https://rg.ru/2018/09/18/rossijskij-il-20-byl-sbit-raketoj-sirijskih-pvo.html|title=Российский Ил-20 был сбит ракетой сирийских ПВО|publisher=rg.ru|date=2018-09-18}}</ref><ref name="rbc1">{{cite web |url=https://www.rbc.ru/politics/18/09/2018/5ba0ac9d9a79475537cc39cc?from=main|title=Минобороны назвало виновных в гибели российского самолёта в Сирии|publisher=РБК|date=2018-09-18}}</ref>. 23 верасня мінабароны паведаміла, што пасля паразы ракетай экіпаж спрабаваў выратавацца і пайшоў на экстранную пасадку. [[Камандзір паветранага судна]] далажыў аб пажары на борце і пачатку экстранага зніжэння<ref name="ria180923">{{cite web |url=https://ria.ru/world/20180923/1529155882.html?referrer_block=index_main_1|title=Минобороны обвинило Израиль в крушении Ил-20|publisher=ria.ru|date=2018-09-23|lang=ru}}</ref>. 25 верасня міністэрства прадставіла да ўзнагароджання [[Ордэн Мужнасці|ордэнамі Мужнасці]] 15 загінулых членаў экіпажа<ref>{{cite web |url=https://rg.ru/2018/09/25/pogibshie-prikrushenii-il-20-voennye-predstavleny-k-nagrazhdeniiu-ordenami.html|title=Погибшие при крушении Ил-20 военные представлены к награждению орденами|publisher=Российская газета|date=2018-09-25|lang=ru}}</ref>. Загінулыя вайскоўцы пахаваны з [[Воінскія ўшанаванні пры пахаванні|воінскімі ўшанаваннямі]] 19 кастрычніка на [[Федэральныя ваенныя мемарыяльныя могілкі|Федэральных ваенных мемарыяльнах могілках]] і ў [[Кубінка (авіябаза)|Кубінцы]]<ref>{{cite web |url=https://www.ntv.ru/novosti/2090300/|title=Погибших в Сирии в результате крушения Ил-20 российских военных похоронили на мемориальных кладбищах в Мытищах и Кубинке|date=2018-10-20|publisher=НТВ|accessdate=2020-02-19|lang=ru}}</ref>. === Пошукава-выратавальная аперацыя === [[Пошукава-выратавальная аперацыя]] на месцы падзення самалёта была пачата неадкладна. Месца падзення самалёта выяўлена ў 27 км на захад ад населенага пункта [[Баніяс (горад, Сірыя)|Баніяс]] (правінцыя [[Тартус (мухафаза)|Тартус]])<ref name="RT1">{{cite web |url=https://russian.rt.com/world/news/555374-mesto-padeniya-il-20-latakiya|title=Обнаружено место падения российского Ил-20 у берегов Латакии|publisher=russian.rt.com|date=2018-09-18|lang=ru}}</ref>. Знойдзены і падняты фрагменты целаў экіпажа, іх асабістыя рэчы, а таксама абломкі самалёта. У пошуках задзейнічалі восем караблёў, катэраў і судоў забеспячэння са складу [[Пастаяннае аператыўнае злучэнне ваенна-марскога флоту Расійскай Федэрацыі ў Міжземным моры|пастаяннага аператыўнага злучэння ВМФ Расіі ў Міжземным моры]]. Са складу [[Чарнаморскі флот ВМФ Расіі|Чарнаморскага флоту]] накіравана судна праекта 11982 «Селігер», спецыяльна абсталяванае для правядзення глыбакаводных даследаванняў<ref>{{cite web |url=https://www.gazeta.ru/army/2018/09/18/11973805.shtml|title=Российские военные подняли обломки самолета Ил-20|publisher=gazeta.ru|date=2018-09-18|lang=ru}}</ref>. == Версіі == === Міністэрства абароны Расіі === Згодна з Мінабаронай Расіі, самалёт Іл-20 быў збіты сіламі [[Сірыйскія арабскія сілы СПА|СПА Сірыі]] з-за правакацыі ізраільскіх вайскоўцаў. У ваенным ведамстве паведамілі, што чатыры ізраільскіх F-16 наносілі ракетныя ўдары ў «непасрэднай блізкасці» ад самалёта ПКС РФ, чым «падставілі» Іл-20 пад удар сірыйскага комплексу С-200. Як падкрэслілі ў міністэрстве, дзеянні Тэль-Авіва расцэньваюцца як варожыя, і Масква пакідае за сабой права «на адэкватныя дзеянні ў адказ»<ref name="RT2">{{cite web |url=https://russian.rt.com/world/article/555284-siriya-rossiiskii-samolyot|title=«Безответственные действия израильских военных»: в Минобороны заявили, что Ил-20 был сбит из-за провокации Израиля|publisher=russian.rt.com|date=2018-09-18|lang=ru}}</ref>. На брыфінгу 23 верасня прадастаўлена храналогіі падзей, якія прывялі да крушэння ў Сірыі самалёта Іл-20. Абароннае ведамства пацвердзіла, што віна за збіты самалёт ляжыць на ізраільскіх ВПС. «Прадстаўленыя аб’ектыўныя звесткі сведчаць, што дзеянні ізраільскіх лётчыкаў-знішчальнікаў, якія прывялі да гібелі 15 расійскіх вайскоўцаў, кажуць або аб іх непрафесіяналізме, або, як мінімум, аб злачыннай халатнасці» — заявіў афіцыйны прадстаўнік Мінабароны Расіі генерал-маёр [[Ігар Яўгенавіч Канашэнкаў|Ігар Канашэнкаў]]<ref name="ria180923" />. 24 верасня праведзены яшчэ адзін брыфінг, дзе прадастаўлены фатаграфіі з сістэмы агляду паветранай абстаноўкі расійскага комплексу [[С-400]], які быў у Сірыі. Паводле гэтых звестак, ізраільскі F-16 знаходзіўся ў непасрэднай блізкасці ад расійскага Іл-20, што магло прывесці да пераключэння галоўкі саманавядзення ракеты С-200 на больш радыёкантрасную мэту<ref>{{cite video |url=https://www.youtube.com/watch?v=Tapo2tetZBo |title=Брифинг Минобороны России о дополнительных подробностях катастрофы российского Ил-20 в Сирии |date2=2018-09-24 |publisher=Минобороны России }}</ref>. === Міністэрства абароны Ізраіля === Згодна з [[Армія абароны Ізраіля|Арміяй абароны Ізраіля]] (ЦАХАЛ), сірыйскія СПА вялі «шырокі і недакладны агонь», што і стала прычынай гібелі расійскага Іл-20, і ў момант, калі сірыйскія СПА выпусцілі ракеты, якія трапілі ў Іл-20, самалёты ВПС Ізраіля ўжо знаходзіліся ў ізраільскай паветранай прасторы<ref>[https://www.nashdom.us/home/novosti/n/desjatki-raket-pvo-vo-vse-storony-tak-byl-sbit-il-20#cIhzYR7WRexdoTUMh7R5Qg Десятки ракет ПВО во все стороны: так был сбит Ил-20] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180923125548/https://www.nashdom.us/home/novosti/n/desjatki-raket-pvo-vo-vse-storony-tak-byl-sbit-il-20#cIhzYR7WRexdoTUMh7R5Qg |date=23 верасня 2018 }}, 09/21/2018</ref><ref name="9tv180928">{{cite web |url=http://9tv.co.il/news/2018/09/28/262385.html |website=9tv.co.il |publisher=9 канал (Израиль) |date=2018-09-28 |archiveurl=https://archive.today/20190101212743/http://9tv.co.il/news/2018/09/28/262385.html |title=Стали известны детали израильской версии гибели ИЛ-20 |archivedate=1 студзеня 2019 |quote=<br>''21:38 - четверка F-16 взлетает с базы ВВС на юге страны. ЦАХАЛ предупреждает россиян о готовящемся авиаударе.''<br> ''21:42 - самолеты ВВС прибывают на исходную точку атаки - к востоку от Кипра - и запускают ракеты по цели. ИЛ-20 в это время находится в 200 километрах от них в воздушном пространстве Сирии и летит на запад…''<br> ''21:50 - ракеты достигают цели и уничтожают ее… Согласно отчету Амикама Норкина, представленного российским военным в Москве, прошло 12 минут.''<br> ''21:52 - сирийские ПВО (системы С-200) в районе Латакии выпускают 27 ракет.''<br> ''22:05 - израильские самолеты пролетают над Хайфским заливом. Сирийская ракета поражает ИЛ-20.''<br> ''Согласно отчету, Израиль категорически отвергает утверждения о том, будто бы один из истребителей F-16 отделился от звена и спрятался за ИЛ-20, тем самым подставив его под удар. Российский самолет и израильские находились в совершенно разных районах, на разной высоте и двигались с разной скоростью…'' |accessdate=12 чэрвеня 2022 |url-status=live }}</ref>. Акрамя таго, падчас удараў ВПС Ізраіля па мэтам у Латакіі расійскі Іл-20 знаходзіўся па-за зоны правядзення аперацыі. Паводле ізраільцян, сірыйскія супрацьпаветраныя батарэі вялі агонь бязладна і не заклапаціліся пацверджаннем таго, што ў небе не было расійскіх самалётаў<ref>{{cite web |url=https://www.rbc.ru/politics/18/09/2018/5ba0e42c9a7947650fe8812b |title=Израиль назвал причиной гибели Ил-20 беспорядочный огонь сирийских ПВО |subtitle=Армия обороны Израиля выразила соболезнования в связи с гибелью экипажа российского военного самолёта в Сирии и описала свою версию событий |author=Павел Казарновский |publisher=РБК |date=2018-09-18 |accessdate=2018-09-20 }}</ref>. Ізраільская вайсковая дэлегацыя на чале з камандуючым ВПС [[Амікам Наркін|Амікамам Наркіным]] 20 верасня перадала [[Генеральны штаб Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі|генштабу Расіі]] справаздачу ЦАХАЛа, згодна з якой Сірыя задзейнічала 17 верасня некалькі комплексаў СПА, што выпусцілі больш за 20 супрацьпаветраных ракет; большасць ракет была выпушчана, калі самалёты ВПС Ізраіля ўжо знаходзіліся ў ізраільскай паветранай прасторы; Іл-20 на момант ізраільскага авіяўдару знаходзіўся па-за зонай дзеяння ізраільскіх ВПС. Акрамя таго, дэлегацыя таксама адхіліла зацвярджэнне расійскіх вайскоўцаў аб тым, што ізраільскія пілоты выкарыстоўвалі расійскі разведвальны самалёт Іл-20 у якасці «шчыта» падчас атакі, назваўшы яго «ілжывым»<ref name="9tv180928"/><ref>{{cite web|url=https://www.timesofisrael.com/israel-russia-accepts-our-take-on-syrian-downing-of-plane-coordination-goes-on/ |title=Israel: Russia accepts our take on Syrian downing of plane, coordination goes on |author=Judah Ari Gross. |work=Times of Israel |lang=en |date=2018-09-21 |accessdate=2018-09-21}}</ref>. == Міжнародная рэакцыя == Міністр абароны Расіі [[Сяргей Кужугетавіч Шайгу|Сяргей Шайгу]] ўсклаў віну на ізраільскі бок<ref name="RT3">{{cite web |url=https://russian.rt.com/world/news/555380-shoigu-izrail-samolyot-liberman|title=Шойгу возложил вину за сбитый Ил-20 на Израиль|publisher=russian.rt.com|date=2018-09-18|accessdate=2018-09-20}}</ref><ref name="RT4">{{cite web|url=https://russian.rt.com/russia/video/555372-zayavlenie-minoborony-il20-siriya|title=Заявление Минобороны по крушению Ил-20 в Сирии|publisher=russian.rt.com|date=2018-09-18|accessdate=2018-09-20}}</ref>. На сусветным узроўні шэраг службовых асоб выказалі спачуванні расійскаму боку, ад асобы Ізраіля выступіў прэм’ер-міністр [[Біньямін Нетаньяху]]<ref>{{cite web|url=https://ria.ru/syria/20180918/1528843413.html|title=Нетаньяху позвонил Путину после крушения Ил-20|publisher=РИА Новости|date=2018-09-18|accessdate=2018-09-20|lang=ru}}</ref>, ад асобы Францыі кіраўнік Мінабароны [[Флоранс Парлі]]<ref>[https://www.bfm.ru/news/395039 Франция выразила соболезнования в связи с трагедией в Сирии]</ref>, ад асобы ЗША прэзідэнт [[Дональд Трамп]] і спецпрадстаўнік дзяржсакратара па Сірыі [[Джэймс Джэфры]]<ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5ba119559a7947738e07fc3d Спецпредставитель США выразил соболезнования в связи с гибелью Ил-20]</ref><ref>[https://lenta.ru/news/2018/09/18/trump_il/] // Лента. Ру, сен 18</ref>. Спачуванні ў сувязі з гібеллю пятнаццаці расійскіх вайскоўцаў 24 верасня выказаў прэзідэнт Сірыі [[Башар Асад]]<ref>[http://www.kremlin.ru/events/president/news/58614 Телефонный разговор с Президентом Сирии Башаром Асадом] / kremlin.ru</ref>. == Наступствы == 2 кастрычніка 2018 года з Расіі ў Сірыю былі адпраўлены тры дывізіёны зенітных ракетных комплексаў [[С-300|С-300ПМ-2]]<ref>{{cite web |url=https://lenta.ru/news/2018/10/19/s300/ |title=Переданные Сирии С-300 оказались модернизированными |publisher=Лента.Ру |date=2018-10-19 |accessdate=2018-10-19 }}</ref>; навучанне сірыйскіх вайскоўцаў заняла каля трох месяцаў (першапачаткова комплексы абслугоўвалі іранскія спецыялісты). Таксама была ўзмоцнена сістэма [[радыёэлектронная барацьба|радыёэлектроннай барацьбы]] ў Сірыі, што кантралявала кірунак, з якога здзяйсняліся заходы ізраільскіх ВПС, на 200 кіламетраў<ref name="bbc_02_10_2018">{{cite web |url=https://www.bbc.com/russian/news-45726510 |title=С-300 в Сирии: Россия сообщила о передаче комплекса сирийским властям |publisher=BBC |date=2018-10-02 |accessdate=2018-10-16 }}</ref>. ЗША і Ізраіль выказалі пярэчанні супраць пастаўкі С-300; факт пастаўкі выклікаў іх рэзкае незадаволенасць. Так, саветнік прэзідэнта ЗША па нацыянальнай бяспецы [[Джон Болтан]] назваў гэты крок «буйной памылкай» і заявіў, што гэта прывядзе да значнай эскалацыі напружанасці ў рэгіёне<ref name="bbc_02_10_2018" />. Прэм’ер-міністр Ізраіля Біньямін Нетаньяху ў тэлефоннай размове з расійскім прэзідэнтам [[Уладзімір Пуцін|Уладзімірам Пуціным]] заявіў, што перадача Сірыі новых ЗРК ускладніць сітуацыю ў рэгіёне. Прэм’ер-міністр пры гэтым адзначыў, што Ізраіль будзе працягваць абараняць свае інтарэсы<ref name="bbc_02_10_2018" />. {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{Cite news|title=Российский Ил-20 был сбит ракетой сирийских ПВО|url=https://rg.ru/2018/09/18/rossijskij-il-20-byl-sbit-raketoj-sirijskih-pvo.html|work=«Российская газета»|date=2018-09-18|accessdate=2018-09-18|language=}} * {{Cite news|title=Сирийские ПВО сбили Ил-20 с российскими военнослужащими. Хроника|author=|url=https://meduza.io/live/2018/09/18/siriyskie-pvo-sbili-il-20-s-rossiyskimi-voennosluzhaschimi-hronika|work=Meduza|accessdate=2018-09-19|language=ru}} * {{Cite news|title=Брифинг Минобороны России|author=|url=https://www.facebook.com/rianru/videos/229002344640317/|work=РИА «Новости»|accessdate=2018-09-23|language=ru}} * [https://www.youtube.com/watch?v=ZGQhWtIxtA0 ZOOM. Кто ответит за сбитый российский Ил-20 в Сирии?] // RussiaToday Daily на YouTube * [http://nvo.ng.ru/nvoevents/2018-09-19/100_il190918.html В информации о сбитом Ил-20 российских ВКС есть нестыковки] // НВО НГ, 19.09.2018 * [https://news.rambler.ru/middleeast/40869997/ ВВС не прятались за российским Ил-20, заявили в израильской армии] // Рамблер (брифинг МО РФ, видео) * [https://vz.ru/society/2018/9/27/943525.html Ил-20 погубила поразительная случайность] // Взгляд, 27 сентября 2018 [[Катэгорыя:Верасень 2018 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 17 верасня]] [[Катэгорыя:Катастрофы 2018 года]] [[Катэгорыя:2018 год у Сірыі]] [[Катэгорыя:Авіякатастрофы]] [[Катэгорыя:Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі]] oi6kts9zfk78r30q30wh0axt5jbot91 0 710529 5148242 5142745 2026-05-29T09:56:06Z DBatura 73587 5148242 wikitext text/x-wiki {{Main|Удзел замежных краін у грамадзянскай вайне ў Сірыі}} [[File:Беларусь у сiрыйскiм канфлiкце.png|thumb|300px|{{color box|#228B22}} [[Рэспубліка Беларусь]]<br>{{color box|#FF0000}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыйская Арабская Рэспубліка]]<br>{{color box|#0000CD}} Асноўныя інтэрвенты: [[Злучаныя Штаты Амерыкі]], [[Расійская Федэрацыя]], [[Іран|Ісламская Рэспубліка Іран]], [[Турцыя|Турэцкая Рэспубліка]]]]{{Беларусь і ўзброеныя канфлікты}} [[Рэспубліка Беларусь]] у [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|сірыйскім канфлікце]] падтрымлівала бок урада [[Башар Асад|Башара Асада]]. Дзяржава аказвала ўладам розную дапамогу, пачынаючы ад дыпламатычнай і гуманітарнай, заканчваючы пастаўкамі ўзбраенняў. Пасля пачатку ў 2015 годзе [[Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі|ваеннай аперацыі Расіі]] ў [[СМІ]] перыядычна ўздымалася пытанне аб магчымасці задзейнічання [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|беларускіх узброеных сіл]]. Кіраўніцтва краіны, у тым ліку прэзідэнт [[Аляксандр Лукашэнка]], адмаўляла любыя заявы аб планах па адпраўцы сваіх вайскоўцаў у [[Сірыя|Сірыю]]. Тым не менш асобныя грамадзяне і ўраджэнцы Беларусі ў шэрагах [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|УС РФ]], [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]] і [[Сірыйская апазіцыя|ўзброенай апазіцыі]] прынялі ўдзел у канфлікце. == Роль дзяржавы == === Афіцыйная пазіцыя === [[File:UNGA resolution on Syria.png|thumb|right|Галасаванне па рэзалюцыі [[Генеральная Асамблея ААН|ГА ААН]] А/RES/66/253 (люты 2012 года). Дакумент асудзіў гвалт у Сірыі, падтрымаў рашэнне [[Ліга арабскіх дзяржаў|Лігі арабскіх дзяржаў]] ад 22 студзеня аб палітычным пераходзе, што мела на ўвазе адстаўку дзеючага ўрада, і папрасіў [[Генеральны сакратар ААН|Генеральнага сакратара]] прызначыць спецыяльнага пасланца па Сірыі<ref>[https://www.securitycouncilreport.org/un-documents/document/syria-a-res-66-253.php A/RES/66/253]</ref>.{{legend|#007f00|за}}{{legend|#7f0000|супраць (у т.л. Беларусь)}}{{legend|#7f7fff|устрымаліся}}]] {{Гл. таксама|Спіс рэзалюцый ААН па Сірыі}} З самых першых дзён канфлікту Беларусь актыўна падтрымлівала дзеючы сірыйскі рэжым<ref>[https://www.belta.by/president/view/lukashenko-belarus-s-pervyh-dnej-konflikta-v-sirii-byla-na-storone-ee-naroda-i-rukovodstva-355674-2019 Лукашенко: Беларусь с первых дней конфликта в Сирии была на стороне ее народа и руководства] // БЕЛТА, 22 июля 2019</ref>. Асабліва ярка гэта выяўлялася на пляцоўцы [[ААН]]<ref name="Шпаковский"/>. У лістападзе 2014 года рэспубліка выступіла супраць прыняцця трэцім камітэтам [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай Асамблеі]] рэзалюцыі, якая ўскладала віну на афіцыйны Дамаск за грубыя парушэнні [[Правы чалавека|правоў чалавека]] ў ходзе баявых дзеянняў. Гэтак жа краіна галасавала і ў снежні 2016 года па рэзалюцыі аб расследаванні [[Ваеннае злачынства|ваенных злачынстваў]] у Сірыі<ref name="Шпаковский"/>. У снежні 2017 года яна прагаласавала супраць рэзалюцыі Генасамблеі A/RES/72/191 аб палажэнне ў галіне правоў чалавека<ref>{{Cite web|url=https://www.unwatch.org/2017-2018-unga-resolutions-condemning-countries-72nd-session/|title = 2017 UNGA Resolutions Condemning Countries|date = 15 November 2017}}</ref>. На думку палітычнага аглядальніка [[Аляксандр Паўлавіч Шпакоўскі|Аляксандра Шпакоўскага]], беларускае кіраўніцтва лічыць, што падобныя абвінавачванні сумніўны і аднабокі. Нібыта ўлічваліся доказы злачынстваў выключна супраць урадавых сіл, а факты супраць [[сірыйская апазіцыя|паўстанцаў]] ігнараваліся. Шпакоўскі тлумачыў такую пазіцыю Беларусі па канфлікце не толькі ідэйна-палітычнымі матывамі або станам саюза з Расіяй, але таксама асабістым знаёмствам і ўзаемнай сімпатыяй Лукашэнка і Асада<ref name="Шпаковский">''Александр Шпаковский.'' [https://imhoclub.by/ru/material/belarus_i_sirija_ot_diplomatii_do_voennogo_sotrudnichestva Беларусь и Сирия: от дипломатии до военного сотрудничества] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181027185752/https://imhoclub.by/ru/material/belarus_i_sirija_ot_diplomatii_do_voennogo_sotrudnichestva |date=27 кастрычніка 2018 }} // IMHOclub : портал. — 30 мая 2017.</ref>. У красавіку 2018 года [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь]] асудзіла [[Ракетны ўдар па Сірыі ў красавіку 2018 года|ракетныя ўдары заходніх краін па Сірыі]]. У заяве, апублікаванай на [[Facebook]], гаварылася, што тым самым сітуацыя ў краіне фактычна ператвараецца ў міждзяржаўны ўзброены канфлікт. Беларусь заклікала ''«ўсе залучаныя бакі неадкладна спыніць прымяненне ваеннай сілы і шукаць шляхі ўрэгулявання канфліктаў мірнымі сродкамі і за сталом перамоваў»''<ref>[https://people.onliner.by/2018/04/14/siriya США, Великобритания и Франция бомбардировали Сирию. Беларусь осудила этот шаг, Россия собирает членов ОДКБ] // Onliner, 14 апреля 2017</ref>. Дыпламатычныя намаганні беларускага боку былі высока ацэнены ў [[Дамаск]]у. Так, напрыклад, у 2015 годзе ў інтэрв’ю тэлеканалу [[АНТ]] сірыйскі лідар Башар Асад заявіў, што ''«Беларусь разам з [[Расія]]й з’яўляецца асноўным гульцом на міжнароднай арэне ў дачыненні да той вайны, якая вядзецца супраць Сірыі»''<ref name="Шпаковский"/>. === Гуманітарная дапамога === У сакавіку 2015 года Аляксандр Лукашэнка падпісаў распараджэнне аб аказанні гуманітарнай дапамогі краіне. З тых часоў беларускім пасольствам у Сірыі неаднаразова праводзіліся гуманітарныя акцыі. Сярод такіх — мерапрыемства ў горадзе [[Халеб|Алепа]] ў верасні 2016 года, калі беларускія дыпламаты сумесна з расійскім [[Цэнтр па прымірэнні варагуючых бакоў і кантролі за перамяшчэннем бежанцаў|Цэнтрам па прымірэнні]] перадалі для патрэб арганізацый аховы здароўя і адукацыі парадку 23 тоны гуманітарных грузаў (харчаванне — 12,5 тоны, рэчавую маёмасць — 4,3 тоны, медыцынскае маёмасць і медыкаменты — 6,2 тоны)<ref name="Шпаковский"/>. У снежні 2018 года краіна аказала дапамогу Сірыі на агульную суму каля 989 тысяч беларускіх рублёў (каля 460 тысяч долараў). Гэта, у прыватнасці, два самазвала і аўтобус МАЗ, трэнажоры, адзенне, абутак, мэбля, лекі, сухое цэльнае малако, школьныя прыналежнасці. У сакавіку 2019 года ў сірыйскі порт [[Латакія]] на [[Міжземнае мора|Міжземным моры]] з Беларусі, дастаўлены гуманітарны груз, у тым ліку кампрэсарныя ўстаноўкі, дызель-генератары, інструменты для разборкі завалаў, а таксама школьныя прыналежнасці, парты, дзіцячыя адзенне і абутак. [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь]] пастановай №190 ад 2 красавіка 2021 года распарадзіўся аказаць Сірыі гуманітарную дапамогу на агульную суму 1,08 млн рублёў<ref name="восток">[https://media-polesye.by/news/gumanitarnaya-pomoshh-sirii-v-1-mln-kakim-stranam-i-kak-pomogaet-belarus/ Гуманитарная помощь Сирии в 1 млн: Каким странам и как помогает Беларусь]</ref>. Усяго за 2015—2021 гады былі перададзены чатыры партыі гуманітарнай дапамогі<ref name="МЗС"/>. Варта таксама згадаць распараджэнне Лукашэнка, якое было падпісанае ў маі 2017-га і прадугледжвала выдзяленне грашовых сродкаў для арганізацыі адпачынку і аздараўлення ў Беларусі 80 сірыйскіх дзяцей<ref name="Шпаковский"/>. У далейшым гэтая праграма была падоўжана. Да 2021 года больш за 1000 дзяцей з Сірыі змаглі адпачыць у рэспубліцы<ref name="МЗС">[https://syria.mfa.gov.by/be/humanitarian_cooperation/ Гуманітарнае супрацоўніцтва Рэспублікі Беларусь і Сірыйскай Арабскай Рэспублікі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220625233900/https://syria.mfa.gov.by/be/humanitarian_cooperation/ |date=25 чэрвеня 2022 }} на афіцыйным сайце беларускага пасольства ў Дамаску</ref>. === Пастаўкі ўзбраенняў === {{Гл. таксама|Экспарт ваеннай прадукцыі Беларусі}} На працягу канфлікту [[Узброеныя сілы Сірыі]] атрымлівалі ад Беларусі комплексы [[Супрацьпаветраная абарона|СПА]], стралковую і артылерыйскую зброю, а таксама боепрыпасы да іх. У жніўні 2019 года на сірыйскія [[МіГ-29]] усталяваны беларускія бартавыя комплексы абароны «Талісман»<ref name="бусел">[https://zen.yandex.ru/media/busel/v-kakie-strany-belarus-postavliaet-orujie-6049e5fc013fe76fa3861d4a В какие страны Беларусь поставляет оружие?]</ref>. Асобна варта адзначыць пастаўкі комплексаў [[Радыёэлектронная барацьба|РЭБ]] серыі «[[Навальніца (РЭБ)|Навальніца]]» вытворчасці канструктарскага бюро «Радар». Упершыню інфармацыя аб з’яўленні гэтай распрацоўкі ў Сірыі з’явілася яшчэ вясной 2018 годзе. Нібыта комплексы выкарыстоўваліся супраць амерыканскіх дронаў<ref>[https://www.naviny.media/article/20180506/1525592387-belarus-vyhodit-v-lidery-na-rynke-sredstv-radioelektronnoy-borby Беларусь выходит в лидеры на рынке средств радиоэлектронной борьбы, Не исключено, что белорусская электроника двойного назначения применялась в ходе боевых действий в Сирии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200901073708/https://www.naviny.media/article/20180506/1525592387-belarus-vyhodit-v-lidery-na-rynke-sredstv-radioelektronnoy-borby |date=1 верасня 2020 }} (4 мая 2018)</ref>. У жніўні 2020 года, па паведамленні [[Пентагон]]а, у небе над заходняй часткай правінцыі Ідліб былі адначасова страчаны адразу два ўдарна-разведвальных дрона [[MQ-9 Reaper]] («Жнец»), якія выляталі парай на баявое заданне з ракетамі AGM-114R9X на борце. Меркавана БПЛА ліквідаваны байцамі ўрадавай арміі, якія выкарыстоўвалі для гэтага беларускую сістэму РЭБ<ref>[https://www.discred.ru/2020/09/15/belorusskaya-groza-s-v-sirii-vyrvala-zuby-u-amerikanskih-zhnetsov/ Белорусская «Гроза-С» в Сирии вырвала зубы у американских «Жнецов»] // Discred, 15 сентября 2020</ref>. Пры гэтым у 2015 годзе Беларусь паставіла ў Балгарыю гранатамёты {{iw|АГС-17||be-tarask}} і СТРК 9П135М «[[Фагот (СТРК)|Фагот]]», якія былі перададзеныя сірыйскай апазіцыі<ref>{{Cite web|url=https://news.zerkalo.io/economics/85809.html|title=БРЦ: Сирийская оппозиция, вероятно, получала от Беларуси вооружения для борьбы с армией Асада|lang=ru|website=[[Zerkalo.io]]|date=2024-12-12|access-date=2024-12-12}}</ref>. == Перспектыва ўдзелу УС РБ == === Паведамленні === У сродках масавай інфармацыі дыскусія аб магчымасці адпраўкі беларускіх вайскоўцаў у «гарачую кропку» пачалася пасля старту ваеннай аперацыі Расіі ў 2015 годзе. Расійскі журналіст Аляксей Арцахаў прапаноўваў прымусіць беларускага лідара Аляксандра Лукашэнка выконваць «саюзніцкія абавязанні» па [[АДКБ]], каб той паслаў сваю армію ў дапамогу [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|УС РФ]]<ref>[https://web.archive.org/web/20200505075824/https://charter97.org/ru/news/2015/11/29/180614/ Российские СМИ: А почему белорусы не воюют вместе с нами в Сирии?] // Хартия'97, 29 ноября 2015</ref>. У пачатку ліпеня 2017 года спецпрадстаўнік расійскага прэзідэнта па сірыйскім урэгуляванні Аляксандр Лаўрэнцьеў заявіў, што Расія звярнулася да краін [[СНД]], у тым ліку і да Беларусі, з прапановай разгледзець пытанне аб накіраванні міратворчага кантынгенту для маніторынгу ў зонах дээскалацыі ў Сірыі. Супадзенне гэтай заявы з канферэнцыяй начальнікаў генеральных штабоў дзяржаў-членаў ААН па пытаннях правядзення аперацый па падтрыманні міру 6—7 ліпеня ў [[Нью-Ёрк]]у, у якой удзельнічаў начальнік [[Генеральны штаб Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь|Генеральнага штаба Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]] [[генерал-маёр]] [[Алег Аляксеевіч Белаконеў|Алег Белаконеў]], дало падставу для розных спекуляцый з нагоды магчымасці такога зыходу<ref name="сивицкий">''Арсений Сивицкий.'' [https://thinktanks.by/publication/2017/07/19/pochemu-voennye-iz-belarusi-ne-otpravyatsya-v-siriyu.html Почему военные из Беларуси не отправятся в Сирию] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230605225114/https://thinktanks.by/publication/2017/07/19/pochemu-voennye-iz-belarusi-ne-otpravyatsya-v-siriyu.html |date=5 чэрвеня 2023 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 19 июля 2017.</ref>. У красавіку 2019 года ізраільскі ваенна-аналітычны партал Debka са спасылкай на «замежныя разведвальныя крыніцы» паведаміў пра гібель беларускіх, іранскіх і паўночнакарэйскіх ваенных спецыялістаў 13 красавіка падчас авіяналёту [[Ваенна-паветраныя сілы Ізраіля|ізраільскіх ВПС]] на горад [[Масьяф]]. Па сцвярджэнні партала, замежнікі займаліся мадэрнізацыяй ракет наземнага базіравання для Сірыі і «[[Хезбала|Хезбалы]]»<ref name="масьяф">[https://news.tut.by/economics/633966.html Израильские СМИ сообщили о гибели белорусских специалистов в Сирии, Беларусь опровергает] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190921182703/https://news.tut.by/economics/633966.html |date=21 верасня 2019 }}</ref>. У пачатку лютага 2021 года ініцыятыва [[BYPOL]] распаўсюдзіла інфармацыю, што беларускія ўлады збіраюць міратворчы кантынгент у 600 вайскоўцаў для адпраўкі ў Сірыю. Як гаварылася ў паведамленні, у Заходнім і Паўночна-Заходнім аператыўных камандаваннях ужо прыйшла дырэктыва аб адборы вайскоўцаў. У сувязі з гэтым, паводле звестак групы BYPOL, вайскоўцы пачалі масава звальняцца з Узброеных Сіл<ref name="bypol">{{Cite web|lang=ru|url=https://ex-press.by/rubrics/obshhestvo/2021/02/01/minoborony-prokommentirovalo-informaciyu-ob-otpravke-belorusskix-soldat-v-siriyu|title=Минобороны прокомментировало информацию об отправке белорусских солдат в Сирию|website=EX-PRESS.BY|date=2021-02-01|access-date=2021-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201203708/https://ex-press.by/rubrics/obshhestvo/2021/02/01/minoborony-prokommentirovalo-informaciyu-ob-otpravke-belorusskix-soldat-v-siriyu|archive-date=1 лютага 2021|url-status=dead}}</ref>. Новая хваля дыскусій на гэтую тэму здарылася праз год, у лютым 2022 года. У расійскіх СМІ з’явілася сенсацыйная інфармацыя аб тым, што ўрад РФ ухваліў праект пагаднення аб размяшчэнні вайсковага кантынгенту Беларусі ў Сірыі. У распараджэнні, падпісаным прэм’ер-міністрам [[Міхаіл Уладзіміравіч Мішусцін|Міхаілам Мішусціным]], поўны тэкст якога быў апублікаваны на афіцыйным партале прававой інфармацыі краіны, было напісана: ''«Ухваліць прадстаўлены Мінабароны РФ, узгоднены з МЗС і іншымі зацікаўленымі федэральнымі органамі выканаўчай улады, Вярхоўным судом, Следчым камітэтам і папярэдне прапрацаваны з беларускім бокам праект пагаднення паміж урадам РФ і ўрадам Беларусі аб супрацоўніцтве ў галіне аказання гуманітарнай дапамогі Сірыйскай Арабскай Рэспубліцы»''<ref name="iSANS"/>. У дакуменце гаворыцца, што Мінск і Масква прынялі да ўвагі афіцыйнае запрашэнне прыняць удзел у місіі па аказанні гуманітарнай дапамогі на тэрыторыі Сірыі і, як было падкрэслена, беларускі вайсковы кантынгент колькасцю да 200 чалавек будзе прыцягвацца да выканання мерапрыемстваў ''«выключна ў гуманітарных мэтах па-за зонай баявых дзеянняў»''. Згодна з дакументам, планавалася, што [[Ваенныя спецыялісты Беларусі|беларускія ваенныя спецыялісты]] будуць размешчаны ў месцах дыслакацыі [[Авіяцыйная група ПКС Расіі ў Сірыі|расійскай авіяцыйнай групы]], а таксама будуць аператыўна падпарадкоўвацца расійскаму цэнтру па прымірэнні варагуючых бакоў і кантролі за перамяшчэннем бежанцаў, але пры гэтым заставацца пад камандаваннем упаўнаважанага органа беларускага боку<ref name="iSANS">О роли Беларуси в сирийском конфликте // iSANS : международная инициатива. — 8 февраля 2022.</ref>. ===Заявы ўладаў === [[Міністэрства абароны Беларусі]], МЗС і [[Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь]] абвяргалі любую інфармацыю, звязаную з дадзенай тэмай. Асабліва гэта тычылася паведамленняў BYPOL<ref name="bypol"/> і Debka<ref name="масьяф"/>. У лютым 2022-га прэзідэнт Аляксандр Лукашэнка падчас скандалу вакол дакумента, падпісанага Мішусціным, назваў гэта [[фэйкавыя навіны|фэйкам]]. Аднак палітык абмовіўся, што некаторую колькасць гадоў таму Асад прасіў адправіць яго ў Сірыю медыкаў<ref>''Георгий Нестеров.'' [https://lenta.ru/news/2022/02/08/luka_react/ Александр Лукашенко назвал фейком новость об отправке белорусских военных в Сирию] // Lenta.ru, 8 февраля 2022</ref>. === Крытыка паведамленняў === Адным з першых, хто паставіў пад сумнеў магчымасць адпраўкі беларускіх вайскоўцаў у Сірыю стаў палітолаг Арсеній Сівіцкі, які ў ліпені 2017 года апублікаваў па гэтым пытанні свой артыкул. Ён паказаў некалькі прычын немагчымасці падобнага зыходу<ref name="сивицкий"/>. Згодна беларускаму заканадаўству і палітычнай пазіцыі беларускага кіраўніцтва, [[узброеныя сілы]] могуць быць задзейнічаны за мяжой толькі ў тым выпадку, калі яны прымаюць удзел у міратворчай аперацыі, санкцыянаванай рэзалюцыяй [[Савет бяспекі ААН|Савета бяспекі ААН]]. Таксама, як адзначыў палітолаг, нягледзячы на тое, што Беларусь уваходзіць у розныя ваенна-палітычныя кааліцыі з Расіяй, межы адказнасці беларускага боку – заходні стратэгічны кірунак [[Саюзная дзяржава|Саюзнай дзяржавы]] і толькі ў межах тэрыторыі Рэспублікі Беларусь. У дадатак урад палохае складаны клубок супярэчнасцяў розных сіл і праблем з дээскалацыяй<ref name="сивицкий"/>. У 2021 годзе ў перспектыве ваеннай аперацыі Беларусі ў Сірыі засумняваўся і калумніст [[TUT.BY]] Дзяніс Буркоўскі. Ён у першую чаргу падвергнуў сумневу інфармацыю ад BYPOL. Для невялікай беларускай арміі, на яго думку, будзе вельмі праблематычна выставіць для замежнай місіі кантынгент у некалькі сотняў кантрактнікаў. Плюс да гэтага неабходна ажыццявіць дадатковую падрыхтоўку кадраў, паколькі гаворка ідзе пра «міратворчую» аперацыю<ref>Денис Бурковский. [https://42.tut.by/717175 Правда ли, что 600 белорусских солдат могут отправиться в Сирию? Разбираемся в вопросе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210205194259/https://42.tut.by/717175 |date=5 лютага 2021 }} // TUT.BY, 1 февраля 2021</ref>. У лютым 2022 года з крытыкай падобнага роду паведамленняў выступіла міжнародная ініцыятыва iSANS. Як адзначыла арганізацыя, у дакуменце за подпісам Мішусціна згадваецца толькі запрашэнне, як мяркуецца, высланае рэжымам Башара Асада беларускаму боку, але ніяк не пагадненне або дагавор аб адпраўцы вайскоўцаў. iSANS выказала здагадку, што разгортванне ў Сірыі кантынгенту з Беларусі можа выклікаць неадназначную рэакцыю нават у прыхільнікаў Лукашэнка, які ''«неаднаразова абяцаў беларускім маці, што іх сынам ніколі не давядзецца ваяваць у трэціх краінах, адстойваючы чужыя інтарэсы»''. Таму наўрад-ці б улады рызыкнулі на такую авантуру<ref name="iSANS"/>. == Беларусы ў канфлікце == === Камбатанты === Па даных на 2021 год вядома пра 10 грамадзян і ураджэнцаў рэспублікі, якія ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях у Сірыі. Чацвёра з іх загінулі. {|class="sortable wikitable" !Імя||Паходжанне||Статус||Заўвагі |- ||Абу Сафія Беларусі (''беларускае імя пры нараджэнні невядома'')||''невядома''||{{Сцяг|Джыхад}} супрацоўнік ПВК «[[Мальхама Тактыкал|Malhama Tactical]]»<br>[[File:103rd Separate Guards Airborne Brigade SSI.png|22px]] старшы сяржант [[103-я асобная гвардзейская паветрана-дэсантная брыгада|103-й гв. АПДБр]] <small>(да Сірыі)</small>||У снежні 2017 года забіты ў правінцыі Ідліб<ref name="ЧВК"/>.<br>(гл. [[Баі за Ідліб (з 2012)|Баі за Ідліб]]) |- ||Уладзімір Бекіш||[[File:Flag of Hrodna.svg|22px]] г. [[Гродна]]||[[File:Sleeve patch of the 5th Guards Tank Brigade.svg|22px]] камандзір разведроты [[5-я асобная гвардзейская танкавая брыгада (фарміравання 2009)|5-й АТБр]] [[Сухапутныя войскі Расіі|Сухапутных войскаў Расіі]]|||19 чэрвеня 2016 загінуў у баі з сіламі ІДІЛ на дарозе з Ітрыі ў Эр-Раку<ref>[https://www.moyby.com/news/226260/ Погибший в Сирии гродненец был командиром роты разведки]</ref>.<br>(гл. [[Наступленне ад Ітрыі ў бок Ракі (2016)]]) |- ||Руслан Бабінін||[[File:Flag of Minsk, Belarus.svg|22px]] г. [[Мінск]]||{{Сцяг|Расія}} супрацоўнік [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]||<ref name="СБУ">[https://web.archive.org/web/20210513202636/https://news.tut.by/world/602317.html СБУ: Мы идентифицировали личности 11 белорусов из ЧВК Вагнера, воевавших в Сирии]</ref> |- ||Дзяніс Васільеў||[[File:Flag of Hrodna.svg|22px]] г. [[Гродна]]||[[Файл:Islamic State flag.svg|22px]] баец групоўкі «[[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]»||1 снежня 2015 года загінуў у баі з курдскімі ўзброенымі фарміраваннямі на сірыйска-іракскай мяжы<ref>[https://web.archive.org/web/20210513202633/https://news.tut.by/society/475954.html "Разгружал арбузы на рынке, потом уехал за границу". Соседи о белорусе, который воевал за ИГИЛ]</ref>. |- ||Аляксандр Вячэрнін||[[File:Flag of Vitsebsk region.svg|22px]] [[Віцебская вобласць]]||[[File:Flag of the Russian Aerospace Forces.svg|22px]] штурман ваенна-транспартнага самалёта [[Іл-20]] [[Паветрана-касмічныя сілы Расійскай Федэрацыі|ПКС Расіі]]||17 верасня 2018 года загінуў падчас крушэння самалёта, па памылцы збітага сірыйскімі СПА у 27 км на захад ад Баніяса<ref>[https://web.archive.org/web/20210516111108/https://news.tut.by/society/608556.html Уроженец Беларуси погиб в Сирии при крушении]</ref>.<br>(гл. [[Катастрофа Іл-20 у Сірыі]]) |- ||Руслан Бабінін||[[File:Flag of Vitsebsk region.svg|22px]] [[Віцебская вобласць]]||{{Сцяг|Расія}} супрацоўнік [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]||<ref name="СБУ"/> |- ||Канстанцін Гірс||[[File:Flag of Vitsebsk region.svg|22px]] [[Віцебская вобласць]]||{{Сцяг|Расія}} супрацоўнік [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]||<ref name="СБУ"/> |- ||Эдвард Давідаў||[[File:Flag of Brest, Belarus.svg|22px]] г. [[Брэст]]||{{Сцяг|Расія}} супрацоўнік [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]||<ref name="СБУ"/> |- ||Сяргей Сазанаў||[[Файл:Flag of Homyel Voblast.svg|22px]] [[Гомельская вобласць]]||{{Сцяг|Расія}} супрацоўнік [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]||<ref name="СБУ"/> |- ||Аляксандр Ступніцкі||[[File:Flag of Vitsebsk region.svg|22px]] [[Віцебская вобласць]]||{{Сцяг|Расія}} супрацоўнік [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]||<ref name="СБУ"/> |- ||Вадзім Юшкевіч||[[File:Flag of Vitsebsk region.svg|22px]] [[Віцебская вобласць]]||{{Сцяг|Расія}} супрацоўнік [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]||<ref name="СБУ"/> |} У ліпені 2018 года на брыфінгу [[Служба бяспекі Украіны|Службы бяспекі Украіны]] згадвалася аб 11 грамадзянах рэспублікі, якія ў складзе расійскага «Вагнера» змагаліся ў Сірыі. Аднак названы імёны толькі шасцярых<ref name="СБУ"/>. Такім чынам, агульная колькасць беларусаў, што прайшлі праз сірыйскі канфлікт, можа дасягаць 15 чалавек. У 2018 годзе ў матэрыяле Уладзіміра Шлыкава ў праграме «Вот так» на тэлеканале «[[Белсат]]» было агучана, што [[ісламізм|ісламісцкую]] [[прыватная ваенная кампанія|ПВК]] «Malhama Tactical», звязаную з арганізацыяй «[[Хаят Тахрыр аш-Шам]]», узначаліў ураджэнец рэспублікі Абу Салман Беларусі (не блытаць з Абу Сафія Беларусі). Папярэдні кіраўнік, узбек Абу Рофік, перадаў свае паўнамоцтвы, але застаўся ў кампаніі<ref name="ЧВК">{{Cite web |url=https://soldat.pro/2018/01/10/o-popavshix-v-malhama-tactical-dzhixadistov-grazhdanax-belorussii-video/ |title=О попавших в «Malhama Tactical» джихадистов, гражданах Белоруссии. (видео) {{!}} soldat.pro — Военные специалисты. Обьединяем лучших! |access-date=13 чэрвеня 2022 |archive-date=13 мая 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513202635/https://soldat.pro/2018/01/10/o-popavshix-v-malhama-tactical-dzhixadistov-grazhdanax-belorussii-video/ |url-status=dead }}</ref>. Як адзначыў расійскі журналіст і ваенны аглядальнік Алег Блохін у сваім [[Telegram]]-канале, Абу Салман Беларусі служыў у 103-й Віцебскай брыгадзе<ref name="Блохин">[https://t.me/Oleg_Blokhin/5077 Пост Олега Блохина]</ref>. Аднак у 2020 годзе ў адным з пастоў праекта «Д///ихад» заяўлялася, што Беларусі і Рофік — адзін і той жа чалавек, які хаваецца пад рознымі асобамі. Сапраўднае імя кіраўніка ПВК — Сухроб Балтабаеў. Нібыта на фотаздымках, як Беларусі, так і Рофік хаваюць свае твары за балаклавай, але ў поглядзе адгадваецца падабенства. У сваю чаргу адмін Telegram-канала «Reverse Side Of the Medal» (RSOTM), які спецыялізуецца на лакальных канфліктах, [[Контртэрарызм|барацьбе з тэрарызмам]] і эксклюзівах ПВК «Вагнера», змог займець кантактныя даныя Беларусі, што апынуліся ідэнтычныя кантактам Рофіка<ref>[https://t.me/grey_zone/4473 Пост RSOTM 1]</ref>. Аўтар таксама падаў аўдыёзапіс для параўнання галасоў абодвух<ref>[https://t.me/grey_zone/4474 Пост RSOTM 2]</ref>. Тым не менш у 2021 RSOTM перагледзеў свае погляды, паколькі была выяўлена магіла Рофіка<ref>[https://t.me/grey_zone/11183?single Пост RSOTM 3]</ref>. Паводле Блохіна, ён загінуў яшчэ ў 2019 годзе<ref name="Блохин"/>. Пытанне аб суадносінах асоб беларуса Беларусі і ўзбека Рофіка яшчэ застаецца адкрытым. === Выкраданні === * У жніўні 2013 года паўстанцкая групоўка «[[Фронт аль-Нусра]]» паланіла беларуску Святлану Маркіяновіч і яе малдаўскую сяброўку Карыну Кальца. Баевікі абвінавацілі іх у шпіянажы на «Хезбалу». Відэа з затрыманымі дзяўчатамі было апублікавана на [[YouTube]]. У верасні палонніцы здзейснілі ўцёкі. Яны вылезлі з вокнаў дома, спусціліся па канатах і схаваліся ў мячэці, імам якой не здаў уцекачоў. Затым дыпламаты вывезлі іх у [[Ліван]], а адтуль вярнулі дадому<ref>[https://web.archive.org/web/20210513202635/https://news.tut.by/society/366494.html Белоруска Светлана Маркиянович сбежала из сирийского плена]</ref>. === Эвакуацыя === У перыяд 2012—2015 гг. Рэспубліка Беларусь актыўна вывозіла сваіх грамадзян з «[[Узброены канфлікт|гарачай кропкі]]». Значнае садзейнічанне эвакуацыі беларусаў аказалі улады Расіі і [[Украіна|Украіны]]. 30 жніўня 2012 года сямёра беларусаў украінскім бортам вылецелі ў [[Кіеў]] разам з украінцамі, палякамі і сірыйцамі. Мерапрыемства па эвакуацыі праводзілася з удзелам [[Міністэрства замежных спраў Украіны|МЗС]], [[Дзяржаўная служба Украіны па надзвычайных сітуацыях|МНС]], [[Міністэрства абароны Украіны|Мінабароны]] Украіны і яе авіякампаніямі. Акрамя таго, падтрымку аказала [[Міжнародная арганізацыя па міграцыі]]<ref>[https://n1.by/news/406826-iz-sirii-eyvakuirovany-7-belorusov Из Сирии эвакуированы 7 белорусов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210514085430/https://n1.by/news/406826-iz-sirii-eyvakuirovany-7-belorusov |date=14 мая 2021 }}</ref>. Ноччу 9 верасня 2013 года борт [[Міністэрства надзвычайных сітуацый Расійскай Федэрацыі|МНС Расіі]] з пяццю грамадзянамі рэспублікі прызямліўся ў аэрапорце [[Дамадзедава (аэрапорт)|Дамадзедава]]. Паводле інфармацыі беларускага пасольства ў Сірыі, у краіне яшчэ заставаліся каля 85 грамадзян РБ<ref>[https://www.tvr.by/news/obshchestvo/eshche_5_belorusov_evakuirovany_iz_sirii_reysom_rossiyskogo_mchs_09_09_2013_19_04_0022/ Еще 5 белорусов эвакуированы из Сирии рейсом российского МЧС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210514085952/https://www.tvr.by/news/obshchestvo/eshche_5_belorusov_evakuirovany_iz_sirii_reysom_rossiyskogo_mchs_09_09_2013_19_04_0022/ |date=14 мая 2021 }} // Белтелерадиокомпания, 9 сентября 2013</ref>. 17 жніўня 2015 года расійскі бок вывез 54 сваіх суайчыннікаў, а таксама некалькіх грамадзян Сірыі, Украіны, Казахстана і Беларусі<ref>{{Cite web |url=https://regnum-ru.turbopages.org/regnum.ru/s/news/1952880.html?turbo_uid=AAAcmk6pwltWAfAUDoj_6QfSNEoQkcYMx_A6HeJFyjYPx1-3qgZlV3bTWgbk0eXMS5IpKfy_erPzPV_6rpwg7R7Y_8HjWgitQ0dfR3I%2C&turbo_ic=AAAPqx4yHVsncrQiJVnlF7OUWkFvxuNV_RAuMNnnzyIVOY3Twt3fnwxA5NeAF7Q44muj0Iq7L99nQIW5cmTPwcnaoL9wgN2Z_K77hEM%2C&sign=d96455076b2a1de279addb6d205d3ca9c47d1ba81b95dafa21c372be215803db%3A1620982078&parent-reqid=1620982078149975-597323554398057737200173-prestable-app-host-sas-web-yp-112&trbsrc=wb |title=Спецборт МЧС России эвакуировал белорусов и украинцев из Сирии |access-date=13 чэрвеня 2022 |archive-date=14 мая 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210514085428/https://regnum-ru.turbopages.org/regnum.ru/s/news/1952880.html?turbo_uid=AAAcmk6pwltWAfAUDoj_6QfSNEoQkcYMx_A6HeJFyjYPx1-3qgZlV3bTWgbk0eXMS5IpKfy_erPzPV_6rpwg7R7Y_8HjWgitQ0dfR3I,&turbo_ic=AAAPqx4yHVsncrQiJVnlF7OUWkFvxuNV_RAuMNnnzyIVOY3Twt3fnwxA5NeAF7Q44muj0Iq7L99nQIW5cmTPwcnaoL9wgN2Z_K77hEM,&sign=d96455076b2a1de279addb6d205d3ca9c47d1ba81b95dafa21c372be215803db:1620982078&parent-reqid=1620982078149975-597323554398057737200173-prestable-app-host-sas-web-yp-112&trbsrc=wb |url-status=dead }}</ref>. 17 кастрычніка таго ж года яшчэ восем беларусаў вярнуліся ў рэспубліку на [[Іл-76]] расійскага МНС<ref>[https://www.sb.by/articles/evakuirovannykh-iz-sirii-belorusov-otpravili-iz-moskvy-na-rodinu.html Эвакуированных из Сирии белорусов отправили из Москвы на родину] // СБ. Беларусь Сегодня, 17 октября 2015</ref>. == Зноскі == {{Reflist|2}} == Літаратура == * ''Александр Шпаковский.'' [https://imhoclub.by/ru/material/belarus_i_sirija_ot_diplomatii_do_voennogo_sotrudnichestva Беларусь и Сирия: от дипломатии до военного сотрудничества] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181027185752/https://imhoclub.by/ru/material/belarus_i_sirija_ot_diplomatii_do_voennogo_sotrudnichestva |date=27 кастрычніка 2018 }} // IMHOclub : портал. — 30 мая 2017. * ''Арсений Сивицкий.'' [https://thinktanks.by/publication/2017/07/19/pochemu-voennye-iz-belarusi-ne-otpravyatsya-v-siriyu.html Почему военные из Беларуси не отправятся в Сирию] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230605225114/https://thinktanks.by/publication/2017/07/19/pochemu-voennye-iz-belarusi-ne-otpravyatsya-v-siriyu.html |date=5 чэрвеня 2023 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 19 июля 2017. * О роли Беларуси в сирийском конфликте // iSANS : международная инициатива. — 8 февраля 2022. ** [https://web.archive.org/web/20220604134953/https://motolko.help/en-opinions/opinion-isans-on-the-role-of-belarus-in-the-syrian-conflict/ Версія на англійскай мове] ** [https://web.archive.org/web/20220604134953/https://motolko.help/by-opinions/merkavanne-isans-pra-rolyu-belarusi-y-siryjskim-kanflikcze/ Версія на белорускай мове] ** [https://web.archive.org/web/20220304191618/https://motolko.help/ru-opinions/mnenie-isans-o-roli-belarusi-v-siriskom-konflikte/ Версія на рускай мове] * Гуманітарнае супрацоўніцтва Рэспублікі Беларусь і Сірыйскай Арабскай Рэспублікі // Афіцыйны сайт беларускага пасольства ў Дамаску. ** [https://syria.mfa.gov.by/en/humanitarian_cooperation/ Версія на англійскай мове] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220622124550/https://syria.mfa.gov.by/en/humanitarian_cooperation/ |date=22 чэрвеня 2022 }} ** [https://syria.mfa.gov.by/be/humanitarian_cooperation/ Версія на беларускай мове] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220625233900/https://syria.mfa.gov.by/be/humanitarian_cooperation/ |date=25 чэрвеня 2022 }} ** [https://syria.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/political/ Версія на рускай мове] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220616234246/https://syria.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/political/ |date=16 чэрвеня 2022 }} {{Вайна ў Сірыі}} [[Катэгорыя:Замежны ўдзел у грамадзянскай вайне ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Войны Беларусі]] f6wjhevqkgguk2cbfq2kdcyx0yc991l 5148244 5148242 2026-05-29T09:57:55Z DBatura 73587 /* Афіцыйная пазіцыя */ 5148244 wikitext text/x-wiki {{Main|Удзел замежных краін у грамадзянскай вайне ў Сірыі}} [[File:Беларусь у сiрыйскiм канфлiкце.png|thumb|300px|{{color box|#228B22}} [[Рэспубліка Беларусь]]<br>{{color box|#FF0000}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыйская Арабская Рэспубліка]]<br>{{color box|#0000CD}} Асноўныя інтэрвенты: [[Злучаныя Штаты Амерыкі]], [[Расійская Федэрацыя]], [[Іран|Ісламская Рэспубліка Іран]], [[Турцыя|Турэцкая Рэспубліка]]]]{{Беларусь і ўзброеныя канфлікты}} [[Рэспубліка Беларусь]] у [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|сірыйскім канфлікце]] падтрымлівала бок урада [[Башар Асад|Башара Асада]]. Дзяржава аказвала ўладам розную дапамогу, пачынаючы ад дыпламатычнай і гуманітарнай, заканчваючы пастаўкамі ўзбраенняў. Пасля пачатку ў 2015 годзе [[Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі|ваеннай аперацыі Расіі]] ў [[СМІ]] перыядычна ўздымалася пытанне аб магчымасці задзейнічання [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|беларускіх узброеных сіл]]. Кіраўніцтва краіны, у тым ліку прэзідэнт [[Аляксандр Лукашэнка]], адмаўляла любыя заявы аб планах па адпраўцы сваіх вайскоўцаў у [[Сірыя|Сірыю]]. Тым не менш асобныя грамадзяне і ўраджэнцы Беларусі ў шэрагах [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|УС РФ]], [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]] і [[Сірыйская апазіцыя|ўзброенай апазіцыі]] прынялі ўдзел у канфлікце. == Роль дзяржавы == === Афіцыйная пазіцыя === [[File:UNGA resolution on Syria.png|thumb|right|Галасаванне па рэзалюцыі [[Генеральная Асамблея ААН|ГА ААН]] А/RES/66/253 (люты 2012 года). Дакумент асудзіў гвалт у Сірыі, падтрымаў рашэнне [[Ліга арабскіх дзяржаў|Лігі арабскіх дзяржаў]] ад 22 студзеня аб палітычным пераходзе, што мела на ўвазе адстаўку дзеючага ўрада, і папрасіў [[Генеральны сакратар ААН|Генеральнага сакратара]] прызначыць спецыяльнага пасланца па Сірыі<ref>[https://www.securitycouncilreport.org/un-documents/document/syria-a-res-66-253.php A/RES/66/253]</ref>.{{legend|#007f00|за}}{{legend|#7f0000|супраць (у т.л. Беларусь)}}{{legend|#7f7fff|устрымаліся}}]] {{Гл. таксама|Спіс рэзалюцый ААН па Сірыі}} З самых першых дзён канфлікту Беларусь актыўна падтрымлівала дзеючы сірыйскі рэжым<ref>[https://www.belta.by/president/view/lukashenko-belarus-s-pervyh-dnej-konflikta-v-sirii-byla-na-storone-ee-naroda-i-rukovodstva-355674-2019 Лукашенко: Беларусь с первых дней конфликта в Сирии была на стороне ее народа и руководства] // БЕЛТА, 22 июля 2019</ref>. Асабліва ярка гэта выяўлялася на пляцоўцы [[ААН]]<ref name="Шпаковский"/>. У лістападзе 2014 года рэспубліка выступіла супраць прыняцця трэцім камітэтам [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай Асамблеі]] рэзалюцыі, якая ўскладала віну на афіцыйны Дамаск за грубыя парушэнні [[Правы чалавека|правоў чалавека]] ў ходзе баявых дзеянняў. Гэтак жа краіна галасавала і ў снежні 2016 года па рэзалюцыі аб расследаванні [[Ваеннае злачынства|ваенных злачынстваў]] у Сірыі<ref name="Шпаковский"/>. У снежні 2017 года яна прагаласавала супраць рэзалюцыі Генасамблеі A/RES/72/191 аб палажэнні ў галіне правоў чалавека<ref>{{Cite web|url=https://www.unwatch.org/2017-2018-unga-resolutions-condemning-countries-72nd-session/|title = 2017 UNGA Resolutions Condemning Countries|date = 15 November 2017}}</ref>. На думку палітычнага аглядальніка [[Аляксандр Паўлавіч Шпакоўскі|Аляксандра Шпакоўскага]], беларускае кіраўніцтва лічыла, што падобныя абвінавачванні сумніўны і аднабокі. Нібыта ўлічваліся доказы злачынстваў выключна супраць урадавых сіл, а факты супраць [[сірыйская апазіцыя|паўстанцаў]] ігнараваліся. Шпакоўскі тлумачыў такую пазіцыю Беларусі па канфлікце не толькі ідэйна-палітычнымі матывамі або станам саюза з Расіяй, але таксама асабістым знаёмствам і ўзаемнай сімпатыяй Лукашэнка і Асада<ref name="Шпаковский">''Александр Шпаковский.'' [https://imhoclub.by/ru/material/belarus_i_sirija_ot_diplomatii_do_voennogo_sotrudnichestva Беларусь и Сирия: от дипломатии до военного сотрудничества] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181027185752/https://imhoclub.by/ru/material/belarus_i_sirija_ot_diplomatii_do_voennogo_sotrudnichestva |date=27 кастрычніка 2018 }} // IMHOclub : портал. — 30 мая 2017.</ref>. У красавіку 2018 года [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь]] асудзіла [[Ракетны ўдар па Сірыі ў красавіку 2018 года|ракетныя ўдары заходніх краін па Сірыі]]. У заяве, апублікаванай на [[Facebook]], гаварылася, што тым самым сітуацыя ў краіне фактычна ператвараецца ў міждзяржаўны ўзброены канфлікт. Беларусь заклікала ''«ўсе залучаныя бакі неадкладна спыніць прымяненне ваеннай сілы і шукаць шляхі ўрэгулявання канфліктаў мірнымі сродкамі і за сталом перамоваў»''<ref>[https://people.onliner.by/2018/04/14/siriya США, Великобритания и Франция бомбардировали Сирию. Беларусь осудила этот шаг, Россия собирает членов ОДКБ] // Onliner, 14 апреля 2017</ref>. Дыпламатычныя намаганні беларускага боку былі высока ацэнены ў [[Дамаск]]у. Так, напрыклад, у 2015 годзе ў інтэрв’ю тэлеканалу [[АНТ]] сірыйскі лідар Башар Асад заявіў, што ''«Беларусь разам з [[Расія]]й з’яўляецца асноўным гульцом на міжнароднай арэне ў дачыненні да той вайны, якая вядзецца супраць Сірыі»''<ref name="Шпаковский"/>. === Гуманітарная дапамога === У сакавіку 2015 года Аляксандр Лукашэнка падпісаў распараджэнне аб аказанні гуманітарнай дапамогі краіне. З тых часоў беларускім пасольствам у Сірыі неаднаразова праводзіліся гуманітарныя акцыі. Сярод такіх — мерапрыемства ў горадзе [[Халеб|Алепа]] ў верасні 2016 года, калі беларускія дыпламаты сумесна з расійскім [[Цэнтр па прымірэнні варагуючых бакоў і кантролі за перамяшчэннем бежанцаў|Цэнтрам па прымірэнні]] перадалі для патрэб арганізацый аховы здароўя і адукацыі парадку 23 тоны гуманітарных грузаў (харчаванне — 12,5 тоны, рэчавую маёмасць — 4,3 тоны, медыцынскае маёмасць і медыкаменты — 6,2 тоны)<ref name="Шпаковский"/>. У снежні 2018 года краіна аказала дапамогу Сірыі на агульную суму каля 989 тысяч беларускіх рублёў (каля 460 тысяч долараў). Гэта, у прыватнасці, два самазвала і аўтобус МАЗ, трэнажоры, адзенне, абутак, мэбля, лекі, сухое цэльнае малако, школьныя прыналежнасці. У сакавіку 2019 года ў сірыйскі порт [[Латакія]] на [[Міжземнае мора|Міжземным моры]] з Беларусі, дастаўлены гуманітарны груз, у тым ліку кампрэсарныя ўстаноўкі, дызель-генератары, інструменты для разборкі завалаў, а таксама школьныя прыналежнасці, парты, дзіцячыя адзенне і абутак. [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь]] пастановай №190 ад 2 красавіка 2021 года распарадзіўся аказаць Сірыі гуманітарную дапамогу на агульную суму 1,08 млн рублёў<ref name="восток">[https://media-polesye.by/news/gumanitarnaya-pomoshh-sirii-v-1-mln-kakim-stranam-i-kak-pomogaet-belarus/ Гуманитарная помощь Сирии в 1 млн: Каким странам и как помогает Беларусь]</ref>. Усяго за 2015—2021 гады былі перададзены чатыры партыі гуманітарнай дапамогі<ref name="МЗС"/>. Варта таксама згадаць распараджэнне Лукашэнка, якое было падпісанае ў маі 2017-га і прадугледжвала выдзяленне грашовых сродкаў для арганізацыі адпачынку і аздараўлення ў Беларусі 80 сірыйскіх дзяцей<ref name="Шпаковский"/>. У далейшым гэтая праграма была падоўжана. Да 2021 года больш за 1000 дзяцей з Сірыі змаглі адпачыць у рэспубліцы<ref name="МЗС">[https://syria.mfa.gov.by/be/humanitarian_cooperation/ Гуманітарнае супрацоўніцтва Рэспублікі Беларусь і Сірыйскай Арабскай Рэспублікі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220625233900/https://syria.mfa.gov.by/be/humanitarian_cooperation/ |date=25 чэрвеня 2022 }} на афіцыйным сайце беларускага пасольства ў Дамаску</ref>. === Пастаўкі ўзбраенняў === {{Гл. таксама|Экспарт ваеннай прадукцыі Беларусі}} На працягу канфлікту [[Узброеныя сілы Сірыі]] атрымлівалі ад Беларусі комплексы [[Супрацьпаветраная абарона|СПА]], стралковую і артылерыйскую зброю, а таксама боепрыпасы да іх. У жніўні 2019 года на сірыйскія [[МіГ-29]] усталяваны беларускія бартавыя комплексы абароны «Талісман»<ref name="бусел">[https://zen.yandex.ru/media/busel/v-kakie-strany-belarus-postavliaet-orujie-6049e5fc013fe76fa3861d4a В какие страны Беларусь поставляет оружие?]</ref>. Асобна варта адзначыць пастаўкі комплексаў [[Радыёэлектронная барацьба|РЭБ]] серыі «[[Навальніца (РЭБ)|Навальніца]]» вытворчасці канструктарскага бюро «Радар». Упершыню інфармацыя аб з’яўленні гэтай распрацоўкі ў Сірыі з’явілася яшчэ вясной 2018 годзе. Нібыта комплексы выкарыстоўваліся супраць амерыканскіх дронаў<ref>[https://www.naviny.media/article/20180506/1525592387-belarus-vyhodit-v-lidery-na-rynke-sredstv-radioelektronnoy-borby Беларусь выходит в лидеры на рынке средств радиоэлектронной борьбы, Не исключено, что белорусская электроника двойного назначения применялась в ходе боевых действий в Сирии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200901073708/https://www.naviny.media/article/20180506/1525592387-belarus-vyhodit-v-lidery-na-rynke-sredstv-radioelektronnoy-borby |date=1 верасня 2020 }} (4 мая 2018)</ref>. У жніўні 2020 года, па паведамленні [[Пентагон]]а, у небе над заходняй часткай правінцыі Ідліб былі адначасова страчаны адразу два ўдарна-разведвальных дрона [[MQ-9 Reaper]] («Жнец»), якія выляталі парай на баявое заданне з ракетамі AGM-114R9X на борце. Меркавана БПЛА ліквідаваны байцамі ўрадавай арміі, якія выкарыстоўвалі для гэтага беларускую сістэму РЭБ<ref>[https://www.discred.ru/2020/09/15/belorusskaya-groza-s-v-sirii-vyrvala-zuby-u-amerikanskih-zhnetsov/ Белорусская «Гроза-С» в Сирии вырвала зубы у американских «Жнецов»] // Discred, 15 сентября 2020</ref>. Пры гэтым у 2015 годзе Беларусь паставіла ў Балгарыю гранатамёты {{iw|АГС-17||be-tarask}} і СТРК 9П135М «[[Фагот (СТРК)|Фагот]]», якія былі перададзеныя сірыйскай апазіцыі<ref>{{Cite web|url=https://news.zerkalo.io/economics/85809.html|title=БРЦ: Сирийская оппозиция, вероятно, получала от Беларуси вооружения для борьбы с армией Асада|lang=ru|website=[[Zerkalo.io]]|date=2024-12-12|access-date=2024-12-12}}</ref>. == Перспектыва ўдзелу УС РБ == === Паведамленні === У сродках масавай інфармацыі дыскусія аб магчымасці адпраўкі беларускіх вайскоўцаў у «гарачую кропку» пачалася пасля старту ваеннай аперацыі Расіі ў 2015 годзе. Расійскі журналіст Аляксей Арцахаў прапаноўваў прымусіць беларускага лідара Аляксандра Лукашэнка выконваць «саюзніцкія абавязанні» па [[АДКБ]], каб той паслаў сваю армію ў дапамогу [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|УС РФ]]<ref>[https://web.archive.org/web/20200505075824/https://charter97.org/ru/news/2015/11/29/180614/ Российские СМИ: А почему белорусы не воюют вместе с нами в Сирии?] // Хартия'97, 29 ноября 2015</ref>. У пачатку ліпеня 2017 года спецпрадстаўнік расійскага прэзідэнта па сірыйскім урэгуляванні Аляксандр Лаўрэнцьеў заявіў, што Расія звярнулася да краін [[СНД]], у тым ліку і да Беларусі, з прапановай разгледзець пытанне аб накіраванні міратворчага кантынгенту для маніторынгу ў зонах дээскалацыі ў Сірыі. Супадзенне гэтай заявы з канферэнцыяй начальнікаў генеральных штабоў дзяржаў-членаў ААН па пытаннях правядзення аперацый па падтрыманні міру 6—7 ліпеня ў [[Нью-Ёрк]]у, у якой удзельнічаў начальнік [[Генеральны штаб Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь|Генеральнага штаба Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]] [[генерал-маёр]] [[Алег Аляксеевіч Белаконеў|Алег Белаконеў]], дало падставу для розных спекуляцый з нагоды магчымасці такога зыходу<ref name="сивицкий">''Арсений Сивицкий.'' [https://thinktanks.by/publication/2017/07/19/pochemu-voennye-iz-belarusi-ne-otpravyatsya-v-siriyu.html Почему военные из Беларуси не отправятся в Сирию] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230605225114/https://thinktanks.by/publication/2017/07/19/pochemu-voennye-iz-belarusi-ne-otpravyatsya-v-siriyu.html |date=5 чэрвеня 2023 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 19 июля 2017.</ref>. У красавіку 2019 года ізраільскі ваенна-аналітычны партал Debka са спасылкай на «замежныя разведвальныя крыніцы» паведаміў пра гібель беларускіх, іранскіх і паўночнакарэйскіх ваенных спецыялістаў 13 красавіка падчас авіяналёту [[Ваенна-паветраныя сілы Ізраіля|ізраільскіх ВПС]] на горад [[Масьяф]]. Па сцвярджэнні партала, замежнікі займаліся мадэрнізацыяй ракет наземнага базіравання для Сірыі і «[[Хезбала|Хезбалы]]»<ref name="масьяф">[https://news.tut.by/economics/633966.html Израильские СМИ сообщили о гибели белорусских специалистов в Сирии, Беларусь опровергает] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190921182703/https://news.tut.by/economics/633966.html |date=21 верасня 2019 }}</ref>. У пачатку лютага 2021 года ініцыятыва [[BYPOL]] распаўсюдзіла інфармацыю, што беларускія ўлады збіраюць міратворчы кантынгент у 600 вайскоўцаў для адпраўкі ў Сірыю. Як гаварылася ў паведамленні, у Заходнім і Паўночна-Заходнім аператыўных камандаваннях ужо прыйшла дырэктыва аб адборы вайскоўцаў. У сувязі з гэтым, паводле звестак групы BYPOL, вайскоўцы пачалі масава звальняцца з Узброеных Сіл<ref name="bypol">{{Cite web|lang=ru|url=https://ex-press.by/rubrics/obshhestvo/2021/02/01/minoborony-prokommentirovalo-informaciyu-ob-otpravke-belorusskix-soldat-v-siriyu|title=Минобороны прокомментировало информацию об отправке белорусских солдат в Сирию|website=EX-PRESS.BY|date=2021-02-01|access-date=2021-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201203708/https://ex-press.by/rubrics/obshhestvo/2021/02/01/minoborony-prokommentirovalo-informaciyu-ob-otpravke-belorusskix-soldat-v-siriyu|archive-date=1 лютага 2021|url-status=dead}}</ref>. Новая хваля дыскусій на гэтую тэму здарылася праз год, у лютым 2022 года. У расійскіх СМІ з’явілася сенсацыйная інфармацыя аб тым, што ўрад РФ ухваліў праект пагаднення аб размяшчэнні вайсковага кантынгенту Беларусі ў Сірыі. У распараджэнні, падпісаным прэм’ер-міністрам [[Міхаіл Уладзіміравіч Мішусцін|Міхаілам Мішусціным]], поўны тэкст якога быў апублікаваны на афіцыйным партале прававой інфармацыі краіны, было напісана: ''«Ухваліць прадстаўлены Мінабароны РФ, узгоднены з МЗС і іншымі зацікаўленымі федэральнымі органамі выканаўчай улады, Вярхоўным судом, Следчым камітэтам і папярэдне прапрацаваны з беларускім бокам праект пагаднення паміж урадам РФ і ўрадам Беларусі аб супрацоўніцтве ў галіне аказання гуманітарнай дапамогі Сірыйскай Арабскай Рэспубліцы»''<ref name="iSANS"/>. У дакуменце гаворыцца, што Мінск і Масква прынялі да ўвагі афіцыйнае запрашэнне прыняць удзел у місіі па аказанні гуманітарнай дапамогі на тэрыторыі Сірыі і, як было падкрэслена, беларускі вайсковы кантынгент колькасцю да 200 чалавек будзе прыцягвацца да выканання мерапрыемстваў ''«выключна ў гуманітарных мэтах па-за зонай баявых дзеянняў»''. Згодна з дакументам, планавалася, што [[Ваенныя спецыялісты Беларусі|беларускія ваенныя спецыялісты]] будуць размешчаны ў месцах дыслакацыі [[Авіяцыйная група ПКС Расіі ў Сірыі|расійскай авіяцыйнай групы]], а таксама будуць аператыўна падпарадкоўвацца расійскаму цэнтру па прымірэнні варагуючых бакоў і кантролі за перамяшчэннем бежанцаў, але пры гэтым заставацца пад камандаваннем упаўнаважанага органа беларускага боку<ref name="iSANS">О роли Беларуси в сирийском конфликте // iSANS : международная инициатива. — 8 февраля 2022.</ref>. ===Заявы ўладаў === [[Міністэрства абароны Беларусі]], МЗС і [[Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь]] абвяргалі любую інфармацыю, звязаную з дадзенай тэмай. Асабліва гэта тычылася паведамленняў BYPOL<ref name="bypol"/> і Debka<ref name="масьяф"/>. У лютым 2022-га прэзідэнт Аляксандр Лукашэнка падчас скандалу вакол дакумента, падпісанага Мішусціным, назваў гэта [[фэйкавыя навіны|фэйкам]]. Аднак палітык абмовіўся, што некаторую колькасць гадоў таму Асад прасіў адправіць яго ў Сірыю медыкаў<ref>''Георгий Нестеров.'' [https://lenta.ru/news/2022/02/08/luka_react/ Александр Лукашенко назвал фейком новость об отправке белорусских военных в Сирию] // Lenta.ru, 8 февраля 2022</ref>. === Крытыка паведамленняў === Адным з першых, хто паставіў пад сумнеў магчымасць адпраўкі беларускіх вайскоўцаў у Сірыю стаў палітолаг Арсеній Сівіцкі, які ў ліпені 2017 года апублікаваў па гэтым пытанні свой артыкул. Ён паказаў некалькі прычын немагчымасці падобнага зыходу<ref name="сивицкий"/>. Згодна беларускаму заканадаўству і палітычнай пазіцыі беларускага кіраўніцтва, [[узброеныя сілы]] могуць быць задзейнічаны за мяжой толькі ў тым выпадку, калі яны прымаюць удзел у міратворчай аперацыі, санкцыянаванай рэзалюцыяй [[Савет бяспекі ААН|Савета бяспекі ААН]]. Таксама, як адзначыў палітолаг, нягледзячы на тое, што Беларусь уваходзіць у розныя ваенна-палітычныя кааліцыі з Расіяй, межы адказнасці беларускага боку – заходні стратэгічны кірунак [[Саюзная дзяржава|Саюзнай дзяржавы]] і толькі ў межах тэрыторыі Рэспублікі Беларусь. У дадатак урад палохае складаны клубок супярэчнасцяў розных сіл і праблем з дээскалацыяй<ref name="сивицкий"/>. У 2021 годзе ў перспектыве ваеннай аперацыі Беларусі ў Сірыі засумняваўся і калумніст [[TUT.BY]] Дзяніс Буркоўскі. Ён у першую чаргу падвергнуў сумневу інфармацыю ад BYPOL. Для невялікай беларускай арміі, на яго думку, будзе вельмі праблематычна выставіць для замежнай місіі кантынгент у некалькі сотняў кантрактнікаў. Плюс да гэтага неабходна ажыццявіць дадатковую падрыхтоўку кадраў, паколькі гаворка ідзе пра «міратворчую» аперацыю<ref>Денис Бурковский. [https://42.tut.by/717175 Правда ли, что 600 белорусских солдат могут отправиться в Сирию? Разбираемся в вопросе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210205194259/https://42.tut.by/717175 |date=5 лютага 2021 }} // TUT.BY, 1 февраля 2021</ref>. У лютым 2022 года з крытыкай падобнага роду паведамленняў выступіла міжнародная ініцыятыва iSANS. Як адзначыла арганізацыя, у дакуменце за подпісам Мішусціна згадваецца толькі запрашэнне, як мяркуецца, высланае рэжымам Башара Асада беларускаму боку, але ніяк не пагадненне або дагавор аб адпраўцы вайскоўцаў. iSANS выказала здагадку, што разгортванне ў Сірыі кантынгенту з Беларусі можа выклікаць неадназначную рэакцыю нават у прыхільнікаў Лукашэнка, які ''«неаднаразова абяцаў беларускім маці, што іх сынам ніколі не давядзецца ваяваць у трэціх краінах, адстойваючы чужыя інтарэсы»''. Таму наўрад-ці б улады рызыкнулі на такую авантуру<ref name="iSANS"/>. == Беларусы ў канфлікце == === Камбатанты === Па даных на 2021 год вядома пра 10 грамадзян і ураджэнцаў рэспублікі, якія ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях у Сірыі. Чацвёра з іх загінулі. {|class="sortable wikitable" !Імя||Паходжанне||Статус||Заўвагі |- ||Абу Сафія Беларусі (''беларускае імя пры нараджэнні невядома'')||''невядома''||{{Сцяг|Джыхад}} супрацоўнік ПВК «[[Мальхама Тактыкал|Malhama Tactical]]»<br>[[File:103rd Separate Guards Airborne Brigade SSI.png|22px]] старшы сяржант [[103-я асобная гвардзейская паветрана-дэсантная брыгада|103-й гв. АПДБр]] <small>(да Сірыі)</small>||У снежні 2017 года забіты ў правінцыі Ідліб<ref name="ЧВК"/>.<br>(гл. [[Баі за Ідліб (з 2012)|Баі за Ідліб]]) |- ||Уладзімір Бекіш||[[File:Flag of Hrodna.svg|22px]] г. [[Гродна]]||[[File:Sleeve patch of the 5th Guards Tank Brigade.svg|22px]] камандзір разведроты [[5-я асобная гвардзейская танкавая брыгада (фарміравання 2009)|5-й АТБр]] [[Сухапутныя войскі Расіі|Сухапутных войскаў Расіі]]|||19 чэрвеня 2016 загінуў у баі з сіламі ІДІЛ на дарозе з Ітрыі ў Эр-Раку<ref>[https://www.moyby.com/news/226260/ Погибший в Сирии гродненец был командиром роты разведки]</ref>.<br>(гл. [[Наступленне ад Ітрыі ў бок Ракі (2016)]]) |- ||Руслан Бабінін||[[File:Flag of Minsk, Belarus.svg|22px]] г. [[Мінск]]||{{Сцяг|Расія}} супрацоўнік [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]||<ref name="СБУ">[https://web.archive.org/web/20210513202636/https://news.tut.by/world/602317.html СБУ: Мы идентифицировали личности 11 белорусов из ЧВК Вагнера, воевавших в Сирии]</ref> |- ||Дзяніс Васільеў||[[File:Flag of Hrodna.svg|22px]] г. [[Гродна]]||[[Файл:Islamic State flag.svg|22px]] баец групоўкі «[[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]»||1 снежня 2015 года загінуў у баі з курдскімі ўзброенымі фарміраваннямі на сірыйска-іракскай мяжы<ref>[https://web.archive.org/web/20210513202633/https://news.tut.by/society/475954.html "Разгружал арбузы на рынке, потом уехал за границу". Соседи о белорусе, который воевал за ИГИЛ]</ref>. |- ||Аляксандр Вячэрнін||[[File:Flag of Vitsebsk region.svg|22px]] [[Віцебская вобласць]]||[[File:Flag of the Russian Aerospace Forces.svg|22px]] штурман ваенна-транспартнага самалёта [[Іл-20]] [[Паветрана-касмічныя сілы Расійскай Федэрацыі|ПКС Расіі]]||17 верасня 2018 года загінуў падчас крушэння самалёта, па памылцы збітага сірыйскімі СПА у 27 км на захад ад Баніяса<ref>[https://web.archive.org/web/20210516111108/https://news.tut.by/society/608556.html Уроженец Беларуси погиб в Сирии при крушении]</ref>.<br>(гл. [[Катастрофа Іл-20 у Сірыі]]) |- ||Руслан Бабінін||[[File:Flag of Vitsebsk region.svg|22px]] [[Віцебская вобласць]]||{{Сцяг|Расія}} супрацоўнік [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]||<ref name="СБУ"/> |- ||Канстанцін Гірс||[[File:Flag of Vitsebsk region.svg|22px]] [[Віцебская вобласць]]||{{Сцяг|Расія}} супрацоўнік [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]||<ref name="СБУ"/> |- ||Эдвард Давідаў||[[File:Flag of Brest, Belarus.svg|22px]] г. [[Брэст]]||{{Сцяг|Расія}} супрацоўнік [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]||<ref name="СБУ"/> |- ||Сяргей Сазанаў||[[Файл:Flag of Homyel Voblast.svg|22px]] [[Гомельская вобласць]]||{{Сцяг|Расія}} супрацоўнік [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]||<ref name="СБУ"/> |- ||Аляксандр Ступніцкі||[[File:Flag of Vitsebsk region.svg|22px]] [[Віцебская вобласць]]||{{Сцяг|Расія}} супрацоўнік [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]||<ref name="СБУ"/> |- ||Вадзім Юшкевіч||[[File:Flag of Vitsebsk region.svg|22px]] [[Віцебская вобласць]]||{{Сцяг|Расія}} супрацоўнік [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]||<ref name="СБУ"/> |} У ліпені 2018 года на брыфінгу [[Служба бяспекі Украіны|Службы бяспекі Украіны]] згадвалася аб 11 грамадзянах рэспублікі, якія ў складзе расійскага «Вагнера» змагаліся ў Сірыі. Аднак названы імёны толькі шасцярых<ref name="СБУ"/>. Такім чынам, агульная колькасць беларусаў, што прайшлі праз сірыйскі канфлікт, можа дасягаць 15 чалавек. У 2018 годзе ў матэрыяле Уладзіміра Шлыкава ў праграме «Вот так» на тэлеканале «[[Белсат]]» было агучана, што [[ісламізм|ісламісцкую]] [[прыватная ваенная кампанія|ПВК]] «Malhama Tactical», звязаную з арганізацыяй «[[Хаят Тахрыр аш-Шам]]», узначаліў ураджэнец рэспублікі Абу Салман Беларусі (не блытаць з Абу Сафія Беларусі). Папярэдні кіраўнік, узбек Абу Рофік, перадаў свае паўнамоцтвы, але застаўся ў кампаніі<ref name="ЧВК">{{Cite web |url=https://soldat.pro/2018/01/10/o-popavshix-v-malhama-tactical-dzhixadistov-grazhdanax-belorussii-video/ |title=О попавших в «Malhama Tactical» джихадистов, гражданах Белоруссии. (видео) {{!}} soldat.pro — Военные специалисты. Обьединяем лучших! |access-date=13 чэрвеня 2022 |archive-date=13 мая 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513202635/https://soldat.pro/2018/01/10/o-popavshix-v-malhama-tactical-dzhixadistov-grazhdanax-belorussii-video/ |url-status=dead }}</ref>. Як адзначыў расійскі журналіст і ваенны аглядальнік Алег Блохін у сваім [[Telegram]]-канале, Абу Салман Беларусі служыў у 103-й Віцебскай брыгадзе<ref name="Блохин">[https://t.me/Oleg_Blokhin/5077 Пост Олега Блохина]</ref>. Аднак у 2020 годзе ў адным з пастоў праекта «Д///ихад» заяўлялася, што Беларусі і Рофік — адзін і той жа чалавек, які хаваецца пад рознымі асобамі. Сапраўднае імя кіраўніка ПВК — Сухроб Балтабаеў. Нібыта на фотаздымках, як Беларусі, так і Рофік хаваюць свае твары за балаклавай, але ў поглядзе адгадваецца падабенства. У сваю чаргу адмін Telegram-канала «Reverse Side Of the Medal» (RSOTM), які спецыялізуецца на лакальных канфліктах, [[Контртэрарызм|барацьбе з тэрарызмам]] і эксклюзівах ПВК «Вагнера», змог займець кантактныя даныя Беларусі, што апынуліся ідэнтычныя кантактам Рофіка<ref>[https://t.me/grey_zone/4473 Пост RSOTM 1]</ref>. Аўтар таксама падаў аўдыёзапіс для параўнання галасоў абодвух<ref>[https://t.me/grey_zone/4474 Пост RSOTM 2]</ref>. Тым не менш у 2021 RSOTM перагледзеў свае погляды, паколькі была выяўлена магіла Рофіка<ref>[https://t.me/grey_zone/11183?single Пост RSOTM 3]</ref>. Паводле Блохіна, ён загінуў яшчэ ў 2019 годзе<ref name="Блохин"/>. Пытанне аб суадносінах асоб беларуса Беларусі і ўзбека Рофіка яшчэ застаецца адкрытым. === Выкраданні === * У жніўні 2013 года паўстанцкая групоўка «[[Фронт аль-Нусра]]» паланіла беларуску Святлану Маркіяновіч і яе малдаўскую сяброўку Карыну Кальца. Баевікі абвінавацілі іх у шпіянажы на «Хезбалу». Відэа з затрыманымі дзяўчатамі было апублікавана на [[YouTube]]. У верасні палонніцы здзейснілі ўцёкі. Яны вылезлі з вокнаў дома, спусціліся па канатах і схаваліся ў мячэці, імам якой не здаў уцекачоў. Затым дыпламаты вывезлі іх у [[Ліван]], а адтуль вярнулі дадому<ref>[https://web.archive.org/web/20210513202635/https://news.tut.by/society/366494.html Белоруска Светлана Маркиянович сбежала из сирийского плена]</ref>. === Эвакуацыя === У перыяд 2012—2015 гг. Рэспубліка Беларусь актыўна вывозіла сваіх грамадзян з «[[Узброены канфлікт|гарачай кропкі]]». Значнае садзейнічанне эвакуацыі беларусаў аказалі улады Расіі і [[Украіна|Украіны]]. 30 жніўня 2012 года сямёра беларусаў украінскім бортам вылецелі ў [[Кіеў]] разам з украінцамі, палякамі і сірыйцамі. Мерапрыемства па эвакуацыі праводзілася з удзелам [[Міністэрства замежных спраў Украіны|МЗС]], [[Дзяржаўная служба Украіны па надзвычайных сітуацыях|МНС]], [[Міністэрства абароны Украіны|Мінабароны]] Украіны і яе авіякампаніямі. Акрамя таго, падтрымку аказала [[Міжнародная арганізацыя па міграцыі]]<ref>[https://n1.by/news/406826-iz-sirii-eyvakuirovany-7-belorusov Из Сирии эвакуированы 7 белорусов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210514085430/https://n1.by/news/406826-iz-sirii-eyvakuirovany-7-belorusov |date=14 мая 2021 }}</ref>. Ноччу 9 верасня 2013 года борт [[Міністэрства надзвычайных сітуацый Расійскай Федэрацыі|МНС Расіі]] з пяццю грамадзянамі рэспублікі прызямліўся ў аэрапорце [[Дамадзедава (аэрапорт)|Дамадзедава]]. Паводле інфармацыі беларускага пасольства ў Сірыі, у краіне яшчэ заставаліся каля 85 грамадзян РБ<ref>[https://www.tvr.by/news/obshchestvo/eshche_5_belorusov_evakuirovany_iz_sirii_reysom_rossiyskogo_mchs_09_09_2013_19_04_0022/ Еще 5 белорусов эвакуированы из Сирии рейсом российского МЧС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210514085952/https://www.tvr.by/news/obshchestvo/eshche_5_belorusov_evakuirovany_iz_sirii_reysom_rossiyskogo_mchs_09_09_2013_19_04_0022/ |date=14 мая 2021 }} // Белтелерадиокомпания, 9 сентября 2013</ref>. 17 жніўня 2015 года расійскі бок вывез 54 сваіх суайчыннікаў, а таксама некалькіх грамадзян Сірыі, Украіны, Казахстана і Беларусі<ref>{{Cite web |url=https://regnum-ru.turbopages.org/regnum.ru/s/news/1952880.html?turbo_uid=AAAcmk6pwltWAfAUDoj_6QfSNEoQkcYMx_A6HeJFyjYPx1-3qgZlV3bTWgbk0eXMS5IpKfy_erPzPV_6rpwg7R7Y_8HjWgitQ0dfR3I%2C&turbo_ic=AAAPqx4yHVsncrQiJVnlF7OUWkFvxuNV_RAuMNnnzyIVOY3Twt3fnwxA5NeAF7Q44muj0Iq7L99nQIW5cmTPwcnaoL9wgN2Z_K77hEM%2C&sign=d96455076b2a1de279addb6d205d3ca9c47d1ba81b95dafa21c372be215803db%3A1620982078&parent-reqid=1620982078149975-597323554398057737200173-prestable-app-host-sas-web-yp-112&trbsrc=wb |title=Спецборт МЧС России эвакуировал белорусов и украинцев из Сирии |access-date=13 чэрвеня 2022 |archive-date=14 мая 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210514085428/https://regnum-ru.turbopages.org/regnum.ru/s/news/1952880.html?turbo_uid=AAAcmk6pwltWAfAUDoj_6QfSNEoQkcYMx_A6HeJFyjYPx1-3qgZlV3bTWgbk0eXMS5IpKfy_erPzPV_6rpwg7R7Y_8HjWgitQ0dfR3I,&turbo_ic=AAAPqx4yHVsncrQiJVnlF7OUWkFvxuNV_RAuMNnnzyIVOY3Twt3fnwxA5NeAF7Q44muj0Iq7L99nQIW5cmTPwcnaoL9wgN2Z_K77hEM,&sign=d96455076b2a1de279addb6d205d3ca9c47d1ba81b95dafa21c372be215803db:1620982078&parent-reqid=1620982078149975-597323554398057737200173-prestable-app-host-sas-web-yp-112&trbsrc=wb |url-status=dead }}</ref>. 17 кастрычніка таго ж года яшчэ восем беларусаў вярнуліся ў рэспубліку на [[Іл-76]] расійскага МНС<ref>[https://www.sb.by/articles/evakuirovannykh-iz-sirii-belorusov-otpravili-iz-moskvy-na-rodinu.html Эвакуированных из Сирии белорусов отправили из Москвы на родину] // СБ. Беларусь Сегодня, 17 октября 2015</ref>. == Зноскі == {{Reflist|2}} == Літаратура == * ''Александр Шпаковский.'' [https://imhoclub.by/ru/material/belarus_i_sirija_ot_diplomatii_do_voennogo_sotrudnichestva Беларусь и Сирия: от дипломатии до военного сотрудничества] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181027185752/https://imhoclub.by/ru/material/belarus_i_sirija_ot_diplomatii_do_voennogo_sotrudnichestva |date=27 кастрычніка 2018 }} // IMHOclub : портал. — 30 мая 2017. * ''Арсений Сивицкий.'' [https://thinktanks.by/publication/2017/07/19/pochemu-voennye-iz-belarusi-ne-otpravyatsya-v-siriyu.html Почему военные из Беларуси не отправятся в Сирию] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230605225114/https://thinktanks.by/publication/2017/07/19/pochemu-voennye-iz-belarusi-ne-otpravyatsya-v-siriyu.html |date=5 чэрвеня 2023 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 19 июля 2017. * О роли Беларуси в сирийском конфликте // iSANS : международная инициатива. — 8 февраля 2022. ** [https://web.archive.org/web/20220604134953/https://motolko.help/en-opinions/opinion-isans-on-the-role-of-belarus-in-the-syrian-conflict/ Версія на англійскай мове] ** [https://web.archive.org/web/20220604134953/https://motolko.help/by-opinions/merkavanne-isans-pra-rolyu-belarusi-y-siryjskim-kanflikcze/ Версія на белорускай мове] ** [https://web.archive.org/web/20220304191618/https://motolko.help/ru-opinions/mnenie-isans-o-roli-belarusi-v-siriskom-konflikte/ Версія на рускай мове] * Гуманітарнае супрацоўніцтва Рэспублікі Беларусь і Сірыйскай Арабскай Рэспублікі // Афіцыйны сайт беларускага пасольства ў Дамаску. ** [https://syria.mfa.gov.by/en/humanitarian_cooperation/ Версія на англійскай мове] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220622124550/https://syria.mfa.gov.by/en/humanitarian_cooperation/ |date=22 чэрвеня 2022 }} ** [https://syria.mfa.gov.by/be/humanitarian_cooperation/ Версія на беларускай мове] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220625233900/https://syria.mfa.gov.by/be/humanitarian_cooperation/ |date=25 чэрвеня 2022 }} ** [https://syria.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/political/ Версія на рускай мове] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220616234246/https://syria.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/political/ |date=16 чэрвеня 2022 }} {{Вайна ў Сірыі}} [[Катэгорыя:Замежны ўдзел у грамадзянскай вайне ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Войны Беларусі]] 8xeg4etbsdtr8p6y0kfyzdr4p19b0p2 5148245 5148244 2026-05-29T09:59:48Z DBatura 73587 /* Гуманітарная дапамога */ 5148245 wikitext text/x-wiki {{Main|Удзел замежных краін у грамадзянскай вайне ў Сірыі}} [[File:Беларусь у сiрыйскiм канфлiкце.png|thumb|300px|{{color box|#228B22}} [[Рэспубліка Беларусь]]<br>{{color box|#FF0000}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыйская Арабская Рэспубліка]]<br>{{color box|#0000CD}} Асноўныя інтэрвенты: [[Злучаныя Штаты Амерыкі]], [[Расійская Федэрацыя]], [[Іран|Ісламская Рэспубліка Іран]], [[Турцыя|Турэцкая Рэспубліка]]]]{{Беларусь і ўзброеныя канфлікты}} [[Рэспубліка Беларусь]] у [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|сірыйскім канфлікце]] падтрымлівала бок урада [[Башар Асад|Башара Асада]]. Дзяржава аказвала ўладам розную дапамогу, пачынаючы ад дыпламатычнай і гуманітарнай, заканчваючы пастаўкамі ўзбраенняў. Пасля пачатку ў 2015 годзе [[Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі|ваеннай аперацыі Расіі]] ў [[СМІ]] перыядычна ўздымалася пытанне аб магчымасці задзейнічання [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|беларускіх узброеных сіл]]. Кіраўніцтва краіны, у тым ліку прэзідэнт [[Аляксандр Лукашэнка]], адмаўляла любыя заявы аб планах па адпраўцы сваіх вайскоўцаў у [[Сірыя|Сірыю]]. Тым не менш асобныя грамадзяне і ўраджэнцы Беларусі ў шэрагах [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|УС РФ]], [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]] і [[Сірыйская апазіцыя|ўзброенай апазіцыі]] прынялі ўдзел у канфлікце. == Роль дзяржавы == === Афіцыйная пазіцыя === [[File:UNGA resolution on Syria.png|thumb|right|Галасаванне па рэзалюцыі [[Генеральная Асамблея ААН|ГА ААН]] А/RES/66/253 (люты 2012 года). Дакумент асудзіў гвалт у Сірыі, падтрымаў рашэнне [[Ліга арабскіх дзяржаў|Лігі арабскіх дзяржаў]] ад 22 студзеня аб палітычным пераходзе, што мела на ўвазе адстаўку дзеючага ўрада, і папрасіў [[Генеральны сакратар ААН|Генеральнага сакратара]] прызначыць спецыяльнага пасланца па Сірыі<ref>[https://www.securitycouncilreport.org/un-documents/document/syria-a-res-66-253.php A/RES/66/253]</ref>.{{legend|#007f00|за}}{{legend|#7f0000|супраць (у т.л. Беларусь)}}{{legend|#7f7fff|устрымаліся}}]] {{Гл. таксама|Спіс рэзалюцый ААН па Сірыі}} З самых першых дзён канфлікту Беларусь актыўна падтрымлівала дзеючы сірыйскі рэжым<ref>[https://www.belta.by/president/view/lukashenko-belarus-s-pervyh-dnej-konflikta-v-sirii-byla-na-storone-ee-naroda-i-rukovodstva-355674-2019 Лукашенко: Беларусь с первых дней конфликта в Сирии была на стороне ее народа и руководства] // БЕЛТА, 22 июля 2019</ref>. Асабліва ярка гэта выяўлялася на пляцоўцы [[ААН]]<ref name="Шпаковский"/>. У лістападзе 2014 года рэспубліка выступіла супраць прыняцця трэцім камітэтам [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай Асамблеі]] рэзалюцыі, якая ўскладала віну на афіцыйны Дамаск за грубыя парушэнні [[Правы чалавека|правоў чалавека]] ў ходзе баявых дзеянняў. Гэтак жа краіна галасавала і ў снежні 2016 года па рэзалюцыі аб расследаванні [[Ваеннае злачынства|ваенных злачынстваў]] у Сірыі<ref name="Шпаковский"/>. У снежні 2017 года яна прагаласавала супраць рэзалюцыі Генасамблеі A/RES/72/191 аб палажэнні ў галіне правоў чалавека<ref>{{Cite web|url=https://www.unwatch.org/2017-2018-unga-resolutions-condemning-countries-72nd-session/|title = 2017 UNGA Resolutions Condemning Countries|date = 15 November 2017}}</ref>. На думку палітычнага аглядальніка [[Аляксандр Паўлавіч Шпакоўскі|Аляксандра Шпакоўскага]], беларускае кіраўніцтва лічыла, што падобныя абвінавачванні сумніўны і аднабокі. Нібыта ўлічваліся доказы злачынстваў выключна супраць урадавых сіл, а факты супраць [[сірыйская апазіцыя|паўстанцаў]] ігнараваліся. Шпакоўскі тлумачыў такую пазіцыю Беларусі па канфлікце не толькі ідэйна-палітычнымі матывамі або станам саюза з Расіяй, але таксама асабістым знаёмствам і ўзаемнай сімпатыяй Лукашэнка і Асада<ref name="Шпаковский">''Александр Шпаковский.'' [https://imhoclub.by/ru/material/belarus_i_sirija_ot_diplomatii_do_voennogo_sotrudnichestva Беларусь и Сирия: от дипломатии до военного сотрудничества] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181027185752/https://imhoclub.by/ru/material/belarus_i_sirija_ot_diplomatii_do_voennogo_sotrudnichestva |date=27 кастрычніка 2018 }} // IMHOclub : портал. — 30 мая 2017.</ref>. У красавіку 2018 года [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь]] асудзіла [[Ракетны ўдар па Сірыі ў красавіку 2018 года|ракетныя ўдары заходніх краін па Сірыі]]. У заяве, апублікаванай на [[Facebook]], гаварылася, што тым самым сітуацыя ў краіне фактычна ператвараецца ў міждзяржаўны ўзброены канфлікт. Беларусь заклікала ''«ўсе залучаныя бакі неадкладна спыніць прымяненне ваеннай сілы і шукаць шляхі ўрэгулявання канфліктаў мірнымі сродкамі і за сталом перамоваў»''<ref>[https://people.onliner.by/2018/04/14/siriya США, Великобритания и Франция бомбардировали Сирию. Беларусь осудила этот шаг, Россия собирает членов ОДКБ] // Onliner, 14 апреля 2017</ref>. Дыпламатычныя намаганні беларускага боку былі высока ацэнены ў [[Дамаск]]у. Так, напрыклад, у 2015 годзе ў інтэрв’ю тэлеканалу [[АНТ]] сірыйскі лідар Башар Асад заявіў, што ''«Беларусь разам з [[Расія]]й з’яўляецца асноўным гульцом на міжнароднай арэне ў дачыненні да той вайны, якая вядзецца супраць Сірыі»''<ref name="Шпаковский"/>. === Гуманітарная дапамога === У сакавіку 2015 года Аляксандр Лукашэнка падпісаў распараджэнне аб аказанні гуманітарнай дапамогі краіне. З тых часоў беларускім пасольствам у Сірыі неаднаразова праводзіліся гуманітарныя акцыі. Сярод такіх — мерапрыемства ў горадзе [[Халеб|Алепа]] ў верасні 2016 года, калі беларускія дыпламаты сумесна з расійскім [[Цэнтр па прымірэнні варагуючых бакоў і кантролі за перамяшчэннем бежанцаў|Цэнтрам па прымірэнні]] перадалі для патрэб арганізацый аховы здароўя і адукацыі парадку 23 тоны гуманітарных грузаў (харчаванне — 12,5 тоны, рэчавую маёмасць — 4,3 тоны, медыцынскае маёмасць і медыкаменты — 6,2 тоны)<ref name="Шпаковский"/>. У снежні 2018 года краіна аказала дапамогу Сірыі на агульную суму каля 989 тысяч беларускіх рублёў (каля 460 тысяч долараў). Гэта, у прыватнасці, два самазвала і аўтобус МАЗ, трэнажоры, адзенне, абутак, мэбля, лекі, сухое цэльнае малако, школьныя прыналежнасці. У сакавіку 2019 года ў сірыйскі порт [[Латакія]] на [[Міжземнае мора|Міжземным моры]] з Беларусі, дастаўлены гуманітарны груз, у тым ліку кампрэсарныя ўстаноўкі, дызель-генератары, інструменты для разборкі завалаў, а таксама школьныя прыналежнасці, парты, дзіцячыя адзенне і абутак. [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь]] пастановай №190 ад 2 красавіка 2021 года распарадзіўся аказаць Сірыі гуманітарную дапамогу на агульную суму 1,08 млн рублёў<ref name="восток">[https://media-polesye.by/news/gumanitarnaya-pomoshh-sirii-v-1-mln-kakim-stranam-i-kak-pomogaet-belarus/ Гуманитарная помощь Сирии в 1 млн: Каким странам и как помогает Беларусь]</ref>. Усяго за 2015—2021 гады былі перададзены чатыры партыі гуманітарнай дапамогі<ref name="МЗС"/>. Варта таксама згадаць распараджэнне Лукашэнкі, якое было падпісанае ў маі 2017-га і прадугледжвала выдзяленне грашовых сродкаў для арганізацыі адпачынку і аздараўлення ў Беларусі 80 сірыйскіх дзяцей<ref name="Шпаковский"/>. У далейшым гэтая праграма была падоўжана. Да 2021 года больш за 1000 дзяцей з Сірыі змаглі адпачыць у рэспубліцы<ref name="МЗС">[https://syria.mfa.gov.by/be/humanitarian_cooperation/ Гуманітарнае супрацоўніцтва Рэспублікі Беларусь і Сірыйскай Арабскай Рэспублікі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220625233900/https://syria.mfa.gov.by/be/humanitarian_cooperation/ |date=25 чэрвеня 2022 }} на афіцыйным сайце беларускага пасольства ў Дамаску</ref>. === Пастаўкі ўзбраенняў === {{Гл. таксама|Экспарт ваеннай прадукцыі Беларусі}} На працягу канфлікту [[Узброеныя сілы Сірыі]] атрымлівалі ад Беларусі комплексы [[Супрацьпаветраная абарона|СПА]], стралковую і артылерыйскую зброю, а таксама боепрыпасы да іх. У жніўні 2019 года на сірыйскія [[МіГ-29]] усталяваны беларускія бартавыя комплексы абароны «Талісман»<ref name="бусел">[https://zen.yandex.ru/media/busel/v-kakie-strany-belarus-postavliaet-orujie-6049e5fc013fe76fa3861d4a В какие страны Беларусь поставляет оружие?]</ref>. Асобна варта адзначыць пастаўкі комплексаў [[Радыёэлектронная барацьба|РЭБ]] серыі «[[Навальніца (РЭБ)|Навальніца]]» вытворчасці канструктарскага бюро «Радар». Упершыню інфармацыя аб з’яўленні гэтай распрацоўкі ў Сірыі з’явілася яшчэ вясной 2018 годзе. Нібыта комплексы выкарыстоўваліся супраць амерыканскіх дронаў<ref>[https://www.naviny.media/article/20180506/1525592387-belarus-vyhodit-v-lidery-na-rynke-sredstv-radioelektronnoy-borby Беларусь выходит в лидеры на рынке средств радиоэлектронной борьбы, Не исключено, что белорусская электроника двойного назначения применялась в ходе боевых действий в Сирии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200901073708/https://www.naviny.media/article/20180506/1525592387-belarus-vyhodit-v-lidery-na-rynke-sredstv-radioelektronnoy-borby |date=1 верасня 2020 }} (4 мая 2018)</ref>. У жніўні 2020 года, па паведамленні [[Пентагон]]а, у небе над заходняй часткай правінцыі Ідліб былі адначасова страчаны адразу два ўдарна-разведвальных дрона [[MQ-9 Reaper]] («Жнец»), якія выляталі парай на баявое заданне з ракетамі AGM-114R9X на борце. Меркавана БПЛА ліквідаваны байцамі ўрадавай арміі, якія выкарыстоўвалі для гэтага беларускую сістэму РЭБ<ref>[https://www.discred.ru/2020/09/15/belorusskaya-groza-s-v-sirii-vyrvala-zuby-u-amerikanskih-zhnetsov/ Белорусская «Гроза-С» в Сирии вырвала зубы у американских «Жнецов»] // Discred, 15 сентября 2020</ref>. Пры гэтым у 2015 годзе Беларусь паставіла ў Балгарыю гранатамёты {{iw|АГС-17||be-tarask}} і СТРК 9П135М «[[Фагот (СТРК)|Фагот]]», якія былі перададзеныя сірыйскай апазіцыі<ref>{{Cite web|url=https://news.zerkalo.io/economics/85809.html|title=БРЦ: Сирийская оппозиция, вероятно, получала от Беларуси вооружения для борьбы с армией Асада|lang=ru|website=[[Zerkalo.io]]|date=2024-12-12|access-date=2024-12-12}}</ref>. == Перспектыва ўдзелу УС РБ == === Паведамленні === У сродках масавай інфармацыі дыскусія аб магчымасці адпраўкі беларускіх вайскоўцаў у «гарачую кропку» пачалася пасля старту ваеннай аперацыі Расіі ў 2015 годзе. Расійскі журналіст Аляксей Арцахаў прапаноўваў прымусіць беларускага лідара Аляксандра Лукашэнка выконваць «саюзніцкія абавязанні» па [[АДКБ]], каб той паслаў сваю армію ў дапамогу [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|УС РФ]]<ref>[https://web.archive.org/web/20200505075824/https://charter97.org/ru/news/2015/11/29/180614/ Российские СМИ: А почему белорусы не воюют вместе с нами в Сирии?] // Хартия'97, 29 ноября 2015</ref>. У пачатку ліпеня 2017 года спецпрадстаўнік расійскага прэзідэнта па сірыйскім урэгуляванні Аляксандр Лаўрэнцьеў заявіў, што Расія звярнулася да краін [[СНД]], у тым ліку і да Беларусі, з прапановай разгледзець пытанне аб накіраванні міратворчага кантынгенту для маніторынгу ў зонах дээскалацыі ў Сірыі. Супадзенне гэтай заявы з канферэнцыяй начальнікаў генеральных штабоў дзяржаў-членаў ААН па пытаннях правядзення аперацый па падтрыманні міру 6—7 ліпеня ў [[Нью-Ёрк]]у, у якой удзельнічаў начальнік [[Генеральны штаб Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь|Генеральнага штаба Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]] [[генерал-маёр]] [[Алег Аляксеевіч Белаконеў|Алег Белаконеў]], дало падставу для розных спекуляцый з нагоды магчымасці такога зыходу<ref name="сивицкий">''Арсений Сивицкий.'' [https://thinktanks.by/publication/2017/07/19/pochemu-voennye-iz-belarusi-ne-otpravyatsya-v-siriyu.html Почему военные из Беларуси не отправятся в Сирию] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230605225114/https://thinktanks.by/publication/2017/07/19/pochemu-voennye-iz-belarusi-ne-otpravyatsya-v-siriyu.html |date=5 чэрвеня 2023 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 19 июля 2017.</ref>. У красавіку 2019 года ізраільскі ваенна-аналітычны партал Debka са спасылкай на «замежныя разведвальныя крыніцы» паведаміў пра гібель беларускіх, іранскіх і паўночнакарэйскіх ваенных спецыялістаў 13 красавіка падчас авіяналёту [[Ваенна-паветраныя сілы Ізраіля|ізраільскіх ВПС]] на горад [[Масьяф]]. Па сцвярджэнні партала, замежнікі займаліся мадэрнізацыяй ракет наземнага базіравання для Сірыі і «[[Хезбала|Хезбалы]]»<ref name="масьяф">[https://news.tut.by/economics/633966.html Израильские СМИ сообщили о гибели белорусских специалистов в Сирии, Беларусь опровергает] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190921182703/https://news.tut.by/economics/633966.html |date=21 верасня 2019 }}</ref>. У пачатку лютага 2021 года ініцыятыва [[BYPOL]] распаўсюдзіла інфармацыю, што беларускія ўлады збіраюць міратворчы кантынгент у 600 вайскоўцаў для адпраўкі ў Сірыю. Як гаварылася ў паведамленні, у Заходнім і Паўночна-Заходнім аператыўных камандаваннях ужо прыйшла дырэктыва аб адборы вайскоўцаў. У сувязі з гэтым, паводле звестак групы BYPOL, вайскоўцы пачалі масава звальняцца з Узброеных Сіл<ref name="bypol">{{Cite web|lang=ru|url=https://ex-press.by/rubrics/obshhestvo/2021/02/01/minoborony-prokommentirovalo-informaciyu-ob-otpravke-belorusskix-soldat-v-siriyu|title=Минобороны прокомментировало информацию об отправке белорусских солдат в Сирию|website=EX-PRESS.BY|date=2021-02-01|access-date=2021-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201203708/https://ex-press.by/rubrics/obshhestvo/2021/02/01/minoborony-prokommentirovalo-informaciyu-ob-otpravke-belorusskix-soldat-v-siriyu|archive-date=1 лютага 2021|url-status=dead}}</ref>. Новая хваля дыскусій на гэтую тэму здарылася праз год, у лютым 2022 года. У расійскіх СМІ з’явілася сенсацыйная інфармацыя аб тым, што ўрад РФ ухваліў праект пагаднення аб размяшчэнні вайсковага кантынгенту Беларусі ў Сірыі. У распараджэнні, падпісаным прэм’ер-міністрам [[Міхаіл Уладзіміравіч Мішусцін|Міхаілам Мішусціным]], поўны тэкст якога быў апублікаваны на афіцыйным партале прававой інфармацыі краіны, было напісана: ''«Ухваліць прадстаўлены Мінабароны РФ, узгоднены з МЗС і іншымі зацікаўленымі федэральнымі органамі выканаўчай улады, Вярхоўным судом, Следчым камітэтам і папярэдне прапрацаваны з беларускім бокам праект пагаднення паміж урадам РФ і ўрадам Беларусі аб супрацоўніцтве ў галіне аказання гуманітарнай дапамогі Сірыйскай Арабскай Рэспубліцы»''<ref name="iSANS"/>. У дакуменце гаворыцца, што Мінск і Масква прынялі да ўвагі афіцыйнае запрашэнне прыняць удзел у місіі па аказанні гуманітарнай дапамогі на тэрыторыі Сірыі і, як было падкрэслена, беларускі вайсковы кантынгент колькасцю да 200 чалавек будзе прыцягвацца да выканання мерапрыемстваў ''«выключна ў гуманітарных мэтах па-за зонай баявых дзеянняў»''. Згодна з дакументам, планавалася, што [[Ваенныя спецыялісты Беларусі|беларускія ваенныя спецыялісты]] будуць размешчаны ў месцах дыслакацыі [[Авіяцыйная група ПКС Расіі ў Сірыі|расійскай авіяцыйнай групы]], а таксама будуць аператыўна падпарадкоўвацца расійскаму цэнтру па прымірэнні варагуючых бакоў і кантролі за перамяшчэннем бежанцаў, але пры гэтым заставацца пад камандаваннем упаўнаважанага органа беларускага боку<ref name="iSANS">О роли Беларуси в сирийском конфликте // iSANS : международная инициатива. — 8 февраля 2022.</ref>. ===Заявы ўладаў === [[Міністэрства абароны Беларусі]], МЗС і [[Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь]] абвяргалі любую інфармацыю, звязаную з дадзенай тэмай. Асабліва гэта тычылася паведамленняў BYPOL<ref name="bypol"/> і Debka<ref name="масьяф"/>. У лютым 2022-га прэзідэнт Аляксандр Лукашэнка падчас скандалу вакол дакумента, падпісанага Мішусціным, назваў гэта [[фэйкавыя навіны|фэйкам]]. Аднак палітык абмовіўся, што некаторую колькасць гадоў таму Асад прасіў адправіць яго ў Сірыю медыкаў<ref>''Георгий Нестеров.'' [https://lenta.ru/news/2022/02/08/luka_react/ Александр Лукашенко назвал фейком новость об отправке белорусских военных в Сирию] // Lenta.ru, 8 февраля 2022</ref>. === Крытыка паведамленняў === Адным з першых, хто паставіў пад сумнеў магчымасць адпраўкі беларускіх вайскоўцаў у Сірыю стаў палітолаг Арсеній Сівіцкі, які ў ліпені 2017 года апублікаваў па гэтым пытанні свой артыкул. Ён паказаў некалькі прычын немагчымасці падобнага зыходу<ref name="сивицкий"/>. Згодна беларускаму заканадаўству і палітычнай пазіцыі беларускага кіраўніцтва, [[узброеныя сілы]] могуць быць задзейнічаны за мяжой толькі ў тым выпадку, калі яны прымаюць удзел у міратворчай аперацыі, санкцыянаванай рэзалюцыяй [[Савет бяспекі ААН|Савета бяспекі ААН]]. Таксама, як адзначыў палітолаг, нягледзячы на тое, што Беларусь уваходзіць у розныя ваенна-палітычныя кааліцыі з Расіяй, межы адказнасці беларускага боку – заходні стратэгічны кірунак [[Саюзная дзяржава|Саюзнай дзяржавы]] і толькі ў межах тэрыторыі Рэспублікі Беларусь. У дадатак урад палохае складаны клубок супярэчнасцяў розных сіл і праблем з дээскалацыяй<ref name="сивицкий"/>. У 2021 годзе ў перспектыве ваеннай аперацыі Беларусі ў Сірыі засумняваўся і калумніст [[TUT.BY]] Дзяніс Буркоўскі. Ён у першую чаргу падвергнуў сумневу інфармацыю ад BYPOL. Для невялікай беларускай арміі, на яго думку, будзе вельмі праблематычна выставіць для замежнай місіі кантынгент у некалькі сотняў кантрактнікаў. Плюс да гэтага неабходна ажыццявіць дадатковую падрыхтоўку кадраў, паколькі гаворка ідзе пра «міратворчую» аперацыю<ref>Денис Бурковский. [https://42.tut.by/717175 Правда ли, что 600 белорусских солдат могут отправиться в Сирию? Разбираемся в вопросе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210205194259/https://42.tut.by/717175 |date=5 лютага 2021 }} // TUT.BY, 1 февраля 2021</ref>. У лютым 2022 года з крытыкай падобнага роду паведамленняў выступіла міжнародная ініцыятыва iSANS. Як адзначыла арганізацыя, у дакуменце за подпісам Мішусціна згадваецца толькі запрашэнне, як мяркуецца, высланае рэжымам Башара Асада беларускаму боку, але ніяк не пагадненне або дагавор аб адпраўцы вайскоўцаў. iSANS выказала здагадку, што разгортванне ў Сірыі кантынгенту з Беларусі можа выклікаць неадназначную рэакцыю нават у прыхільнікаў Лукашэнка, які ''«неаднаразова абяцаў беларускім маці, што іх сынам ніколі не давядзецца ваяваць у трэціх краінах, адстойваючы чужыя інтарэсы»''. Таму наўрад-ці б улады рызыкнулі на такую авантуру<ref name="iSANS"/>. == Беларусы ў канфлікце == === Камбатанты === Па даных на 2021 год вядома пра 10 грамадзян і ураджэнцаў рэспублікі, якія ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях у Сірыі. Чацвёра з іх загінулі. {|class="sortable wikitable" !Імя||Паходжанне||Статус||Заўвагі |- ||Абу Сафія Беларусі (''беларускае імя пры нараджэнні невядома'')||''невядома''||{{Сцяг|Джыхад}} супрацоўнік ПВК «[[Мальхама Тактыкал|Malhama Tactical]]»<br>[[File:103rd Separate Guards Airborne Brigade SSI.png|22px]] старшы сяржант [[103-я асобная гвардзейская паветрана-дэсантная брыгада|103-й гв. АПДБр]] <small>(да Сірыі)</small>||У снежні 2017 года забіты ў правінцыі Ідліб<ref name="ЧВК"/>.<br>(гл. [[Баі за Ідліб (з 2012)|Баі за Ідліб]]) |- ||Уладзімір Бекіш||[[File:Flag of Hrodna.svg|22px]] г. [[Гродна]]||[[File:Sleeve patch of the 5th Guards Tank Brigade.svg|22px]] камандзір разведроты [[5-я асобная гвардзейская танкавая брыгада (фарміравання 2009)|5-й АТБр]] [[Сухапутныя войскі Расіі|Сухапутных войскаў Расіі]]|||19 чэрвеня 2016 загінуў у баі з сіламі ІДІЛ на дарозе з Ітрыі ў Эр-Раку<ref>[https://www.moyby.com/news/226260/ Погибший в Сирии гродненец был командиром роты разведки]</ref>.<br>(гл. [[Наступленне ад Ітрыі ў бок Ракі (2016)]]) |- ||Руслан Бабінін||[[File:Flag of Minsk, Belarus.svg|22px]] г. [[Мінск]]||{{Сцяг|Расія}} супрацоўнік [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]||<ref name="СБУ">[https://web.archive.org/web/20210513202636/https://news.tut.by/world/602317.html СБУ: Мы идентифицировали личности 11 белорусов из ЧВК Вагнера, воевавших в Сирии]</ref> |- ||Дзяніс Васільеў||[[File:Flag of Hrodna.svg|22px]] г. [[Гродна]]||[[Файл:Islamic State flag.svg|22px]] баец групоўкі «[[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]»||1 снежня 2015 года загінуў у баі з курдскімі ўзброенымі фарміраваннямі на сірыйска-іракскай мяжы<ref>[https://web.archive.org/web/20210513202633/https://news.tut.by/society/475954.html "Разгружал арбузы на рынке, потом уехал за границу". Соседи о белорусе, который воевал за ИГИЛ]</ref>. |- ||Аляксандр Вячэрнін||[[File:Flag of Vitsebsk region.svg|22px]] [[Віцебская вобласць]]||[[File:Flag of the Russian Aerospace Forces.svg|22px]] штурман ваенна-транспартнага самалёта [[Іл-20]] [[Паветрана-касмічныя сілы Расійскай Федэрацыі|ПКС Расіі]]||17 верасня 2018 года загінуў падчас крушэння самалёта, па памылцы збітага сірыйскімі СПА у 27 км на захад ад Баніяса<ref>[https://web.archive.org/web/20210516111108/https://news.tut.by/society/608556.html Уроженец Беларуси погиб в Сирии при крушении]</ref>.<br>(гл. [[Катастрофа Іл-20 у Сірыі]]) |- ||Руслан Бабінін||[[File:Flag of Vitsebsk region.svg|22px]] [[Віцебская вобласць]]||{{Сцяг|Расія}} супрацоўнік [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]||<ref name="СБУ"/> |- ||Канстанцін Гірс||[[File:Flag of Vitsebsk region.svg|22px]] [[Віцебская вобласць]]||{{Сцяг|Расія}} супрацоўнік [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]||<ref name="СБУ"/> |- ||Эдвард Давідаў||[[File:Flag of Brest, Belarus.svg|22px]] г. [[Брэст]]||{{Сцяг|Расія}} супрацоўнік [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]||<ref name="СБУ"/> |- ||Сяргей Сазанаў||[[Файл:Flag of Homyel Voblast.svg|22px]] [[Гомельская вобласць]]||{{Сцяг|Расія}} супрацоўнік [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]||<ref name="СБУ"/> |- ||Аляксандр Ступніцкі||[[File:Flag of Vitsebsk region.svg|22px]] [[Віцебская вобласць]]||{{Сцяг|Расія}} супрацоўнік [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]||<ref name="СБУ"/> |- ||Вадзім Юшкевіч||[[File:Flag of Vitsebsk region.svg|22px]] [[Віцебская вобласць]]||{{Сцяг|Расія}} супрацоўнік [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]||<ref name="СБУ"/> |} У ліпені 2018 года на брыфінгу [[Служба бяспекі Украіны|Службы бяспекі Украіны]] згадвалася аб 11 грамадзянах рэспублікі, якія ў складзе расійскага «Вагнера» змагаліся ў Сірыі. Аднак названы імёны толькі шасцярых<ref name="СБУ"/>. Такім чынам, агульная колькасць беларусаў, што прайшлі праз сірыйскі канфлікт, можа дасягаць 15 чалавек. У 2018 годзе ў матэрыяле Уладзіміра Шлыкава ў праграме «Вот так» на тэлеканале «[[Белсат]]» было агучана, што [[ісламізм|ісламісцкую]] [[прыватная ваенная кампанія|ПВК]] «Malhama Tactical», звязаную з арганізацыяй «[[Хаят Тахрыр аш-Шам]]», узначаліў ураджэнец рэспублікі Абу Салман Беларусі (не блытаць з Абу Сафія Беларусі). Папярэдні кіраўнік, узбек Абу Рофік, перадаў свае паўнамоцтвы, але застаўся ў кампаніі<ref name="ЧВК">{{Cite web |url=https://soldat.pro/2018/01/10/o-popavshix-v-malhama-tactical-dzhixadistov-grazhdanax-belorussii-video/ |title=О попавших в «Malhama Tactical» джихадистов, гражданах Белоруссии. (видео) {{!}} soldat.pro — Военные специалисты. Обьединяем лучших! |access-date=13 чэрвеня 2022 |archive-date=13 мая 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513202635/https://soldat.pro/2018/01/10/o-popavshix-v-malhama-tactical-dzhixadistov-grazhdanax-belorussii-video/ |url-status=dead }}</ref>. Як адзначыў расійскі журналіст і ваенны аглядальнік Алег Блохін у сваім [[Telegram]]-канале, Абу Салман Беларусі служыў у 103-й Віцебскай брыгадзе<ref name="Блохин">[https://t.me/Oleg_Blokhin/5077 Пост Олега Блохина]</ref>. Аднак у 2020 годзе ў адным з пастоў праекта «Д///ихад» заяўлялася, што Беларусі і Рофік — адзін і той жа чалавек, які хаваецца пад рознымі асобамі. Сапраўднае імя кіраўніка ПВК — Сухроб Балтабаеў. Нібыта на фотаздымках, як Беларусі, так і Рофік хаваюць свае твары за балаклавай, але ў поглядзе адгадваецца падабенства. У сваю чаргу адмін Telegram-канала «Reverse Side Of the Medal» (RSOTM), які спецыялізуецца на лакальных канфліктах, [[Контртэрарызм|барацьбе з тэрарызмам]] і эксклюзівах ПВК «Вагнера», змог займець кантактныя даныя Беларусі, што апынуліся ідэнтычныя кантактам Рофіка<ref>[https://t.me/grey_zone/4473 Пост RSOTM 1]</ref>. Аўтар таксама падаў аўдыёзапіс для параўнання галасоў абодвух<ref>[https://t.me/grey_zone/4474 Пост RSOTM 2]</ref>. Тым не менш у 2021 RSOTM перагледзеў свае погляды, паколькі была выяўлена магіла Рофіка<ref>[https://t.me/grey_zone/11183?single Пост RSOTM 3]</ref>. Паводле Блохіна, ён загінуў яшчэ ў 2019 годзе<ref name="Блохин"/>. Пытанне аб суадносінах асоб беларуса Беларусі і ўзбека Рофіка яшчэ застаецца адкрытым. === Выкраданні === * У жніўні 2013 года паўстанцкая групоўка «[[Фронт аль-Нусра]]» паланіла беларуску Святлану Маркіяновіч і яе малдаўскую сяброўку Карыну Кальца. Баевікі абвінавацілі іх у шпіянажы на «Хезбалу». Відэа з затрыманымі дзяўчатамі было апублікавана на [[YouTube]]. У верасні палонніцы здзейснілі ўцёкі. Яны вылезлі з вокнаў дома, спусціліся па канатах і схаваліся ў мячэці, імам якой не здаў уцекачоў. Затым дыпламаты вывезлі іх у [[Ліван]], а адтуль вярнулі дадому<ref>[https://web.archive.org/web/20210513202635/https://news.tut.by/society/366494.html Белоруска Светлана Маркиянович сбежала из сирийского плена]</ref>. === Эвакуацыя === У перыяд 2012—2015 гг. Рэспубліка Беларусь актыўна вывозіла сваіх грамадзян з «[[Узброены канфлікт|гарачай кропкі]]». Значнае садзейнічанне эвакуацыі беларусаў аказалі улады Расіі і [[Украіна|Украіны]]. 30 жніўня 2012 года сямёра беларусаў украінскім бортам вылецелі ў [[Кіеў]] разам з украінцамі, палякамі і сірыйцамі. Мерапрыемства па эвакуацыі праводзілася з удзелам [[Міністэрства замежных спраў Украіны|МЗС]], [[Дзяржаўная служба Украіны па надзвычайных сітуацыях|МНС]], [[Міністэрства абароны Украіны|Мінабароны]] Украіны і яе авіякампаніямі. Акрамя таго, падтрымку аказала [[Міжнародная арганізацыя па міграцыі]]<ref>[https://n1.by/news/406826-iz-sirii-eyvakuirovany-7-belorusov Из Сирии эвакуированы 7 белорусов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210514085430/https://n1.by/news/406826-iz-sirii-eyvakuirovany-7-belorusov |date=14 мая 2021 }}</ref>. Ноччу 9 верасня 2013 года борт [[Міністэрства надзвычайных сітуацый Расійскай Федэрацыі|МНС Расіі]] з пяццю грамадзянамі рэспублікі прызямліўся ў аэрапорце [[Дамадзедава (аэрапорт)|Дамадзедава]]. Паводле інфармацыі беларускага пасольства ў Сірыі, у краіне яшчэ заставаліся каля 85 грамадзян РБ<ref>[https://www.tvr.by/news/obshchestvo/eshche_5_belorusov_evakuirovany_iz_sirii_reysom_rossiyskogo_mchs_09_09_2013_19_04_0022/ Еще 5 белорусов эвакуированы из Сирии рейсом российского МЧС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210514085952/https://www.tvr.by/news/obshchestvo/eshche_5_belorusov_evakuirovany_iz_sirii_reysom_rossiyskogo_mchs_09_09_2013_19_04_0022/ |date=14 мая 2021 }} // Белтелерадиокомпания, 9 сентября 2013</ref>. 17 жніўня 2015 года расійскі бок вывез 54 сваіх суайчыннікаў, а таксама некалькіх грамадзян Сірыі, Украіны, Казахстана і Беларусі<ref>{{Cite web |url=https://regnum-ru.turbopages.org/regnum.ru/s/news/1952880.html?turbo_uid=AAAcmk6pwltWAfAUDoj_6QfSNEoQkcYMx_A6HeJFyjYPx1-3qgZlV3bTWgbk0eXMS5IpKfy_erPzPV_6rpwg7R7Y_8HjWgitQ0dfR3I%2C&turbo_ic=AAAPqx4yHVsncrQiJVnlF7OUWkFvxuNV_RAuMNnnzyIVOY3Twt3fnwxA5NeAF7Q44muj0Iq7L99nQIW5cmTPwcnaoL9wgN2Z_K77hEM%2C&sign=d96455076b2a1de279addb6d205d3ca9c47d1ba81b95dafa21c372be215803db%3A1620982078&parent-reqid=1620982078149975-597323554398057737200173-prestable-app-host-sas-web-yp-112&trbsrc=wb |title=Спецборт МЧС России эвакуировал белорусов и украинцев из Сирии |access-date=13 чэрвеня 2022 |archive-date=14 мая 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210514085428/https://regnum-ru.turbopages.org/regnum.ru/s/news/1952880.html?turbo_uid=AAAcmk6pwltWAfAUDoj_6QfSNEoQkcYMx_A6HeJFyjYPx1-3qgZlV3bTWgbk0eXMS5IpKfy_erPzPV_6rpwg7R7Y_8HjWgitQ0dfR3I,&turbo_ic=AAAPqx4yHVsncrQiJVnlF7OUWkFvxuNV_RAuMNnnzyIVOY3Twt3fnwxA5NeAF7Q44muj0Iq7L99nQIW5cmTPwcnaoL9wgN2Z_K77hEM,&sign=d96455076b2a1de279addb6d205d3ca9c47d1ba81b95dafa21c372be215803db:1620982078&parent-reqid=1620982078149975-597323554398057737200173-prestable-app-host-sas-web-yp-112&trbsrc=wb |url-status=dead }}</ref>. 17 кастрычніка таго ж года яшчэ восем беларусаў вярнуліся ў рэспубліку на [[Іл-76]] расійскага МНС<ref>[https://www.sb.by/articles/evakuirovannykh-iz-sirii-belorusov-otpravili-iz-moskvy-na-rodinu.html Эвакуированных из Сирии белорусов отправили из Москвы на родину] // СБ. Беларусь Сегодня, 17 октября 2015</ref>. == Зноскі == {{Reflist|2}} == Літаратура == * ''Александр Шпаковский.'' [https://imhoclub.by/ru/material/belarus_i_sirija_ot_diplomatii_do_voennogo_sotrudnichestva Беларусь и Сирия: от дипломатии до военного сотрудничества] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181027185752/https://imhoclub.by/ru/material/belarus_i_sirija_ot_diplomatii_do_voennogo_sotrudnichestva |date=27 кастрычніка 2018 }} // IMHOclub : портал. — 30 мая 2017. * ''Арсений Сивицкий.'' [https://thinktanks.by/publication/2017/07/19/pochemu-voennye-iz-belarusi-ne-otpravyatsya-v-siriyu.html Почему военные из Беларуси не отправятся в Сирию] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230605225114/https://thinktanks.by/publication/2017/07/19/pochemu-voennye-iz-belarusi-ne-otpravyatsya-v-siriyu.html |date=5 чэрвеня 2023 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 19 июля 2017. * О роли Беларуси в сирийском конфликте // iSANS : международная инициатива. — 8 февраля 2022. ** [https://web.archive.org/web/20220604134953/https://motolko.help/en-opinions/opinion-isans-on-the-role-of-belarus-in-the-syrian-conflict/ Версія на англійскай мове] ** [https://web.archive.org/web/20220604134953/https://motolko.help/by-opinions/merkavanne-isans-pra-rolyu-belarusi-y-siryjskim-kanflikcze/ Версія на белорускай мове] ** [https://web.archive.org/web/20220304191618/https://motolko.help/ru-opinions/mnenie-isans-o-roli-belarusi-v-siriskom-konflikte/ Версія на рускай мове] * Гуманітарнае супрацоўніцтва Рэспублікі Беларусь і Сірыйскай Арабскай Рэспублікі // Афіцыйны сайт беларускага пасольства ў Дамаску. ** [https://syria.mfa.gov.by/en/humanitarian_cooperation/ Версія на англійскай мове] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220622124550/https://syria.mfa.gov.by/en/humanitarian_cooperation/ |date=22 чэрвеня 2022 }} ** [https://syria.mfa.gov.by/be/humanitarian_cooperation/ Версія на беларускай мове] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220625233900/https://syria.mfa.gov.by/be/humanitarian_cooperation/ |date=25 чэрвеня 2022 }} ** [https://syria.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/political/ Версія на рускай мове] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220616234246/https://syria.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/political/ |date=16 чэрвеня 2022 }} {{Вайна ў Сірыі}} [[Катэгорыя:Замежны ўдзел у грамадзянскай вайне ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Войны Беларусі]] qn5328joio9zoi3ci3zggmxdxirmilv 5148246 5148245 2026-05-29T10:04:12Z DBatura 73587 /* Паведамленні */ 5148246 wikitext text/x-wiki {{Main|Удзел замежных краін у грамадзянскай вайне ў Сірыі}} [[File:Беларусь у сiрыйскiм канфлiкце.png|thumb|300px|{{color box|#228B22}} [[Рэспубліка Беларусь]]<br>{{color box|#FF0000}} [[Баасісцкая Сірыя|Сірыйская Арабская Рэспубліка]]<br>{{color box|#0000CD}} Асноўныя інтэрвенты: [[Злучаныя Штаты Амерыкі]], [[Расійская Федэрацыя]], [[Іран|Ісламская Рэспубліка Іран]], [[Турцыя|Турэцкая Рэспубліка]]]]{{Беларусь і ўзброеныя канфлікты}} [[Рэспубліка Беларусь]] у [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|сірыйскім канфлікце]] падтрымлівала бок урада [[Башар Асад|Башара Асада]]. Дзяржава аказвала ўладам розную дапамогу, пачынаючы ад дыпламатычнай і гуманітарнай, заканчваючы пастаўкамі ўзбраенняў. Пасля пачатку ў 2015 годзе [[Ваенная аперацыя Расіі ў Сірыі|ваеннай аперацыі Расіі]] ў [[СМІ]] перыядычна ўздымалася пытанне аб магчымасці задзейнічання [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|беларускіх узброеных сіл]]. Кіраўніцтва краіны, у тым ліку прэзідэнт [[Аляксандр Лукашэнка]], адмаўляла любыя заявы аб планах па адпраўцы сваіх вайскоўцаў у [[Сірыя|Сірыю]]. Тым не менш асобныя грамадзяне і ўраджэнцы Беларусі ў шэрагах [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|УС РФ]], [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]] і [[Сірыйская апазіцыя|ўзброенай апазіцыі]] прынялі ўдзел у канфлікце. == Роль дзяржавы == === Афіцыйная пазіцыя === [[File:UNGA resolution on Syria.png|thumb|right|Галасаванне па рэзалюцыі [[Генеральная Асамблея ААН|ГА ААН]] А/RES/66/253 (люты 2012 года). Дакумент асудзіў гвалт у Сірыі, падтрымаў рашэнне [[Ліга арабскіх дзяржаў|Лігі арабскіх дзяржаў]] ад 22 студзеня аб палітычным пераходзе, што мела на ўвазе адстаўку дзеючага ўрада, і папрасіў [[Генеральны сакратар ААН|Генеральнага сакратара]] прызначыць спецыяльнага пасланца па Сірыі<ref>[https://www.securitycouncilreport.org/un-documents/document/syria-a-res-66-253.php A/RES/66/253]</ref>.{{legend|#007f00|за}}{{legend|#7f0000|супраць (у т.л. Беларусь)}}{{legend|#7f7fff|устрымаліся}}]] {{Гл. таксама|Спіс рэзалюцый ААН па Сірыі}} З самых першых дзён канфлікту Беларусь актыўна падтрымлівала дзеючы сірыйскі рэжым<ref>[https://www.belta.by/president/view/lukashenko-belarus-s-pervyh-dnej-konflikta-v-sirii-byla-na-storone-ee-naroda-i-rukovodstva-355674-2019 Лукашенко: Беларусь с первых дней конфликта в Сирии была на стороне ее народа и руководства] // БЕЛТА, 22 июля 2019</ref>. Асабліва ярка гэта выяўлялася на пляцоўцы [[ААН]]<ref name="Шпаковский"/>. У лістападзе 2014 года рэспубліка выступіла супраць прыняцця трэцім камітэтам [[Генеральная Асамблея ААН|Генеральнай Асамблеі]] рэзалюцыі, якая ўскладала віну на афіцыйны Дамаск за грубыя парушэнні [[Правы чалавека|правоў чалавека]] ў ходзе баявых дзеянняў. Гэтак жа краіна галасавала і ў снежні 2016 года па рэзалюцыі аб расследаванні [[Ваеннае злачынства|ваенных злачынстваў]] у Сірыі<ref name="Шпаковский"/>. У снежні 2017 года яна прагаласавала супраць рэзалюцыі Генасамблеі A/RES/72/191 аб палажэнні ў галіне правоў чалавека<ref>{{Cite web|url=https://www.unwatch.org/2017-2018-unga-resolutions-condemning-countries-72nd-session/|title = 2017 UNGA Resolutions Condemning Countries|date = 15 November 2017}}</ref>. На думку палітычнага аглядальніка [[Аляксандр Паўлавіч Шпакоўскі|Аляксандра Шпакоўскага]], беларускае кіраўніцтва лічыла, што падобныя абвінавачванні сумніўны і аднабокі. Нібыта ўлічваліся доказы злачынстваў выключна супраць урадавых сіл, а факты супраць [[сірыйская апазіцыя|паўстанцаў]] ігнараваліся. Шпакоўскі тлумачыў такую пазіцыю Беларусі па канфлікце не толькі ідэйна-палітычнымі матывамі або станам саюза з Расіяй, але таксама асабістым знаёмствам і ўзаемнай сімпатыяй Лукашэнка і Асада<ref name="Шпаковский">''Александр Шпаковский.'' [https://imhoclub.by/ru/material/belarus_i_sirija_ot_diplomatii_do_voennogo_sotrudnichestva Беларусь и Сирия: от дипломатии до военного сотрудничества] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181027185752/https://imhoclub.by/ru/material/belarus_i_sirija_ot_diplomatii_do_voennogo_sotrudnichestva |date=27 кастрычніка 2018 }} // IMHOclub : портал. — 30 мая 2017.</ref>. У красавіку 2018 года [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь]] асудзіла [[Ракетны ўдар па Сірыі ў красавіку 2018 года|ракетныя ўдары заходніх краін па Сірыі]]. У заяве, апублікаванай на [[Facebook]], гаварылася, што тым самым сітуацыя ў краіне фактычна ператвараецца ў міждзяржаўны ўзброены канфлікт. Беларусь заклікала ''«ўсе залучаныя бакі неадкладна спыніць прымяненне ваеннай сілы і шукаць шляхі ўрэгулявання канфліктаў мірнымі сродкамі і за сталом перамоваў»''<ref>[https://people.onliner.by/2018/04/14/siriya США, Великобритания и Франция бомбардировали Сирию. Беларусь осудила этот шаг, Россия собирает членов ОДКБ] // Onliner, 14 апреля 2017</ref>. Дыпламатычныя намаганні беларускага боку былі высока ацэнены ў [[Дамаск]]у. Так, напрыклад, у 2015 годзе ў інтэрв’ю тэлеканалу [[АНТ]] сірыйскі лідар Башар Асад заявіў, што ''«Беларусь разам з [[Расія]]й з’яўляецца асноўным гульцом на міжнароднай арэне ў дачыненні да той вайны, якая вядзецца супраць Сірыі»''<ref name="Шпаковский"/>. === Гуманітарная дапамога === У сакавіку 2015 года Аляксандр Лукашэнка падпісаў распараджэнне аб аказанні гуманітарнай дапамогі краіне. З тых часоў беларускім пасольствам у Сірыі неаднаразова праводзіліся гуманітарныя акцыі. Сярод такіх — мерапрыемства ў горадзе [[Халеб|Алепа]] ў верасні 2016 года, калі беларускія дыпламаты сумесна з расійскім [[Цэнтр па прымірэнні варагуючых бакоў і кантролі за перамяшчэннем бежанцаў|Цэнтрам па прымірэнні]] перадалі для патрэб арганізацый аховы здароўя і адукацыі парадку 23 тоны гуманітарных грузаў (харчаванне — 12,5 тоны, рэчавую маёмасць — 4,3 тоны, медыцынскае маёмасць і медыкаменты — 6,2 тоны)<ref name="Шпаковский"/>. У снежні 2018 года краіна аказала дапамогу Сірыі на агульную суму каля 989 тысяч беларускіх рублёў (каля 460 тысяч долараў). Гэта, у прыватнасці, два самазвала і аўтобус МАЗ, трэнажоры, адзенне, абутак, мэбля, лекі, сухое цэльнае малако, школьныя прыналежнасці. У сакавіку 2019 года ў сірыйскі порт [[Латакія]] на [[Міжземнае мора|Міжземным моры]] з Беларусі, дастаўлены гуманітарны груз, у тым ліку кампрэсарныя ўстаноўкі, дызель-генератары, інструменты для разборкі завалаў, а таксама школьныя прыналежнасці, парты, дзіцячыя адзенне і абутак. [[Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь]] пастановай №190 ад 2 красавіка 2021 года распарадзіўся аказаць Сірыі гуманітарную дапамогу на агульную суму 1,08 млн рублёў<ref name="восток">[https://media-polesye.by/news/gumanitarnaya-pomoshh-sirii-v-1-mln-kakim-stranam-i-kak-pomogaet-belarus/ Гуманитарная помощь Сирии в 1 млн: Каким странам и как помогает Беларусь]</ref>. Усяго за 2015—2021 гады былі перададзены чатыры партыі гуманітарнай дапамогі<ref name="МЗС"/>. Варта таксама згадаць распараджэнне Лукашэнкі, якое было падпісанае ў маі 2017-га і прадугледжвала выдзяленне грашовых сродкаў для арганізацыі адпачынку і аздараўлення ў Беларусі 80 сірыйскіх дзяцей<ref name="Шпаковский"/>. У далейшым гэтая праграма была падоўжана. Да 2021 года больш за 1000 дзяцей з Сірыі змаглі адпачыць у рэспубліцы<ref name="МЗС">[https://syria.mfa.gov.by/be/humanitarian_cooperation/ Гуманітарнае супрацоўніцтва Рэспублікі Беларусь і Сірыйскай Арабскай Рэспублікі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220625233900/https://syria.mfa.gov.by/be/humanitarian_cooperation/ |date=25 чэрвеня 2022 }} на афіцыйным сайце беларускага пасольства ў Дамаску</ref>. === Пастаўкі ўзбраенняў === {{Гл. таксама|Экспарт ваеннай прадукцыі Беларусі}} На працягу канфлікту [[Узброеныя сілы Сірыі]] атрымлівалі ад Беларусі комплексы [[Супрацьпаветраная абарона|СПА]], стралковую і артылерыйскую зброю, а таксама боепрыпасы да іх. У жніўні 2019 года на сірыйскія [[МіГ-29]] усталяваны беларускія бартавыя комплексы абароны «Талісман»<ref name="бусел">[https://zen.yandex.ru/media/busel/v-kakie-strany-belarus-postavliaet-orujie-6049e5fc013fe76fa3861d4a В какие страны Беларусь поставляет оружие?]</ref>. Асобна варта адзначыць пастаўкі комплексаў [[Радыёэлектронная барацьба|РЭБ]] серыі «[[Навальніца (РЭБ)|Навальніца]]» вытворчасці канструктарскага бюро «Радар». Упершыню інфармацыя аб з’яўленні гэтай распрацоўкі ў Сірыі з’явілася яшчэ вясной 2018 годзе. Нібыта комплексы выкарыстоўваліся супраць амерыканскіх дронаў<ref>[https://www.naviny.media/article/20180506/1525592387-belarus-vyhodit-v-lidery-na-rynke-sredstv-radioelektronnoy-borby Беларусь выходит в лидеры на рынке средств радиоэлектронной борьбы, Не исключено, что белорусская электроника двойного назначения применялась в ходе боевых действий в Сирии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200901073708/https://www.naviny.media/article/20180506/1525592387-belarus-vyhodit-v-lidery-na-rynke-sredstv-radioelektronnoy-borby |date=1 верасня 2020 }} (4 мая 2018)</ref>. У жніўні 2020 года, па паведамленні [[Пентагон]]а, у небе над заходняй часткай правінцыі Ідліб былі адначасова страчаны адразу два ўдарна-разведвальных дрона [[MQ-9 Reaper]] («Жнец»), якія выляталі парай на баявое заданне з ракетамі AGM-114R9X на борце. Меркавана БПЛА ліквідаваны байцамі ўрадавай арміі, якія выкарыстоўвалі для гэтага беларускую сістэму РЭБ<ref>[https://www.discred.ru/2020/09/15/belorusskaya-groza-s-v-sirii-vyrvala-zuby-u-amerikanskih-zhnetsov/ Белорусская «Гроза-С» в Сирии вырвала зубы у американских «Жнецов»] // Discred, 15 сентября 2020</ref>. Пры гэтым у 2015 годзе Беларусь паставіла ў Балгарыю гранатамёты {{iw|АГС-17||be-tarask}} і СТРК 9П135М «[[Фагот (СТРК)|Фагот]]», якія былі перададзеныя сірыйскай апазіцыі<ref>{{Cite web|url=https://news.zerkalo.io/economics/85809.html|title=БРЦ: Сирийская оппозиция, вероятно, получала от Беларуси вооружения для борьбы с армией Асада|lang=ru|website=[[Zerkalo.io]]|date=2024-12-12|access-date=2024-12-12}}</ref>. == Перспектыва ўдзелу УС РБ == === Паведамленні === У сродках масавай інфармацыі дыскусія аб магчымасці адпраўкі беларускіх вайскоўцаў у «гарачую кропку» пачалася пасля старту ваеннай аперацыі Расіі ў 2015 годзе. Расійскі журналіст Аляксей Арцахаў прапаноўваў прымусіць беларускага лідара Аляксандра Лукашэнка выконваць «саюзніцкія абавязанні» па [[АДКБ]], каб той паслаў сваю армію ў дапамогу [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|УС РФ]]<ref>[https://web.archive.org/web/20200505075824/https://charter97.org/ru/news/2015/11/29/180614/ Российские СМИ: А почему белорусы не воюют вместе с нами в Сирии?] // Хартия'97, 29 ноября 2015</ref>. У пачатку ліпеня 2017 года спецпрадстаўнік расійскага прэзідэнта па сірыйскім урэгуляванні Аляксандр Лаўрэнцьеў заявіў, што Расія звярнулася да краін [[СНД]], у тым ліку і да Беларусі, з прапановай разглядзець пытанне аб накіраванні міратворчага кантынгенту для маніторынгу ў зонах дээскалацыі ў Сірыі. Супадзенне гэтай заявы з канферэнцыяй начальнікаў генеральных штабоў дзяржаў-членаў ААН па пытаннях правядзення аперацый па падтрыманні міру 6—7 ліпеня ў [[Нью-Ёрк]]у, у якой удзельнічаў начальнік [[Генеральны штаб Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь|Генеральнага штаба Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]] [[генерал-маёр]] [[Алег Аляксеевіч Белаконеў|Алег Белаконеў]], дало падставу для розных спекуляцый з нагоды магчымасці такога зыходу<ref name="сивицкий">''Арсений Сивицкий.'' [https://thinktanks.by/publication/2017/07/19/pochemu-voennye-iz-belarusi-ne-otpravyatsya-v-siriyu.html Почему военные из Беларуси не отправятся в Сирию] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230605225114/https://thinktanks.by/publication/2017/07/19/pochemu-voennye-iz-belarusi-ne-otpravyatsya-v-siriyu.html |date=5 чэрвеня 2023 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 19 июля 2017.</ref>. У красавіку 2019 года ізраільскі ваенна-аналітычны партал Debka са спасылкай на «замежныя разведвальныя крыніцы» паведаміў пра гібель беларускіх, іранскіх і паўночнакарэйскіх ваенных спецыялістаў 13 красавіка падчас авіяналёту [[Ваенна-паветраныя сілы Ізраіля|ізраільскіх ВПС]] на горад [[Масьяф]]. Па сцвярджэнні партала, замежнікі займаліся мадэрнізацыяй ракет наземнага базіравання для Сірыі і «[[Хезбала|Хезбалы]]»<ref name="масьяф">[https://news.tut.by/economics/633966.html Израильские СМИ сообщили о гибели белорусских специалистов в Сирии, Беларусь опровергает] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190921182703/https://news.tut.by/economics/633966.html |date=21 верасня 2019 }}</ref>. У пачатку лютага 2021 года ініцыятыва [[BYPOL]] распаўсюдзіла інфармацыю, што беларускія ўлады збіраюць міратворчы кантынгент у 600 вайскоўцаў для адпраўкі ў Сірыю. Як гаварылася ў паведамленні, у Заходнім і Паўночна-Заходнім аператыўных камандаваннях ужо прыйшла дырэктыва аб адборы вайскоўцаў. У сувязі з гэтым, паводле звестак групы BYPOL, вайскоўцы пачалі масава звальняцца з Узброеных Сіл<ref name="bypol">{{Cite web|lang=ru|url=https://ex-press.by/rubrics/obshhestvo/2021/02/01/minoborony-prokommentirovalo-informaciyu-ob-otpravke-belorusskix-soldat-v-siriyu|title=Минобороны прокомментировало информацию об отправке белорусских солдат в Сирию|website=EX-PRESS.BY|date=2021-02-01|access-date=2021-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201203708/https://ex-press.by/rubrics/obshhestvo/2021/02/01/minoborony-prokommentirovalo-informaciyu-ob-otpravke-belorusskix-soldat-v-siriyu|archive-date=1 лютага 2021|url-status=dead}}</ref>. Новая хваля дыскусій на гэтую тэму здарылася праз год, у лютым 2022 года. У расійскіх СМІ з’явілася сенсацыйная інфармацыя аб тым, што ўрад РФ ухваліў праект пагаднення аб размяшчэнні вайсковага кантынгенту Беларусі ў Сірыі. У распараджэнні, падпісаным прэм’ер-міністрам [[Міхаіл Уладзіміравіч Мішусцін|Міхаілам Мішусціным]], поўны тэкст якога быў апублікаваны на афіцыйным партале прававой інфармацыі краіны, было напісана: ''«Ухваліць прадстаўлены Мінабароны РФ, узгоднены з МЗС і іншымі зацікаўленымі федэральнымі органамі выканаўчай улады, Вярхоўным судом, Следчым камітэтам і папярэдне прапрацаваны з беларускім бокам праект пагаднення паміж урадам РФ і ўрадам Беларусі аб супрацоўніцтве ў галіне аказання гуманітарнай дапамогі Сірыйскай Арабскай Рэспубліцы»''<ref name="iSANS"/>. У дакуменце гаворыцца, што Мінск і Масква прынялі да ўвагі афіцыйнае запрашэнне прыняць удзел у місіі па аказанні гуманітарнай дапамогі на тэрыторыі Сірыі і, як было падкрэслена, беларускі вайсковы кантынгент колькасцю да 200 чалавек будзе прыцягвацца да выканання мерапрыемстваў ''«выключна ў гуманітарных мэтах па-за зонай баявых дзеянняў»''. Згодна з дакументам, планавалася, што [[Ваенныя спецыялісты Беларусі|беларускія ваенныя спецыялісты]] будуць размешчаны ў месцах дыслакацыі [[Авіяцыйная група ПКС Расіі ў Сірыі|расійскай авіяцыйнай групы]], а таксама будуць аператыўна падпарадкоўвацца расійскаму цэнтру па прымірэнні варагуючых бакоў і кантролі за перамяшчэннем бежанцаў, але пры гэтым заставацца пад камандаваннем упаўнаважанага органа беларускага боку<ref name="iSANS">О роли Беларуси в сирийском конфликте // iSANS : международная инициатива. — 8 февраля 2022.</ref>. ===Заявы ўладаў === [[Міністэрства абароны Беларусі]], МЗС і [[Дзяржаўны ваенна-прамысловы камітэт Рэспублікі Беларусь]] абвяргалі любую інфармацыю, звязаную з дадзенай тэмай. Асабліва гэта тычылася паведамленняў BYPOL<ref name="bypol"/> і Debka<ref name="масьяф"/>. У лютым 2022-га прэзідэнт Аляксандр Лукашэнка падчас скандалу вакол дакумента, падпісанага Мішусціным, назваў гэта [[фэйкавыя навіны|фэйкам]]. Аднак палітык абмовіўся, што некаторую колькасць гадоў таму Асад прасіў адправіць яго ў Сірыю медыкаў<ref>''Георгий Нестеров.'' [https://lenta.ru/news/2022/02/08/luka_react/ Александр Лукашенко назвал фейком новость об отправке белорусских военных в Сирию] // Lenta.ru, 8 февраля 2022</ref>. === Крытыка паведамленняў === Адным з першых, хто паставіў пад сумнеў магчымасць адпраўкі беларускіх вайскоўцаў у Сірыю стаў палітолаг Арсеній Сівіцкі, які ў ліпені 2017 года апублікаваў па гэтым пытанні свой артыкул. Ён паказаў некалькі прычын немагчымасці падобнага зыходу<ref name="сивицкий"/>. Згодна беларускаму заканадаўству і палітычнай пазіцыі беларускага кіраўніцтва, [[узброеныя сілы]] могуць быць задзейнічаны за мяжой толькі ў тым выпадку, калі яны прымаюць удзел у міратворчай аперацыі, санкцыянаванай рэзалюцыяй [[Савет бяспекі ААН|Савета бяспекі ААН]]. Таксама, як адзначыў палітолаг, нягледзячы на тое, што Беларусь уваходзіць у розныя ваенна-палітычныя кааліцыі з Расіяй, межы адказнасці беларускага боку – заходні стратэгічны кірунак [[Саюзная дзяржава|Саюзнай дзяржавы]] і толькі ў межах тэрыторыі Рэспублікі Беларусь. У дадатак урад палохае складаны клубок супярэчнасцяў розных сіл і праблем з дээскалацыяй<ref name="сивицкий"/>. У 2021 годзе ў перспектыве ваеннай аперацыі Беларусі ў Сірыі засумняваўся і калумніст [[TUT.BY]] Дзяніс Буркоўскі. Ён у першую чаргу падвергнуў сумневу інфармацыю ад BYPOL. Для невялікай беларускай арміі, на яго думку, будзе вельмі праблематычна выставіць для замежнай місіі кантынгент у некалькі сотняў кантрактнікаў. Плюс да гэтага неабходна ажыццявіць дадатковую падрыхтоўку кадраў, паколькі гаворка ідзе пра «міратворчую» аперацыю<ref>Денис Бурковский. [https://42.tut.by/717175 Правда ли, что 600 белорусских солдат могут отправиться в Сирию? Разбираемся в вопросе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210205194259/https://42.tut.by/717175 |date=5 лютага 2021 }} // TUT.BY, 1 февраля 2021</ref>. У лютым 2022 года з крытыкай падобнага роду паведамленняў выступіла міжнародная ініцыятыва iSANS. Як адзначыла арганізацыя, у дакуменце за подпісам Мішусціна згадваецца толькі запрашэнне, як мяркуецца, высланае рэжымам Башара Асада беларускаму боку, але ніяк не пагадненне або дагавор аб адпраўцы вайскоўцаў. iSANS выказала здагадку, што разгортванне ў Сірыі кантынгенту з Беларусі можа выклікаць неадназначную рэакцыю нават у прыхільнікаў Лукашэнка, які ''«неаднаразова абяцаў беларускім маці, што іх сынам ніколі не давядзецца ваяваць у трэціх краінах, адстойваючы чужыя інтарэсы»''. Таму наўрад-ці б улады рызыкнулі на такую авантуру<ref name="iSANS"/>. == Беларусы ў канфлікце == === Камбатанты === Па даных на 2021 год вядома пра 10 грамадзян і ураджэнцаў рэспублікі, якія ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях у Сірыі. Чацвёра з іх загінулі. {|class="sortable wikitable" !Імя||Паходжанне||Статус||Заўвагі |- ||Абу Сафія Беларусі (''беларускае імя пры нараджэнні невядома'')||''невядома''||{{Сцяг|Джыхад}} супрацоўнік ПВК «[[Мальхама Тактыкал|Malhama Tactical]]»<br>[[File:103rd Separate Guards Airborne Brigade SSI.png|22px]] старшы сяржант [[103-я асобная гвардзейская паветрана-дэсантная брыгада|103-й гв. АПДБр]] <small>(да Сірыі)</small>||У снежні 2017 года забіты ў правінцыі Ідліб<ref name="ЧВК"/>.<br>(гл. [[Баі за Ідліб (з 2012)|Баі за Ідліб]]) |- ||Уладзімір Бекіш||[[File:Flag of Hrodna.svg|22px]] г. [[Гродна]]||[[File:Sleeve patch of the 5th Guards Tank Brigade.svg|22px]] камандзір разведроты [[5-я асобная гвардзейская танкавая брыгада (фарміравання 2009)|5-й АТБр]] [[Сухапутныя войскі Расіі|Сухапутных войскаў Расіі]]|||19 чэрвеня 2016 загінуў у баі з сіламі ІДІЛ на дарозе з Ітрыі ў Эр-Раку<ref>[https://www.moyby.com/news/226260/ Погибший в Сирии гродненец был командиром роты разведки]</ref>.<br>(гл. [[Наступленне ад Ітрыі ў бок Ракі (2016)]]) |- ||Руслан Бабінін||[[File:Flag of Minsk, Belarus.svg|22px]] г. [[Мінск]]||{{Сцяг|Расія}} супрацоўнік [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]||<ref name="СБУ">[https://web.archive.org/web/20210513202636/https://news.tut.by/world/602317.html СБУ: Мы идентифицировали личности 11 белорусов из ЧВК Вагнера, воевавших в Сирии]</ref> |- ||Дзяніс Васільеў||[[File:Flag of Hrodna.svg|22px]] г. [[Гродна]]||[[Файл:Islamic State flag.svg|22px]] баец групоўкі «[[Ісламская дзяржава|ІДІЛ]]»||1 снежня 2015 года загінуў у баі з курдскімі ўзброенымі фарміраваннямі на сірыйска-іракскай мяжы<ref>[https://web.archive.org/web/20210513202633/https://news.tut.by/society/475954.html "Разгружал арбузы на рынке, потом уехал за границу". Соседи о белорусе, который воевал за ИГИЛ]</ref>. |- ||Аляксандр Вячэрнін||[[File:Flag of Vitsebsk region.svg|22px]] [[Віцебская вобласць]]||[[File:Flag of the Russian Aerospace Forces.svg|22px]] штурман ваенна-транспартнага самалёта [[Іл-20]] [[Паветрана-касмічныя сілы Расійскай Федэрацыі|ПКС Расіі]]||17 верасня 2018 года загінуў падчас крушэння самалёта, па памылцы збітага сірыйскімі СПА у 27 км на захад ад Баніяса<ref>[https://web.archive.org/web/20210516111108/https://news.tut.by/society/608556.html Уроженец Беларуси погиб в Сирии при крушении]</ref>.<br>(гл. [[Катастрофа Іл-20 у Сірыі]]) |- ||Руслан Бабінін||[[File:Flag of Vitsebsk region.svg|22px]] [[Віцебская вобласць]]||{{Сцяг|Расія}} супрацоўнік [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]||<ref name="СБУ"/> |- ||Канстанцін Гірс||[[File:Flag of Vitsebsk region.svg|22px]] [[Віцебская вобласць]]||{{Сцяг|Расія}} супрацоўнік [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]||<ref name="СБУ"/> |- ||Эдвард Давідаў||[[File:Flag of Brest, Belarus.svg|22px]] г. [[Брэст]]||{{Сцяг|Расія}} супрацоўнік [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]||<ref name="СБУ"/> |- ||Сяргей Сазанаў||[[Файл:Flag of Homyel Voblast.svg|22px]] [[Гомельская вобласць]]||{{Сцяг|Расія}} супрацоўнік [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]||<ref name="СБУ"/> |- ||Аляксандр Ступніцкі||[[File:Flag of Vitsebsk region.svg|22px]] [[Віцебская вобласць]]||{{Сцяг|Расія}} супрацоўнік [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]||<ref name="СБУ"/> |- ||Вадзім Юшкевіч||[[File:Flag of Vitsebsk region.svg|22px]] [[Віцебская вобласць]]||{{Сцяг|Расія}} супрацоўнік [[Група Вагнера|ПВК «Вагнер»]]||<ref name="СБУ"/> |} У ліпені 2018 года на брыфінгу [[Служба бяспекі Украіны|Службы бяспекі Украіны]] згадвалася аб 11 грамадзянах рэспублікі, якія ў складзе расійскага «Вагнера» змагаліся ў Сірыі. Аднак названы імёны толькі шасцярых<ref name="СБУ"/>. Такім чынам, агульная колькасць беларусаў, што прайшлі праз сірыйскі канфлікт, можа дасягаць 15 чалавек. У 2018 годзе ў матэрыяле Уладзіміра Шлыкава ў праграме «Вот так» на тэлеканале «[[Белсат]]» было агучана, што [[ісламізм|ісламісцкую]] [[прыватная ваенная кампанія|ПВК]] «Malhama Tactical», звязаную з арганізацыяй «[[Хаят Тахрыр аш-Шам]]», узначаліў ураджэнец рэспублікі Абу Салман Беларусі (не блытаць з Абу Сафія Беларусі). Папярэдні кіраўнік, узбек Абу Рофік, перадаў свае паўнамоцтвы, але застаўся ў кампаніі<ref name="ЧВК">{{Cite web |url=https://soldat.pro/2018/01/10/o-popavshix-v-malhama-tactical-dzhixadistov-grazhdanax-belorussii-video/ |title=О попавших в «Malhama Tactical» джихадистов, гражданах Белоруссии. (видео) {{!}} soldat.pro — Военные специалисты. Обьединяем лучших! |access-date=13 чэрвеня 2022 |archive-date=13 мая 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513202635/https://soldat.pro/2018/01/10/o-popavshix-v-malhama-tactical-dzhixadistov-grazhdanax-belorussii-video/ |url-status=dead }}</ref>. Як адзначыў расійскі журналіст і ваенны аглядальнік Алег Блохін у сваім [[Telegram]]-канале, Абу Салман Беларусі служыў у 103-й Віцебскай брыгадзе<ref name="Блохин">[https://t.me/Oleg_Blokhin/5077 Пост Олега Блохина]</ref>. Аднак у 2020 годзе ў адным з пастоў праекта «Д///ихад» заяўлялася, што Беларусі і Рофік — адзін і той жа чалавек, які хаваецца пад рознымі асобамі. Сапраўднае імя кіраўніка ПВК — Сухроб Балтабаеў. Нібыта на фотаздымках, як Беларусі, так і Рофік хаваюць свае твары за балаклавай, але ў поглядзе адгадваецца падабенства. У сваю чаргу адмін Telegram-канала «Reverse Side Of the Medal» (RSOTM), які спецыялізуецца на лакальных канфліктах, [[Контртэрарызм|барацьбе з тэрарызмам]] і эксклюзівах ПВК «Вагнера», змог займець кантактныя даныя Беларусі, што апынуліся ідэнтычныя кантактам Рофіка<ref>[https://t.me/grey_zone/4473 Пост RSOTM 1]</ref>. Аўтар таксама падаў аўдыёзапіс для параўнання галасоў абодвух<ref>[https://t.me/grey_zone/4474 Пост RSOTM 2]</ref>. Тым не менш у 2021 RSOTM перагледзеў свае погляды, паколькі была выяўлена магіла Рофіка<ref>[https://t.me/grey_zone/11183?single Пост RSOTM 3]</ref>. Паводле Блохіна, ён загінуў яшчэ ў 2019 годзе<ref name="Блохин"/>. Пытанне аб суадносінах асоб беларуса Беларусі і ўзбека Рофіка яшчэ застаецца адкрытым. === Выкраданні === * У жніўні 2013 года паўстанцкая групоўка «[[Фронт аль-Нусра]]» паланіла беларуску Святлану Маркіяновіч і яе малдаўскую сяброўку Карыну Кальца. Баевікі абвінавацілі іх у шпіянажы на «Хезбалу». Відэа з затрыманымі дзяўчатамі было апублікавана на [[YouTube]]. У верасні палонніцы здзейснілі ўцёкі. Яны вылезлі з вокнаў дома, спусціліся па канатах і схаваліся ў мячэці, імам якой не здаў уцекачоў. Затым дыпламаты вывезлі іх у [[Ліван]], а адтуль вярнулі дадому<ref>[https://web.archive.org/web/20210513202635/https://news.tut.by/society/366494.html Белоруска Светлана Маркиянович сбежала из сирийского плена]</ref>. === Эвакуацыя === У перыяд 2012—2015 гг. Рэспубліка Беларусь актыўна вывозіла сваіх грамадзян з «[[Узброены канфлікт|гарачай кропкі]]». Значнае садзейнічанне эвакуацыі беларусаў аказалі улады Расіі і [[Украіна|Украіны]]. 30 жніўня 2012 года сямёра беларусаў украінскім бортам вылецелі ў [[Кіеў]] разам з украінцамі, палякамі і сірыйцамі. Мерапрыемства па эвакуацыі праводзілася з удзелам [[Міністэрства замежных спраў Украіны|МЗС]], [[Дзяржаўная служба Украіны па надзвычайных сітуацыях|МНС]], [[Міністэрства абароны Украіны|Мінабароны]] Украіны і яе авіякампаніямі. Акрамя таго, падтрымку аказала [[Міжнародная арганізацыя па міграцыі]]<ref>[https://n1.by/news/406826-iz-sirii-eyvakuirovany-7-belorusov Из Сирии эвакуированы 7 белорусов] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210514085430/https://n1.by/news/406826-iz-sirii-eyvakuirovany-7-belorusov |date=14 мая 2021 }}</ref>. Ноччу 9 верасня 2013 года борт [[Міністэрства надзвычайных сітуацый Расійскай Федэрацыі|МНС Расіі]] з пяццю грамадзянамі рэспублікі прызямліўся ў аэрапорце [[Дамадзедава (аэрапорт)|Дамадзедава]]. Паводле інфармацыі беларускага пасольства ў Сірыі, у краіне яшчэ заставаліся каля 85 грамадзян РБ<ref>[https://www.tvr.by/news/obshchestvo/eshche_5_belorusov_evakuirovany_iz_sirii_reysom_rossiyskogo_mchs_09_09_2013_19_04_0022/ Еще 5 белорусов эвакуированы из Сирии рейсом российского МЧС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210514085952/https://www.tvr.by/news/obshchestvo/eshche_5_belorusov_evakuirovany_iz_sirii_reysom_rossiyskogo_mchs_09_09_2013_19_04_0022/ |date=14 мая 2021 }} // Белтелерадиокомпания, 9 сентября 2013</ref>. 17 жніўня 2015 года расійскі бок вывез 54 сваіх суайчыннікаў, а таксама некалькіх грамадзян Сірыі, Украіны, Казахстана і Беларусі<ref>{{Cite web |url=https://regnum-ru.turbopages.org/regnum.ru/s/news/1952880.html?turbo_uid=AAAcmk6pwltWAfAUDoj_6QfSNEoQkcYMx_A6HeJFyjYPx1-3qgZlV3bTWgbk0eXMS5IpKfy_erPzPV_6rpwg7R7Y_8HjWgitQ0dfR3I%2C&turbo_ic=AAAPqx4yHVsncrQiJVnlF7OUWkFvxuNV_RAuMNnnzyIVOY3Twt3fnwxA5NeAF7Q44muj0Iq7L99nQIW5cmTPwcnaoL9wgN2Z_K77hEM%2C&sign=d96455076b2a1de279addb6d205d3ca9c47d1ba81b95dafa21c372be215803db%3A1620982078&parent-reqid=1620982078149975-597323554398057737200173-prestable-app-host-sas-web-yp-112&trbsrc=wb |title=Спецборт МЧС России эвакуировал белорусов и украинцев из Сирии |access-date=13 чэрвеня 2022 |archive-date=14 мая 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210514085428/https://regnum-ru.turbopages.org/regnum.ru/s/news/1952880.html?turbo_uid=AAAcmk6pwltWAfAUDoj_6QfSNEoQkcYMx_A6HeJFyjYPx1-3qgZlV3bTWgbk0eXMS5IpKfy_erPzPV_6rpwg7R7Y_8HjWgitQ0dfR3I,&turbo_ic=AAAPqx4yHVsncrQiJVnlF7OUWkFvxuNV_RAuMNnnzyIVOY3Twt3fnwxA5NeAF7Q44muj0Iq7L99nQIW5cmTPwcnaoL9wgN2Z_K77hEM,&sign=d96455076b2a1de279addb6d205d3ca9c47d1ba81b95dafa21c372be215803db:1620982078&parent-reqid=1620982078149975-597323554398057737200173-prestable-app-host-sas-web-yp-112&trbsrc=wb |url-status=dead }}</ref>. 17 кастрычніка таго ж года яшчэ восем беларусаў вярнуліся ў рэспубліку на [[Іл-76]] расійскага МНС<ref>[https://www.sb.by/articles/evakuirovannykh-iz-sirii-belorusov-otpravili-iz-moskvy-na-rodinu.html Эвакуированных из Сирии белорусов отправили из Москвы на родину] // СБ. Беларусь Сегодня, 17 октября 2015</ref>. == Зноскі == {{Reflist|2}} == Літаратура == * ''Александр Шпаковский.'' [https://imhoclub.by/ru/material/belarus_i_sirija_ot_diplomatii_do_voennogo_sotrudnichestva Беларусь и Сирия: от дипломатии до военного сотрудничества] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181027185752/https://imhoclub.by/ru/material/belarus_i_sirija_ot_diplomatii_do_voennogo_sotrudnichestva |date=27 кастрычніка 2018 }} // IMHOclub : портал. — 30 мая 2017. * ''Арсений Сивицкий.'' [https://thinktanks.by/publication/2017/07/19/pochemu-voennye-iz-belarusi-ne-otpravyatsya-v-siriyu.html Почему военные из Беларуси не отправятся в Сирию] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230605225114/https://thinktanks.by/publication/2017/07/19/pochemu-voennye-iz-belarusi-ne-otpravyatsya-v-siriyu.html |date=5 чэрвеня 2023 }} // Thinktanks.by : сайт белорусских исследований. — 19 июля 2017. * О роли Беларуси в сирийском конфликте // iSANS : международная инициатива. — 8 февраля 2022. ** [https://web.archive.org/web/20220604134953/https://motolko.help/en-opinions/opinion-isans-on-the-role-of-belarus-in-the-syrian-conflict/ Версія на англійскай мове] ** [https://web.archive.org/web/20220604134953/https://motolko.help/by-opinions/merkavanne-isans-pra-rolyu-belarusi-y-siryjskim-kanflikcze/ Версія на белорускай мове] ** [https://web.archive.org/web/20220304191618/https://motolko.help/ru-opinions/mnenie-isans-o-roli-belarusi-v-siriskom-konflikte/ Версія на рускай мове] * Гуманітарнае супрацоўніцтва Рэспублікі Беларусь і Сірыйскай Арабскай Рэспублікі // Афіцыйны сайт беларускага пасольства ў Дамаску. ** [https://syria.mfa.gov.by/en/humanitarian_cooperation/ Версія на англійскай мове] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220622124550/https://syria.mfa.gov.by/en/humanitarian_cooperation/ |date=22 чэрвеня 2022 }} ** [https://syria.mfa.gov.by/be/humanitarian_cooperation/ Версія на беларускай мове] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220625233900/https://syria.mfa.gov.by/be/humanitarian_cooperation/ |date=25 чэрвеня 2022 }} ** [https://syria.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/political/ Версія на рускай мове] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220616234246/https://syria.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations/political/ |date=16 чэрвеня 2022 }} {{Вайна ў Сірыі}} [[Катэгорыя:Замежны ўдзел у грамадзянскай вайне ў Сірыі]] [[Катэгорыя:Войны Беларусі]] 8ulq6czmuoygbspmogfx3o76w0qe3s3 0 710664 5148279 4746963 2026-05-29T11:09:14Z DBatura 73587 5148279 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Грамадзянская вайна ў Афганістане |выява = Переход Красной армии через р. Душанбинка.jpg |загаловак = Пераход чырвонаармейцаў праз раку Душанбінка. |дата = лістапад 1928 — кастрычнік 1929 |месца = [[Афганістан]] |прычына = еўрапейскія рэформы [[Амунула-хан]]а |вынік = перамога [[Мухамед Надзір-шах|Мухамеда Надзіра]] |праціўнік1 = [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Каралеўства Афганістан]]<br>[[File:Flag of the Soviet Union (1924–1955).svg|22px]] [[СССР]]: * [[File:Red Army flag (Fictitious).svg|22px]] [[РСЧА]] **• [[File:Flag of the Soviet Air Force.svg|22px]] [[Ваенна-паветраныя сілы СССР|ВПС РСЧА]] ------ [[File:Flag of Afghanistan (1929–1931).svg|22px]] [[Каралеўства Афганістан]]<br>'''пры падтрымцы''':<br>[[File:British Raj Red Ensign.svg|22px]] [[Брытанская Індыя]] |праціўнік2 = [[File:Flag of Afghanistan (1929).svg|22px]] [[Каралеўства Афганістан|Эмірат Афганістан]]<br>[[File:Flag of Turkestan.svg|22px]] [[Басмацтва|Басмачы]] |камандзір1 = [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Амунула-хан]]<br>[[File:Red Army flag (Fictitious).svg|22px]] [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Віталь Маркавіч Прымакоў|В. М. Прымакоў (Рагіб-бей)]]<br>[[File:Red Army flag (Fictitious).svg|22px]] [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Аляксандр Іванавіч Чарапанаў|А. І. Чарапанаў (Алі Авзаль-хан)]] ----- [[File:Flag of Afghanistan (1929–1931).svg|22px]] [[Мухамед Надзір-шах]] |камандзір2 = [[File:Flag of Afghanistan (1929).svg|22px]] [[Хабібула Калакані]] |страты1 = [[File:Flag of Afghanistan (1929–1931).svg|22px]] [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] ''невядома''<br>[[File:Flag of the Soviet Union (1924–1955).svg|22px]] 120 чал. забітых і параненых |страты2 = [[File:Flag of Afghanistan (1929).svg|22px]] [[File:Flag of Turkestan.svg|22px]] каля 15 тыс. чал. забітых |агульныя страты = каля 40 тыс. чал. загінулі }} '''Грамадзянская вайна ў Афганістане''' — [[узброены канфлікт]] у [[Каралеўства Афганістан|Афганістане]] ў 1928—1929 гадах. == Перадгісторыя == У 1928 годзе кароль Афганістана [[Аманула-хан]] вярнуўся з паездкі ў Еўропу (у тым ліку СССР), прывёзшы з сабой цэлы комплекс сацыяльных і культурных зменаў для насельніцтва Афганістана. У прыватнасці, усё насельніцтва Афганістана абавязвалася насіць еўрапейскую вопратку. У гэты ж час з’явіліся фатаграфіі каралевы [[Сарая Тарзі]] без [[Чадра|чадры]] і ў еўрапейскай сукенцы. Гэта сустрэла рэзкае непрыманне ў афганцаў, і [[Пуштуны|пуштунскія плямёны]] выступілі за выгнанне Аманулы-хана з жонкай з Афганістана. == Ход канфлікту == Супраць эміра Аманулы і яго рэформаў у лістападзе [[1928]] года ўспыхнула паўстанне сярод племя шынвары ў [[Джэлалабад]]зе на паўднёвым усходзе Афганістана, якое ахапіла і правінцыю [[Лагман (правінцыя)|Лагман]]. Таджык [[Хабібула Калакані|Бачаі Сака (пазней памяняў імя на Хабібула Калакані)]], аб’яднаўшы [[таджыкі|таджыкаў]] і [[гільзаі]], пачаў наступленне на [[Кабул]] з поўначы. Паўстанне ахапіла ўсю краіну, сілы паўстанцаў пачалі падыходзіць да сталіцы і з поўдня. [[Армія]] амаль не аказвала супраціву паўстанцам, да якіх неўзабаве далучыліся [[Басмацтва|басмачы]]. 14 студзеня 1929 года Аманула-хан абвясціў аб адмене большасці сваіх рэформаў, перадаў уладу свайму брату [[Інаятула-хан|Інаятуле-хану]] і бег на поўдзень краіны. Яшчэ праз пару дзён, 17 студзеня Інаятула-хан здаў Кабул без асаблівага кровапраліцця атрадам мяцежнікаў пад камандаваннем Хабібулы. Ён стаў новым эмірам і адмяніў усе пераўтварэнні Аманулы. Аманула-хан працягнуў барацьбу за трон, і вясной таго ж года ўзначаліў барацьбу супраць Хабібулы і яго саюзнікаў — басмачоў. У красавіку [[СССР]], які вёў з басмацтвам бесперапынную вайну, у падтрымку Амануле накіраваў у Афганістан атрад колькасцю каля 2 тысяч чалавек пад камандаваннем [[Віталь Маркавіч Прымакоў|В. М. Прымакова]] (фармальна атрад падпарадкоўваўся афганскаму генералу Гуляму Набі-хану). На працягу двух месяцаў [[чырвоная армія|чырвонаармейцы]] пры падтрымцы авіяцыі занялі поўнач Афганістана, разграміўшы ключавыя базы праціўніка. Войскі Амунулы пачалі наступленне на Кабул, аднак у канцы мая 1929 года пацярпелі паразу і спынілі барацьбу. [[22 мая]] Аманула-хан збег у [[Індыя|Індыю]], даслаўшы Набі-хану тэлеграму з распараджэннем таксама спыніць змагацца, і пакінуць краіну — пасля чаго савецкія войскі вярнуліся на радзіму. Аднак грамадзянская вайна на гэтым не скончылася. Супраць Хабібулы паўстаў у канцы лета 1929 года ваенны міністр пры Амануле і яго стрыечны брат [[Мухамед Надзір-шах|Мухамед Надзір]], які ўзначаліў атрады [[Пуштуны|пуштунаў]] супраць таджыкаў. Вайна з [[Грамадзянская вайна|грамадзянскай]] ператварылася ў [[Міжэтнічны канфлікт|міжэтнічную]]. Брытанцы дазволілі Надзіру вербаваць прыхільнікаў у брытанскім [[Пакістан]]е, якія і склалі большасць яго арміі. Гэты перыяд грамадзянскай вайны ў Афганістане быў найбольш крывавым, загінула да 15 тысяч чалавек толькі сіл Хабібулы. [[10 кастрычніка]] 1929 атрады Мухамеда Надзіра ўзялі Кабул. Хабібула Газі бег, але быў схоплены і пакараны ў горадзе Кахістан на поўначы Афганістана. Мухамед Надзір стаў кіраўніком дзяржавы. == Гл. таксама == * [[Афганскі паход Чырвонай Арміі (1929)]] == Спасылкі == * [http://www.warconflict.ru/rus/xx/?action=shwprd&id=949| Гражданская война в Афганистане (1928—1929)] * [https://m.aftershock.news/?q=node/518073&full| Гражданская война в Афганистане… 1929] {{rq|sources|translate}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Афганістане]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1928 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1929 года]] 1nc2cjgbzcq9ocvfze6oaw53zae52st 5148280 5148279 2026-05-29T11:09:26Z DBatura 73587 /* Ход канфлікту */ 5148280 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Грамадзянская вайна ў Афганістане |выява = Переход Красной армии через р. Душанбинка.jpg |загаловак = Пераход чырвонаармейцаў праз раку Душанбінка. |дата = лістапад 1928 — кастрычнік 1929 |месца = [[Афганістан]] |прычына = еўрапейскія рэформы [[Амунула-хан]]а |вынік = перамога [[Мухамед Надзір-шах|Мухамеда Надзіра]] |праціўнік1 = [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Каралеўства Афганістан]]<br>[[File:Flag of the Soviet Union (1924–1955).svg|22px]] [[СССР]]: * [[File:Red Army flag (Fictitious).svg|22px]] [[РСЧА]] **• [[File:Flag of the Soviet Air Force.svg|22px]] [[Ваенна-паветраныя сілы СССР|ВПС РСЧА]] ------ [[File:Flag of Afghanistan (1929–1931).svg|22px]] [[Каралеўства Афганістан]]<br>'''пры падтрымцы''':<br>[[File:British Raj Red Ensign.svg|22px]] [[Брытанская Індыя]] |праціўнік2 = [[File:Flag of Afghanistan (1929).svg|22px]] [[Каралеўства Афганістан|Эмірат Афганістан]]<br>[[File:Flag of Turkestan.svg|22px]] [[Басмацтва|Басмачы]] |камандзір1 = [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Амунула-хан]]<br>[[File:Red Army flag (Fictitious).svg|22px]] [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Віталь Маркавіч Прымакоў|В. М. Прымакоў (Рагіб-бей)]]<br>[[File:Red Army flag (Fictitious).svg|22px]] [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Аляксандр Іванавіч Чарапанаў|А. І. Чарапанаў (Алі Авзаль-хан)]] ----- [[File:Flag of Afghanistan (1929–1931).svg|22px]] [[Мухамед Надзір-шах]] |камандзір2 = [[File:Flag of Afghanistan (1929).svg|22px]] [[Хабібула Калакані]] |страты1 = [[File:Flag of Afghanistan (1929–1931).svg|22px]] [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] ''невядома''<br>[[File:Flag of the Soviet Union (1924–1955).svg|22px]] 120 чал. забітых і параненых |страты2 = [[File:Flag of Afghanistan (1929).svg|22px]] [[File:Flag of Turkestan.svg|22px]] каля 15 тыс. чал. забітых |агульныя страты = каля 40 тыс. чал. загінулі }} '''Грамадзянская вайна ў Афганістане''' — [[узброены канфлікт]] у [[Каралеўства Афганістан|Афганістане]] ў 1928—1929 гадах. == Перадгісторыя == У 1928 годзе кароль Афганістана [[Аманула-хан]] вярнуўся з паездкі ў Еўропу (у тым ліку СССР), прывёзшы з сабой цэлы комплекс сацыяльных і культурных зменаў для насельніцтва Афганістана. У прыватнасці, усё насельніцтва Афганістана абавязвалася насіць еўрапейскую вопратку. У гэты ж час з’явіліся фатаграфіі каралевы [[Сарая Тарзі]] без [[Чадра|чадры]] і ў еўрапейскай сукенцы. Гэта сустрэла рэзкае непрыманне ў афганцаў, і [[Пуштуны|пуштунскія плямёны]] выступілі за выгнанне Аманулы-хана з жонкай з Афганістана. == Ход канфлікту == Супраць эміра Аманулы і яго рэформаў у лістападзе [[1928]] года ўспыхнула паўстанне сярод племя шынвары ў [[Джалалабад]]зе на паўднёвым усходзе Афганістана, якое ахапіла і правінцыю [[Лагман (правінцыя)|Лагман]]. Таджык [[Хабібула Калакані|Бачаі Сака (пазней памяняў імя на Хабібула Калакані)]], аб’яднаўшы [[таджыкі|таджыкаў]] і [[гільзаі]], пачаў наступленне на [[Кабул]] з поўначы. Паўстанне ахапіла ўсю краіну, сілы паўстанцаў пачалі падыходзіць да сталіцы і з поўдня. [[Армія]] амаль не аказвала супраціву паўстанцам, да якіх неўзабаве далучыліся [[Басмацтва|басмачы]]. 14 студзеня 1929 года Аманула-хан абвясціў аб адмене большасці сваіх рэформаў, перадаў уладу свайму брату [[Інаятула-хан|Інаятуле-хану]] і бег на поўдзень краіны. Яшчэ праз пару дзён, 17 студзеня Інаятула-хан здаў Кабул без асаблівага кровапраліцця атрадам мяцежнікаў пад камандаваннем Хабібулы. Ён стаў новым эмірам і адмяніў усе пераўтварэнні Аманулы. Аманула-хан працягнуў барацьбу за трон, і вясной таго ж года ўзначаліў барацьбу супраць Хабібулы і яго саюзнікаў — басмачоў. У красавіку [[СССР]], які вёў з басмацтвам бесперапынную вайну, у падтрымку Амануле накіраваў у Афганістан атрад колькасцю каля 2 тысяч чалавек пад камандаваннем [[Віталь Маркавіч Прымакоў|В. М. Прымакова]] (фармальна атрад падпарадкоўваўся афганскаму генералу Гуляму Набі-хану). На працягу двух месяцаў [[чырвоная армія|чырвонаармейцы]] пры падтрымцы авіяцыі занялі поўнач Афганістана, разграміўшы ключавыя базы праціўніка. Войскі Амунулы пачалі наступленне на Кабул, аднак у канцы мая 1929 года пацярпелі паразу і спынілі барацьбу. [[22 мая]] Аманула-хан збег у [[Індыя|Індыю]], даслаўшы Набі-хану тэлеграму з распараджэннем таксама спыніць змагацца, і пакінуць краіну — пасля чаго савецкія войскі вярнуліся на радзіму. Аднак грамадзянская вайна на гэтым не скончылася. Супраць Хабібулы паўстаў у канцы лета 1929 года ваенны міністр пры Амануле і яго стрыечны брат [[Мухамед Надзір-шах|Мухамед Надзір]], які ўзначаліў атрады [[Пуштуны|пуштунаў]] супраць таджыкаў. Вайна з [[Грамадзянская вайна|грамадзянскай]] ператварылася ў [[Міжэтнічны канфлікт|міжэтнічную]]. Брытанцы дазволілі Надзіру вербаваць прыхільнікаў у брытанскім [[Пакістан]]е, якія і склалі большасць яго арміі. Гэты перыяд грамадзянскай вайны ў Афганістане быў найбольш крывавым, загінула да 15 тысяч чалавек толькі сіл Хабібулы. [[10 кастрычніка]] 1929 атрады Мухамеда Надзіра ўзялі Кабул. Хабібула Газі бег, але быў схоплены і пакараны ў горадзе Кахістан на поўначы Афганістана. Мухамед Надзір стаў кіраўніком дзяржавы. == Гл. таксама == * [[Афганскі паход Чырвонай Арміі (1929)]] == Спасылкі == * [http://www.warconflict.ru/rus/xx/?action=shwprd&id=949| Гражданская война в Афганистане (1928—1929)] * [https://m.aftershock.news/?q=node/518073&full| Гражданская война в Афганистане… 1929] {{rq|sources|translate}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Афганістане]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1928 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1929 года]] 69w2ucbpegyh63r0gyr2y62bfrn6mkw 5148281 5148280 2026-05-29T11:09:34Z DBatura 73587 /* Перадгісторыя */ 5148281 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Грамадзянская вайна ў Афганістане |выява = Переход Красной армии через р. Душанбинка.jpg |загаловак = Пераход чырвонаармейцаў праз раку Душанбінка. |дата = лістапад 1928 — кастрычнік 1929 |месца = [[Афганістан]] |прычына = еўрапейскія рэформы [[Амунула-хан]]а |вынік = перамога [[Мухамед Надзір-шах|Мухамеда Надзіра]] |праціўнік1 = [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Каралеўства Афганістан]]<br>[[File:Flag of the Soviet Union (1924–1955).svg|22px]] [[СССР]]: * [[File:Red Army flag (Fictitious).svg|22px]] [[РСЧА]] **• [[File:Flag of the Soviet Air Force.svg|22px]] [[Ваенна-паветраныя сілы СССР|ВПС РСЧА]] ------ [[File:Flag of Afghanistan (1929–1931).svg|22px]] [[Каралеўства Афганістан]]<br>'''пры падтрымцы''':<br>[[File:British Raj Red Ensign.svg|22px]] [[Брытанская Індыя]] |праціўнік2 = [[File:Flag of Afghanistan (1929).svg|22px]] [[Каралеўства Афганістан|Эмірат Афганістан]]<br>[[File:Flag of Turkestan.svg|22px]] [[Басмацтва|Басмачы]] |камандзір1 = [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Амунула-хан]]<br>[[File:Red Army flag (Fictitious).svg|22px]] [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Віталь Маркавіч Прымакоў|В. М. Прымакоў (Рагіб-бей)]]<br>[[File:Red Army flag (Fictitious).svg|22px]] [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Аляксандр Іванавіч Чарапанаў|А. І. Чарапанаў (Алі Авзаль-хан)]] ----- [[File:Flag of Afghanistan (1929–1931).svg|22px]] [[Мухамед Надзір-шах]] |камандзір2 = [[File:Flag of Afghanistan (1929).svg|22px]] [[Хабібула Калакані]] |страты1 = [[File:Flag of Afghanistan (1929–1931).svg|22px]] [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] ''невядома''<br>[[File:Flag of the Soviet Union (1924–1955).svg|22px]] 120 чал. забітых і параненых |страты2 = [[File:Flag of Afghanistan (1929).svg|22px]] [[File:Flag of Turkestan.svg|22px]] каля 15 тыс. чал. забітых |агульныя страты = каля 40 тыс. чал. загінулі }} '''Грамадзянская вайна ў Афганістане''' — [[узброены канфлікт]] у [[Каралеўства Афганістан|Афганістане]] ў 1928—1929 гадах. == Перадгісторыя == У 1928 годзе кароль Афганістана [[Амунула-хан]] вярнуўся з паездкі ў Еўропу (у тым ліку СССР), прывёзшы з сабой цэлы комплекс сацыяльных і культурных зменаў для насельніцтва Афганістана. У прыватнасці, усё насельніцтва Афганістана абавязвалася насіць еўрапейскую вопратку. У гэты ж час з’явіліся фатаграфіі каралевы [[Сарая Тарзі]] без [[Чадра|чадры]] і ў еўрапейскай сукенцы. Гэта сустрэла рэзкае непрыманне ў афганцаў, і [[Пуштуны|пуштунскія плямёны]] выступілі за выгнанне Аманулы-хана з жонкай з Афганістана. == Ход канфлікту == Супраць эміра Аманулы і яго рэформаў у лістападзе [[1928]] года ўспыхнула паўстанне сярод племя шынвары ў [[Джалалабад]]зе на паўднёвым усходзе Афганістана, якое ахапіла і правінцыю [[Лагман (правінцыя)|Лагман]]. Таджык [[Хабібула Калакані|Бачаі Сака (пазней памяняў імя на Хабібула Калакані)]], аб’яднаўшы [[таджыкі|таджыкаў]] і [[гільзаі]], пачаў наступленне на [[Кабул]] з поўначы. Паўстанне ахапіла ўсю краіну, сілы паўстанцаў пачалі падыходзіць да сталіцы і з поўдня. [[Армія]] амаль не аказвала супраціву паўстанцам, да якіх неўзабаве далучыліся [[Басмацтва|басмачы]]. 14 студзеня 1929 года Аманула-хан абвясціў аб адмене большасці сваіх рэформаў, перадаў уладу свайму брату [[Інаятула-хан|Інаятуле-хану]] і бег на поўдзень краіны. Яшчэ праз пару дзён, 17 студзеня Інаятула-хан здаў Кабул без асаблівага кровапраліцця атрадам мяцежнікаў пад камандаваннем Хабібулы. Ён стаў новым эмірам і адмяніў усе пераўтварэнні Аманулы. Аманула-хан працягнуў барацьбу за трон, і вясной таго ж года ўзначаліў барацьбу супраць Хабібулы і яго саюзнікаў — басмачоў. У красавіку [[СССР]], які вёў з басмацтвам бесперапынную вайну, у падтрымку Амануле накіраваў у Афганістан атрад колькасцю каля 2 тысяч чалавек пад камандаваннем [[Віталь Маркавіч Прымакоў|В. М. Прымакова]] (фармальна атрад падпарадкоўваўся афганскаму генералу Гуляму Набі-хану). На працягу двух месяцаў [[чырвоная армія|чырвонаармейцы]] пры падтрымцы авіяцыі занялі поўнач Афганістана, разграміўшы ключавыя базы праціўніка. Войскі Амунулы пачалі наступленне на Кабул, аднак у канцы мая 1929 года пацярпелі паразу і спынілі барацьбу. [[22 мая]] Аманула-хан збег у [[Індыя|Індыю]], даслаўшы Набі-хану тэлеграму з распараджэннем таксама спыніць змагацца, і пакінуць краіну — пасля чаго савецкія войскі вярнуліся на радзіму. Аднак грамадзянская вайна на гэтым не скончылася. Супраць Хабібулы паўстаў у канцы лета 1929 года ваенны міністр пры Амануле і яго стрыечны брат [[Мухамед Надзір-шах|Мухамед Надзір]], які ўзначаліў атрады [[Пуштуны|пуштунаў]] супраць таджыкаў. Вайна з [[Грамадзянская вайна|грамадзянскай]] ператварылася ў [[Міжэтнічны канфлікт|міжэтнічную]]. Брытанцы дазволілі Надзіру вербаваць прыхільнікаў у брытанскім [[Пакістан]]е, якія і склалі большасць яго арміі. Гэты перыяд грамадзянскай вайны ў Афганістане быў найбольш крывавым, загінула да 15 тысяч чалавек толькі сіл Хабібулы. [[10 кастрычніка]] 1929 атрады Мухамеда Надзіра ўзялі Кабул. Хабібула Газі бег, але быў схоплены і пакараны ў горадзе Кахістан на поўначы Афганістана. Мухамед Надзір стаў кіраўніком дзяржавы. == Гл. таксама == * [[Афганскі паход Чырвонай Арміі (1929)]] == Спасылкі == * [http://www.warconflict.ru/rus/xx/?action=shwprd&id=949| Гражданская война в Афганистане (1928—1929)] * [https://m.aftershock.news/?q=node/518073&full| Гражданская война в Афганистане… 1929] {{rq|sources|translate}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Афганістане]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1928 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1929 года]] ilrvn170e2saqttopi0l7vx5t6wd1tc 5148293 5148281 2026-05-29T11:20:08Z DBatura 73587 /* Гл. таксама */ 5148293 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Грамадзянская вайна ў Афганістане |выява = Переход Красной армии через р. Душанбинка.jpg |загаловак = Пераход чырвонаармейцаў праз раку Душанбінка. |дата = лістапад 1928 — кастрычнік 1929 |месца = [[Афганістан]] |прычына = еўрапейскія рэформы [[Амунула-хан]]а |вынік = перамога [[Мухамед Надзір-шах|Мухамеда Надзіра]] |праціўнік1 = [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Каралеўства Афганістан]]<br>[[File:Flag of the Soviet Union (1924–1955).svg|22px]] [[СССР]]: * [[File:Red Army flag (Fictitious).svg|22px]] [[РСЧА]] **• [[File:Flag of the Soviet Air Force.svg|22px]] [[Ваенна-паветраныя сілы СССР|ВПС РСЧА]] ------ [[File:Flag of Afghanistan (1929–1931).svg|22px]] [[Каралеўства Афганістан]]<br>'''пры падтрымцы''':<br>[[File:British Raj Red Ensign.svg|22px]] [[Брытанская Індыя]] |праціўнік2 = [[File:Flag of Afghanistan (1929).svg|22px]] [[Каралеўства Афганістан|Эмірат Афганістан]]<br>[[File:Flag of Turkestan.svg|22px]] [[Басмацтва|Басмачы]] |камандзір1 = [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Амунула-хан]]<br>[[File:Red Army flag (Fictitious).svg|22px]] [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Віталь Маркавіч Прымакоў|В. М. Прымакоў (Рагіб-бей)]]<br>[[File:Red Army flag (Fictitious).svg|22px]] [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Аляксандр Іванавіч Чарапанаў|А. І. Чарапанаў (Алі Авзаль-хан)]] ----- [[File:Flag of Afghanistan (1929–1931).svg|22px]] [[Мухамед Надзір-шах]] |камандзір2 = [[File:Flag of Afghanistan (1929).svg|22px]] [[Хабібула Калакані]] |страты1 = [[File:Flag of Afghanistan (1929–1931).svg|22px]] [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] ''невядома''<br>[[File:Flag of the Soviet Union (1924–1955).svg|22px]] 120 чал. забітых і параненых |страты2 = [[File:Flag of Afghanistan (1929).svg|22px]] [[File:Flag of Turkestan.svg|22px]] каля 15 тыс. чал. забітых |агульныя страты = каля 40 тыс. чал. загінулі }} '''Грамадзянская вайна ў Афганістане''' — [[узброены канфлікт]] у [[Каралеўства Афганістан|Афганістане]] ў 1928—1929 гадах. == Перадгісторыя == У 1928 годзе кароль Афганістана [[Амунула-хан]] вярнуўся з паездкі ў Еўропу (у тым ліку СССР), прывёзшы з сабой цэлы комплекс сацыяльных і культурных зменаў для насельніцтва Афганістана. У прыватнасці, усё насельніцтва Афганістана абавязвалася насіць еўрапейскую вопратку. У гэты ж час з’явіліся фатаграфіі каралевы [[Сарая Тарзі]] без [[Чадра|чадры]] і ў еўрапейскай сукенцы. Гэта сустрэла рэзкае непрыманне ў афганцаў, і [[Пуштуны|пуштунскія плямёны]] выступілі за выгнанне Аманулы-хана з жонкай з Афганістана. == Ход канфлікту == Супраць эміра Аманулы і яго рэформаў у лістападзе [[1928]] года ўспыхнула паўстанне сярод племя шынвары ў [[Джалалабад]]зе на паўднёвым усходзе Афганістана, якое ахапіла і правінцыю [[Лагман (правінцыя)|Лагман]]. Таджык [[Хабібула Калакані|Бачаі Сака (пазней памяняў імя на Хабібула Калакані)]], аб’яднаўшы [[таджыкі|таджыкаў]] і [[гільзаі]], пачаў наступленне на [[Кабул]] з поўначы. Паўстанне ахапіла ўсю краіну, сілы паўстанцаў пачалі падыходзіць да сталіцы і з поўдня. [[Армія]] амаль не аказвала супраціву паўстанцам, да якіх неўзабаве далучыліся [[Басмацтва|басмачы]]. 14 студзеня 1929 года Аманула-хан абвясціў аб адмене большасці сваіх рэформаў, перадаў уладу свайму брату [[Інаятула-хан|Інаятуле-хану]] і бег на поўдзень краіны. Яшчэ праз пару дзён, 17 студзеня Інаятула-хан здаў Кабул без асаблівага кровапраліцця атрадам мяцежнікаў пад камандаваннем Хабібулы. Ён стаў новым эмірам і адмяніў усе пераўтварэнні Аманулы. Аманула-хан працягнуў барацьбу за трон, і вясной таго ж года ўзначаліў барацьбу супраць Хабібулы і яго саюзнікаў — басмачоў. У красавіку [[СССР]], які вёў з басмацтвам бесперапынную вайну, у падтрымку Амануле накіраваў у Афганістан атрад колькасцю каля 2 тысяч чалавек пад камандаваннем [[Віталь Маркавіч Прымакоў|В. М. Прымакова]] (фармальна атрад падпарадкоўваўся афганскаму генералу Гуляму Набі-хану). На працягу двух месяцаў [[чырвоная армія|чырвонаармейцы]] пры падтрымцы авіяцыі занялі поўнач Афганістана, разграміўшы ключавыя базы праціўніка. Войскі Амунулы пачалі наступленне на Кабул, аднак у канцы мая 1929 года пацярпелі паразу і спынілі барацьбу. [[22 мая]] Аманула-хан збег у [[Індыя|Індыю]], даслаўшы Набі-хану тэлеграму з распараджэннем таксама спыніць змагацца, і пакінуць краіну — пасля чаго савецкія войскі вярнуліся на радзіму. Аднак грамадзянская вайна на гэтым не скончылася. Супраць Хабібулы паўстаў у канцы лета 1929 года ваенны міністр пры Амануле і яго стрыечны брат [[Мухамед Надзір-шах|Мухамед Надзір]], які ўзначаліў атрады [[Пуштуны|пуштунаў]] супраць таджыкаў. Вайна з [[Грамадзянская вайна|грамадзянскай]] ператварылася ў [[Міжэтнічны канфлікт|міжэтнічную]]. Брытанцы дазволілі Надзіру вербаваць прыхільнікаў у брытанскім [[Пакістан]]е, якія і склалі большасць яго арміі. Гэты перыяд грамадзянскай вайны ў Афганістане быў найбольш крывавым, загінула да 15 тысяч чалавек толькі сіл Хабібулы. [[10 кастрычніка]] 1929 атрады Мухамеда Надзіра ўзялі Кабул. Хабібула Газі бег, але быў схоплены і пакараны ў горадзе Кахістан на поўначы Афганістана. Мухамед Надзір стаў кіраўніком дзяржавы. == Гл. таксама == * [[Афганскі паход Чырвонай арміі (1929)]] == Спасылкі == * [http://www.warconflict.ru/rus/xx/?action=shwprd&id=949| Гражданская война в Афганистане (1928—1929)] * [https://m.aftershock.news/?q=node/518073&full| Гражданская война в Афганистане… 1929] {{rq|sources|translate}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Афганістане]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1928 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1929 года]] iznz6ylchtzbx1vrz558snd0u2x9yep 0 712838 5147966 4159220 2026-05-28T14:41:36Z ~2026-31822-76 168921 5147966 wikitext text/x-wiki {{Партыя |назва партыі = Балгарская сацыялістычная партыя |назва на мове арыгінала = Българска социалистическа партия |лагатып = Logo del Partito socialista bulgaro.png |дата заснавання = [[3 красавіка]] [[1990]] |штаб-кватэра = [[Сафія]] |ідэалогія = [[сацыял-дэмакратыя]] |інтэрнацыянал = [[Сацыялістычны інтэрнацыянал]], [[Партыя еўрапейскіх сацыялістаў]] |афіцыйны сайт = https://bsp.bg/ }} '''Балгарская сацыялістычная партыя (БСП)''' ({{lang-bg|Българска социалистическа партия}}) — [[Левыя (палітыка)|левая]] палітычная партыя ў [[Балгарыя|Балгарыі]]. Партыя з'яўляецца прамой паслядоўніцай [[Балгарская камуністычная партыя|Балгарскай камуністычнай партыі]]. У [[1990]] годзе БКП на ўсепартыйным рэферэндуме была перайменавана ў Балгарскую сацыялістычную партыю. БСП прыняла на сябе ўсю адказнасць за кіраванне краінай у перыяд з [[1944]] па [[1989]] год. З'яўляецца сябрам [[Сацыялістычны інтэрнацыянал|Сацыялістычнага інтэрнацыяналу]] і [[Партыя еўрапейскіх сацыялістаў|Партыі еўрапейскіх сацыялістаў]]. == Спасылкі == * [https://bsp.bg/about/history.html Гісторыя партыі на афіцыйным сайце БСП] {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сацыял-дэмакратычныя партыі]] [[Катэгорыя:Палітычныя партыі Балгарыі]] oiogyzjojkjd614q3ia3cxknlzwt96j 5147998 5147966 2026-05-28T16:38:26Z M.L.Bot 261 ачыстка карткі, стыль, афармленне 5147998 wikitext text/x-wiki {{Партыя}} '''Балгарская сацыялістычная партыя (БСП)''' ({{lang-bg|Българска социалистическа партия}}) — [[Левыя (палітыка)|левая]] палітычная партыя ў [[Балгарыя|Балгарыі]]. Партыя — прамая пераемніца [[Балгарская камуністычная партыя|Балгарскай камуністычнай партыі]]. У 1990 годзе БКП на ўсепартыйным рэферэндуме перайменавана ў Балгарскую сацыялістычную партыю. БСП прыняла на сябе ўсю адказнасць за кіраванне краінай у 1944—1989 гадах. Сябра [[Сацыялістычны інтэрнацыянал|Сацыялістычнага інтэрнацыяналу]] і [[Партыя еўрапейскіх сацыялістаў|Партыі еўрапейскіх сацыялістаў]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://bsp.bg/about/history.html Гісторыя партыі на афіцыйным сайце БСП] {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сацыял-дэмакратычныя партыі]] [[Катэгорыя:Палітычныя партыі Балгарыі]] 8vx0cctppcmi36zssuokh1nw70uypcx 0 722318 5148145 5048291 2026-05-29T00:07:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148145 wikitext text/x-wiki {{Картка:Герб |назва = Бойча |выява = Recueil d'armoiries polonaises - COA of Bojcza.svg |памер выявы = 150 |сярэдні = |сярэдні_шырыня = |сярэдні_подпіс = |малы = |малы_шырыня = |малы_подпіс = |носьбіт = каранаваныя асобы дома [[Ягелоны|Ягелонаў]] |зацверджаны = створаны ў 1385-1386 гадах |іншыя элементы = |раннія версіі = |выкарыстанне = |ідэя = |праект = }} '''Бойча''', або '''Ягелонскі крыж'''<ref name="автоссылка2">''Мисюнас В.'' [https://geraldika.ru/article/32699 Национальные символы Литвы: Двойной крест] (geraldika.ru)</ref> ({{lang-pl|Bojcza, Boycza}}; {{lang-la|Boyncza}}<ref>[[:Файл:Recueil d'armoiries polonaises - COA of Columns and Bojcza.jpg|Boyncza]] // [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b52507450b/f1.item.zoom Recueil d’armoiries polonaises], 1601</ref>) — герб [[Ягелоны|Ягелонаў]] і складовая частка «[[Пагоня|Пагоні]]», герба [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]]. Створаны ў Польшчы ў канцы XIV стагоддзя<ref name="Русская геральдика">''Лакиер А. Б.'' § 91, № 12 // [https://web.archive.org/web/20090810053213/http://www.heraldrybooks.ru/text.php?id=7 Русская геральдика]. — 1855. — С. 413.</ref>. == Апісанне == У першапачатковым выглядзе: залаты шасціканцовы крыж на блакітным полі шчыта<ref>''[[Валянцін Навумавіч Рабцэвіч|Рябцевич В. Н.]]'' [https://vk.com/doc5565813_542884556?hash=z7vjnE2M1spbHAW0rNqyYGA6p9iLbT7QDF3ZeewKbuX&dl=L1zrFBPxpTE6L8Nu2CD4C2c9A2C3QLrp9s3thaMXhkk О чем рассказывают монеты] — Минск: Народная асвета, 1977. — 399 с. — С. 376</ref>. У XVI стагоддзі крыж стаў срэбным. Пасля [[Люблінская унія|Люблінскай уніі]] і ўтварэння [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] у 1569 годзе для крыжа або шчыта традыцыйным становіцца чырвоны колер — чырвоны крыж на сярэбраным полі; сярэбраны крыж на чырвоным полі; залаты крыж на чырвоным полі. == Гісторыя == Герб з шасціканцовым крыжам створаны пасля заключэння [[Крэўская унія|Крэўскай уніі]] ў 1385 годзе і каталіцкага хрышчэння [[Ягайла|Уладзіслава II Ягайлы]] ў 1386 годзе як асабісты герб караля польскага і вярхоўнага князя літоўскага<ref>''Риер Я. А.'' [https://libr.msu.by/bitstream/123456789/9389/1/446n.pdf Сакральный образ правителя ВКЛ в эпоху Ягайло в геральдической символике] // Веснік Магілёўскага дзяржаўнаго ўніверсітэта імя А. А. Куляшова, № 2 (54), 2019 — С. 135</ref>, а затым стаў гербам і дынастыі Ягелонаў. Герб быў змешчаны на шчыце вершніка — гербе Вялікага княства Літоўскага. У першай палове XV стагоддзя склаліся два варыянты герба ВКЛ: У Ягайлы — вершнік з мячом і шчыт з «Бойчай», у [[Вітаўт]]а — такі самы вершнік, але шчыт з «[[Калюмны (герб)|Калюмнамі]]». Згасанне роду Кейстутавічаў абумовіла замацаванне за ВКЛ герба з «Бойчай»<ref>[https://avidreaders.ru/book/istoriya-belorusskoy-gosudarstvennosti-tom-1-belorusskaya.html История белорусской государственности. В 5 т. Т. 1 : Белорусская государственность: от истоков до конца XVIII в.] / А. А. Коваленя [и др.]; отв. ред. тома: О. Н. Левко, В. Ф. Голубев; [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нац. акад. наук Беларуси]], [[Інстытут гісторыі НАНБ|Ин-т истории]]. — Минск: [[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]], 2018. — 598 с. — ISBN 978-985-08-2388-5 — С. 280.</ref>. Звычайна на гербе Ягайлы ў крыжа папярочкі размешчаны ў верхняй частцы, і верхняя папярочка карацей за ніжнюю. Аднак крыж могуць выяўляць і з дзвюма роўнымі па даўжыні папярочкамі; пры гэтым яны могуць размяшчацца не толькі ў верхняй частцы фігуры<ref>'[[Валянцін Навумавіч Рабцэвіч|'Рябцевич В. Н.]]'' [http://vsemonetki.ru/books/item/f00/s00/z0000015/st013.shtml О чем рассказывают монеты] — {{Мн.}}: Народная Асвета, 1977 — С. 376</ref>. [[Візантыя|Візантыйскі]]<ref>''Рассадзін С.'' «Віціс» літоўскі // Беларуская мінуўшчына. 1994. № 1. — С. 10—14</ref> [[патрыяршы крыж]] лічыўся сімвалам перамогі над паганствам і тым часам у Польскім каралеўстве сімвалізаваў перамогу хрысціянства ў палітыцы. Першапачаткова ў гербе адлюстроўваўся залаты крыж на блакітным шчыце. У канцы XVI стагоддзя з’яўляецца іншы каляровы варыянт герба — у барвяным (пунсовым, чырвоным) полі залаты крыж<ref name="автоссылка2"/>. Да сярэдзіны XIX стагоддзя чырвоны колер шчыта становіцца асноўным<ref name="Русская геральдика"/><ref>[https://runivers.ru/lib/book6863/186977/ Гербовник дворянских родов царства Польского. Часть I] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180319173915/https://runivers.ru/lib/book6863/186977/ |date=19 сакавіка 2018 }} — Варшава: Тип. С. Олргельбранда, 1853 — С. 69</ref>. Сваю назву «Бойча» герб атрымаў у сярэдзіне XV стагоддзя<ref>''Шаланда А. І.'' Генезіс «Пагоні» — дзяржаўнага герба Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага // Bialoruskie zeszyty historyczne. — 2001. — No 16. — S. 154</ref>. Распаўсюджана версія, што падвойны крыж Ягайлы запазычыў з герба Венгрыі, ажаніўшыся з [[Ядвіга Анжуйская|Ядзвігай]] — прынцэса Венгрыі і Польшчы. Гісторык<ref>[https://istina.ips.ac.ru/profile/ZagoruykoMV/ Загоруйко Михаил Васильевич]</ref> М. Загаруйка лічыць, што гэта супярэчыць існай геральдычнай практыцы. Гербам Венгрыі быў «у барвяным полі срэбны патрыяршы крыж, лапчасты на канцах, які вянчаў зялёную гару з трыма вяршынямі» (карона з’явілася ў XVII стагоддзі). На думку некаторых даследчыкаў, калі б Уладзіслаў Ягайла пазычыў свой сімвал з [[Герб Венгрыі|герба Венгрыі]], то паводле правіл геральдыкі мусіў бы браць поўную кампазіцыю і захаваць чырвоны колер шчыта і зялёную гару<ref>''Загоруйко М. В.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/istoriya-litvy-skvoz-prizmu-eyo-gosudarstvennyh-simvolov История Литвы сквозь призму её государственных символов] // Norwegian Journal of Development of the International Science, 2019</ref>. Аднак колеры і склад фігур венгерскага герба яшчэ не былі фіксаванымі і маглі выяўляцца па рознаму<ref name="автоссылка3">''Titkow Szymon'' [https://www.rcin.org.pl/Content/116150/WA303_134763_B88-SZ-57-2019_Titkow.pdf Pieczęć królewicza Kazimierza Kazimierzowica Jagiellończyka z okresu starań o koronę węgierską i jej program polityczny] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221012115118/https://www.rcin.org.pl/Content/116150/WA303_134763_B88-SZ-57-2019_Titkow.pdf |date=12 кастрычніка 2022 }} // Studia Źródłoznawcze. Commentationes. No: 57, — Warszawa Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2019 — S. 150—152</ref>. <gallery class="center" caption="Гербы Венгерскага каралеўства ў XIV—XV стагоддзях"> Файл:Ingeram Codex 035 crop.png|Герб караля Венгрыі [[Ласла I Святы|Ласла I Святога]] (1046—1095). З гербоўніка 1459 г. Файл:Ulrich Richental Chronik des Konstanzer Konzils cca 1464 crop.png|Герб караля Венгрыі [[Іштван I Святы|Святога Стэфана]] (970/975—1038). З гербоўніка 1464 г. Файл:Louis I (Chronica Hungarorum) crop.jpg|Герб караля Венгрыі [[Людовік Венгерскі|Людовіка I Вялікага]] (1326—1382) з Венгерскай хронікі 1473 г. Файл:Wernigeroder Wappenbuch 052v crop.png|Герб караля Венгрыі з крыжам, 1380. З гербоўніка 1475—1500 гг. </gallery> Першапачаткова крыж змяшчаўся на каралеўскіх пячатках на асобным шчыце над асноўным гербам. Гэтае размяшчэнне мае на ўвазе радавы, а ў выпадку Ягайлы і асабісты характар герба. Паказальна, што асобны шчыт з падвойным ягелонскім крыжам выяўляўся толькі на каралеўскіх пячатках — на пячатках некаранаваных нашчадкаў польскіх каралёў і вялікіх князёў літоўскіх з дынастыі Ягелонаў гэтага герба асобна няма, што пацвярджае яго блізкую сувязь з каралём. Унікальнасць падвойнага крыжа падкрэслена тым, што герб з’яўляўся на пячатках у прывілеяваным, радавым становішчы, суправаджаў вялікі герб, якія ўключаў [[Герб Польшчы|Польскага Арла]], Пагоню, герб [[Вялікая Польшча|Вялікай Польшчы]], [[Куявія|Куявіі]] і, у выпадку пячаткі [[Ян I Ольбрахт|Яна Ольбрахта]], таксама [[Галіцка-Валынскае княства|Галіцка-Валынскай Русі]]. Падчас уладарства [[Казімір IV Ягелончык|Казіміра Ягелончыка]] герб перажыў змены: папярочкі сталі аднолькавай даўжыні і размяшчаюцца сіметрычна на тронках, на роўнай адлегласці ад іх канцоў<ref>''Titkow Szymon'' [https://www.rcin.org.pl/Content/116150/WA303_134763_B88-SZ-57-2019_Titkow.pdf Pieczęć królewicza Kazimierza Kazimierzowica Jagiello ńczyka z okresu starań o koronę węgierską i jej program polityczny] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221012115118/https://www.rcin.org.pl/Content/116150/WA303_134763_B88-SZ-57-2019_Titkow.pdf |date=12 кастрычніка 2022 }} // Studia Źródłoznawcze. Commentationes. No: 57, — Warszawa Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2019 — S. 152</ref>. Далейшы лёс падвойнага крыжа ставіць пад сумнеў яго ролю як дынастычнай эмблемы Ягелонаў. На [[:Файл:Seal of John I Albert with Lithuanian Vytis (Waykimas), Polish Eagle and other coats of arms, 1492.png|вялікай кароннай пячаткі]] Яна Ольбрахта герб з’яўляецца пад асноўным гербам, што прадугледжвае яго родавую інтэрпрэтацыю. Змяненне размяшчэння герба, а значыць, і яго тлумачэння, аказалася трывалым, і з гэтага часу герб заўсёды будзе фігураваць на пячатках польскіх каралёў у шэрагу зямельных гербаў. Можна думаць, што ён перастаў выконваць функцыю герба дынастыі і стаў выконваць ролю герба-дамагання на венгерскі сталец. У XV стагоддзі падвойны крыж мог фігураваць і як герб Венгрыі, і як герб Ягелонаў. Геральдычная фігура ў выглядзе трайной гары была варыятыўнай і не заўсёды адлюстроўвалася ў венгерскім гербе, а карона была дададзена толькі ў XVII стагоддзі<ref name="автоссылка3"/>. Пасля заключэння Люблінскай уніі і стварэння Рэчы Паспалітай у 1569 годзе для крыжа або шчыта пачынаюць ужываць чырвоны колер. Пасля смерці ў 1572 годзе апошняга прадстаўніка дынастыі Ягелонаў на стальцы — [[Жыгімонт II Аўгуст|Жыгімонта Аўгуста]], у гербе з’яўляецца трэцяя папярочка для арыстакратыі некаралеўскага паходжання. У [[гербоўнік]]у [[Барталамей Папроцкі|Барталамея Папроцкага]] 1584 года прыведзена менавіта такая выява, але без апісання. Дзве сярэднявечныя крыніцы змяшчаюць каляровы малюнак або апісанне гэтага герба: гербоўнік ''Stemmata Polonica'' (каля 1555) і «Кляйноты» (1464—1480) [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]], дзе пазначана, што герб мае сіняе поле. У ''Stemmata Polonica'' дадаткова паказаны колер крыжа — сярэбраны<ref>''[[Шиманьский, Юзеф|Józef Szymański]]'' Herbarz średniowiecznego rycerstwa polskiego. — Warszawa: PWN, 1993, s. 190. ISBN 83-01-09797-3.</ref>. У сучаснай Літве Ягелонскі крыж называюць «Крыжом Віціса»<ref>[https://www.lrs.lt/sip/portal.show?p_r=38115&p_k=2&p_kade_id= Double Cross] // [[Сейм Літвы|Lietuvos Respublikos Seimas]] {{ref-lt}}</ref>. <gallery class="center" caption="Герб [[Ягайла|Ягайлы]]"> Jagajła, Bojča. Ягайла, Бойча (XV).svg|Герб Ягайлы. З гербоўніка ''Armorial Lyncenich'', XV стагоддзе Jagajła, Pahonia. Ягайла, Пагоня (Z. Gloger, 1386, 1900).jpg|Герб з пячаткі Ягайлы, 1386 Seal of duke Skirgaila -1386.svg|З пячаткі князя [[Скіргайла|Скіргайлы]], 1386 Монета Ягайло 1386–1392.svg|Манета Ягайлы, 1386–1392 Lithuanian coat of arms Vytis (Waykimas), which was used during the Council of Constance in 1416.jpg|Фрагмент сцяга ВКЛ, скарыстаны падчас [[Канстанцкі сабор|Канстанцкага сабора]] 1416 года Herb Władysława Jagiełły. 1434.svg|Герб «Пагоня» на магільнай пліце Ягайлы, 1435 г. </gallery> <gallery class="center" caption="Гербы [[Ягелоны|Ягелонаў]]"> Файл:Kazimier Jagajłavič, Pahonia. Казімер Ягайлавіч, Пагоня (XVII) cr.png|Бойча на гербе [[Казімір IV Ягелончык|Казіміра IV]]. Пасля 1447 г. Файл:Vitaŭt Vialiki, Pahonia. Вітаўт Вялікі, Пагоня (1536) crop.svg|Фрагмент [[Пагоня|герба Вялікага Княства Літоўскага]] з хронікі Ульрыха Рыхенталя, 1536 Файл:Recueil d'armoiries polonaises - COA of Bojcza.png|З гербоўніка ''Stemmata Polonica'', сярэдзіна XVI стагоддзя Файл:Arma regni Poloniae 1562 (80253811) (cropped).jpg|З гербоўніка ''Arma regni Poloniae'', 1562 Файл:POL starostwo spiskie IRP COA.svg|Герб [[Спішскае староства|Спішскага староства]] Рэчы Паспалітай на аснове [[Герб Венгрыі|герба Венгрыі]]. Мал. па апісанні 1575 г. Файл:Boicha - Pahonia (1555) Yellow.svg|Бойча з габеленаў з [[Вавель|каралеўскага замка ў Кракаве]], 1555 г. Файл:Boicha - Pahonia (1555) Red.svg|Бойча з габеленаў з каралеўскага замка ў Кракаве, 1555 г. Файл:Paprocki. Herby rycerstwa polskiego. Bojcza (color).svg|Шляхецкі герб Бойча з гербоўніка [[Барталамей Папроцкі|Б. Папроцкага]], 1584 Файл:Бойча - Острая брама.svg|З "Пагоні" на [[Вострая брама|Вострай браме]] ў Вільні, канец XVI — пачатак XVII ст. Файл:Boicha from Flag of the Slonim County, 1764.svg|Герб са [[Сцяг Вялікага Княства Літоўскага|сцяга Вялікага Княства Літоўскага]], 1764 </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Барталамей Папроцкі|Bartosz Paprocki]]''. Herby rycerstwa polskiego. — Kraków, 1584. * ''[[Сымон Акольскі|Simon Okolski]]''. Orbis Polonus. — Krakow, 1642. — T.1-3. * ''[[Каспар Нясецкі|Kacper Niesiecki]]''. Herby i familie rycerskie tak w Koronie jako y w W.X.L. — Lwów, 1728. * ''Gajl T.'' [http://gajl.wielcy.pl/herby_nazwiska.php?lang=en&herb=bojcza Polish Armorial Middle Ages to 20th Century]. — Gdańsk: L&L, 2007. — ISBN 978-83-60597-10-1. [[Катэгорыя:Ягелонскі крыж]] [[Катэгорыя:Гербы Вялікага Княства Літоўскага]] rxdi6g5aw1mgckarj0uqlr0k48rtntq 0 722866 5148234 5137127 2026-05-29T09:09:10Z Margulis5 168329 актуалізавала інфармацыю пра This Minsk Media 5148234 wikitext text/x-wiki '''This Minsk Media''' — беларускі медыяпраект, які публікуе кантэнт на рускай і беларускай мовах праз сацыяльныя сеткі, месенджары і ўласную анлайн-платформу. Да сакавіка 2025 года праект быў вядомы пад назвай '''«Это Минск, детка»'''. == Агульная інфармацыя == Праект распаўсюджвае матэрыялы праз сацыяльныя сеткі і сайт. Кантэнт выходзіць у тэкставым, фота- і відэафарматах і ахоплівае грамадска-палітычныя, сацыяльныя і культурныя тэмы. == Гісторыя == === Стварэнне і ранні перыяд, 2013—2017 === Праект пачаў дзейнасць у 2013 годзе як суполка ў сацыяльных сетках пад назвай «Это Минск, детка». Першапачаткова аснову кантэнту складалі забаўляльныя і гумарыстычныя публікацыі пра Мінск і Беларусь. === Перыяд 2017 года === У 2017 годзе ў асобных публікацыях праект згадваўся ў кантэксце абвінавачванняў у інфармацыйнай дзейнасці, звязанай з узброеным канфліктам на ўсходзе Украіны.[http://ross-bel.ru/analitika/article_post/administrator-soobshchestva-eto-minsk-detka-natsist-i-rusofob-analiz-publikatsiy Администратор сообщества «Это Минск, детка!» — нацист и русофоб? Анализ публикаций]. Вместе с Россией. Праверана 16 мая 2026.[https://sozh.info/gruppa-ehto-minsk-detka-verbuet-najomnikov-dlya-vojjny-na-ukraine/amp/ Группа «Это Минск, детка!» вербует наёмников для войны на Украине]. Сож.инфо. Праверана 16 мая 2026. === 2020 год і грамадска-палітычная актыўнасць === У 2020 годзе праект актыўна асвятляў падзеі, звязаныя з прэзідэнцкімі выбарамі ў Беларусі і наступнымі пратэстамі. Публікаваліся матэрыялы пра кандыдатаў, грамадскія ініцыятывы і палітычны парадак дня. У лістападзе 2020 года заснавальнік праекта Яўген Малахоўскі пакінуў Беларусь і працягнуў дзейнасць за яе межамі. === Далейшая дзейнасць, 2021—2025 === У 2022 годзе каманда праекта ўдзельнічала ў стварэнні відэаматэрыялаў, прысвечаных Палку Каліноўскага, а таксама арганізоўвала публічныя паказы дакументальнага фільма-рэпартажу ў шэрагу гарадоў Польшчы.[https://www.svaboda.org/a/32158882.html «Усе аб’яднаныя адной ідэяй — вызваліць Беларусь і вярнуцца дамоў». Выйшаў фільм-рэпартаж пра полк Каліноўскага]. Радыё Свабода. Праверана 16 мая 2026.[https://novychas.online/palityka/prem-era-filma-pra-polk-kalinouskaha-prajszla-u-p Прэм’ера фільма пра Полк Каліноўскага прайшла ў Польшчы]. Новы Час. Праверана 16 мая 2026. Матэрыялы і рэсурсы праекта ўключаліся ў Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў у Беларусі.[http://mininform.gov.by/documents/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov/ Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў]. Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь. Праверана 16 мая 2026. == Сучасны перыяд == Паводле рэдакцыйнай палітыкі праекта, This Minsk Media пазіцыянуе сябе як незалежную медыяплатформу, што працуе з грамадска-палітычнай, сацыяльнай і культурнай тэматыкай.[https://thisminsk.media/editorial/etika-v-usloviach-zapretov Этика в условиях запретов]. This Minsk Media. 10 сакавіка 2026. Праверана 16 мая 2026. У публікацыі пра рэдакцыйную палітыку праект асобна адзначаў працу ва ўмовах абмежаванняў і забаронаў, а таксама захаванне прафесійных прынцыпаў, заснаваных на Кодэксе этыкі Беларускай асацыяцыі журналістаў.[https://thisminsk.media/editorial/etika-v-usloviach-zapretov Этика в условиях запретов]. This Minsk Media. 10 сакавіка 2026. Праверана 16 мая 2026. У 2026 годзе прадстаўнікі This Minsk Media распавядалі Беларускай асацыяцыі журналістаў пра выкарыстанне інструментаў штучнага інтэлекту ў рэдакцыйных і тэхнічных працэсах, у тым ліку ў відэанакірунку праекта.[https://baj.media/be/this-minsk-media-my-shukaem-glybinju/ This Minsk Media: «Мы не спаборнічаем у хуткасці навін — мы шукаем глыбіню»]. Беларуская асацыяцыя журналістаў. 12 сакавіка 2026. Праверана 16 мая 2026. Праект таксама асвятляў пытанні, звязаныя са зменамі інфармацыйнага асяроддзя і абмежаваннем доступу да асобных сацыяльных платформ.{{DISPLAYTITLE:Это Минск, детка}} * {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://mininform.gov.by/documents/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov/ Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220205151347/http://www.mininform.gov.by/documents/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov/ |date=5 лютага 2022 }} (Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь) {{ізаляваны артыкул|date=2024-01-18}} [[Катэгорыя:Беларускія інтэрнэт-СМІ]] [[Катэгорыя:Telegram-каналы]] [[Катэгорыя:Цэнзура ў Беларусі]] fbn7gp2c6twh3g85hng2x27j46q39bg 5148235 5148234 2026-05-29T09:17:04Z Margulis5 168329 актуалізавала інфармацыю пра This Minsk Media 5148235 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Это Минск, детка}} {{Сайт |імя = «Это Минск, детка» |лагатып = THISMINSKMEDIA CURRENT LOGO |тып = [[СМІ]] |рэгістрацыя = няма |мовы = [[Беларуская мова|беларуская]], [[Руская мова|руская]] |уладальнік = [[Яўген Малахоўскі]] |аўтар = Яўген Малахоўскі |бягучы статус = дзеючы }}'''This Minsk Media''' — беларускі мэдыяпраект, які публікуе кантэнт на расейскай і беларускай мовах праз сацыяльныя сеткі, мэсэнджары і ўласную онлайн-плятформу. Да сакавіка 2025 году праект быў вядомы пад назвай '''«Это Минск, детка»'''. == Агульныя зьвесткі == Праект распаўсюджвае матэрыялы праз сацыяльныя сеткі і сайт. Кантэнт выходзіць у тэкставым, фота- і відэафарматах і ахоплівае грамадзка-палітычныя, сацыяльныя і культурныя тэмы. == Гісторыя == === Стварэньне і раньні пэрыяд, 2013—2017 === Праект пачаў дзейнасьць у 2013 годзе як суполка ў сацыяльных сетках пад назвай «Это Минск, детка». Першапачаткова аснову кантэнту складалі забаўляльныя і гумарыстычныя публікацыі пра Менск і Беларусь. === Пэрыяд 2017 году === У 2017 годзе ў асобных публікацыях праект згадваўся ў кантэксьце абвінавачаньняў у інфармацыйнай дзейнасьці, зьвязанай з узброеным канфліктам на ўсходзе Ўкраіны.[http://ross-bel.ru/analitika/article_post/administrator-soobshchestva-eto-minsk-detka-natsist-i-rusofob-analiz-publikatsiy Администратор сообщества «Это Минск, детка!» — нацист и русофоб? Анализ публикаций]. Вместе с Россией. Праверана 29 траўня 2026.[https://sozh.info/gruppa-ehto-minsk-detka-verbuet-najomnikov-dlya-vojjny-na-ukraine/amp/ Группа «Это Минск, детка!» вербует наёмников для войны на Украине]. Сож.инфо. Праверана 29 траўня 2026. === 2020 год і грамадзка-палітычная актыўнасьць === У 2020 годзе праект актыўна асьвятляў падзеі, зьвязаныя з прэзыдэнцкімі выбарамі ў Беларусі і наступнымі пратэстамі. Публікаваліся матэрыялы пра кандыдатаў, грамадзкія ініцыятывы і палітычны парадак дня. У лістападзе 2020 году заснавальнік праекту Яўген Малахоўскі пакінуў Беларусь і працягнуў дзейнасьць па-за яе межамі. === Далейшая дзейнасьць, 2021—2025 === У 2022 годзе каманда праекту ўдзельнічала ў стварэньні відэаматэрыялаў, прысьвечаных Палку Каліноўскага, а таксама арганізоўвала публічныя паказы дакумэнтальнага фільму-рэпартажу ў шэрагу гарадоў Польшчы.[https://www.svaboda.org/a/32158882.html «Усе аб’яднаныя адной ідэяй — вызваліць Беларусь і вярнуцца дамоў». Выйшаў фільм-рэпартаж пра полк Каліноўскага]. Радыё Свабода. Праверана 29 траўня 2026.[https://novychas.online/palityka/prem-era-filma-pra-polk-kalinouskaha-prajszla-u-p Прэм’ера фільма пра Полк Каліноўскага прайшла ў Польшчы]. Новы Час. Праверана 29 траўня 2026. Матэрыялы і рэсурсы праекту ўключаліся ў Рэспубліканскі сьпіс экстрэмісцкіх матэрыялаў у Беларусі.[http://mininform.gov.by/documents/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov/ Рэспубліканскі сьпіс экстрэмісцкіх матэрыялаў]. Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь. Праверана 29 траўня 2026. == Сучасны пэрыяд == Паводле рэдакцыйнай палітыкі праекту, This Minsk Media пазыцыянуе сябе як незалежную мэдыяплятформу, што працуе з грамадзка-палітычнай, сацыяльнай і культурнай тэматыкай.[https://thisminsk.media/editorial/etika-v-usloviach-zapretov Этика в условиях запретов]. This Minsk Media. 10 сакавіка 2026. Праверана 29 траўня 2026. У публікацыі пра рэдакцыйную палітыку праект асобна адзначаў працу ва ўмовах абмежаваньняў і забаронаў, а таксама захаваньне прафэсійных прынцыпаў, заснаваных на Кодэксе этыкі Беларускай асацыяцыі журналістаў.[https://thisminsk.media/editorial/etika-v-usloviach-zapretov Этика в условиях запретов]. This Minsk Media. 10 сакавіка 2026. Праверана 29 траўня 2026. У 2026 годзе прадстаўнікі This Minsk Media расказвалі Беларускай асацыяцыі журналістаў пра выкарыстаньне інструмэнтаў штучнага інтэлекту ў рэдакцыйных і тэхнічных працэсах, у тым ліку ў відэанакірунку праекту.[https://baj.media/be/this-minsk-media-my-shukaem-glybinju/ This Minsk Media: «Мы не спаборнічаем у хуткасці навін — мы шукаем глыбіню»]. Беларуская асацыяцыя журналістаў. 12 сакавіка 2026. Праверана 29 траўня 2026. Праект таксама асьвятляў пытаньні, зьвязаныя са зьменамі інфармацыйнага асяродзьдзя і абмежаваньнем доступу да асобных сацыяльных плятформаў. * {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://mininform.gov.by/documents/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov/ Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220205151347/http://www.mininform.gov.by/documents/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov/ |date=5 лютага 2022 }} (Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь) {{ізаляваны артыкул|date=2024-01-18}} [[Катэгорыя:Беларускія інтэрнэт-СМІ]] [[Катэгорыя:Telegram-каналы]] [[Катэгорыя:Цэнзура ў Беларусі]] itgkq0rjxsmxnwntnwtrhc8mtmzywmg 5148236 5148235 2026-05-29T09:18:23Z Margulis5 168329 аднавіла лагатып 5148236 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Это Минск, детка}} {{Сайт |імя = «Это Минск, детка» |лагатып = [[File:THISMINSKMEDIA CURRENT LOGO.png|thumb|This Minsk Media logo.png]] |тып = [[СМІ]] |рэгістрацыя = няма |мовы = [[Беларуская мова|беларуская]], [[Руская мова|руская]] |уладальнік = [[Яўген Малахоўскі]] |аўтар = Яўген Малахоўскі |бягучы статус = дзеючы |logo=THISMINSKMEDIA CURRENT LOGO}}'''This Minsk Media''' — беларускі мэдыяпраект, які публікуе кантэнт на расейскай і беларускай мовах праз сацыяльныя сеткі, мэсэнджары і ўласную онлайн-плятформу. Да сакавіка 2025 году праект быў вядомы пад назвай '''«Это Минск, детка»'''. == Агульныя зьвесткі == Праект распаўсюджвае матэрыялы праз сацыяльныя сеткі і сайт. Кантэнт выходзіць у тэкставым, фота- і відэафарматах і ахоплівае грамадзка-палітычныя, сацыяльныя і культурныя тэмы. == Гісторыя == === Стварэньне і раньні пэрыяд, 2013—2017 === Праект пачаў дзейнасьць у 2013 годзе як суполка ў сацыяльных сетках пад назвай «Это Минск, детка». Першапачаткова аснову кантэнту складалі забаўляльныя і гумарыстычныя публікацыі пра Менск і Беларусь. === Пэрыяд 2017 году === У 2017 годзе ў асобных публікацыях праект згадваўся ў кантэксьце абвінавачаньняў у інфармацыйнай дзейнасьці, зьвязанай з узброеным канфліктам на ўсходзе Ўкраіны.[http://ross-bel.ru/analitika/article_post/administrator-soobshchestva-eto-minsk-detka-natsist-i-rusofob-analiz-publikatsiy Администратор сообщества «Это Минск, детка!» — нацист и русофоб? Анализ публикаций]. Вместе с Россией. Праверана 29 траўня 2026.[https://sozh.info/gruppa-ehto-minsk-detka-verbuet-najomnikov-dlya-vojjny-na-ukraine/amp/ Группа «Это Минск, детка!» вербует наёмников для войны на Украине]. Сож.инфо. Праверана 29 траўня 2026. === 2020 год і грамадзка-палітычная актыўнасьць === У 2020 годзе праект актыўна асьвятляў падзеі, зьвязаныя з прэзыдэнцкімі выбарамі ў Беларусі і наступнымі пратэстамі. Публікаваліся матэрыялы пра кандыдатаў, грамадзкія ініцыятывы і палітычны парадак дня. У лістападзе 2020 году заснавальнік праекту Яўген Малахоўскі пакінуў Беларусь і працягнуў дзейнасьць па-за яе межамі. === Далейшая дзейнасьць, 2021—2025 === У 2022 годзе каманда праекту ўдзельнічала ў стварэньні відэаматэрыялаў, прысьвечаных Палку Каліноўскага, а таксама арганізоўвала публічныя паказы дакумэнтальнага фільму-рэпартажу ў шэрагу гарадоў Польшчы.[https://www.svaboda.org/a/32158882.html «Усе аб’яднаныя адной ідэяй — вызваліць Беларусь і вярнуцца дамоў». Выйшаў фільм-рэпартаж пра полк Каліноўскага]. Радыё Свабода. Праверана 29 траўня 2026.[https://novychas.online/palityka/prem-era-filma-pra-polk-kalinouskaha-prajszla-u-p Прэм’ера фільма пра Полк Каліноўскага прайшла ў Польшчы]. Новы Час. Праверана 29 траўня 2026. Матэрыялы і рэсурсы праекту ўключаліся ў Рэспубліканскі сьпіс экстрэмісцкіх матэрыялаў у Беларусі.[http://mininform.gov.by/documents/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov/ Рэспубліканскі сьпіс экстрэмісцкіх матэрыялаў]. Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь. Праверана 29 траўня 2026. == Сучасны пэрыяд == Паводле рэдакцыйнай палітыкі праекту, This Minsk Media пазыцыянуе сябе як незалежную мэдыяплятформу, што працуе з грамадзка-палітычнай, сацыяльнай і культурнай тэматыкай.[https://thisminsk.media/editorial/etika-v-usloviach-zapretov Этика в условиях запретов]. This Minsk Media. 10 сакавіка 2026. Праверана 29 траўня 2026. У публікацыі пра рэдакцыйную палітыку праект асобна адзначаў працу ва ўмовах абмежаваньняў і забаронаў, а таксама захаваньне прафэсійных прынцыпаў, заснаваных на Кодэксе этыкі Беларускай асацыяцыі журналістаў.[https://thisminsk.media/editorial/etika-v-usloviach-zapretov Этика в условиях запретов]. This Minsk Media. 10 сакавіка 2026. Праверана 29 траўня 2026. У 2026 годзе прадстаўнікі This Minsk Media расказвалі Беларускай асацыяцыі журналістаў пра выкарыстаньне інструмэнтаў штучнага інтэлекту ў рэдакцыйных і тэхнічных працэсах, у тым ліку ў відэанакірунку праекту.[https://baj.media/be/this-minsk-media-my-shukaem-glybinju/ This Minsk Media: «Мы не спаборнічаем у хуткасці навін — мы шукаем глыбіню»]. Беларуская асацыяцыя журналістаў. 12 сакавіка 2026. Праверана 29 траўня 2026. Праект таксама асьвятляў пытаньні, зьвязаныя са зьменамі інфармацыйнага асяродзьдзя і абмежаваньнем доступу да асобных сацыяльных плятформаў. * {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://mininform.gov.by/documents/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov/ Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220205151347/http://www.mininform.gov.by/documents/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov/ |date=5 лютага 2022 }} (Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь) {{ізаляваны артыкул|date=2024-01-18}} [[Катэгорыя:Беларускія інтэрнэт-СМІ]] [[Катэгорыя:Telegram-каналы]] [[Катэгорыя:Цэнзура ў Беларусі]] jqcq0hnmnyjnyr22ose5y0aygi836ud 5148275 5148236 2026-05-29T11:00:05Z M.L.Bot 261 Адхілены 3 апошнія змены (зробленыя [[Адмысловае:Contributions/Margulis5|Margulis5]]) і адноўлена версія 5137127, зробленая (удзельнік выдалены): гэта называецца актуалізацыя, калі знікае 6 КБ тэксту, спасылак і зносак, а дадаюцца арф.памылкі і нестандартае афарсмленне? 5148275 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:Это Минск, детка}} {{Сайт |імя = «Это Минск, детка» |лагатып = [[Файл:THISMINSKMEDIA_LOGO.jpg|300px]] |тып = [[СМІ]] |рэгістрацыя = няма |мовы = [[Беларуская мова|беларуская]], [[Руская мова|руская]] |уладальнік = [[Яўген Малахоўскі]] |аўтар = Яўген Малахоўскі |бягучы статус = дзеючы }} '''«Это Минск, детка»''', скарочана '''ЭМД''', міжнародная назва '''This Minsk Media''' — [[Беларусь|беларускае]] незалежнае [[СМІ]], якое публікуе кантэнт на беларускай і рускай мовах. Распаўсюджваецца праз [[Telegram]]-канал, [[YouTube]]-канал і іншыя [[Сацыяльная сетка|сацсеткі]] і месэнджары. Тэлеграм-канал праекта ў маі 2022 года прызнаны экстрэмісцкім матэрыялам у Беларусі<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.by/313020-spisok-jekstremistskih-materialov-popolnili-dvumja-telegram-kanalami|title=Список экстремистских материалов пополнили двумя телеграм-каналами|last=REFORM.by|website=REFORM.by|date=2022-05-14|access-date=2024-02-02}}</ref> і Расіі. == Гісторыя == Першым рэсурсам, створаным пад брэндам «Это Минск, детка» была суполка ў сацыяльных сетках «У Кантакце» ў 2013 годзе. У асноўным публікаваўся гумарыстычны кантэнт звязаны з [[Мінск]]ам. У 2017 годзе пра «Это Минск, детка» напісалі некалькі іншых СМІ і абвінавачвалі праект у вярбоўцы наймітаў<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://sozh.info/gruppa-ehto-minsk-detka-verbuet-najomnikov-dlya-vojjny-na-ukraine/|title=Группа «Это Минск, детка!» вербует наёмников для войны на Украине|last=sozh|website=Наш Гомель - Новости Гомеля сегодня|date=2017-01-12|access-date=2023-12-16}}</ref> для [[Вайна на ўсходзе Украіны|вайны ва Украіне]]. Гэта было звязаны з актыўнымі заклікамі праектам да пасільнай дапамогі [[Тактычная група «Беларусь»|тактычнай групе «Беларусь»]], якая брала ўдзеле ва ўзброеным канфлікце на Данбасе на баку Украіны. Таксама іх абвінавацілі ў [[Русафобія|русафобіі]] і [[нацызм]]е<ref>{{Cite web|url=http://ross-bel.ru/analitika/article_post/administrator-soobshchestva-eto-minsk-detka-natsist-i-rusofob-analiz-publikatsiy|title=Администратор сообщества «Это Минск, детка!» — нацист и русофоб? Анализ публикаций Аналитика|website=ross-bel.ru|access-date=2023-12-16}}</ref>. 13 студзеня 2020 года аўтару «Это Минск, детка» патэлефанавалі з [[ГУБАЗіК]] і выклікалі на размову. Як паведамляе заснавальнік праекта, яму прапанавалі супрацоўніцтва з [[Праваахоўныя органы|праваахоўнымі органамі]], ад якіх ён адмовіўся<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=244363&lang=ru|title=Администратор группы «Это Минск, детка!»: Меня пытались вербовать, угрожали ответственностью за разжигание вражды|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|access-date=2023-12-16}}</ref>. Ён лічыць, што гэта магло быць звязана з [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкімі выбарамі]], якія мусілі неўзабаве адбыцца. Падчас перадвыбарчай кампаніі і саміх выбараў медыяпраект перайшоў у рэжым актыўнага інфармацыйнага супраціву [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандру Лукашэнку]]. Публікаваліся праграмы апазіцыйных кандыдатаў, крытычныя навіны. «Это Минск, детка» заклікалі жыхароў Беларусі да ўдзелу ў [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстах]] супраць фальсіфікацыі выбараў і [[гвалт]]у [[Сілавікі|сілавікоў]]. Таксама суполка каардынавала многія дваровыя ініцыятывы і была злучанльным звяном паміж штабам [[Святлана Георгіеўна Ціханоўская|Ціханоўскай]] і дварамі<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.youtube.com/watch?v=rj9AqpyCbF4|title=Еще один "пиарщик". Кто координировал дворовые акции в 2020-м от штаба Тихановской? Будет дополнено|access-date=2023-12-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ont.by/news/dvorovye-akcii-v-2020-godu-kto-ih-ustraival-i-koordiniroval-rubrika-budet-dopolneno|title=Дворовые акции в 2020 году: кто их устраивал и координировал? Рубрика «Будет дополнено»|website=ont.by|date=2022-02-09|access-date=2023-12-16}}</ref>. У лістападзе 2020 года Яўген Малахоўскі пакінуў Беларусь, асцерагаючыся арышту. Ён пераехаў у [[Кіеў]], але не спыніў дзейнасць праекту. 14 траўня 2022 года па заяве пракуратуры Мінска Telegram-канал «Это Минск, детка» прызнаны экстрэмісцкім<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=289936&lang=ru|title=Телеграм-каналы «Это Минск, детка» и Partyzan признаны экстремистскими|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|access-date=2023-12-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.belta.by/incident/view/dva-telegram-kanala-priznany-ekstremistskimi-501805-2022/|title=Два Telegram-канала признаны экстремистскими|website=www.belta.by|date=2022-05-14|access-date=2023-12-16}}</ref>, што пацягнула вялікую колькасць «адпісак» у [[Telegram]]. У 2022 годзе суполка «Это Минск, детка» заблакіравана для карыстальнікаў з [[Расія|Расіі]] па патрабаванні Генеральнай пракуратуры РФ ад 24.02.2022 № 27-31-2020/Ид2145-22<ref>{{Cite web|url=https://reform.by/327991-vkontakte-zablokiroval-v-rossii-pablik-jeto-minsk-detka/amp|title=ВКонтакте заблокировал в России паблик «Это Минск, детка!»|website=[[Reform.by]]|access-date=2023-12-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://mediazona.by/news/2022/09/01/eto-genprokuratura-rf/|title=«Вконтакте» заблокировал паблик «Это Минск, детка!» для доступа из России|website=Медиазона Беларусь|access-date=2023-12-16|archive-date=19 кастрычніка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221019200336/https://mediazona.by/news/2022/09/01/eto-genprokuratura-rf/|url-status=dead}}</ref>. Пастановай суда Цэнтральнага раёна г. Мінска ад 13 траўня 2022 года Telegram-канал з назвай «Гэта Менск, дзетка» занесены ў Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў. 15 чэрвеня 2023 года ўсе іншыя сацыяльныя сеткі праекта (Youtube-канал, Tik-Tok-акаўнт, старонка ў Twitter і ўліковы запіс у Instagram) таксама занесены ў спіс пастановай Барысаўскага раённага суда Мінскай вобласці<ref>{{Cite web |url=http://mininform.gov.by/documents/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov/ |title=Республиканский список экстремистских материалов |access-date=19 кастрычніка 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220205151347/http://www.mininform.gov.by/documents/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov/ |archivedate=5 лютага 2022 |url-status=dead }}</ref>. У верасні 2022 года некаторыя ўдзельнікі каманды «Это Минск, детка» адправіліся ва [[Украіна|Украіну]] каб зрабіць фільм-рэпартаж пра [[полк Каліноўскага]]. Былі арганізаваны перадпаказы<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/palityka/prem-era-filma-pra-polk-kalinouskaha-prajszla-u-p|title=Прэм’ера фільма пра Полк Каліноўскага прайшла ў Польшчы|first=Уладзімір|last=Лапцэвіч|website=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|date=2022-11-20|access-date=2023-12-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/32158882.html|title=«Усе аб’яднаныя адной ідэяй — вызваліць Беларусь і вярнуцца дамоў». Выйшаў фільм-рэпартаж пра полк Каліноўскага|website=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»]]|date=2022-12-02|access-date=2023-12-16}}</ref> гэтага рэпартажу ў некаторых гарадах [[Польшча|Польшчы]] — [[Варшава|Варшаве]], [[Кракаў|Кракаве]] і [[Беласток]]у з грашовым зборам на патрэбы палка. Падчас перадпаказаў сабрана 1 тысяча еўра<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://malanka.media/news/18343|title=«КАЛІНОЎЦЫ: НАДЗЕЯ НА ПЕРАМОГУ»: онлайн-премьера фильма|website=Маланка Медиа|date=2022-12-02|access-date=2023-12-16}}</ref>. У 2024 годзе беларускія ўлады абвясцілі праект [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]<ref>{{cite web|url=https://nashaniva.com/337731|title=У Беларусі новыя «экстрэмісцкія фармаванні»|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2024-02-26|accessdate=2024-03-04}}</ref>. == Склад каманды == Усе ўдзельнікі каманды «Это Минск, детка» — беларусы, асноўная частка каманды жыве ў [[Польшча|Польшчы]]. Некаторыя ўдзельнікі трымаюцца ананімнасці. Кіраўнік праекта — Яўген Малахоўскі. == Кантэнт у сацыяльных сетках == Унікальны кантэнт транслююць толькі ў некалькіх сацыяльных сетках, астатняе дубліруюць наяўную інфармацыю. * Youtube — відэаролікі з дайджэстам самых цікавых навін за апошні час, а таксама тэматычныя ролікі. * [[TikTok|Tik-tok]] — кароткія гумарыстычныя ролікі а таксама навінавыя ролікі, што не ўвайшлі ў дайджэст на Youtube. * [[Spotify]] — падкасты на розную тэматыку. * Telegram — навіны, гістарычныя і сучасныя фатаграфіі Мінска і рэгіёнаў. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://mininform.gov.by/documents/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov/ Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220205151347/http://www.mininform.gov.by/documents/respublikanskiy-spisok-ekstremistskikh-materialov/ |date=5 лютага 2022 }} (Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь) {{ізаляваны артыкул|date=2024-01-18}} [[Катэгорыя:Беларускія інтэрнэт-СМІ]] [[Катэгорыя:Telegram-каналы]] [[Катэгорыя:Цэнзура ў Беларусі]] s3pnl95t1pj6ocbr0xx5kstyu742rts 0 725307 5148088 5147049 2026-05-28T20:40:00Z Pabojnia 135280 афармленне 5148088 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Што?»''' ({{lang-it|Che?}}) — абсурдысцкая кінакамедыя [[1972 год у гісторыі кіно|1972]] года рэжысёра [[Раман Паланскі|Рамана Паланскага]], сёмы поўнаметражны мастацкі фільм рэжысёра. Аўтарамі сцэнарыя сталі {{нп5|Жэрар Брак||en|Gérard Brach}} і [[Раман Паланскі]]. Галоўныя ролі выканалі [[Марчэла Мастраяні]], {{нп5|Сідні Ром||en|Sydne Rome}}, [[Х’ю Грыфіт]], {{нп5|Гвіда Альберці||en|Guido Alberti}} і іншыя<ref name="IMDb" />. == Сюжэт == Маладая амерыканка па імені Нэнсі падарожнічае па свеце ў пошуках уражанняў, якія старанна запісвае ў дзённік. Падчас паездкі па Італіі трое хлопцаў, якія яе падвезлі, спрабуюць учыніць гвалт, аднак ёй удаецца ад іх уцячы. Так яна трапляе ў пансіён нейкага спадара Нобларта, напоўнены дзіўнымі людзьмі: тут і былы зводнік-мазахіст, і нудыстка, і дурнаваты святар, і іншыя напаўвар’яцкія персанажы, уключаючы самога гаспадара асабняка, смерці якога ўсё чакаюць. == Акцёрскі склад == {{Спіс роляў | [[Марчэла Мастраяні]] | ''Алекс'' | {{нп5|Сідні Ром||en|Sydne Rome}} | ''Нэнсі'' | [[Х’ю Грыфіт]] | ''Джозеф Нобларт'' | {{нп5|Гвіда Альберці||en|Guido Alberti}} | ''святар'' }} == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="IMDb">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0070913/|title=Che? (1972) — IMDb|publisher=Сайт «[[Internet Movie Database]]»|lang=en|accessdate=2022-11-15|url-status=live}}</ref> }} == Спасылкі == * {{Imdb title|0070913|Што?}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Фільмы Рамана Паланскага}} [[Катэгорыя:Кінакамедыі 1972 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Італіі 1972 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Францыі 1972 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Германіі 1972 года]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі Італіі]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі Францыі]] [[Катэгорыя:Кінакамедыі ФРГ]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы на італьянскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы на французскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы Рамана Паланскага]] [[Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях Жэрара Брака]] [[Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях Рамана Паланскага]] p0jb2j8smctdzb747xkp7hcenv2oubx 0 726467 5148069 5136824 2026-05-28T19:52:29Z JerzyKundrat 174 /* Спасылкі */ няма там гэтага аб'екта 5148069 wikitext text/x-wiki {{да выдалення|няма значнасці}} {{Храм |Тып храма = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = Душкава. Капліца (01).jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Рэліквіі = |Сучасны стан = |Сайт = |Commons = }} '''Капліца''' — капліца ў в. [[Душкава]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. Размешчана на могілках<ref name="КХБ"/>. Пастаўлена ў [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзі]] з цэглы<ref name="КХБ"/>. == Архітэктура == Помнік [[Народнае дойлідства Беларусі|народнага дойлідства]]. Вырашана 4-граннай [[тумба]]й з [[Шатровы дах|шатровым верхам]]. Франтальная грань крапавана прамавугольнай [[ніша]]й для [[абраз]]а<ref name="КХБ">{{крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі|Капліца|с=137}}</ref>. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Душкава. Капліцы (04).jpg|Капліца Душкава. Капліца (02).jpg|Акенца ў крыпту </gallery> {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Каталіцкія храмы Беларусі|Капліца|с=137}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Капліцы-пахавальні Беларусі]] [[Катэгорыя:Капліцы Мінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Душкава]] [[Катэгорыя:XIX стагоддзе ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Культавыя збудаванні Валожынскага раёна]] ajv08kknzfw4lxvlk9ncc2mwk3sy0ti 0 732284 5148092 4978545 2026-05-28T20:45:46Z Pabojnia 135280 /* Спіс */ афармленне 5148092 wikitext text/x-wiki '''100 найвялікшых фільмаў XXI стагоддзя па версіі BBC''' ({{lang-en|The 100 Greatest Films of the 21st Century}}) — гэта спіс, складзены ў жніўні 2016 года [[BBC|Брытанскай тэлерадыёвяшчальнай карпарацыяй]] (BBC)<ref name="Collider" />. Ён быў складзены на падставе меркавання 177 крытыкаў з усяго свету, кожнага з якіх папрасілі назваць дзесяць найлепшых фільмаў, выпушчаных пасля 2000 года ўключна<ref name="Vanity Fair" />. == Адметнасці спісу == «BBC Culture» папрасілі 177 кінакрытыкаў з усяго свету скласці рэйтынг з дзесяці фільмаў, знятых у XXI стагоддзі, якія яны лічаць найвялікшымі. Удзельнікам было дазволена выбіраць з карцін, выпушчаных са студзеня 2000 года па чэрвень 2016 года (калі былі сабраны ўсе адказы). Затым кожнаму фільму, пералічанаму ў адказах, налічваліся балы ў залежнасці ад іх месца. Калі фільм займаў першае месца ў спісе крытыка, ён атрымліваў дзесяць балаў, а фільм, які займаў дзясятае месца, атрымліваў адзін бал. 177 крытыкаў, якія прынялі ўдзел у апытанні, паходзілі з 36 краін, прычым найбольшая колькасць (81) была са [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатаў Амерыкі]], за імі ішла [[Вялікабрытанія]]. Сярод крытыкаў былі 122 мужчыны і 55 жанчын. Большасць удзельнікаў галасавання — рэцэнзенты газет і часопісаў, інтэрнэт-рэцэнзенты і навукоўцы<ref name="IndieWire" />. У выніковы спіс трапілі 102 карціны з-за нічыёй паміж «{{нп5|Карлас (міні-серыял)|Карласам|en|Carlos (miniseries)}}», «{{нп5|Рэквіем па мары|Рэквіемам па мары|en|Requiem for a Dream}}» і «[[Тоні Эрдман]]ам» на сотым месцы<ref name="BBC, 100 greatest films" /><ref name="BBC, Who Voted" />. Лідарамі сярод рэжысёраў у выніковым спісе сталі {{нп5|Апічатпонг Вірасетакул||en|Apichatpong Weerasethakul}}, [[Крыстафер Нолан]], [[Уэс Андэрсан]], [[Пол Томас Андэрсан]], [[Міхаэль Ханэке]] і [[браты Коэн]] — яны маюць па тры фільмы ў спісе. Найлепшым анімацыйным фільмам у спісе сталі «[[Скрадзеныя прывідамі]]» [[Хаяо Міядзакі]] — фільм атрымаў 4-е месца ў спісе. Найлепшым неангламоўным фільмам спісу стаў «[[Любоўны настрой]]» — фільм заняў 2-е месца ў спісе. Найлепшым фільмам з удзелам брытанскай вытворчасці стала карціна «[[Дзіця чалавечае (фільм, 2006)|Дзіця чалавечае]]», заняўшы 13-е месца. Толькі чатыры фільмы са спісу былі лаўрэатамі прэміі «[[Оскар]]» за [[Прэмія «Оскар» за найлепшы фільм|найлепшы фільм]]: «[[Старым тут не месца (фільм)|Старым тут не месца]]» ([[Оскар (кінапрэмія, 2008)|2008]]), «{{нп5|Уладар буры||en|The Hurt Locker}}» ([[Оскар (кінапрэмія, 2010)|2010]]), «[[12 гадоў рабства (фільм)|12 гадоў рабства]]» ([[Оскар (кінапрэмія, 2014)|2014]]) і «{{нп5|У цэнтры ўвагі||en|Spotlight (film)}}» ([[Оскар (кінапрэмія, 2016)|2016]]). == Спіс == {| class="wikitable sortable" ! № !! Фільм !! Рэжысёр(ы) !! Краіны-вытворцы !! Год |- | align="center"|1 || «[[Малхоланд Драйв]]» || [[Дэвід Лінч]] || {{Сцяг|ЗША}}, {{Сцяг|Францыя}} || align="center"|[[2001 год у гісторыі кіно|2001]] |- | align="center"|2 || «[[Любоўны настрой]]» || {{нп5|Вонг Карвай||en|Wong Kar-wai}} || {{Сцяг|Ганконг}}, {{Сцяг|Францыя}} || align="center"|[[2000 год у гісторыі кіно|2000]] |- | align="center"|3 || «[[І будзе кроў]]» || [[Пол Томас Андэрсан]] ||{{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2007 год у гісторыі кіно|2007]] |- | align="center"|4 || «[[Скрадзеныя прывідамі]]» || [[Хаяо Міядзакі]] || {{Сцяг|Японія}} || align="center"|[[2001 год у гісторыі кіно|2001]] |- | align="center"|5 || «{{нп5|Малалецтва (фільм, 2014)|Малалецтва|en|Boyhood (2014 film)}}» || [[Рычард Лінклейтэр]] || {{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2014 год у гісторыі кіно|2014]] |- | align="center"|6 || «[[Вечнае ззянне чыстага розуму]]» || {{нп5|Мішэль Гондры||en|Michel Gondry}} || {{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2004 год у гісторыі кіно|2004]] |- | align="center"|7 || «[[Дрэва жыцця (фільм, 2011)|Дрэва жыцця]]» || [[Тэрэнс Малік]] || {{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2011 год у гісторыі кіно|2011]] |- | align="center"|8 || «{{нп5|Адзін і два||en|Yi Yi}}» || {{нп5|Эдвард Янг||en|Edward Yang}} || {{Сцяг|Тайвань}}, {{Сцяг|Японія}} || align="center"|[[2000 год у гісторыі кіно|2000]] |- | align="center"|9 || «{{нп5|Развод Надзера і Сімін||en|A Separation}}» || {{нп5|Асгар Фархадзі||en|Asghar Farhadi}} || {{Сцяг|Іран}} || align="center"|[[2011 год у гісторыі кіно|2011]] |- | align="center"|10 || «[[Старым тут не месца (фільм)|Старым тут не месца]]» || [[Браты Коэн|Джоэл Коэн]], [[Браты Коэн|Ітан Коэн]] || {{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2007 год у гісторыі кіно|2007]] |- | align="center"|11 || «{{нп5|Унутры Льюіна Дэвіса||en|Inside Llewyn Davis}}» || [[Браты Коэн|Джоэл Коэн]], [[Браты Коэн|Ітан Коэн]] || {{Сцяг|ЗША}}, {{Сцяг|Францыя}} || align="center"|[[2013 год у гісторыі кіно|2013]] |- | align="center"|12 || «{{нп5|Задыяк (фільм, 2007)|Задыяк|en|Zodiac (film)}}» || [[Дэвід Фінчэр]] || {{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2007 год у гісторыі кіно|2007]] |- | align="center"|13 || «[[Дзіця чалавечае (фільм, 2006)|Дзіця чалавечае]]» || [[Альфонса Куарон]] || {{Сцяг|Вялікабрытанія}}, {{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2006 год у гісторыі кіно|2006]] |- | align="center"|14 || «{{нп5|Акт забойства||en|The Act of Killing}}» || {{нп5|Джошуа Опенхаймер||en|Joshua Oppenheimer}} || {{Сцяг|Нарвегія}}, {{Сцяг|Данія}}, {{Сцяг|Вялікабрытанія}} || align="center"|[[2012 год у гісторыі кіно|2012]] |- | align="center"|15 || «[[4 месяцы, 3 тыдні і 2 дні]]» || [[Крысціян Мунджыў]] || {{Сцяг|Румынія}} || align="center"|[[2007 год у гісторыі кіно|2007]] |- | align="center"|16 || «{{нп5|Святыя маторы||en|Holy Motors}}» || {{нп5|Леос Каракс||en|Leos Carax}} || {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Германія}} || align="center"|[[2012 год у гісторыі кіно|2012]] |- | align="center"|17 || «[[Лабірынт фаўна]]» || [[Гільерма дэль Тора]] || {{Сцяг|Іспанія}}, {{Сцяг|Мексіка}} || align="center"|[[2006 год у гісторыі кіно|2006]] |- | align="center"|18 || «[[Белая стужка (фільм)|Белая стужка]]» || [[Міхаэль Ханэке]] || {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Аўстрыя}}, {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Італія}} || align="center"|[[2009 год у гісторыі кіно|2009]] |- | align="center"|19 || «{{нп5|Шалёны Макс: Дарога лютасці||en|Mad Max: Fury Road}}» || {{нп5|Джордж Мілер (рэжысёр)|Джордж Мілер|en|George Miller (filmmaker)}} || {{Сцяг|Аўстралія}} || align="center"|[[2015 год у гісторыі кіно|2015]] |- | align="center"|20 || «{{нп5|Сінекдаха, Нью-Ёрк||en|Synecdoche, New York}}» || {{нп5|Чарлі Каўфман||en|Charlie Kaufman}} || {{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2008 год у гісторыі кіно|2008]] |- | align="center"|21 || «[[Гатэль «Гранд Будапешт»|Гатэль „Гранд Будапешт“]]» || [[Уэс Андэрсан]] || {{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2014 год у гісторыі кіно|2014]] |- | align="center"|22 || «[[Цяжкасці перакладу]]» || [[Сафія Копала]] || {{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2003 год у гісторыі кіно|2003]] |- | align="center"|23 || «[[Схаванае]]» || [[Міхаэль Ханэке]] || {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Аўстрыя}}, {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Італія}} || align="center"|[[2005 год у гісторыі кіно|2005]] |- | align="center"|24 || «{{нп5|Майстар (фільм, 2012)|Майстар|en|The Master (2012 film)}}» || [[Пол Томас Андэрсан]] || {{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2012 год у гісторыі кіно|2012]] |- | align="center"|25 || «{{нп5|Памятай||en|Memento (film)}}» || [[Крыстафер Нолан]] || {{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2001 год у гісторыі кіно|2001]] |- | align="center"|26 || «{{нп5|25-я гадзіна||en|25th Hour}}» || [[Спайк Лі]] || {{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2002 год у гісторыі кіно|2002]] |- | align="center"|27 || «[[Сацыяльная сетка (фільм)|Сацыяльная сетка]]» || [[Дэвід Фінчэр]] || {{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2010 год у гісторыі кіно|2010]] |- | align="center"|28 || «[[Пагавары з ёй]]» || [[Педра Альмадовар]] || {{Сцяг|Іспанія}} || align="center"|[[2002 год у гісторыі кіно|2002]] |- | align="center"|29 || «[[ВАЛЛ-І]]» || [[Эндру Стэнтан]] || {{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2008 год у гісторыі кіно|2008]] |- | align="center"|30 || «{{нп5|Олдбой (фільм, 2003)|Олдбой|en|Oldboy (2003 film)}}» || {{нп5|Пак Чхан Ук||en|Park Chan-wook}} || {{Сцяг|Паўднёвая Карэя}} || align="center"|[[2003 год у гісторыі кіно|2003]] |- | align="center"|31 || «{{нп5|Маргарэт (фільм, 2011)|Маргарэт|en|Margaret (2011 film)}}» || {{нп5|Кенет Лонерган||en|Kenneth Lonergan}} || {{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2011 год у гісторыі кіно|2011]] |- | align="center"|32 || «[[Жыццё іншых]]» || {{нп5|Флорыян Хенкель фон Донэрсмарк||en|Florian Henckel von Donnersmarck}} || {{Сцяг|Германія}} || align="center"|[[2006 год у гісторыі кіно|2006]] |- | align="center"|33 || «[[Цёмны рыцар]]» || [[Крыстафер Нолан]] || {{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2008 год у гісторыі кіно|2008]] |- | align="center"|34 || «[[Сын Саула]]» || {{нп5|Ласла Немеш||en|László Nemes}} || {{Сцяг|Венгрыя}} || align="center"|[[2015 год у гісторыі кіно|2015]] |- | align="center"|35 || «{{нп5|Крадзецца тыгр, тоіцца цмок||en|Crouching Tiger, Hidden Dragon}}» || [[Энг Лі]] || {{Сцяг|Тайвань}}, {{Сцяг|Кітай}}, {{Сцяг|Ганконг}}, {{Сцяг|ЗША}}|| align="center"|[[2000 год у гісторыі кіно|2000]] |- | align="center"|36 || «{{нп5|Тамбукту (фільм, 2014)|Тамбукту|en|Timbuktu (2014 film)}}» || {{нп5|Абдэрахман Сісака||en|Abderrahmane Sissako}} || {{Сцяг|Маўрытанія}}, {{Сцяг|Францыя}} || align="center"|[[2014 год у гісторыі кіно|2014]] |- | align="center"|37 || «{{нп5|Дзядзька Бунмі, які памятае свае мінулыя жыцці||en|Uncle Boonmee Who Can Recall His Past Lives}}» || {{нп5|Апічатпонг Вірасетакул||en|Apichatpong Weerasethakul}} || {{Сцяг|Тайланд}} || align="center"|[[2010 год у гісторыі кіно|2010]] |- | align="center"|38 || «[[Горад Бога]]» || {{нп5|Фернанду Мейрэліш||en|Fernando Meirelles}}, {{нп5|Каця Лунд||en|Kátia Lund}} || {{Сцяг|Бразілія}} || align="center"|[[2002 год у гісторыі кіно|2002]] |- | align="center"|39 || «[[Новы Свет (фільм, 2005)|Новы Свет]]» || [[Тэрэнс Малік]] || {{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2005 год у гісторыі кіно|2005]] |- | align="center"|40 || «[[Гарбатая гара]]» || [[Энг Лі]] || {{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2005 год у гісторыі кіно|2005]] |- | align="center"|41 || «[[Галаваломка (мультфільм)|Галаваломка]]» || [[Піт Доктэр]] || {{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2015 год у гісторыі кіно|2015]] |- | align="center"|42 || «[[Каханне (фільм, 2012)|Каханне]]» || [[Міхаэль Ханэке]] || {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Аўстрыя}}, {{Сцяг|Германія}} || align="center"|[[2012 год у гісторыі кіно|2012]] |- | align="center"|43 || «[[Меланхолія (фільм, 2011)|Меланхолія]]» || [[Ларс фон Трыер]] || {{Сцяг|Данія}}, {{Сцяг|Швецыя}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Германія}} || align="center"|[[2011 год у гісторыі кіно|2011]] |- | align="center"|44 || «[[12 гадоў рабства (фільм)|12 гадоў рабства]]» || [[Стыў Мак-Куін (рэжысёр)|Стыў Мак-Куін]] || {{Сцяг|ЗША}}, {{Сцяг|Вялікабрытанія}} || align="center"|[[2013 год у гісторыі кіно|2013]] |- | align="center"|45 || «{{нп5|Жыццё Адэль||en|Blue Is the Warmest Colour}}» || {{нп5|Абдэлатыф Кешыш||en|Abdellatif Kechiche}} || {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Бельгія}}, {{Сцяг|Іспанія}} || align="center"|[[2013 год у гісторыі кіно|2013]] |- | align="center"|46 || «{{нп5|Завераная копія (фільм)|Завераная копія|en|Certified Copy (film)}}» || [[Абас Кіярастамі]] || {{Сцяг|Іран}} || align="center"|[[2010 год у гісторыі кіно|2010]] |- | align="center"|47 || «[[Левіяфан (фільм, 2014)|Левіяфан]]» || [[Андрэй Пятровіч Звягінцаў|Андрэй Звягінцаў]] || {{Сцяг|Расія}} || align="center"|[[2014 год у гісторыі кіно|2014]] |- | align="center"|48 || «{{нп5|Бруклін (фільм)|Бруклін|en|Brooklyn (film)}}» || {{нп5|Джон Краўлі (рэжысёр)|Джон Краўлі|en|John Crowley (director)}} || {{Сцяг|Вялікабрытанія}}, {{Сцяг|Канада}}, {{Сцяг|Ірландыя}} || align="center"|[[2015 год у гісторыі кіно|2015]] |- | align="center"|49 || «{{нп5|Бывай, мова||en|Goodbye to Language}}» || [[Жан-Люк Гадар]] || {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Швейцарыя}} || align="center"|[[2014 год у гісторыі кіно|2014]] |- | align="center"|50 || «{{нп5|Забойца Не Іньнян||en|The Assassin (2015 film)}}» || {{нп5|Хоу Сяасянь||en|Hou Hsiao-hsien}} || {{Сцяг|Тайвань}}, {{Сцяг|Кітай}}, {{Сцяг|Ганконг}} || align="center"|[[2015 год у гісторыі кіно|2015]] |- | align="center"|51 || «[[Пачатак (фільм, 2010)|Пачатак]]» || [[Крыстафер Нолан]] || {{Сцяг|ЗША}}, {{Сцяг|Вялікабрытанія}} || align="center"|[[2010 год у гісторыі кіно|2010]] |- | align="center"|52 || «{{нп5|Пачвара (фільм, 2004)|Пачвара|en|Tropical Malady}}» || {{нп5|Апічатпонг Вірасетакул||en|Apichatpong Weerasethakul}} || {{Сцяг|Тайланд}} || align="center"|[[2004 год у гісторыі кіно|2004]] |- | align="center"|53 || «[[Мулен Руж!]]» || {{нп5|Баз Лурман||en|Baz Luhrmann}} || {{Сцяг|Аўстралія}} || align="center"|[[2001 год у гісторыі кіно|2001]] |- | align="center"|54 || «{{нп5|Аднойчы ў Анатоліі||en|Once Upon a Time in Anatolia}}» || [[Нуры Більге Джэйлан]] || {{Сцяг|Турцыя}} || align="center"|[[2011 год у гісторыі кіно|2011]] |- | align="center"|55 || «[[Іда (фільм, 2013)|Іда]]» || [[Павел Паўлікоўскі]] || {{Сцяг|Польшча}}, {{Сцяг|Данія}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Вялікабрытанія}} || align="center"|[[2013 год у гісторыі кіно|2013]] |- | align="center"|56 || «{{нп5|Гармоніі Веркмейстэра||en|Werckmeister Harmonies}}» || {{нп5|Бела Тар||en|Béla Tarr}}, {{нп5|Агнеш Храніцкі||en|Ágnes Hranitzky}} || {{Сцяг|Венгрыя}} || align="center"|[[2000 год у гісторыі кіно|2000]] |- | align="center"|57 || «{{нп5|Трыццаць хвілін пасля поўначы||en|Zero Dark Thirty}}» || [[Кэтрын Бігелоу]] || {{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2012 год у гісторыі кіно|2012]] |- | align="center"|58 || «{{нп5|Мулаадэ — магічная ахова||en|Moolaadé}}» || {{нп5|Усман Сембен||en|Ousmane Sembène}} || {{Сцяг|Сенегал}}, {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Буркіна-Фасо}}, {{Сцяг|Марока}}, {{Сцяг|Туніс}} || align="center"|[[2004 год у гісторыі кіно|2004]] |- | align="center"|59 || «{{нп5|Гісторыя гвалту||en|A History of Violence}}» || [[Дэвід Кроненберг]] || {{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2005 год у гісторыі кіно|2005]] |- | align="center"|60 || «{{нп5|Святло стагоддзя||en|Syndromes and a Century}}» || {{нп5|Апічатпонг Вірасетакул||en|Apichatpong Weerasethakul}} || {{Сцяг|Тайланд}} || align="center"|[[2006 год у гісторыі кіно|2006]] |- | align="center"|61 || «{{нп5|Пабудзь у маёй скуры||en|Under the Skin (2013 film)}}» || [[Джонатан Глейзер]] || {{Сцяг|Вялікабрытанія}}, {{Сцяг|ЗША}}, {{Сцяг|Швейцарыя}} || align="center"|[[2013 год у гісторыі кіно|2013]] |- | align="center"|62 || «[[Бясслаўныя вырадкі]]» || [[Квенцін Таранціна]] || {{Сцяг|ЗША}}, {{Сцяг|Германія}} || align="center"|[[2009 год у гісторыі кіно|2009]] |- | align="center"|63 || «{{нп5|Турынскі конь||en|The Turin Horse}}» || {{нп5|Бела Тар||en|Béla Tarr}}, {{нп5|Агнеш Храніцкі||en|Ágnes Hranitzky}} || {{Сцяг|Венгрыя}} || align="center"|[[2011 год у гісторыі кіно|2011]] |- | align="center"|64 || «[[Вялікая прыгажосць]]» || [[Паала Сарэнціна]] || {{Сцяг|Італія}}, {{Сцяг|Францыя}} || align="center"|[[2013 год у гісторыі кіно|2013]] |- | align="center"|65 || «{{нп5|Акварыум (фільм, 2009)|Акварыум|en|Fish Tank (film)}}» || [[Андрэа Арнольд]] || {{Сцяг|Вялікабрытанія}} || align="center"|[[2009 год у гісторыі кіно|2009]] |- | align="center"|66 || «[[Вясна, лета, восень, зіма… і зноў вясна]]» || [[Кім Кі Дук]] || {{Сцяг|Паўднёвая Карэя}}, {{Сцяг|Германія}} || align="center"|[[2003 год у гісторыі кіно|2003]] |- | align="center"|67 || «{{нп5|Уладар буры||en|The Hurt Locker}}» || [[Кэтрын Бігелоу]] || {{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2008 год у гісторыі кіно|2008]] |- | align="center"|68 || «{{нп5|Сямейства Тэнэнбаўм||en|The Royal Tenenbaums}}» || [[Уэс Андэрсан]] || {{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2001 год у гісторыі кіно|2001]] |- | align="center"|69 || «{{нп5|Кэрал (фільм)|Кэрал|en|Carol (film)}}» || {{нп5|Тод Хейнс||en|Todd Haynes}} || {{Сцяг|Вялікабрытанія}}, {{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2015 год у гісторыі кіно|2015]] |- | align="center"|70 || «{{нп5|Гісторыі, што мы апавядаем||en|Stories We Tell}}» || {{нп5|Сара Полі||en|Sarah Polley}} || {{Сцяг|Канада}} || align="center"|[[2012 год у гісторыі кіно|2012]] |- | align="center"|71 || «{{нп5|Табу (фільм, 2012)|Табу|en|Tabu (2012 film)}}» || {{нп5|Мігел Гомеш (рэжысёр)|Мігел Гомеш|en|Miguel Gomes (director)}} || {{Сцяг|Партугалія}}, {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Бразілія}}, {{Сцяг|Францыя}} || align="center"|[[2012 год у гісторыі кіно|2012]] |- | align="center"|72 || «{{нп5|Выжывуць толькі закаханыя||en|Only Lovers Left Alive}}» || [[Джым Джармуш]] || {{Сцяг|Вялікабрытанія}}, {{Сцяг|Германія}} || align="center"|[[2013 год у гісторыі кіно|2013]] |- | align="center"|73 || «{{нп5|Перад захадам||en|Before Sunset}}» || [[Рычард Лінклейтэр]] || {{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2004 год у гісторыі кіно|2004]] |- | align="center"|74 || «{{нп5|Адвязныя канікулы||en|Spring Breakers}}» || {{нп5|Хармані Карын||en|Harmony Korine}} || {{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2012 год у гісторыі кіно|2012]] |- | align="center"|75 || «{{нп5|Прыроджаная загана (фільм)|Прыроджаная загана|en|Inherent Vice (film)}}» || [[Пол Томас Андэрсан]] || {{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2014 год у гісторыі кіно|2014]] |- | align="center"|76 || «{{нп5|Догвіль||en|Dogville}}» || [[Ларс фон Трыер]] || {{Сцяг|Данія}}, {{Сцяг|Вялікабрытанія}}, {{Сцяг|Швецыя}}, {{Сцяг|Францыя}} || align="center"|[[2003 год у гісторыі кіно|2003]] |- | align="center"|77 || «[[Скафандр і матылёк (фільм)|Скафандр і матылёк]]» || {{нп5|Джуліян Шнабель||en|Julian Schnabel}} || {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2007 год у гісторыі кіно|2007]] |- | align="center"|78 || «[[Воўк з Уол-стрыт]]» || [[Марцін Скарсэзэ]] || {{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2013 год у гісторыі кіно|2013]] |- | align="center"|79 || «{{нп5|Амаль знакаміты||en|Almost Famous}}» || {{нп5|Кэмеран Кроу||en|Cameron Crowe}} || {{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2000 год у гісторыі кіно|2000]] |- | align="center"|80 || «[[Вяртанне (фільм, 2003)|Вяртанне]]» || [[Андрэй Пятровіч Звягінцаў|Андрэй Звягінцаў]] || {{Сцяг|Расія}} || align="center"|[[2003 год у гісторыі кіно|2003]] |- | align="center"|81 || «{{нп5|Сорам (фільм, 2011)|Сорам|en|Shame (2011 film)}}» || [[Стыў Мак-Куін (рэжысёр)|Стыў Мак-Куін]] || {{Сцяг|Вялікабрытанія}} || align="center"|[[2011 год у гісторыі кіно|2011]] |- | align="center"|82 || «{{нп5|Сур’ёзны чалавек||en|A Serious Man}}» || [[Браты Коэн|Джоэл Коэн]], [[Браты Коэн|Ітан Коэн]] || {{Сцяг|ЗША}}|| align="center"|[[2009 год у гісторыі кіно|2009]] |- | align="center"|83 || «[[Штучны розум (фільм)|Штучны розум]]» || [[Стывен Спілберг]] || {{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2001 год у гісторыі кіно|2001]] |- | align="center"|84 || «{{нп5|Яна (фільм, 2013)|Яна|en|Her (film)}}» || [[Спайк Джонз]] || {{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2013 год у гісторыі кіно|2013]] |- | align="center"|85 || «{{нп5|Прарок (фільм, 2009)|Прарок|en|A Prophet}}» || [[Жак Адзіяр]] || {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Італія}} || align="center"|[[2009 год у гісторыі кіно|2009]] |- | align="center"|86 || «{{нп5|Далёка ад раю||en|Far from Heaven}}» || {{нп5|Тод Хейнс||en|Todd Haynes}} || {{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2002 год у гісторыі кіно|2002]] |- | align="center"|87 || «[[Неверагодны лёс Амэлі Пулен]]» || [[Жан-П’ер Жэнэ]] || {{Сцяг|Францыя}} || align="center"|[[2001 год у гісторыі кіно|2001]] |- | align="center"|88 || «{{нп5|У цэнтры ўвагі||en|Spotlight (film)}}» || {{нп5|Том Мак-Карці (рэжысёр)|Том Мак-Карці|en|Tom McCarthy (director)}} || {{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2015 год у гісторыі кіно|2015]] |- | align="center"|89 || «{{нп5|Жанчына без галавы (фільм, 2008)|Жанчына без галавы|en|The Headless Woman (2008 film)}}» || {{нп5|Лукрэсія Мартэль||en|Lucrecia Martel}} || {{Сцяг|Аргенціна}} || align="center"|[[2008 год у гісторыі кіно|2008]] |- | align="center"|90 || «[[Піяніст (фільм, 2002)|Піяніст]]» || [[Раман Паланскі]] || {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Польшча}}, {{Сцяг|Вялікабрытанія}} || align="center"|[[2002 год у гісторыі кіно|2002]] |- | align="center"|91 || «{{нп5|Таямніца ў іх вачах (фільм, 2009)|Таямніца ў іх вачах|en|The Secret in Their Eyes}}» || {{нп5|Хуан Хасэ Кампанэлья||en|Juan José Campanella}} || {{Сцяг|Аргенціна}} || align="center"|[[2009 год у гісторыі кіно|2009]] |- | align="center"|92 || «{{нп5|Як баязлівец Роберт Форд забіў Джэсі Джэймса||en|The Assassination of Jesse James by the Coward Robert Ford}}» || {{нп5|Эндру Домінік||en|Andrew Dominik}} || {{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2007 год у гісторыі кіно|2007]] |- | align="center"|93 || «[[Рататуй (мультфільм)|Рататуй]]» || {{нп5|Брэд Бёрд||en|Brad Bird}} || {{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2007 год у гісторыі кіно|2007]] |- | align="center"|94 || «{{нп5|Упусці мяне (фільм, 2008)|Упусці мяне|en|Let the Right One In (film)}}» || {{нп5|Томас Альфрэдсан||en|Tomas Alfredson}} || {{Сцяг|Швецыя}} || align="center"|[[2008 год у гісторыі кіно|2008]] |- | align="center"|95 || «[[Каралеўства ўзыходзячага месяца]]» || [[Уэс Андэрсан]] || {{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2012 год у гісторыі кіно|2012]] |- | align="center"|96 || «[[У пошуках Нэма]]» || [[Эндру Стэнтан]] || {{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2003 год у гісторыі кіно|2003]] |- | align="center"|97 || «{{нп5|Белы матэрыял||en|White Material}}» || {{нп5|Клер Дэні||en|Claire Denis}} || {{Сцяг|Францыя}} || align="center"|[[2009 год у гісторыі кіно|2009]] |- | align="center"|98 || «{{нп5|Дзесяць (фільм, 2002)|Дзесяць|en|Ten (2002 film)}}» || [[Абас Кіярастамі]] || {{Сцяг|Іран}} || align="center"|[[2002 год у гісторыі кіно|2002]] |- | align="center"|99 || «{{нп5|Збіральнікі і збіральніца||en|The Gleaners and I}}» || [[Аньес Варда]] || {{Сцяг|Францыя}} || align="center"|[[2000 год у гісторыі кіно|2000]] |- | align="center" rowspan="3"|100 || «{{нп5|Карлас (міні-серыял)|Карлас|en|Carlos (miniseries)}}» || {{нп5|Аліўе Асаяс||en|Olivier Assayas}} || {{Сцяг|Францыя}}, {{Сцяг|Германія}} || align="center"|[[2010 год у гісторыі кіно|2010]] |- | «{{нп5|Рэквіем па мары||en|Requiem for a Dream}}» || {{нп5|Дарэн Аранофскі||en|Darren Aronofsky}} || {{Сцяг|ЗША}} || align="center"|[[2000 год у гісторыі кіно|2000]] |- | «[[Тоні Эрдман]]» || [[Марэн Адэ]] || {{Сцяг|Германія}}, {{Сцяг|Аўстрыя}} || align="center"|[[2016 год у гісторыі кіно|2016]] |} == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="BBC, 100 greatest films">{{cite web|url=https://www.bbc.com/culture/article/20160819-the-21st-centurys-100-greatest-films|title=The 21st Century’s 100 greatest films|publisher=Сайт «[[BBC]]»|lang=en|accessdate=2023-02-16|url-status=live}}</ref> <ref name="BBC, Who Voted">{{cite web|url=https://www.bbc.com/culture/article/20160819-the-21st-centurys-100-greatest-films-who-voted|title=The 21st Century’s 100 greatest films: Who voted?|publisher=Сайт «[[BBC]]»|lang=en|accessdate=2023-02-16|url-status=live}}</ref> <ref name="Collider">{{cite web|url=https://collider.com/bbc-best-movies-21st-century-list/|title=BBC Releases Its List of the 100 Best Movies of the 21st Century|author=Chris Cabin|date=2016-08-23|publisher=Сайт «{{нп5|Collider||en|Collider (website)}}»|lang=en|accessdate=2023-02-16|url-status=live}}</ref> <ref name="IndieWire">{{cite web|url=https://www.indiewire.com/2016/08/100-greatest-films-of-the-21st-century-bbc-global-critics-1201719368/|title=The 100 Greatest Films of the 21st Century: BBC Polls Critics From Around The Globe|author=Vikram Murthi|date=2016-08-23|publisher=Сайт «{{нп5|IndieWire||en|IndieWire}}»|lang=en|accessdate=2023-02-16|url-status=live}}</ref> <ref name="Vanity Fair">{{cite web|url=https://www.vanityfair.com/hollywood/2016/08/bbc-best-movies-2000s-list|title=Are These the 100 Best Movies of the 21st Century?|author=Richard Lawson|date=2016-08-23|publisher=Сайт «{{нп5|Vanity Fair (часопіс)|Vanity Fair|en|Vanity Fair (magazine)}}»|lang=en|accessdate=2023-02-16|url-status=live}}</ref> }} == Спасылкі == * [http://www.bbc.com/culture/story/20160819-the-21st-centurys-100-greatest-films Official site] * [http://www.bbc.com/culture/story/20160822-why-mulholland-drive-is-the-greatest-film-since-2000 Why Mulholland Drive is the greatest film since 2000] * [http://www.bbc.com/culture/story/20160802-100-greatest-films-of-the-21st-century-infographic Infographic] [[Катэгорыя:Фільмы XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінематаграфічныя рэйтынгі]] [[Катэгорыя:BBC]] [[Катэгорыя:Кінакрытыка]] [[Катэгорыя:2016 год у кіно]] 5vsfzyw4pahjyq09ufuk1ay36elf2i1 0 735319 5147973 5047516 2026-05-28T15:48:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5147973 wikitext text/x-wiki [[Файл:2009._Stamp_of_Belarus_02-2009-01-16-m.jpg|міні|300x300пкс|Беларуская паштовая марка 2009 года, прымеркаваная да 20-годдзя вываду савецкіх войск з Афганістана.]]{{Беларусь і ўзброеныя канфлікты}} У складзе [[Абмежаваны кантынгент савецкіх войскаў у Афганістане|АКСВА]] ўдзел у [[Афганская вайна (1979—1989)|Афганскай вайне 1979—1989 гадоў]] прынялі каля 30 тысяч ураджэнцаў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] і будучых грамадзян [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], з якіх больш за 700 загінулі. == Удзел у канфлікце == Колькасць беларусаў, якія пабывалі ў зоне баявых дзеянняў, абапіраючыся на даныя 1999 года ''Рэспубліканскай кнігі памяці воінаў-інтэрнацыяналістаў'', склала 28 832 чалавекі<ref>Республиканская книга памяти воинов-интернационалистов / Г. П. Пашков [и др.]. — Минск: Белорусская Энциклопедия имени Петруся Бровки, 1999 — С. 5—6.</ref>. Аналагічныя звесткі змяшчаюцца ў зборніку 2014 года ''«Афганская вайна (1979—1989 гг.): ключавыя аспекты сучаснага асэнсавання»'' за аўтарствам кафедры сацыяльна-палітычных і гістарычных дысцыплін [[Брэсцкі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт|БрДТУ]]<ref name="afgan2"/>. На сайце ''Беларускага саюза ветэранаў'' паведамляецца пра больш за 32 000 беларусаў-«[[Афганцы (ветэраны вайны)|афганцаў]]»<ref>[https://bsvva-grodno.by/istoricheskaya-spravka-o-vojne-v-afganistane/ ИСТОРИЧЕСКАЯ СПРАВКА О ВОЙНЕ В АФГАНИСТАНЕ]</ref>. На 1 студзеня 2016 года, згодна з інфармацыяй Міністэрства працы і сацыяльнай абароны, у Беларусі пражывала 25 900 ветэранаў канфліктаў на тэрыторыі іншых дзяржаў (у асноўным гэта ўдзельнікі Афганскай вайны)<ref name="belta"/>. Выданне «[[Мінская праўда]]» заяўляла пра крыху больш за 30 000, з якіх да лютага 2023 года засталося 22<ref>Андрей Мегас. [https://mlyn.by/15022023/strana-peskov-i-seryh-skal-belorusskij-sled-v-afganistane/ «Страна песков и серых скал»: белорусский след в Афганистане] // Мінская праўда : газета. — 15 февраля 2023.</ref>. Па даных [[БЕЛТА]], у «гарачай кропцы» загінуў 771 беларус (у тым ліку 4 жанчыны), 1500 былі паранены, 718 засталіся інвалідамі, 12 прапалі без вестак<ref name="belta">[https://www.belta.by/society/view/okolo-30-tys-grazhdan-belarusi-prinjali-uchastie-v-vojne-v-afganistane-181338-2016/ Около 30 тыс. граждан Беларуси приняли участие в войне в Афганистане] // Белта : информационное агентство. — 12 февраля 2016.</ref>. У бібліяграфічным даведніку 2019 года ''«Афганістан. Памяць і боль»'' адносна інвалідаў ёсць іншая лічба — 702<ref name="afgan2019"/>. Паводле аўтараў зборніка БрДТУ, у Афганістане загінулі 723 беларусы<ref name="afgan2">«Афганская война (1979—1989 гг.): ключевые аспекты современного осмысления», 2014, стр. 8.</ref>. Па падліках А. Кузняцовай-Ціманавай за 2023 год, загінула 840 чалавек, уключаючы этнічных беларусаў з іншых савецкіх рэспублік<ref>{{артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/uvekovechenie-pamyati-voinov-internatsionalistov-pogibshih-v-hode-lokalnyh-voyn-i-voennyh-konfliktov-1950-1991-gg-v-belarusi|аўтар=Кузнецова-Тимонова А.В.|выданне=Вестник Полоцкого государственного университета. Серия А. Гуманитарные науки|нумар=1|загаловак=Увековечение памяти воинов-интернационалистов, погибших в ходе локальных воин и военных конфликтов 1950 - 1991 гг., в Беларуси: проблемы и перспективы|старонкі=83—85}}</ref>. Актыўны ўдзел у канфлікце прынялі вайскоўцы [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]]. Найбольш вызначыліся ''[[103-я гвардзейская паветрана-дэсантная дывізія]]'' і ''[[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння]]'', створаны на базе ''[[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й брыгады]]''. Ад [[Ваенна-паветраныя сілы|ВПС]] у Афганістане змагалія байцы ''[[927-ы цэнтр падрыхтоўкі і ўжывання беспілотных авіяцыйных комплексаў|927-га знішчальнага авіяцыйнага палка]]'', ''206-га штурмавога авіяцыйнага палка'', ''[[50-ы асобны змешаны авіяцыйны полк|50-га асобнага змешанага авіяцыйнага палка]]'', ''181-га''<ref name="всрб" />, ''65-га'', ''330-я'' і ''276-га асобных верталётных палкоў''<ref>«Афганская война (1979—1989 гг.): ключевые аспекты современного осмысления», 2014, стр. 31—33.</ref>. За дзевяць гадоў вайны баявы вопыт атрымалі экіпажы і падраздзяленні 12 верталётных часцей. Больш за 2500 авіятараў служылі ў [[Дэмакратычная Рэспубліка Афганістан|ДРА]] (60 % з’яўляліся верталётчыкамі<ref>«Афганская война (1979—1989 гг.): ключевые аспекты современного осмысления», 2014, стр. 34.</ref>). Унікальны вопыт атрыманы ў Афганістане падраздзяленнямі ''7-й асобнай трубаправоднай брыгады'', якая на працягу некалькіх гадоў ажыццяўляла транспарціроўку ўсіх відаў паліва<ref name="всрб">«Армия Белорусского народа», 2018, стр. 103—106.</ref>. Вопыт вайны паказаў напрамкі развіцця формаў і спосабаў проціборства, шмат у чым прадвызначыў развіццё [[Ваенная справа|ваеннай справы]] ў будучыні, змяніўшы ранейшыя погляды на сутнасць канфліктаў і ўзброенай барацьбы. У наступным ён апынуўся выключна важным і актыўна выкарыстоўваўся ў [[Ваеннае будаўніцтва Беларусі|будаўніцтве]] і развіцці [[Узброеныя Сілы Беларусі|арміі незалежнай Беларусі]]. Нават у канцы 2010-х у шэрагу [[Воінская часць|воінскіх часцей]], асабліва ў падраздзяленнях [[Ваенна-паветраныя сілы і войскі СПА Рэспублікі Беларусь|ВПС і войск СПА]], яшчэ служылі афіцэры, якія ваявалі ў ДРА<ref name="всрб"/>. За гады вайны ад БССР званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]] атрымалі чацвёра: {|class="wikitable" align=center ! width="15%"|Імя ! width="3%"|Нацыяналь<br />насць ! width="20%"|{{abbr|Месца<br />нараджэння|Месца нараджэння паказана ў рамках сучаснага адміністрацыйнага падзелу Беларусі|0}} ! width="5%"|{{abbr|Дата<br />Указа|Дата Указа аб прысваенні звання ў фармаце ДД.ММ ГГГГ|0}} ! width="3%"|Род<br />войск ! width="15%"|{{abbr|Пасада|Пасада на момант прысваення звання Героя Савецкага Саюза|0}} ! width="5%"|{{abbr|Званне|Воінскае званне на момант прысваення звання Героя Савецкага Саюза|0}} ! width="20%"|Годы жыцця ! width="9%"|Старонка на сайце <br />«[[Героі краіны (інтэрнэт-сайт)|Героі краіны]]» |- || '''[[Андрэй Аляксандравіч Мельнікаў]]''' || беларус || горад [[Магілёў]] || 28.06<br />1988 || [[Файл:Воздушно-десантные войска (эмблема).png|40px|center|Паветрана-дэсантныя войскі]] || кулямётчык || [[Савецкая гвардыя|гвардыі]] [[радавы]] || [[11 красавіка]] [[1968]] — [[8 студзеня]] [[1988]] года | align=center |[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=1983 1983] |- || '''[[Васіль Васілевіч Піменаў]]''' || рускі || горад [[Віцебск]] || 13.06<br />1984 || [[Файл:Воздушно-десантные войска (эмблема).png|40px|center|Паветрана-дэсантныя войскі]] || камандзір батальёна || [[Савецкая гвардыя|гвардыі]] [[маёр]] || [[27 сакавіка]] [[1954]] — [[29 верасня]] [[2005]] года | align=center |[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=3040 3040] |- || '''[[Мікалай Пятровіч Чэпік]]''' || беларус || вёска [[Первы Май (Пухавіцкі раён)|Первы Май]]<br />[[Пухавіцкі раён]]<br />[[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] || 28.04<br />1980 || [[Файл:Воздушно-десантные войска (эмблема).png|40px|center|Паветрана-дэсантныя войскі]] || намеснік камандзіра ўзвода || [[Савецкая гвардыя|гвардыі]] [[старшы сяржант]] || [[16 красавіка]] [[1960]] — [[29 лютага]] [[1980]] года | align=center |[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=2265 2265] |- || '''[[Васіль Васілевіч Шчарбакоў]]''' || беларус || вёска Казімірава<br />[[Полацкі раён]]<br />[[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] || 28.04<br />1980 || [[Файл:RAF_AF_branch_insignia.svg|50px|center]] || камандзір эскадрыллі || [[маёр]] || [[20 красавіка]] [[1951]] — [[28 чэрвеня]] [[2010]] года | align=center |[http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=2260 2260] |- |} == Пасля вываду войск == Пасля заканчэння савецкага ўдзелу ў канфлікце, ужо ў постсавецкі перыяд, некаторыя беларусы-«афганцы» трапілі ў іншыя зоны баявых дзеянняў, як, напрыклад, [[Кот-д’Івуар]] (''[[Юрый Леанідавіч Сушкін|Юрый Сушкін]]'', у Афганістане — камандзір эскадрыллі [[Су-25]]) і [[Лівія]] (''[[Вячаслаў Міхайлавіч Качура|Вячаслаў Качура]]'', у Афганістане — начальнік штаба 334-га атрада СпП). {{пачатак цытаты}}«Прысутнічаюць у краіне [Лівіі] і супрацоўнікі [[Галоўнае разведвальнае ўпраўленне (Беларусь)|беларускага ГРУ]]. Большай часткай гэта афіцэры былога 334-га атрада спецназа, дыслакаванага ў [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горцы]] пад Мінскам. […] Многія служылі яшчэ ў Афганістане, а потым праходзілі службу ў элітных часцях [[Мінабароны Беларусі]]. […] У самім жа Мінску, як расказалі „КП“ дасведчаныя крыніцы, існуе своеасаблівая „біржа працы“ для адстаўных вайскоўцаў, гатовых прымяніць свой баявы вопыт за мяжой. Месцы для камандзіровак — [[Венесуэла]], Кот-д’Івуар, Лівія…»{{канец цытаты|крыніца=«[[Камсамольская праўда]]» ў артыкуле пра [[Беларусы ў лівійскім канфлікце|ўдзел беларусаў у лівійскім канфлікце]]. 6 красавіка 2011<ref name="комсомолка">[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.</ref>.}} У 2010 годзе афіцыйны Мінск падтрымаў місію [[ISAF]] у Афганістане ў паветранай прасторы<ref>[http://www.mfa.gov.by/en/organizations/membership/list/c6eaf2b20c037582.html «North Atlantic Treaty Organization». The Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Belarus. 2009. Retrieved 30 April 2010] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140816094259/http://mfa.gov.by/en/organizations/membership/list/c6eaf2b20c037582.html |date=16 жніўня 2014 }}</ref>. Беларусь заключыла з [[НАТА]] пагадненне аб чыгуначным транзіце, стаўшы часткай Паўночнай размеркавальнай сеткі, па якой ажыццяўляўся транзіт неваенных грузаў у Афганістан у рамках аперацыі міжнародных сіл садзейнічання і бяспекі. У 2013 годзе было заключана дадатковае пагадненне, якое пашырае ўмовы папярэдніх дамоўленасцяў аб транзіце бранятэхнікі краін НАТА<ref>[https://minskdialogue.by/research/memorable-notes/otnosheniia-belarusi-i-nato Отношения Беларуси и НАТО]</ref>. Са снежні 2010 па красавік 2011 года на тэрыторыі Афганістана ў складзе кааліцыі ISAF знаходзіўся ўраджэнец Баранавічаў ''[[Андрэй Жук]]'', які служыў у [[Французскі замежны легіён|Французскім замежным легіёне]]<ref>[https://www.franceguyane.fr/actualite/faitsdivers/mort-au-mali-andrei-jouk-avait-servi-en-guyane-462288.php Mort au Mali, Andreï Jouk avait servi en Guyane] // franceguyane.fr. — 2019. — 28 Novembre. {{ref-fr}}</ref>. У жніўні 2021 года, у сувязі з [[Падзенне Кабула (2021)|захопам Кабула талібамі]], беларускія дыпламаты арганізавалі эвакуацыю з краіны расійскімі і ўкраінскімі самалётамі 9 суайчыннікаў і асоб з відам на жыхарства ў Беларусі<ref>[https://www.kp.ru/online/news/4415833/ МИД: В Афганистане остаются трое белорусов и одна женщина с видом на жительство]</ref>. == Мастацкая літаратура == Падзеі 1979—1989 гадоў былі адлюстраваны ў творах [[Беларуская літаратура|беларускіх пісьменнікаў і паэтаў]], так, напрыклад, у паэзіі [[Юрась Свірка|Юрася Свіркі]] (''«Вяртаюцца нашы сыны»''), [[Артур Вольскі|Артура Вольскага]] (''«Суседаў сын вярнуўся»''), [[Раман Якубавіч Тармола-Мірскі|Рамана Тармола-Мірскага]] (''«Балючая балада»''), [[Мікола Кусянкоў|Мікола Кусянкова]] (''«Рэквіем»'')<ref name="мастацтва">«Афганская война (1979—1989 гг.): ключевые аспекты современного осмысления», 2014, стр. 9—13.</ref>. Адным з першых, хто пісаў пра Афганістан, быў Іван Сяргейчык, што больш за дваццаць гадоў аддаў арміі. Прама з «гарачай кропкі» ён даслаў свой аповяд ''«Апошні рэйс»'' у часопіс «[[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]». Тут, як і ў вершы [[Яўгенія Янішчыц|Яўгеніі Янішчыц]] ''«Верш, напісаны ў цырульні»'', закладзены пратэст супраць вайны. [[Святлана Аляксандраўна Алексіевіч|Святлана Алексіевіч]] у кнізе ''«[[Цынкавыя хлопчыкі]]»'' і [[Вячаслаў Андрэевіч Дубінка|Вячаслаў Дубінка]] ў вершы ''«Капітан запасу»'' адлюстравалі цяжар вайны і дэфармацыю маральна-псіхічнага стану чалавека. У першым творы таксама мелася крытыка цынізму і абыякавасці грамадства, якое не прымусіла савецкі ўрад спыніць адпраўку салдат тэрміновай службы ў Афганістан. Раман [[Іван Шамякін|Івана Шамякіна]] ''«Злая зорка»'' адлюстроўвае тое, як чалавек апынуўся закладнікам палітыкі<ref name="мастацтва"/>. Некалькі іншага плана аповяд [[Васіль Фёдаравіч Хомчанка|Васіля Хомчанкі]] ''«Маштарак»''. Аўтарам з гонарам адзначаецца, што савецкія вайскоўцы праяўлялі мужнасць, адвагу, гатоўнасць на самаахвяраванне<ref name="мастацтва"/>. У вершы [[Віктар Карамазаў|Віктара Карамазава]] ''«Супраць неба — на зямлі»'' распавядаецца пра пакалечанага ветэрана вайны, які вярнуўся ў родную вёску, дзе спадзяецца духоўна адновіцца. Тэма перажыванняў маці салдата тэрміновай службы закранута гэтым жа аўтарам у аповедзе ''«Жанчына ў чорным і Афган»''<ref name="мастацтва"/>. == Ветэранскае аб’яднанне == 13 сакавіка 1993 года было заснавана грамадскае аб’яднанне «Беларускі саюз ветэранаў вайны ў Афганістане». Станам на 1 студзеня 2023 года ў яго ўваходзілі 12306 чалавек, з якіх у Брэсцкай вобласці — 1580, Віцебскай вобласці — 1594, Гомельскай вобласці — 1678, Гродзенскай вобласці — 1759, Мінскай вобласці — 2552, Магілёўскай вобласці — 1727, горадзе Мінску — 1416. Старшынёй саюза на той момант з’яўляўся [[генерал-маёр]] Валерый Гайдукевіч<ref>Віктар Іванчыкаў. [https://zviazda.by/be/news/20230316/1678949320-belaruskamu-sayuzu-veteranau-vayny-u-afganistane-30-gadou Беларускаму саюзу ветэранаў вайны ў Афганістане — 30 гадоў!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231015112535/https://zviazda.by/be/news/20230316/1678949320-belaruskamu-sayuzu-veteranau-vayny-u-afganistane-30-gadou |date=15 кастрычніка 2023 }} // Звязда : газета. — 16 сакавіка 2023.</ref>. Валерый Гайдукевіч адзначаў, што асноўнымі пытаннямі, якія хвалююць ветэранаў, сталі адсутнасць палітычнай ацэнкі канфлікту, сацыяльная дапамога (на 2020 год у Мінску 100 удзельнікаў канфлікту не былі забяспечаны жыллём), памеры пенсіі (як казаў Гайдукевіч, ''«вайскоўцы, якія прыйшлі ў Афганістан са школьнай лавы, не маючы ніводнага дня працоўнага стажу, і атрымалі там раненне, сёння могуць разлічваць толькі на мінімальную пенсію — з нулявым каэфіцыентам»''; такіх у Беларусі налічвалася 300 чалавек), недастатковая ўвага да грамадзянскага персаналу АКСВА з боку дзяржавы і грамадства, грэблівае стаўленне да інвалідаў-«афганцаў» з боку асобных службовых асоб<ref>Максим Осипов. [https://www.sb.by/articles/ekho-voyny-v-gorakh.html Афганская кампания: оценки с позиций сегодняшнего дня] // СБ. Беларусь сегодня : газета. — 11 февраля 2020.</ref>. == Памяць == 15 лютага, у дзень [[Вывад савецкіх войск з Афганістана|вываду савецкіх войск з Афганістана]], у Рэспубліцы Беларусь адзначаецца [[Дзень памяці воінаў-інтэрнацыяналістаў]] (зацверджаны прэзідэнцкім указам № 157 ад 1998 года<ref>«Афганистан. Память и боль», 2019, стр. 6</ref>). У краіне праходзяць урачыста-жалобныя і патрыятычныя мерапрыемствы. Ветэраны канфлікту праводзяць сустрэчы, каб успомніць службу і памянуць загінуўшых<ref name="afgan2019">«Афганистан. Память и боль», 2019, стр. 5</ref>. Указам [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] № 712 ад 4 снежня 2001 года 5-й пагранічнай заставе 86-й пагранічнай групы прысвоена імя Героя Савецкага Саюза, удзельніка вайны [[Іван Пятровіч Барсукоў|Івана Барсукова]]<ref>[https://bsv.gpk.gov.by/news/pogranichniki-belarusy-i-urozhentsy-belarusi-pogibshie-v-afganistane-/ Пограничники-белорусы и уроженцы Беларуси, погибшие в Афганистане]</ref>. Помнікі, мемарыялы і манументы воінам-інтэрнацыяналістам, якія змагаліся і загінулі ў Афганістане, устаноўлены ў шэрагу гарадоў. Сярод іх: {| class="sortable wikitable" !Горад !Фотаздымак !Месца |- |'''[[Файл:Flag of Minsk.svg|22x22пкс]] [[Мінск]]''' | [[Файл:Island of Tears.jpg|213px]] |[[Востраў слёз|Востраў Мужнасці і Смутку]] ля [[Траецкае прадмесце|Траецкага прадмесця]]<ref name="памяць">[https://ritual.by/articles/pamyatniki-voinam-internatsionalistam-v-belarusi/ Памятники воинам-интернационалистам в Беларуси]</ref> |- |'''[[Файл:Flag of Brest, Belarus.svg|22x22пкс]] [[Брэст]]''' |[https://fondafgana.by/pamyatniki#2947-SAM_1133________________________] |Парк воінаў-інтэрнацыяналістаў<ref name="памяць" /> |- |'''[[Файл:Flag of Viciebsk, Belarus.svg|22x22пкс]] [[Віцебск]]''' |[https://autotravel.ru/otklik.php/29782] |скрыжаванне вуліц Воінаў-інтэрнацыяналістаў і Чкалава<ref name="памяць" /> |- |'''[[Файл:Flag of Gomel.svg|22x22пкс]] [[Гомель]]''' |[https://gp.by/novosti-regionov/general/news28761.html] |вуліца 60 гадоў СССР<ref>{{Cite web |url=https://gomelstreet.by/pamyatniki-memorialnye-doski-skulptury-gomelya/pamyatniki-memorialy-bratskie-mogily/memorial-voinam-internacionalistam/ |title=Мемориал воинам-интернационалистам |access-date=22 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230322053732/https://gomelstreet.by/pamyatniki-memorialnye-doski-skulptury-gomelya/pamyatniki-memorialy-bratskie-mogily/memorial-voinam-internacionalistam/ |archivedate=22 сакавіка 2023 |url-status=dead }}</ref> |- |'''[[Файл:Flag of Hrodna.svg|22x22пкс]] [[Гродна]]''' |[[Файл:Помнік воінам-інтэрнацыяналістам ў Гродне.jpg|200пкс]] |Сквер памяці воінаў-афганцаў<ref name="памяць" /> на скрыжаванні вуліц Курчатава і Горкага<ref>«Афганистан. Память и боль», 2019, стр. 7</ref> |- |'''[[Файл:Flag of Mahiloŭ.svg|22x22пкс]] [[Магілёў]]''' |[https://autotravel.ru/otklik.php/30447] |вуліца Вялікая Чавуская<ref name="памяць" /> |- |'''[[Файл:Flag of Astraviec.svg|22x22пкс]] [[Астравец]]''' |[[Файл:Воiн-iнтэрнацыялiст(Астравец).jpg|200x200пкс]] |вуліца Ленінская<ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/news/sobitiya/v-ostrovtse-otkrili-pamyatniy-znak-voinam-internatsionalistam-foto |title=В ОСТРОВЦЕ ОТКРЫЛИ ПАМЯТНЫЙ ЗНАК «ВОИНАМ-ИНТЕРНАЦИОНАЛИСТАМ» (ФОТО) |access-date=17 сакавіка 2023 |archive-date=17 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230317205207/https://kraj.by/news/sobitiya/v-ostrovtse-otkrili-pamyatniy-znak-voinam-internatsionalistam-foto |url-status=dead }}</ref> |- |'''[[Файл:Flag of Svietlahorsk.svg|22x22пкс]] [[Светлагорск]]''' |[[Файл:Afghan War Monument Swetlahorsk.JPG|200x200пкс]] |Плошча Пераможцаў<ref>{{Cite web |url=https://planetabelarus.by/sights/pamyatnik-voinam-internatsionalistam-v-svetlogorske/ |title=ПАМЯТНИК ВОИНАМ-ИНТЕРНАЦИОНАЛИСТАМ В СВЕТЛОГОРСКЕ |access-date=17 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317205209/https://planetabelarus.by/sights/pamyatnik-voinam-internatsionalistam-v-svetlogorske/ |archivedate=17 сакавіка 2023 |url-status=dead }}</ref> |- |'''[[Файл:Flag of Kruhlaje.svg|22x22пкс]] [[Круглае]]''' |[[Файл:Memorial to the participants of the war in Afghanistan in Krugloe.jpg|200x200пкс]] |Алея Герояў<ref>{{Cite web |url=https://planetabelarus.by/sights/alleya-geroev-v-kruglom/ |title=АЛЛЕЯ ГЕРОЕВ В КРУГЛОМ |access-date=17 сакавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317205210/https://planetabelarus.by/sights/alleya-geroev-v-kruglom/ |archivedate=17 сакавіка 2023 |url-status=dead }}</ref> |- |'''[[Файл:Flag of Baranavichy.svg|22x22пкс]] [[Баранавічы]]''' |[[Файл:Baranavichy Afghanistan monument.JPG|213x213пкс]] |скрыжаванне вуліц Дзяржынскага і Пірагова<ref>[https://marshryt.by/object/pamyatnik-voinam-afgantsam-v-baranovichah/ ПАМЯТНИК ВОИНАМ-АФГАНЦАМ В БАРАНОВИЧАХ]</ref> |- |'''[[Файл:Flag of Marjina Horka.png|22px]] [[Мар’іна Горка]]''' |[https://www.gorkiv.by/wp-content/uploads/2020/02/IMG_3543.jpg]{{Недаступная спасылка}} |н/д<ref>{{Cite web |url=https://www.gorkiv.by/v-gorkah-proveli-miting-v-pamyat-o-voinah-afgancah-foto/ |title=В Горках Провели Митинг В Память О Воинах-Афганцах – Фото |access-date=22 сакавіка 2023 |archive-date=12 сакавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200312155223/http://www.gorkiv.by/v-gorkah-proveli-miting-v-pamyat-o-voinah-afgancah-foto/ |url-status=dead }}</ref> |- |'''[[Файл:Flag of Uzda.svg|22px]] [[Узда]]''' |[https://fondafgana.by/images/igallery/resized/101-200/SAM_1132________________________-162-800-1000-80.JPG] |н/д<ref>[https://fondafgana.by/pamyatniki Памятники]</ref> |- |[[Файл:Flag of Biaroza-Kartuskaja.svg|22px]] '''[[Бяроза (горад)|Бяроза]]''' |[http://nikantravel.ru/wp-content/uploads/2018/03/IMAG0347.jpg] |н/д<ref>[https://nikantravel.ru/memorial-voinam-internatsionalistam-beryoza-respublika-belarus-iyun-2017/ Мемориал Воинам-Интернационалистам (Берёза, Республика Беларусь, Июнь 2017)]</ref> |- |[[Файл:Flag of Barysaŭ.svg|22px]] '''[[Барысаў]]''' |[https://fondafgana.by/pamyatniki#2947-SAM_1182________________________] |вуліца Гагарына<ref>[https://izvezda.by/ru/monuments-ru/getElement/5630/ Памятник воинам-интернационалистам]</ref> |- |[[Файл:Flag of Hłybokaje.svg|22px]] '''[[Глубокае]]''' |[https://fondafgana.by/pamyatniki#2947-__.___________________________________________________________________________] |Парк Перамогі<ref>[http://afgan.vlib.by/index.php/memorial/172-uvekovechivanie-pamyati-voinov-afgantsev/1981-pamyatnik-voinam-internatsionalistam-g-glubokoe Памятник воинам-интернационалистам, г. Глубокое]</ref> |- |[[Файл:Flag of Iŭje.svg|22px]] '''[[Іўе]]''' |[[Файл:Помнік загінулым у Афгане.Іўе.jpg|200пкс]] |Камсамольская плошча<ref>[https://ive.ouuo.ru/pamyatnik-pogibshim-voinam-internacionalistam/ Памятник погибшим воинам-интернационалистам Ивье]</ref> |- |[[Файл:Flag of Lubań, Belarus.svg|22px]] '''[[Любань]]''' |[https://fondafgana.by/pamyatniki#2947-__.___________________________________________________________________] |вуліца Першамайская<ref>[https://docviewer.yandex.by/view/0/?*=WKCZV2sllNfBYiHNivoksG8gDn17InVybCI6Imh0dHBzOi8vbHl1YmFuLmdvdi5ieS91cGxvYWRzL2ZpbGVzL1N2ZWRlbmlqYS1vLXZvZW5uby1pc3RvcmljaGVza2l4LXBhbWphdG5pa2F4LmRvYyIsInRpdGxlIjoiU3ZlZGVuaWphLW8tdm9lbm5vLWlzdG9yaWNoZXNraXgtcGFtamF0bmlrYXguZG9jIiwibm9pZnJhbWUiOnRydWUsInVpZCI6IjAiLCJ0cyI6MTY3OTQ2NjM1NjA4NCwieXUiOiI0NzkyMTcxMzMxNjMwMTc1ODM1Iiwic2VycFBhcmFtcyI6InRtPTE2Nzk0NjYzNDcmdGxkPWJ5Jmxhbmc9cnUmbmFtZT1TdmVkZW5pamEtby12b2Vubm8taXN0b3JpY2hlc2tpeC1wYW1qYXRuaWtheC5kb2MmdGV4dD0lRDAlQkYlRDAlQjAlRDAlQkMlRDElOEYlRDElODIlRDAlQkQlRDAlQjglRDAlQkErJUQwJUIyJUQwJUJFJUQwJUI4JUQwJUJEJUQwJUIwJUQwJUJDKyVEMCVCOCVEMCVCRCVEMSU4MiVEMCVCNSVEMSU4MCVEMCVCRCVEMCVCMCVEMSU4NiVEMCVCOCVEMCVCRSVEMCVCRCVEMCVCMCVEMCVCQiVEMCVCOCVEMSU4MSVEMSU4MiVEMCVCMCVEMCVCQyslRDAlQkIlRDElOEUlRDAlQjElRDAlQjAlRDAlQkQlRDElOEMmdXJsPWh0dHBzJTNBLy9seXViYW4uZ292LmJ5L3VwbG9hZHMvZmlsZXMvU3ZlZGVuaWphLW8tdm9lbm5vLWlzdG9yaWNoZXNraXgtcGFtamF0bmlrYXguZG9jJmxyPTE1NyZtaW1lPWRvYyZsMTBuPXJ1JnR5cGU9dG91Y2gmc2lnbj0zZDJmZjUyNTgwOWE4NDY0OTE3YWMxZTAxN2I3YTRiNyZrZXlubz0wIn0%3D&amp;lang=ru Сведения о военно-исторических памятниках Любанского района]</ref> |- |[[Файл:Flag of Navapołack, Belarus.svg|22px]] '''[[Наваполацк]]''' |[https://fondafgana.by/pamyatniki#2947-__._______________________________________________________________________________] |скрыжаванне вуліц Алімпійскай і Маладзёжнай<ref>[https://m.101hotels.com/recreation/belarus/novopolotsk/points/monuments/pamyatnic_voinam Памятник воинам-интернационалистам в Новополоцке]</ref> |- |[[Файл:Flag of Babruisk, Belarus.svg|22px]] '''[[Бабруйск]]''' |[http://bobruisk.by/data/signs/signs11.jpg]{{Недаступная спасылка}} |на рагу вуліц Сацыялістычнай і Інтэрнацыянальнай<ref>Памятник воинам-интернационалистам // [http://bobruisk.by/data/_quarantine/doc-bobr-by5.pdf Историко-культурное наследие Бобруйска] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200110113808/http://bobruisk.by/data/_quarantine/doc-bobr-by5.pdf |date=10 студзеня 2020 }}. — Бобруйск, 2006. — С. 20.</ref> |- |[[Файл:Flag of Navahradak.svg|22пкс]] '''[[Навагрудак]]''' |[[Файл:Помнік воінам-інтэрнацыяналістам, Навагрудак.jpg|200пкс]] |цэнтральны парк<ref>{{Cite web |url=https://planetabelarus.by/sights/pamyatnik-voinam-internatsionalistam-v-novogrudke/ |title=Памятник воинам-интернационалистам в Новогрудке |access-date=9 лістапада 2024 |archive-date=26 сакавіка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326120709/https://planetabelarus.by/sights/pamyatnik-voinam-internatsionalistam-v-novogrudke/ |url-status=dead }}</ref> |} З нагоды гадавін завяршэння канфлікту заснаваны юбілейныя медалі. {| class="sortable wikitable" !Медаль !Выява !Стужка |- |'''[[Юбілейны медаль «У памяць 10-годдзя вываду савецкіх войскаў з Афганістана»]]''' |[[Файл:Medal "10 years of the Withdrawal of troops".jpg|177x177пкс]] |[[Файл:BLR Medal 'In Commemoration of the 10th Anniversary of the Withdrawal of Soviet Troops from Afghanistan' ribbon.svg|50x50пкс]] |- |'''[[Юбілейны медаль «20 год вываду савецкіх войскаў з Афганістана»]]''' |[[Файл:MAfgan20A.jpg|177x177пкс]] |[[Файл:MAfgan20A rib.png|50x50пкс]] |- |- |'''Юбілейны медаль «У памяць 25-годдзя заканчэння баявых дзеянняў у Афганістане»''' |няма |[[Файл:BLR Medal 'In Commemoration of the 25th Anniversary of the End of Hostilities in Afghanistan' ribbon.svg|50px]] |- |'''[[Юбілейны медаль «30 год вываду савецкіх войскаў з Афганістана»]]''' |[[Файл:Юбілейны медаль 30 год вываду савецкіх войскаў з Афганістана, Беларусь.jpg|100px]] |[[Файл:BLR Medal '30 years of the Withdrawal of Soviet Troops from Afghanistan' ribbon.svg|50px]] |- |} == Зноскі == {{Reflist}} == Літаратура == * Республиканская книга памяти воинов-интернационалистов / Г. П. Пашков [и др.]. — Минск: Белорусская Энциклопедия имени Петруся Бровки, 1999. * ''Авторский коллектив.'' Афганская война (1979—1989 гг.): ключевые аспекты современного осмысления: Материалы региональной научно-практической конференции, Брест, БрГТУ, 11 февраля 2014 года / Под ред. М. В. Стрельца, Ю. Д. Данилова. — Брест: УО «БрГТУ», 2014. * ''Авторский коллектив.'' Армия Белорусского народа. // Минск. — «Беларусь». — 2018 — с. 264. * ''Авторский коллектив.'' Афганистан. Память и боль // Биобиблиографический справочник / составитель И. Н. Илюшина. — Гродно: Гродненская городская центральная библиотека имени А. Е. Макаёнка, 2019. — 44 с. == Спасылкі == * [https://bsvva-grodno.by/ Официальный сайт Белорусского союза ветеранов войны в Афганистане] * [http://www.afgan.ru/memorial/afgan-belorussia-.html Список павших в Афганской войне по Республике Беларусь] * ''Дьяков Дмитрий Александрови''ч. [http://history.milportal.ru/aviaciya-1980-1989-gg/ АВИАЦИЯ БЕЛОРУССКОГО ВОЕННОГО ОКРУГА В АФГАНСКОЙ ВОЙНЕ (1980—1989 гг.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230317211702/http://history.milportal.ru/aviaciya-1980-1989-gg/ |date=17 сакавіка 2023 }} // Военно-исторический журнал. 2 сентября 2011. [[Катэгорыя:Войны Беларусі]] [[Катэгорыя:Афганская вайна (1979—1989)]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] ca53miyc4jykkafqtxpmfc88lrh052y 2 736387 5148121 5127204 2026-05-28T22:50:48Z Anbork 120774 5148121 wikitext text/x-wiki == Прывітанне! == {{Персона | імя = Анборк | арыгінал імя = Anbork | месца нараджэння = {{Беларусь}} Беларусь, Мінск | грамадзянства = {{Беларусь}} Беларусь }} Вітаю ўсіх на сваёй старонцы!! Буду рады пагутарыць з усімі!! == Акрамя таго == {{Userbox/Удзельнік з Мінска}}{{Userbox/Wikidays|24|07|2022}} {{userbox |id=[[File: Flag_of_Belarus.svg |50px]] |info=Удзельнік — '''[[беларускі нацыяналізм|беларускі нацыяналіст]]'''. }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны:Удзельнікі:Перакананні|Беларускі нацыяналіст]] </noinclude> 1sftr39jm8be7ind177134m5bbfw5xy 0 738415 5147963 5047392 2026-05-28T13:43:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5147963 wikitext text/x-wiki [[Файл:Відзік з Палесся.jpg|міні|Відзік з [[Лунінецкі раён|Лунінецкага раёна]] ([[Заходняе Палессе]]). Невядомы аўтар.]] '''Белару́скі наро́дны ро́спіс на шкле́''', таксама '''відзік'''{{Sfn|Этымалагічны слоўнік беларускай мовы|1980|с=126}}, мн. л. '''відзікі'''<ref name=":0" /> — від народнага [[Дэкаратыўная размалёўка|дэкаратыўнага роспісу]], распаўсюджаны ў [[Беларусь|Беларусі]] з канца XIX стагоддзя да 1980-х гадоў<ref name="kašt"/>, карціны напісаныя фарбай на шкле. Народны роспіс на шкле створаны і распаўсюджваўся ў вясковым асяроддзі. Часта адносіцца да [[Наіўнае мастацтва|наіўнага мастацтва]], мае прыкметы [[кіч]]у, але некаторыя творы напісаныя на больш высокім мастацкім узроўні{{Sfn|Лабачэўская В.|2020|с=135}}. Уключаны ў спіс нематэрыяльна-культурных каштоўнасцей Беларусі 20 сакавіка 2023 года<ref name=":02">{{Cite web|lang=беларуская|url=https://living-heritage.by/nks/8154/|title=Выяўленне элементаў НКС|website=Жывая спадчына Беларусі}}</ref>. == Назва == Для назвы народнага роспісу на шкле ў асобных рэгіёнах распаўсюджана слова «відзік». Паходзіць ад [[Польская мова|польскага]] слова ''widok'' (від, перспектыва, пейзажны малюнак), пры гэтым суфікс ''-ok'' заменены на [[Беларуская мова|беларускі]] ''-ік'' (з памяншальна-ласкальным адценнем){{Sfn|Этымалагічны слоўнік беларускай мовы|1980|с=126}}. == Гісторыя == Гэты від мастацтва мае даўнія традыцыі і ў першую чаргу звязаны з развіццём [[шкларобства]]<ref name="НАД">[http://repository.buk.by/bitstream/handle/123456789/13746/RAZV%d0%86CCYO%20NARODNAGA%20VYIYA%d0%8eLENC.pdf?sequence=1&isAllowed=y Народныя асновы дэкаратыўнага жывапісу ў галіне аздаблення культавых храмаў, прадметаў бытавога і забаўляльнага прызначэння]. С. 75 — </ref>. У [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропе]] пачатак развіцця жывапісу на шкле адносіцца да XVIII стагоддзя. Цэнтрамі, дзе актыўна фарміраваліся нацыянальныя школы жывапісу на шкле, з’яўляліся [[Аўстрыя]], [[Германія]], [[Польшча]], [[Румынія]], [[Славакія]]<ref name="НАД"/>. Менавіта адсюль гэтая прадукцыя распаўсюджвалася па [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]], пераходзіла граніцы [[Польшча|Польшчы]], Украіны і дасягала Беларусі. Натуральна, хваля такога мастацтва, даходзячы да нашай краіны, амаль што затухала, а вось Польшча і ў меншай ступені [[Украіна]] актыўна пераймалі вопыт і майстэрства роспісу на шкле, станавіліся своеасаблівымі цэнтрамі яго развіцця. У Польшчы такімі цэнтрамі былі Селезскі, Сцінскі і іншыя раёны, дзе знаходзіліся заводы па выпрацоўцы шкла<ref name="НАД"/>. На тэрыторыі Беларусі роспіс на шкле развіваўся пераважна ў паўднёвых і паўднёва-заходніх рэгіёнах, якія межавалі з Украінай і Польшчай. Але самі творы як рыначны тавар шырока распаўсюджваліся ва ўсіх гарадах і мястэчках Беларусі<ref name="НАД"/>. Гэты від мастацтва не патрабаваў вялікіх матэрыяльных і фізічных выдаткаў ад творцаў, як, напрыклад, маляваныя куфры або дываны. Ён адрозніваўся больш шырокімі магчымасцямі тыражавання, выканання па заказу пакупнікоў, транспарціроўкі з аднаго месца ў другое<ref name="НАД"/>. == Апісанне == Паводле прызначэння карціны падзяляюцца на тры віды: [[Ікона|абразы]], інтэр’ерныя карціны розных жанраў, карціны-рамкі для [[Фатаграфія|фатаграфій]]{{Sfn|Лабачэўская В.|2020|с=133}}<ref>{{Кніга|аўтар=Барткова М.М.|загаловак=Прадметы дэкору традыцыйнага жылля : малюнкі на шкле|адказны=складальнік Барткова М.М.|год=2011|месца=Мінск|выдавецтва=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|старонкі=4-5|старонак=54}}</ref>. Абразоў сярод твораў народнага роспісу на шкле найменшая колькасць, пераважаюць выявы Божай Маці з сынам. Інтэр’ерныя карціны маюць вялікую разнастайнасць паводле сюжэтаў: выявы кветкавых букетаў, галубоў і іншых птушак над кветкамі, катоў, прыгожых жанчын, закаханых пар, копіі сюжэтаў вядомых карцін (напрыклад, «Асілкі» [[Віктар Міхайлавіч Васняцоў|Віктара Васняцова]]) і г.д. Карціны-рамкі для фатаграфій маюць пустыя ад фарбы акенцы, у якія з адваротнага боку шкла ўстаўлены фотаздымкі. Мастацтвазнаўца [[Вольга Аляксандраўна Лабачэўская|Вольга Лабачэўская]] паводле стылістыкі і тэхнікі выканання дзеліць роспіс на дзве групы: набліжаныя да народнай дэкаратыўнай традыцыі і індывідуальныя паводле манеры выканання карціны, і ўніфікаваныя паводле кампазіцыі і абагуленыя паводле малюнку карціны, у сюжэтах і вобразах якіх ёсць кічавая плынь і капіравальны характар выканання{{Sfn|Лабачэўская В.|2020|с=135}}. == Вядомыя майстры == Вядомымі майстрамі беларускага народнага роспісу на шкле ёсць<ref>{{cite web|url = https://natatnik.by/hto-i-yak-rabi%d1%9e-vidziki-%d1%9e-belarusi-videapadkast-z-volgaj-trubach/|title = Хто і як рабіў відзікі ў Беларусі. Відэападкаст з Вольгай Трубач|author = Максім Хлябец|authorlink = |date =10-9-2022|publisher = natatnik.by|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = }}</ref><ref>{{cite web|url = https://kultura-info.by/view/510|title = Новыя элементы ў спісе нематэрыяльнай спадчыны|author = Антон Рудак|authorlink = |date = 23-3-2023|publisher = kultura-info.by|language = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20230504225915/https://kultura-info.by/view/510/%20Novyya_eelementy_u_sp%D1%96se_nemateeryyalxnaj_spadchyny|archivedate = 4 мая 2023|accessdate = |url-status = }}</ref>{{Sfn|Лабачэўская В.|2020|с=135}}: Алена Васілеўская (в. [[Здзітава (Бярозаўскі раён)|Здзітава]], [[Бярозаўскі раён]]), Алена Макоўчык (в. [[Совіна]], Бярозаўскі раён), В. Жуковіч (в. [[Спорава]], Бярозаўскі раён), Лідзія Доўгер (вядомая найперш расфарбоўваннем [[Куфар|куфраў]], в. [[Агова]], [[Іванаўскі раён]]), Валянціна Вакульчык (в. [[Касцюкі (Бярозаўскі раён)|Касцюкі]], Бярозаўскі раён), Васіль Калінін (в. [[Дубіца (Брэсцкі раён)|Дубіца]], [[Брэсцкі раён]]), Іосіф Мысліцкі (в. [[Сейлавічы]], Нясвіжскі раён), Аляксандра Кутняя (в. [[Дамарацкія]], Клецкі раён). == Захаванне і ахова == Творы беларускага народнага роспісу на шкле захоўваюцца ў [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту|Беларускім дзяржаўным музеі народнай архітэктуры і побыту]], [[Вілейскі краязнаўчы музей|Вілейскім краязнаўчым музеі]], [[Бярозаўскі гісторыка-краязнаўчы музей|Бярозаўскім гісторыка-краязнаўчым музеі]], [[Гісторыка-культурны музей-запаведнік «Заслаўе»|Гісторыка-культурным музеі-запаведніку «Заслаўе»]], фондах аддзела старажытнабеларускай культуры Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы ДНУ «[[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры|Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]]»<ref name=":0">{{cite web|url = https://heritage.gov.by/news/vystava-vidziki-belaruski-tradytcyiny-rospis-na-shkle|title = Выстава «Відзікі: беларускі традыцыйны роспіс на шкле»|author = |authorlink = |date = 2023|publisher = heritage.gov.by|language = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20230504225909/https://heritage.gov.by/news/vystava-vidziki-belaruski-tradytcyiny-rospis-na-shkle|archivedate = 4 мая 2023|accessdate = |url-status = dead}}</ref>. 20 сакавіка 2023 года традыцыйнаму роспісу на шкле ў горадзе [[Бяроза (горад)|Бярозе]], аграгарадку [[Спорава|Спораве]], аграгарадку [[Стрыгінь]] Бярозаўскага раёна і горадзе [[Пружаны]], вёсцы [[Слабудка]], вёсцы [[Новыя Засімавічы]] Пружанскага раёна быў нададзены статус нематэрыяльнай [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|гісторыка-культурнай каштоўнасці Беларусі]]<ref name="kašt">{{cite web|url = https://heritage.gov.by/news/tradytcyiny-rospis-pa-shkle-i-tkatctva-kazhushkom-atrymali-status-gistoryka-kulturnykh-kashtounastcei|title = Традыцыйны роспіс па шкле і ткацтва «кажушком» атрымалі статус гісторыка-культурных каштоўнасцей|author = |authorlink = |date = 2023|publisher = heritage.gov.by|language = |archiveurl = https://web.archive.org/web/20230504231600/https://heritage.gov.by/news/tradytcyiny-rospis-pa-shkle-i-tkatctva-kazhushkom-atrymali-status-gistoryka-kulturnykh-kashtounastcei|archivedate = 4 мая 2023|accessdate = |url-status = dead}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар= [[Вольга Аляксандраўна Лабачэўская|Лабачэўская В]].|загаловак= Народныя карцінкі на шкле ў Беларусі: да пытання мастацкай вартасці і тыпалогіі|арыгінал= |спасылка= https://www.academia.edu/45378890/%D0%9D%D0%90%D0%A0%D0%9E%D0%94%D0%9D%D0%AB%D0%AF_%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%A6%D0%86%D0%9D%D0%9A%D0%86_%D0%9D%D0%90_%D0%A8%D0%9A%D0%9B%D0%95_%D0%8E_%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%86_%D0%94%D0%90_%D0%9F%D0%AB%D0%A2%D0%90%D0%9D%D0%9D%D0%AF_%D0%9C%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%A6%D0%9A%D0%90%D0%99_%D0%92%D0%90%D0%A0%D0%A2%D0%90%D0%A1%D0%A6%D0%86_%D0%86_%D0%A2%D0%AB%D0%9F%D0%90%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%86%D0%86|аўтар выдання= |выданне= Традыцыі і сучасны стан культуры і мастацтваў : зб. навук. арт. Вып. 1|тып= |месца= Мінск|выдавецтва=Права і эканоміка |год= 2020|выпуск= |том= |нумар= |старонкі= 133—137|isbn= 978-985-552-897-6|issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= Лабачэўская В.|archiveurl= |archivedate=}} * {{кніга |аўтар = |частка = Відзік |загаловак = Этымалагічны слоўнік беларускай мовы |арыгінал = |спасылка частка= https://verbum.by/esbm/vidzik |спасылка = |адказны = рэд. [[Віктар Уладзіміравіч Мартынаў|Мартынаў В]] |выданне = |месца = Мінск |выдавецтва = Нацыянальная акадэмія навук Беларусі. Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа |год = 1980 |том = 2 |старонкі = |старонак = 344 |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Этымалагічны слоўнік беларускай мовы }} * {{Кніга|аўтар=Барткова М. М.|загаловак=Прадметы дэкору традыцыйнага жылля : малюнкі на шкле|адказны=складальнік Барткова М. М.|год=2011|месца=Мінск|выдавецтва=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|старонкі=4-5|старонак=54}} * ''Починова, Н. В.'' Белорусская народная декоративная роспись : учебное пособие для учащихся учреждений, обеспечивающих профессионально-технического образования по специальности "Декоративно-прикладное искусство" / Н. В. Починова. - Минск: Вышэйшая школа, 2005. - 174 с. : ил. * ''Сахута, Я. М.'' Беларускае народнае дэкаратыўна-прыкладное мастацтва / Я. М. Сахута. - 2-е выданне, перапрац. і дап. - Мінск : Беларусь, 2001. - 110 с. : іл. == Спасылкі == {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь|13БК000168}} * {{cite web|url = https://vidziki-art.tilda.ws/|title = Лічбавы каталог відзікаў|author = |authorlink = |date = |publisher = vidziki-art.tilda.ws|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = }} * {{cite web|url = https://natatnik.by/hto-i-yak-rabi%d1%9e-vidziki-%d1%9e-belarusi-videapadkast-z-volgaj-trubach/|title = Хто і як рабіў відзікі ў Беларусі. Відэападкаст з Вольгай Трубач|author = Максім Хлябец|authorlink = |date =10-9-2022|publisher = natatnik.by|language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = }} * {{cite web|url = https://www.instagram.com/vidziki.art/|title = Праект vidziki.art у Instagram|author = |authorlink = |date = |publisher = |language = |archiveurl = |archivedate = |accessdate = }} * {{артыкул|аўтар= Юдзіна І.|загаловак= Відзікі: наіўнае мастацтва на шкле|арыгінал= |спасылка= https://belavia.by/webroot/delivery/images/OnAir_2023_MAY.pdf|аўтар выдання= |выданне= Belavia: OnAir|тып= часопіс|месца= |выдавецтва= |год= 2023|выпуск= |том= |нумар= 5 (156)|старонкі= 128—134|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= |archiveurl= https://web.archive.org/web/20230528211159/https://belavia.by/webroot/delivery/images/OnAir_2023_MAY.pdf|archivedate= 28 мая 2023}} * {{Cite web|url=https://living-heritage.by/nks/8154/|title=Інвентар НКС|website=living-heritage.by|access-date=2025-03-10}} {{Беларускае народнае мастацтва}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] [[Катэгорыя:Наіўнае мастацтва]] b677k62477l2ue3ywinkm24f8mwt5ii 0 744066 5148148 5118940 2026-05-29T00:17:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148148 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Боні Лін Баслер''' ({{lang-en|Bonnie Lynn Bassler}}, нар. {{ДН|||1962}}, Чыкага) — амерыканскі [[малекулярная біялогія|малекулярны біёлаг]], якая адкрыла {{нп3|пачуццё кворуму||ru|Чувство кворума}} ў [[бактэрыі|бактэрый]].<ref>{{Cite web |url=http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/podcasts/interviews/bonnie-bassler.html |title=Bonnie Bassler<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2018-04-30 |archive-date=2018-07-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180712153823/http://www.nasonline.org/news-and-multimedia/podcasts/interviews/bonnie-bassler.html |url-status=live }}</ref> Доктар філасофіі (1990), прафесар [[Прынстанскі ўніверсітэт|Прынстанскага ўніверсітэта]], даследчык {{нп3|Медыцынскі інстытут Говарда Х’юза|медыцынскага інстытута Говарда Х’юза|en|Howard Hughes Medical Institute}} (з 2005), член Нацыянальных [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|акадэміі навук]] (2006) і [[Нацыянальная акадэмія медыцыны ЗША|акадэміі медыцыны ЗША]] (2016), [[Амерыканскае філасофскае таварыства|Амерыканскага філасофскага таварыства]] (2012),<ref>{{Cite web |url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?smode=advanced;f1-date=2012 |title=APS Member History<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2021-01-28 |archive-date=2021-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202220501/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?smode=advanced;f1-date=2012 |url-status=live }}</ref> замежны член [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Лонданскага каралеўскага таварыства]] (2012). Рэдактар «[[Annual Review of Genetics]]» (2012—2017).<ref>{{cite web |title=CO-EDITORS OF THE ANNUAL REVIEW OF GENETICS – VOLUME 46, 2012 |url=https://www.annualreviews.org/db/directory?2012,genet |website=Annual Reviews |access-date=July 29, 2021}}</ref><ref>{{cite web |title=EDITOR OF THE ANNUAL REVIEW OF GENETICS – VOLUME 51, 2017 |url=https://www.annualreviews.org/db/directory?2017,genet |website=Annual Reviews |access-date=July 29, 2021}}</ref> == Біяграфія == Боні Баслер нарадзілася ў [[Чыкага]] і вырасла ў {{нп3|Данвіл (Каліфорнія)|Данвіле, Каліфорнія|en|Danville, California}}.<ref name="Farooq">{{Cite journal| last=Ahmed |first=Farooq |date=April 1, 2008 |title=Profile of Bonnie L. Bassler |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=105 |issue=13 |pages=4969–4971 |doi=10.1073/pnas.0705870105 |issn=0027-8424 |pmid=18362352 |pmc=2278219 |bibcode=2008PNAS..105.4969A |doi-access=free}}</ref> Пачала сваю кар’еру ў навуцы ў 13 гадоў «у якасці асістэнта ветэрынара ў заапарку Маямі, а затым у мясцовай клініцы для сабак і катоў».<ref name="Autobiography">{{cite web |title=Autobiography of Bonnie L Bassler |url=https://www.shawprize.org/prizes-and-laureates/life-science-and-medicine/2015/autobiography-of-bonnie-l-bassler |website=The Shaw Prize |access-date=February 1, 2022 |language=en |archive-date=5 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005021907/https://www.shawprize.org/prizes-and-laureates/life-science-and-medicine/2015/autobiography-of-bonnie-l-bassler |url-status=dead }}</ref> Баслер паступіла ў [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Дэйвісе]] па спецыяльнасці [[ветэрынарыя]], але сканцэнравалася на [[генетыка|генетыцы]] і [[біяхімія|біяхіміі]] і атрымала ступень {{нп3|Бакалаўр навук|бакалаўра навук|en|Bachelor of Science}} у галіне біяхіміі. У 1990 годзе атрымала ступень [[Доктар філасофіі|доктара філасофіі]] ў галіне [[біяхімія|біяхіміі]] ва [[Універсітэт Джонса Хопкінса|ўніверсітэце Джона Хопкінса]].<ref name="Patch">{{cite news |title=L'Oreal-UNESCO Names Professor Bonnie Bassler, Princeton University, For Women in Science 2012 Laureate for North America |url=https://patch.com/new-jersey/princeton/an--loreal-unesco-names-professor-bonnie-bassler-prin7b311f0a9f |access-date=February 2, 2022 |work=Princeton, New Jersey Patch |date=April 13, 2012 |language=en}}</ref> Яе дактарантура праводзілася ў Інстытуце Агурона ({{lang-en|Agouron Institute}}) у {{нп3|Ла-Холья|Ла-Холья, Каліфорнія|ru|Ла-Холья}}, дзе яна працавала з Майклам Р. Сільверманам у 1990—1994 гадах.<ref name="Farooq" /> Сільверман быў першым, хто адкрыў {{нп3|пачуццё кворуму||en|Quorum sensing}}, вывучаючы марскую бактэрыю {{нп3|Aliivibrio fischeri|Vibrio fischeri|en|Aliivibrio fischeri}}. З 1994 года Баслер працуе ў [[Прынстанскі ўніверсітэт|Прынстанскім універсітэце]]. У цяперашні час загадчыца кафедры [[малекулярная біялогія|малекулярнай біялогіі]] і імяны прафесар малекулярнай біялогіі.<ref>{{cite web |title=Bonnie Bassler |url=https://www.broadinstitute.org/bios/bonnie-bassler |website=Broad Institute |access-date=May 3, 2019 |language=en |date=March 20, 2018}}</ref> Яе лабараторыя ў Прынстанскім універсітэце даследуе {{нп3|пачуццё кворуму||en|Quorum sensing}}, працэс міжклеткавых зносін у бактэрый.<ref name=":1">{{Cite web|title=Bassler Lab Research|url=https://scholar.princeton.edu/basslerlab/research|website=scholar.princeton.edu|language=en|access-date=May 2, 2020}}</ref><ref name="Hmelo">{{cite journal |last1=Hmelo |first1=Laura R. |title=Quorum Sensing in Marine Microbial Environments |journal=Annual Review of Marine Science |date=January 3, 2017 |volume=9 |issue=1 |pages=257–281 |doi=10.1146/annurev-marine-010816-060656 |pmid=27814032 |bibcode=2017ARMS....9..257H |url=https://doi.org/10.1146/annurev-marine-010816-060656 |access-date=February 2, 2022 |issn=1941-1405}}</ref> Даследаванне Баслер спосабаў зносін і калектыўных паводзін [[бактэрыі|бактэрый]] можна разглядаць як уклад у змену парадыгмы поглядаў навукоўцаў на мікробны свет. Адкрыцці Баслера ''«адкрываюць новыя перспектывы ў фундаментальнай навуцы, але таксама маюць практычнае значэнне»''.<ref name="Gruber">{{Cite web|title=Bonnie Bassler receives Gruber Genetics Prize|url=https://molbio.princeton.edu/news/bonnie-bassler-receives-gruber-genetics-prize |date=February 7, 2020 |website=Princeton University |language=en|access-date=February 2, 2022}}</ref> Даследаванні Баслер дазволілі распрацаваць новыя стратэгіі лячэння {{нп3|Бактэрыяльнае заражэнне|бактэрыяльных захворванняў|en|Pathogenic bacteria}}.<ref>{{cite news |title=Bassler receives Gruber Genetics Prize for discoveries on how bacteria communicate |url=https://www.princeton.edu/news/2020/02/07/bassler-receives-gruber-genetics-prize-discoveries-how-bacteria-communicate |access-date=February 2, 2022 |work=Princeton University |date=February 7, 2020 |language=en}}</ref> У 2002 годзе {{нп3|Фонд Мак-Артураў||en|MacArthur Foundation}} узнагародзіў Баслер стыпендыяй у знак прызнання яе ўкладу ў лексікон бактэрый.<ref name="MacArthur Foundation">{{cite web|url=http://www.macfound.org/fellows/679/|title=Bonnie Bassler Molecular Biologist, Class of 2002 |website=MacArthur Foundation |date=2002}}</ref><ref name="Marks">{{Cite web |url=https://www.princeton.edu/news/2002/09/25/biologist-bonnie-bassler-receives-macarthur-fellowship |first=Marilyn |last=Marks |title= Biologist Bonnie Bassler receives MacArthur Fellowship |date=September 25, 2002 |website=Princeton University News}}</ref> == Узнагароды == * 2002 — [[стыпендыя Мак-Артура]]<ref name="MacArthur Foundation"/> * 2004 — член [[Амерыканская асацыяцыя садзейнічання развіццю навукі|Амерыканскай асацыяцыі садзейнічання развіццю навукі]]<ref>{{Cite news|url=https://www.aaas.org/elected-fellows|title=Elected Fellows|date=October 21, 2016|work=AAAS – The World's Largest General Scientific Society|access-date=March 10, 2017}}</ref> * 2006 — член [[Нацыянальная акадэмія навук ЗША|Нацыянальнай акадэміі навук ЗША]]<ref name="Farooq"/> * 2007 — член [[Амерыканская акадэмія мастацтваў і навук|Амерыканскай акадэміі мастацтваў і навук]]<ref name=AAAS>{{cite web|title=Book of Members, 1780–2010: Chapter B |url=https://www.amacad.org/sites/default/files/academy/multimedia/pdfs/publications/bookofmembers/ChapterB.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.amacad.org/sites/default/files/academy/multimedia/pdfs/publications/bookofmembers/ChapterB.pdf |archive-date=October 9, 2022 |url-status=live |publisher=American Academy of Arts and Sciences|access-date=May 20, 2011}}</ref> * 2008 — спецыяльнае прызнанне ад {{нп3|Сусветны савет па культуры|Сусветнага савета па культуры|en|World Cultural Council}}<ref>{{cite web |title=Special Recognitions 2008 |publisher=[[World Cultural Council]] |url=https://ellé.vn/en/World_Cultural_Council-4642022468 |access-date=February 1, 2022 }}{{Недаступная спасылка}}</ref> * 2009 — {{нп3|прэмія Уайлі||ru|Премия Уайли}} ў галіне біямедыцынскіх навук<ref name="Wiley">{{Cite news|url=http://www.wiley.com/WileyCDA/PressRelease/pressReleaseId-49205.html|title=Eighth Annual Wiley Prize in Biomedical Sciences Awarded to Dr. Bonnie Bassler of Princeton University}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.wiley.com/WileyCDA/Section/id-390061.html|title=Wiley Foundation Past winners}}</ref> * 2010 — Пяцьдзесят спікераў Фестывалю навукі і інжынерыі ЗША, намінаваныя [[Амерыканскае таварыства мікрабіялогіі|Амерыканскім таварыствам мікрабіялогіі]]<ref name="NiftyFifty">{{cite web |title=The Nifty Fifty (times 2) |publisher=USA Science and Engineering Festival |year=2010 |url=http://archive.constantcontact.com/fs057/1102686599425/archive/1104566253315.html |access-date=February 1, 2022 }}</ref> * 2010—2016 — {{нп3|Нацыянальны навуковы савет ЗША|Нацыянальны навуковы савет|en|National Science Board}}, прызначаны прэзідэнтам [[Барак Абама|Баракам Абамам]]<ref>{{Cite web|url=https://www.nsf.gov/nsb/members/former.jsp|title=National Science Board|website=National Science Board|access-date=March 10, 2017}}</ref> * 2011 — {{нп3|прэмія Рычарда Лаўнсберы||en|Richard Lounsbery Award}}<ref name="Lounsbery">{{Cite web |url=http://www.nasonline.org/programs/awards/richard-lounsbery-award.html |title=Richard Lounsbery Award |website=National Academy of Sciences |access-date=March 10, 2017}}</ref> * 2011 — {{нп3|прэмія L'Oréal-UNESCO для жанчын у навуцы||ru|Премия L’Oréal — ЮНЕСКО «Для женщин в науке»}} ў Паўночнай Амерыцы<ref name="UN2011">{{cite web |title=UN and L'Oreal announce winners of women in science award |url=https://news.un.org/en/story/2011/11/394372-un-and-loreal-announce-winners-women-science-award |website=United Nations News |access-date=February 1, 2022 |language=en |date=November 8, 2011 |archive-date=22 верасня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922091610/https://news.un.org/en/story/2011/11/394372-un-and-loreal-announce-winners-women-science-award |url-status=dead }}</ref><ref name="NAS2011">{{cite web |title=Bassler Wins L'ORÉAL-UNESCO Award in Life Sciences |url=https://www8.nationalacademies.org/onpinews/newsitem.aspx?RecordID=11082011b |access-date=February 1, 2022 |website=National Academy of Sciences |date=November 8, 2011 |language=en}}</ref><ref name="L'Oréal">{{cite news |title=The 14th Annual L'ORÉAL-UNESCO Awards For Women in Science Honor Five Exceptional Women Who Move Science Forward |url=https://www.3blmedia.com/news/14th-annual-loreal-unesco-awards-women-science-honor-five-exceptional-women-who-move-science |access-date=February 1, 2022 |work=L'Oréal USA |date=November 8, 2011 |language=en}}</ref><ref name="Kelly">{{cite news |last1=Kelly |first1=Morgan |title=FACULTY AWARD: Bassler to receive L'Oréal-UNESCO For Women in Science Award |url=https://www.princeton.edu/news/2011/11/08/faculty-award-bassler-receive-loreal-unesco-women-science-award |access-date=February 1, 2022 |work=Princeton University |date=November 8, 2011 |language=en}}</ref> * 2010—2011 — прэзідэнт [[Амерыканскае таварыства мікрабіялогіі|Амерыканскага таварыства мікрабіялогіі]]<ref name="ASM">{{Cite web|url=https://lsc.org/support-us/the-genius-of-nj/bonnie-bassler |title= Bonnie Bassler; PhD |website=American Society for Microbiology |access-date=February 1, 2022}}</ref> * 2012 — член [[Амерыканскае філасофскае таварыства|Амерыканскага філасофскага таварыства]]<ref>{{Cite web|url=https://www.amphilsoc.org/members|title=Members {{!}} American Philosophical Society|website=www.amphilsoc.org|access-date=March 10, 2017}}</ref> * 2014 — {{нп3|прэмія Эліс С. Эванс||en|Alice C. Evans Award}} ад [[Амерыканскае таварыства мікрабіялогіі|Амерыканскага таварыства мікрабіялогіі]]<ref name="Evans">{{cite news |title=Princeton's Dr Bonnie Bassler Receives 2014 Alice C. Evans Award |url=https://www.technologynetworks.com/genomics/news/princetons-dr-bonnie-bassler-receives-2014-alice-c-evans-award-205936 |access-date=February 1, 2022 |work=Genomics Research from Technology Networks |date=May 22, 2014 |language=en}}</ref> * 2015 — [[Прэмія Шаа]] ў галіне біялагічных навук і медыцыны<ref name="Shaw">{{cite news |title=The 2015 Prize in Life Science & Medicine Bonnie L. Bassler E. Peter Greenberg |url=https://www.shawprize.org/laureates/life-science-medicine/2015 |access-date=February 1, 2022 |work=The Shaw Prize |date=2015 |language=en |archive-date=5 кастрычніка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005021900/https://www.shawprize.org/laureates/life-science-medicine/2015 |url-status=dead }}</ref> * 2016 — {{нп3|Прэмія FASEB за выдатныя дасягненні ў навуцы||en|FASEB Excellence in Science Award}}<ref>{{cite web |title=FASEB 2016 Excellence in Science Award recipient announced |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/617774 |website=EurekAlert! |access-date=February 1, 2022|date=July 1, 2015 |language=en}}</ref> * 2016 — {{нп3|Прэмія Пэрл Майстэр Грынгард||en|Pearl Meister Greengard Prize}}<ref name="Greengard">{{cite web |title=Bassler awarded Pearl Meister Greengard Prize |url=https://molbio.princeton.edu/news/bassler-awarded-pearl-meister-greengard-prize |website=Princeton University |access-date=February 1, 2022 |language=en |date=November 17, 2016}}</ref> * 2016 — Прэмія Макса Планка ў галіне даследаванняў<ref>{{Cite web|url=https://www.aaas.org/news/aaas-fellow-bonnie-bassler-wins-2016-max-planck-research-award|title=AAAS Fellow Bonnie Bassler wins 2016 Max Planck Research Award|website=American Association for the Advancement of Science|access-date=October 20, 2018}}</ref> * 2016 — член [[Нацыянальная акадэмія медыцыны ЗША|Нацыянальнай акадэміі медыцыны]]<ref>{{Cite news|url=https://nam.edu/national-academy-of-medicine-elects-79-new-members/|title=National Academy of Medicine Elects 80 New Members – National Academy of Medicine|date=October 17, 2016|work=National Academy of Medicine|access-date=October 20, 2018}}</ref> * 2018 — {{нп3|Прэмія Дзіксана||en|Dickson Prize}}<ref>{{Cite web|url=http://www.dicksonprize.pitt.edu/recipients/2018-bassler.php|title=2018 Dickson Prize Winner |last=Webteam|first=University of Pittsburgh |website=www.dicksonprize.pitt.edu |access-date=October 20, 2018}}</ref> * 2018 — {{нп3|Прэмія Эрнста Шэрынга||en|Ernst Schering Prize}}<ref>{{cite news |title=Ernst Schering Prize 2018 goes to Bonnie L. Bassler |url=https://scheringstiftung.de/en/presse/ernst-schering-preis-2018-fuer-bonnie-l-bassler/ |access-date=February 1, 2022 |work=Schering Stiftung |date=2018}}</ref><ref>{{cite web |title=People in the News 2018 |url=https://thevalleefoundation.org/news/people-news-2018 |website=The Vallee Foundation |access-date=February 1, 2022}}</ref> * 2020 — {{нп3|Медаль Амерыканскага таварыства генетыкі||en|Genetics Society of America Medal}}<ref>{{cite web|url=http://genestogenomes.org/congratulations-to-the-recipients-of-the-2020-gsa-awards/|title=Congratulations to the recipients of the 2020 GSA Awards!|publisher=Genetics Society of America|access-date=February 5, 2020|date=January 29, 2020}}</ref> * 2020 — {{нп3|Прэмія Грубера па генетыцы||en|Gruber Prize in Genetics}}<ref name="Gruber"/> * 2021 — {{нп3|Прэмія Паўля Эрліха і Людвіга Дармштэтэра||en|Paul Ehrlich and Ludwig Darmstaedter Prize}}<ref name="Ehrlich">{{cite news |title=Michael Silverman and Bonnie Bassler win 2021 Paul Ehrlich and Ludwig Darmstaedter Prize |url=https://www.eurekalert.org/news-releases/564880 |access-date=February 1, 2022 |work=EurekAlert! |date=January 27, 2021 |language=en}}</ref><ref name="Mrusek 2021">{{cite web | last=Mrusek | first=Marco | title=Mikrobiologen mit Paul Ehrlich- und Ludwig Darmstaedter-Preis geehrt | website=AerzteZeitung.de | date=January 27, 2021 | url=https://www.aerztezeitung.de/Medizin/Mikrobiologen-mit-Paul-Ehrlich-und-Ludwig-Darmstaedter-Preis-geehrt-416606.html | language=de | access-date=January 27, 2021}}</ref> * 2022 — [[Прэмія Вольфа па хіміі]]<ref>{{Cite web |url=https://wolffund.org.il/2022/02/08/bonnie-l-bassler/ |title=Wolf Prize in Chemistry 2022 |access-date=23 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220208174922/https://wolffund.org.il/2022/02/08/bonnie-l-bassler/ |archive-date=8 лютага 2022 |url-status=dead }}</ref> * 2023 — [[Міжнародная прэмія Гайрднера]]<ref>[https://www.gairdner.org/resource-hub/2023-canada-gairdner-award-winners-announced Canada Gairdner International Award 2023]</ref> * 2023 — {{нп3|Прэмія прынцэсы Астурыйскай||en|Princess of Asturias Awards}}<ref>[https://www.fpa.es/es/comunicacion/noticias/jeffrey-i-gordon-peter-greenberg-y-bonnie-l-bassler-premio-princesa-de-asturias-de-investigacion-cientifica-y-tecnica.html Princess of Asturias Awards 2023]</ref> == Выбраныя публікацыі == * {{cite journal |last1=Ng |first1=Wai-Leung |last2=Bassler |first2=Bonnie L. |title=Bacterial Quorum-Sensing Network Architectures |journal=Annual Review of Genetics |date=December 1, 2009 |volume=43 |issue=1 |pages=197–222 |doi=10.1146/annurev-genet-102108-134304 |pmid=19686078 |pmc=4313539 |url=https://doi.org/10.1146/annurev-genet-102108-134304 |issn=0066-4197}} * {{Cite journal|last1=Bassler|first1=Bonnie L.|last2=Losick|first2=Richard|date=April 2006|title=Bacterially Speaking|journal=Cell|volume=125|issue=2|pages=237–246|doi=10.1016/j.cell.2006.04.001|pmid=16630813|s2cid=17056045|issn=0092-8674|doi-access=free}} * {{Cite journal|last1=Camilli|first1=Andrew|last2=Bassler|first2=Bonnie L.|date=February 24, 2006|title=Bacterial Small-Molecule Signaling Pathways|url=https://archive.org/details/sim_science_2006-02-24_311_5764/page/1113|journal=Science|volume=311|issue=5764|pages=1113–1116|doi=10.1126/science.1121357|issn=0036-8075|pmc=2776824|pmid=16497924|bibcode=2006Sci...311.1113C}} * {{cite journal |last1=Waters |first1=Christopher M. |last2=Bassler |first2=Bonnie L. |title=Quorum sensing: Cell-to-Cell Communication in Bacteria |journal=Annual Review of Cell and Developmental Biology |date=November 1, 2005 |volume=21 |issue=1 |pages=319–346 |doi=10.1146/annurev.cellbio.21.012704.131001 |pmid=16212498 |url=https://doi.org/10.1146/annurev.cellbio.21.012704.131001 |issn=1081-0706}} * {{Cite journal|date=July 9, 2004|title=The Small RNA Chaperone Hfq and Multiple Small RNAs Control Quorum Sensing in Vibrio harveyi and Vibrio cholerae|journal=Cell|volume=118|issue=1|pages=69–82|doi=10.1016/j.cell.2004.06.009|pmid=15242645|issn=0092-8674|last1=Lenz|first1=Derrick H.|last2=Mok|first2=Kenny C.|last3=Lilley|first3=Brendan N.|last4=Kulkarni|first4=Rahul V.|last5=Wingreen|first5=Ned S.|last6=Bassler|first6=Bonnie L.|s2cid=18997499|doi-access=free}} * {{Cite journal|last1=Chen|first1=Xin|last2=Schauder|first2=Stephan|last3=Potier|first3=Noelle|last4=Van Dorsselaer|first4=Alain|last5=Pelczer|first5=István|last6=Bassler|first6=Bonnie L.|last7=Hughson|first7=Frederick M.|date=January 2002|title=Structural identification of a bacterial quorum-sensing signal containing boron|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-01-31_415_6871/page/544|journal=Nature|volume=415|issue=6871|pages=545–549|doi=10.1038/415545a|pmid=11823863|s2cid=4334017|issn=0028-0836}} * {{cite journal |last1=Miller |first1=Melissa B. |last2=Bassler |first2=Bonnie L. |title=Quorum Sensing in Bacteria |journal=Annual Review of Microbiology |date=October 1, 2001 |volume=55 |issue=1 |pages=165–199 |doi=10.1146/annurev.micro.55.1.165 |pmid=11544353 |url=https://doi.org/10.1146/annurev.micro.55.1.165 |issn=0066-4227}} * {{Cite journal|last1=Schauder|first1=Stephan|last2=Shokat|first2=Kevan|last3=Surette|first3=Michael G.|last4=Bassler|first4=Bonnie L.|date=December 21, 2001|title=The LuxS family of bacterial autoinducers: biosynthesis of a novel quorum-sensing signal molecule|journal=Molecular Microbiology|volume=41|issue=2|pages=463–476|doi=10.1046/j.1365-2958.2001.02532.x|pmid=11489131|s2cid=24852124|issn=0950-382X|doi-access=free}} * {{Cite journal|last1=Surette|first1=Michael G.|last2=Miller|first2=Melissa B.|last3=Bassler|first3=Bonnie L.|date=February 16, 1999|title=Quorum sensing in Escherichia coli, Salmonella typhimurium, and Vibrio harveyi: A new family of genes responsible for autoinducer production|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=96|issue=4|pages=1639–1644|doi=10.1073/pnas.96.4.1639|issn=0027-8424|pmid=9990077|pmc=15544|bibcode=1999PNAS...96.1639S|doi-access=free}} * {{Cite journal|last=Bassler|first=Bonnie L|date=December 1999|title=How bacteria talk to each other: regulation of gene expression by quorum sensing|journal=Current Opinion in Microbiology|volume=2|issue=6|pages=582–587|doi=10.1016/s1369-5274(99)00025-9|pmid=10607620|issn=1369-5274}} * {{cite journal |last1=Bassler |first1=Bonnie L. |last2=Wright |first2=Miriam |last3=Silverman |first3=Michael R. |title=Multiple signalling systems controlling expression of luminescence in Vibrio harveyi : sequence and function of genes encoding a second sensory pathway |journal=Molecular Microbiology |date=July 1994 |volume=13 |issue=2 |pages=273–286 |doi=10.1111/J.1365-2958.1994.Tb00422.X |pmid=7984107 |s2cid=39587138 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-2958.1994.tb00422.x}} * {{Cite journal|last1=Bassler|first1=Bonnie L.|last2=Wright|first2=Miriam|last3=Showalter|first3=Richard E.|last4=Silverman|first4=Michael R.|date=August 1993|title=Intercellular signalling in Vibrio harveyi: sequence and function of genes regulating expression of luminescence|url=https://archive.org/details/sim_molecular-microbiology_1993-08_9_4/page/773|journal=Molecular Microbiology|volume=9|issue=4|pages=773–786|doi=10.1111/j.1365-2958.1993.tb01737.x|pmid=8231809|s2cid=36357210|issn=0950-382X}} == Зноскі == {{reflist|2}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Лаўрэаты прэміі Шаа}} {{Лаўрэаты прэміі Вольфа па хіміі‎}} {{DEFAULTSORT:Баслер, Боні}} t2b4q5cyul1r7zqg6vqfczqpyh2nw0t 0 747192 5147959 4868665 2026-05-28T13:28:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5147959 wikitext text/x-wiki {{Некамерцыйная арганізацыя | Non-profit_name = Беларускі літаратурны саюз «Полацкая галіна» | Non-profit_logo = Эмблема Белорусского литературного союза «Полоцкая ветвь».jpg | Non-profit_type = Масавая пісьменніцкая арганізацыя | founded_date = [[18 лістапада]] [[1994]]<ref name="belarustime">{{Cite web |url=http://www.polotskaja-vetv.narod.ru/ |title=Официальный сайт Беллитсоюза "Полоцкая ветвь" на российском портале |accessdate=2011-10-15 |archivedate=2011-08-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110829081523/http://www.polotskaja-vetv.narod.ru/ |url-status=live }}</ref> | founder = | location = [[Полацк]], [[Беларусь]] |lat_dir =N |lat_deg = 55.4873 |lon_dir =E |lon_deg = 28.778 |CoordScale = 2000 |region = BY | origins = | key_people = старшыня — [[Алег Мікалаевіч Зайцаў|Алег Зайцаў]] | area_served = | product = мастацкая літаратура | focus = садзейнічанне развіццю і ўзбагачэнню нацыянальнай культуры, прапагандзе літаратурнай творчасці сваіх членаў у грамадстве, выяўленню і аб’яднанню літаратурна адораных асоб, удасканаленню іх прафесійнага майстэрства | method = разнастайныя | revenue = членскія ўзносы, ахвяраванні, дабрачынная дапамога, паступленні ад мерапрыемстваў, арганізаваных у рамках статутных мэт і задач | endowment = вітаюцца | num_volunteers = | num_employees = | num_members = 125<ref name="spbel_history">[http://www.gazeta.grodno.by/234/n14.html/ Газета "Биржа" г. Гродно] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051222145310/http://www.gazeta.grodno.by/234/n14.html |date=2005-12-22 }}</ref> | subsib = Культурна-асветніцкая ўстанова «Літаратурнае святло» | owner = адсутнічае | Non-profit_slogan = | homepage = https://polvetvby.wordpress.com/ | dissolved = | footnotes = }} '''Беларускі літаратурны саюз «Полацкая галіна»''' (скарочана — Беллітсаюз «Полацкая галіна») — рэспубліканскі дабравольны прафесійны [[творчы саюз]] [[літаратар]]аў Рэспублікі [[Беларусь]], а таксама пісьменнікаў іншых дзяржаў, якія адносяць сябе да тэрміна [[беларуская літаратура]] і (або) тых, што раздзяляюць мэты і задачы гэтай арганізацыі. Прадметам дзейнасці Беллітсаюза «Полацкая галіна» з’яўляецца [[мастацкая літаратура]]. Асноўнымі мэтамі Беллітсаюза «Полацкая галіна» з’яўляецца развіццё і ўзбагачэнне айчыннай літаратуры, прапаганда творчасці сваіх членаў, выяўленне і аб’яднанне літаратурна адораных асоб, якія жывуць у рэспубліцы, удасканаленне іх прафесійнага майстэрства. == Гісторыя == Беларускі літаратурны саюз «Полацкая галіна» быў утвораны 18 лістапада [[1994]] года ў [[Полацк]]у на I (Устаноўчым) з’ездзе на базе Полацкага літаратурнага аб’яднання «Полацкая галіна», [[Мінск]]ага літаратурнага аб’яднання «Полацкая галіна», а таксама літаратурна-музычнага клуба «Каўчэг» з горада [[Барысаў (горад)|Барысава]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], літаратурнай групы «Берасце» з [[Брэст]]а і аўтараў з [[Віцебск]]а, Гомеля, [[Гродна]]. Пасля некаторых правалочак Беллітсаюз «Полацкая галіна» быў зарэгістраваны 22 лютага [[1995]] года [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам юстыцыі Рэспублікі Беларусь]]. Ініцыятарам стварэння стаў [[старшыня]] Мінскага літаб’яднання «Полацкая галіна» Алег Зайцаў, [[пісьменнік]], [[літаратурны крытык]], [[літаратуразнавец]]. У склад заснавальнікаў новай арганізацыі ўвайшлі 25 [[аўтар]]аў. Старшынёй Беллітсаюза «Полацкая галіна» стаў [[Аляксандр Міхайлавіч Раткевіч|Аляксандр Раткевіч]], пісьменнік, літаратурны крытык, літаратуразнавец з Полацка. Ён кіраваў арганізацыяй тры тэрміны (1994—1999, 1999—2004, 2004—2009 гады). На Чацвёртым [[з’езд]]зе ў лістападзе [[2009]] года старшынёй быў абраны [[Алег Мікалаевіч Зайцаў|Алег Зайцаў]]. У [[1996]] годзе Беларускі літаратурны саюз «Полацкая галіна» заснаваў рэспубліканскую спецыялізаваную [[Вестник культуры|газету «Вестник культуры»]] (1996—2011). А ў [[2004]] годзе Беларускі літаратурны саюз «Полацкая галіна» заснаваў рэспубліканскі літаратурна-публіцыстычны [[часопіс]] [[Западная Двина (часопіс)|«Западная Двина»]]. Для выпуску газеты і часопіса, а таксама выдання мастацкай літаратуры аўтараў Беларускі літаратурны саюз «Полацкая галіна» ў розныя гады заснаваў тры [[некамерцыйныя арганізацыі]], у тым ліку [[культурна-асветніцкая ўстанова|культурна-асветніцкую ўстанову]] «[[Литературный свет]]» (2008). У [[2006]] годзе [[газета]] [[Вестник культуры|«Вестник культуры»]] падвергнулася дыскрымінацыі з боку афіцыйнай сеткі распаўсюджвання СМІ, што змусіла яе заснавальнікаў адмовіцца ад супрацоўніцтва з РУП «Белсаюздрук»<ref name="history">[http://baj.by/m-p-viewpub-tid-1-pid-2006.html «Вестник культуры» тоже попал под репрессии :: ГА «Беларуская асацыяцыя журналістаў» ::] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605042654/http://baj.by/m-p-viewpub-tid-1-pid-2006.html |date=2009-06-05 }}</ref>. З 2001 па 2009 гады, з інтэрвалам адзін раз у два гады, пад эгідай Беларускага літаратурнага саюза «Полацкая галіна» і пры садзейнічанні Аддзела культуры Полацкага гарвыканкама чатыры разы ў Полацку і адзін раз у Мінску праводзіўся Міжрэгіянальны літаратурна-сцэнічны [[конкурс]] «[[Поэт-Артист]]». У змаганні ў агульнай складанасці прынялі ўдзел некалькі дзясяткаў аўтараў з розных абласцей Беларусі, а таксама з Расіі ([[Вялікія Лукі]], [[Андрэяпаль]]). Пераможцамі конкурсу ў розныя гады станавіліся полацкая [[паэтэса]] Надзея Ермак [[2001]] год, [[наваполацк]]і [[паэт]] Андрэй Шуханкоў [[2003]] год, бабруйскі паэт Міхаіл Варажцоў [[2005]] год<ref name="history one">[https://web.archive.org/web/20070730131323/http://www.belgazeta.by/20051128.47/460302001/ Пииты на сцене. Новости Беларуси. Белорусские новости]</ref>, бабруйскі паэт Аляксандр Русакоў [[2007]] год, [[магілеў]]ская паэтэса Вольга Гардзей [[2009]] год. Частка членаў Беларускага літаратурнага саюза «Полацкая галіна» з’яўляецца прыхільнікамі [[Літаратурны кірунак|літаратурнага кірунку]] «[[катарсізм]]». У [[2000]] годзе выйшаў першы [[том (кніга)|том]] літаратурна-тэарэтычнага [[альманах]]у з аднайменнай назвай ([[рэдактар]] і складальнік Аляксандр Раткевіч). У Полацку ў 2000 і 2001 гадах былі праведзены дзве канферэнцыі, прысвечаныя асмысленню і вывучэнню дадзенага кірунку. У цяперашні час Беларускі літаратурны саюз «Полацкая галіна» налічвае больш за 130 аўтараў, аб’яднаных 15 рэгіянальнымі аддзяленнямі (Мінск, Брэст, Віцебск, [[Гомель]], Магілёў, [[Бабруйск]], Полацк, Барысаў, [[Мозыр]], [[Рэчыца]], [[Орша]], Наваполацк, [[Пінск]], [[Маладзечна]], [[Масква]] (асацыяванае)). Агулам за васямнаццаць гадоў дзейнасці (з 1994 па 2012 гады) ў радах Беллітсаюза «Полацкая галіна» пабывалі звыш 300 паэтаў, празаікаў, драматургаў… Беларускі літаратурны саюз «Полацкая галіна» з сакавіка [[2009]] года з’яўляецца калектыўным членам Міжнароднай супольнасці пісьменніцкіх саюзаў (былы [[Саюз пісьменнікаў СССР]]) і з красавіка 2009 года — калектыўным членам Міжнароднай федэрацыі рускамоўных пісьменнікаў (МФРП). Творчыя партнёры — [[Саюз пісьменнікаў Расіі]], [[Украінскі Міжрэгіянальны саюз пісьменнікаў|Міжрэгіянальны саюз пісьменнікаў Украіны]], [[Паўднёварускі Саюз Пісьменнікаў]], [[Кангрэс літаратараў Украіны]], [[Расійскі саюз прафесіянальных літаратараў]]. У студзені-лютым [[2010]] года Беларускі літаратурны саюз «Полацкая галіна» падвергнуўся [[Рэпрэсіі|рэпрэсіям]] з боку дзяржаўных [[чыноўнік]]аў. У выніку ганенняў рады арганізацыі пакінулі больш за 10 аўтараў. Яшчэ столькі жа, спачатку выйшаўшы з арганізацыі, пазней вярнуліся. Беларускі літаратурны саюз «Полацкая галіна» — суарганізатар Міжнароднага фестывалю літаратуры і культуры «[[Славянскія традыцыі]]», а тры члены яго кіраўнічага органа — [[Алег Мікалаевіч Зайцаў|Алег Зайцаў]], Аляксандр Раткевіч, [[Андрэй Уладзіміравіч Курэйчык|Андрэй Курэйчык]] — уваходзяць у [[склад]] [[журы]] дадзенага мерапрыемства. У [[2011]] годзе Беллітсаюз «Полацкая галіна» заснаваў міжнародную літаратурную Прэмію імя [[Сімяон Полацкі|Сімяона Полацкага]], лаўрэатам якой уручаецца адпаведны [[медаль]], [[пасведчанне]] і дыплом за найлепшую кнігу або вялікі ўклад у развіццё літаратурнага працэсу. У журы прэміі 2011 года працавалі такія дзеячы навукі і культуры, як прафесары А. А. Гугнін, В. А. Салееў, драматург і кінасцэнарыст А. В. Курэйчык. Лаўрэатамі прэміі 2011 года сталі пісьменнікі Алег Зайцаў за кнігу паэзіі «Координаты смысла» і празаік М. Шнітко за кнігу апавяданняў «А ещё был случай…»<ref name="history three">[http://slavtraditions.ucoz.ru/blog/polockaja_vetv_chestvuet_laureatov/2011-11-23-220/ «ПОЛОЦКАЯ ВЕТВЬ» ЧЕСТВУЕТ ЛАУРЕАТОВ. Сайт Международного фестиваля литературы и культуры «Славянские традиции»]</ref><ref name="history fore">[http://pisateli.co.ua/page.php?id=706/Олегу Зайцеву вручена премия им. Симеона Полоцкого. Сайт литературной студии «Писатель в интернет-пространстве»]{{Недаступная спасылка|date=май 2018 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. У 2012 годзе прэміі імя Сімяона Полацкага быў удастоены вядомы расійскі паэт [[Уладзімір Андрэевіч Кастроў|Уладзімір Кастроў]]. == Дасягненні == За 17 гадоў дзейнасці Беларускага літаратурнага саюза «Полацкая галіна» яго структурнымі падраздзяленнямі і аўтарамі арганізаваны шэраг [[аўтар]]скіх [[вечар]]оў, сустрэчаў і паэтычных [[канцэрт]]аў, прэзентацый кніг і калектыўных [[зборнік]]аў, святкаванняў літаратурных дат у розных рэгіёнах Рэспублікі Беларусь.<br /> Выпушчана 15 нумароў літаратурна-публіцыстычнага часопіса [[Западная Двина (часопіс)|«Западная Двина»]] і 60 нумароў спецыялізаванай газеты [[Вестник культуры|«Вестник культуры»]]. Беллітсаюзам «Полацкая галіна», яго рэгіянальнымі аддзяленнямі, членамі арганізацыі выпушчана звыш 180 [[аўтар]]скіх кніг і калектыўных зборнікаў паэзіі, мастацкай прозы, [[драматург]]іі, [[сатыр]]ы і [[гумар]]у, [[літаратура для дзяцей|літаратуры для дзяцей]], мастацага [[пераклад]]у, літаратурнай [[крытык]]і і [[літаратуразнаўства]]. Так, у 2004 годзе [[Санкт-Пецярбург]]скім [[выдавецтва]]м «[[Логос]]» выпушчана [[анталогія]] [[паэт]]аў Полаччыны «[[Полацк]]і [[альбом]]. Вершы паэтаў Полаччыны», куды ўвайшла [[творчасць]] 29 аўтараў, якія жылі і жывуць у горадзе. А ў [[2010]] годзе з друку выйшла анталогія «Беларускі літаратурны саюз „Полацкая галіна“: 1994—2009 гады», якая ўключала [[фатаграфія|фатаграфіі]], [[біяграфія|біяграфіі]], [[бібліяграфія|бібліяграфіі]] і творчасць 104 аўтараў гэтай арганізацыі. [[Актыв]]ам Беллітсаюза «Полацкая галіна» арганізавана і праведзена больш за трыццаць рэспубліканскіх творчых [[семінар]]аў па вершаскладанні і мастацкай прозе, пяць рэспубліканскіх навукова-практычных канферэнцый, а з яго непасрэдным удзелам — чатыры круглыя сталы па праблемах сучаснай беларускай літаратуры. Шэраг членаў Беллітсаюза «Полацкая галіна» з’яўляецца [[лаўрэат]]амі розных рэгіянальных, рэспубліканскіх і міжнародных літаратурных [[конкурс]]аў і ўладальнікамі розных літаратурных прэмій. У іх ліку Андрэй Курэйчык <ref name="history thwo">{{Cite web |url=http://www.kureichik.ru/ |title=Добро Пожаловать |accessdate=2011-10-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110831184535/http://www.kureichik.ru/ |archivedate=2011-08-31 |url-status=dead }}</ref>, Алег Зайцаў, Алёна Занкавец (Мінск), Аляксандр Раткевіч, Леанід Волкаў, Раіса Антаневіч, Аляксандра Семеня (Полацк), Міхаіл Шнітко (Полацк), Аляксандр Марозаў (Смалевічы), Тамара Кейта-Станкевіч (Пінск), Андрэй Шуханкоў, Уладзімір Мантуш, Марына Шуханкова (Наваполацк), Юрый Палевіч, Міхаіл Варажцоў, Леанід Чабатароў, Аляксандр Супей (Бабруйск), Вольга Гардзей (Магілёў), Алена Басікірская (Міёры), Сяргей Мароз (Гомель) і іншыя. Сярод членаў арганізацыі два [[прафесар]]ы — Аляксандр Гугнін (Наваполацк) і Вадзім Салееў (Мінск). А [[пісьменнік]] Алег Зайцаў — сапраўдны член [[Крымская літаратурная акадэмія|Крымскай літаратурнай акадэміі]]. Беллітсаюзам «Полацкая галіна» арганізавана і праведзена восем рэспубліканских літаратурных змаганняў «Турнір паэтаў», пераможцы якіх узнагароджаны [[дыплом]]ами і каштоўнымі падарункамі. З 2014 года стартаваў заснаваны Беларускім літаратурным саюзам «Полацкая галіна» штогадовы Міжнародны літаратурны фестываль [https://slavlira.wordpress.com «Славянская лира»]. == Аўтары Беллітсаюза «Полацкая галіна» == * [[Валянціна Гіляраўна Анкудзінава]] * Раіса Канстанцінаўна Антаневіч (Лукашэвіч) * [[Анатоль Паўлавіч Бясперстых]] * [[Леанід Мікалаевіч Волкаў]] * [[Аляксандр Аляксандравіч Гугнін]] * [[Іван Трафімавіч Дацкевіч]] * [[Таццяна Міхайлаўна Дарошка]] * [[Алег Мікалаевіч Зайцаў]] * Алена Мікалаеўна Занкавец * [[Фёдар Васільевіч Конышаў]] * [[Наталля Усеславаўна Ліцвінава]] * Яўген Аляксеевіч Мацвееў * [[Павел Васільевіч Нізкоўскі]] * [[Генадзь Васільевіч Рымскі]] * [[Вадзім Аляксеевіч Салееў]] * Таццяна Пятроўна Фурсава == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{пачатак схаванага блока|Рамка=single|Спасылка=left|Загаловак=Спіс літаратуры}} # «Советская Белоруссия», газета, № 257-8, 26.11.1994. «Полоцкое — не значит белорусское?», с.5 # «Брестский курьер», газета, № 43, 02.11.1994. «Первый листок: „Полоцкая ветвь“, с.11 # „Знамя юности“, газета, № 205, 29.11.1994. О.Бородач. „У поэтов есть такой обычай“, с.3 # „Гомельская праўда“, газета, № 167, 03.12.1994. С.Мороз. „В Беларуси — новый союз писателей“, с.3 # „Гродненская правда“, газета, 18.02.1995. Н.Огнев. „Побеги будут и в Гродно“ # „Рэспубліка“, газета, № 64, 29.03.1995. В.Янин. „Полоцкая ветвь“ начала расти», с.3 # «7 Дней», газета, № 15, 15.04.1995. Г.Скворчевская. «Литература рождается из глубин народной души», с.9 # «Веснік Магілева», газета, № 29, 20.07.1995. О.Зайцев. «Полоцкая ветвь» прорастет и у нас", с.3 # «Белорусская нива», газета, № 125. 21.07.1995. Н.Василевский. «Чем порадует новорожденный», с.4 # «Рекламный вестник»/г. Бобруйск/, газета, № 2, 21.07.1995. А.Раткевич. «Новый литсоюз…», с.4 # «Чырвоная змена», газета, № 140, 14.11.1995. Н.Васілеўскi. "Гадавіна «Полацкай галіны», с.3 # «Советская Белоруссия», газета, № 20, 31.01.1996. О.Иванов. "Плоды «Полоцкой ветви», с.5 # «Советская Белоруссия», газета, № 139, 24.07.1996 А.Аврутин. «Белорусская литгазета на немецкие деньги», с.5 # «INFO-Bodensee»/г. Фридрихсхафен/, газета, 13.11.1996. H.Walter. «Literaturverband suchen Zusammenarbeit» # «Личность», газета, № 18-19, 17.11.1997. «Поэты новой волны», с.3 # «Личность», газета, № 20-21, 03.12.1997. Н.Горячева/Г.Рузова/. «Поэт в России больше, чем поэт», с.1 # «Віцебскi рабочы», газета, 06.12.1997. В.Шароглазова. "В гостях у «Полоцкой ветви», с.5 # «Знамя юности», газета, № 175, 09.12.1997. О.Бородач. «Классиков в литсоюзе нет. Пока?», с.2 # «Рэспубліка», газета, № 24-25,04.02.1998. С.Славин/О.Бородач/, А.Аврутин. «Три годовых кольца на срезе „Полоцкой ветви“, с.11 # „Гомельская праўда“, газета, № 139, 27.11.1999. И.Терский. „Литсоюз отметил юбилей“, с.2 # „Чырвоная змена“, газета, № 103—104, 08.07.2000. А.Мікалаеу. „Катарсізм“ — раз!», с.2 # «Полацкi веснік», газета, 15.08.2000. М.Фораў. «Новы літаратурны накірунак».с.2 # «Бабруйская крынічка», газета, № 30, 02.08.2001. П.Мороз. «Полоцкая ветвь» в Бобруйске", с.5 # «Жыцце Палесся», газета, № 130, 15.08.2001.А.Садоха. «Мозырский меридиан литераторов», с.2 # «Заря над Бугом», газета, № 86, 06.11.2001. С.Василюк. «Очищение словом», с.4 # «Маладзечанская газета», газета, 06.04.2002. В.Маркелаў, Т.Мацевіч. «Чортаў тузін» «Полоцкой ветви», с.6 # «Центральная газета», газета, 19.04.2002. Е.Клименко. «Поэзия — побег от действительности», с.3 # «Аркуш» (г. Гродно), газета, № 33, 14.08.2002. П.Семинский. «Семинар литераторов», с.1. # [[Магілёўская праўда|«Могилёвская правда»]], газета, № 25, 27.06.2003. Н.Емельянов. «Для молодых литераторов» # «Рэспубліка», газета, № 190, 30.08.2003. А.Телешёва. «Евгений Матвеев — лучший», с.3 # «Культура», газета, № 35, 30.08-05.09.2003. «Паэзія як стан душы», с.2 # «Дняпровец», газета, № 144, 16.12.2003. «Поэт-Артист», с.2 # «Гомельскi універсітэт», газета, № 1, 15.01.2004. Т.Дорошко. «Классный час», с.4 # «Знамя юности», газета, № 70-72, 11.06.2004. Е.Бервольд. «О чём поёт золотая лира», с.19 # «Народная воля», газета, № 173, 07.09.2005. Л.Юргилевич. «У Я.Мацвеева былі моцныя карані…», с.3 # «Великолукская правда», газета, № 19,01.02.2005. А.Юринов. «Порадовались за соседей», с.4 # «Настаўніцкая газета», газета, № 60, 20.04.2006. Т.Ускова. "Я не спрабую «замуціць»…, с.4 # «Гомельская правда», газета, № 89, 10.06.2006. Л.Величко. «В Гомель приехали поэты». # «Бобруйский курьер», газета, № 34, 22.08.2007. А.Карелин. «Прозаики „Полоцкой ветви“ собрались в Бобруйске»., с.15 # «Аршанская газета», газета, № 138,27.10.2008. П.Павлович. «Оршанцы в Беллитсоюзе», с.4 # «Свободные новости плюс», газета, № 3(294),11.01.2009.Н.Василевский. «У поэта юбилей», с.12. # «Витьбичи», газета, № 64(2758),04.06.2009. Н.Мартова. «Белорусские страницы пушкинской биографии», с.2 # «Беларусь сегодня», (Союз: Беларусь-Россия), газета, № 21(409),11.06.2009. С.Голесник. «Рядом с классиком», с.3. # «Літаратура и мастацтва», газета, № 23(4518) 19.06.2009. А.Кудласевич. «Пушкін i Беларусь», с.2. # «Свободные новости плюс», газета, № 44(335),11.11.2009. Н.Огнев. "Пятнадцать годовых колец на срезе «Полоцкой ветви», с.13. # «Література та життя», газета, № 12, декабрь 2010. «Полоцкая ветвь», с.5-6 # «АиФ. Беларусь», газета, № 37,15.09.10. На II Международном фестивале «Славянские традиции»…, с.25 # «Общеписательская литературная газета», газета, № 7(20), 2011. "Не гнётся «Полоцкая ветвь» и "Поэты «Полоцкой ветви», с.4-5 # «Литературная газета» газета, № 13, 6-12.04.2011. "Настала новая «ЛитЭра», с.16 {{канец схаванага блока}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20120917034525/http://polvetv.by/ Официальный сайт на белорусском портале] * [http://www.polotskaja-vetv.narod.ru/ Официальный сайт на российском портале]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110829081523/http://www.polotskaja-vetv.narod.ru/ |date=29 жніўня 2011 }} * [https://web.archive.org/web/20110802055028/http://polotskaja-vetv.blog.tut.by/ Официальный блог на белорусском портале] * [https://web.archive.org/web/20111005173535/http://resurs.by/general/culture/ Интернет-ресурс «Ресурс. Бай»] * [http://www.pda.sb.by/post/19003/ Еще раз о лежачем камне]{{Недаступная спасылка|date=май 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20111129054952/http://bobruisk.ru/node/9156 «Бобруйскому отделению Белорусского литературного союза „Полоцкая ветвь“ — 15 лет»] * [http://www.bobruisk.org/pressvb/visit/?idnews=408/ В гостях у «Вечерки»: Богдан Лема]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923192942/http://www.bobruisk.org/pressvb/visit/?idnews=408%2F |date=23 верасня 2015 }} * [http://www.lib.psu.by/index.php?option=com_content&task=view&id=453&Itemid=277/ Торжественное открытие Новополоцкого отделения Белорусского литературного союза «Полоцкая ветвь»]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304092513/http://www.lib.psu.by/index.php?option=com_content&task=view&id=453&Itemid=277%2F |date=4 сакавіка 2016 }} * [http://www.shumilino.by/?p=4093/ «Полоцкая ветвь» в гостях у «Крыніцы»]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140509070131/http://www.shumilino.by/?p=4093%2F |date=9 мая 2014 }} * [http://www.vb.by/print.php?article=8707 Вечер поэзии]{{Недаступная спасылка|date=май 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.rulit.org/read/794 Белорус пришел к «Белорусочке»]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140508224913/http://www.rulit.org/read/794 |date=8 мая 2014 }} * [http://www.rulit.org/read/766 «Полоцкая ветвь» прошлась по социальной роли прозы]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140508224540/http://www.rulit.org/read/766 |date=8 мая 2014 }} * [http://www.rulit.org/read/754 «Полоцкую ветвь» разобрали по листикам]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140508225012/http://www.rulit.org/read/754 |date=8 мая 2014 }} * [https://web.archive.org/web/20140508224748/http://www.m-s-p-s.ru/data/Ijule-11/04_OLG_720.pdf Официальный сайт Международного сообщества писательских союзов] * [http://vida.by/modules/news/article.php?storyid=215/ Культура : Литературный круглый стол]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304070734/http://vida.by/modules/news/article.php?storyid=215%2F |date=4 сакавіка 2016 }} * [http://mspu.org.ua/main/2582-antologiya-belorusskogo-literaturnogo-soyuza.html/ Первая презентация литературной Антологии «Белорусский литературный союз „ Полоцкая ветвь“: 1994—2009 годы» прошла в г. Полоцк]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140508224242/http://mspu.org.ua/main/2582-antologiya-belorusskogo-literaturnogo-soyuza.html/ |date=8 мая 2014 }} * [http://www.ursp.livejournal.com/135925.html «ПОЛОЦКАЯ ВЕТВЬ» ПОШЛА В НАРОД…] * [http://www.liveinternet.ru/users/904647/post143849404/ Антологии "Белорусского литературного союза «Полоцкая ветвь» пошла в народ]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140508224246/http://www.liveinternet.ru/users/904647/post143849404/ |date=8 мая 2014 }} * [http://www.pvestnik.by/?p=4955/ Координаты поэзии]{{Недаступная спасылка|date=май 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.pisateli.co.ua/page.php?id=416/ Белорусский литературный союз «Полоцкая ветвь»]{{Недаступная спасылка|date=май 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.pttc.bks.by/index.php?option=com_content&view=article&id=42%3A-l-r&catid=3%3A-2010&Itemid=1/ Встреча с поэтами Белорусского литературного союза «Полоцкая ветвь»]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304201020/http://www.pttc.bks.by/index.php?option=com_content&view=article&id=42%3A-l-r&catid=3%3A-2010&Itemid=1%2F |date=4 сакавіка 2016 }} * [https://web.archive.org/web/20140508230515/http://www.ekonomika.by/kultura-i-razvlecheniya/polotskaya-vetv-prodolzhaet-rasti/ «Полоцкая ветвь» продолжает расти] * [https://web.archive.org/web/20101219074531/http://maup.com.ua/news/news.php?idn=1344 Білоруські митці поетичного жанру зустрілися зі студентами МАУП] * [http://www.gim.moy.su/publ/17/ Город & Молодёжь Речица, Беларусь]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110807201219/http://www.gim.moy.su/publ/17/ |date=7 жніўня 2011 }} * [http://www.day.by/?p=1569/ Прозаики «Полоцкой ветви» собрались в Бобруйске]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306175158/http://www.day.by/?p=1569%2F |date=6 сакавіка 2016 }} * [http://sintez-ua.org/chronika/27-oktyabrya-2010-goda/ 27 октября 2010 года]{{Недаступная спасылка|date=май 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20140508224126/http://www.lito1.ru/news/587/ Семинар «Профессиональный белорусский писатель: миф и реальность»] * [http://www.belgazeta.by/20051128.47/460302001/?.../ Пииты на сцене]{{Недаступная спасылка|date=май 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.slavtraditions.ucoz.ru/ официальный сайт Международного фестиваля литературы и культуры «Славянские традиции»]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110828025901/http://www.slavtraditions.ucoz.ru/ |date=28 жніўня 2011 }} * [http://www.rulit.org/read/843 «Слово писателя» набирает силу]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140508225021/http://www.rulit.org/read/843 |date=8 мая 2014 }} * [http://www.mozyr.tut.by/news/2003/09/?2003091302 Литературный союз «Полоцкая ветвь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140509001941/http://www.mozyr.tut.by/news/2003/09/?2003091302 |date=9 мая 2014 }} * [https://web.archive.org/web/20140509021413/http://budzma.org/news/diskussiya-lityeratura-cifrovoy-epokhi.html Дискуссия: Литература цифровой эпохи] * [http://www.borisovnews.by/ru/87/culture/453/Чеховские-традиции-в-Борисове.htm/ Чеховские традиции в Борисове]{{Недаступная спасылка|date=май 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.tribuna.smimog.by/node/158/ Победитель из Бобруйска]{{Недаступная спасылка|date=май 2018 |bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.rg.ru/2009/06/11/pushkin.html/ Рядом с классиком]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111120103614/http://www.rg.ru/2009/06/11/pushkin.html/ |date=20 лістапада 2011 }} * [https://web.archive.org/web/20140508230616/http://www.belta.by/ru/all_news/regions?id=378959 Полоцкая школа в канун 210-летия со дня рождения Александра Пушкина получит дар от посольства России] * [http://www.komkur.info/kultura-i-dosug/poet-v-bobrujske-bolshe-chem-poet--26-9-2007/ Поэт в Бобруйске больше, чем поэт?]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111007135727/http://www.komkur.info/kultura-i-dosug/poet-v-bobrujske-bolshe-chem-poet--26-9-2007/ |date=7 кастрычніка 2011 }} * [https://web.archive.org/web/20051222145310/http://www.gazeta.grodno.by/234/n14.html Полоцкая ветвь] * [http://www.ria.ru/society/20030926/440024.html/ Белорусский поэт Евгений Матвеев выдвинут на соискание премии Союзного государства в области литературы и искусства]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140509000943/http://www.ria.ru/society/20030926/440024.html/ |date=9 мая 2014 }} * [http://www.kraism.by/kyltyra/789-literaturnaya-vstrecha-v-zelenoborskoj-biblioteke.html/ ЛИТЕРАТУРНАЯ ВСТРЕЧА В ЗЕЛЕНОБОРСКОЙ БИБЛИОТЕКЕ]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191119014528/http://www.kraism.by/kyltyra/789-literaturnaya-vstrecha-v-zelenoborskoj-biblioteke.html/ |date=19 лістапада 2019 }} * [http://www.rulit.org/read/869 II Международный литературный фестиваль «Славянские традиции»]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110716142337/http://www.rulit.org/read/869 |date=16 ліпеня 2011 }} [[Катэгорыя:Літаратурныя аб’яднанні Беларусі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1994 годзе]] 1xxu8m8q6lk0mqmtx5cvu5oywww0dwk 0 750820 5148261 5082083 2026-05-29T10:20:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Кіраўнікі */ 5148261 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Адміністрацыя Заводскага раёна г. Мінска |скарачэнне = |арыгінальная назва = |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |краіна = Рэспубліка Беларусь |друк = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = |шырыня выявы = |подпіс выявы = |эмблема = |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |дата стварэння = |папярэднік1 = |папярэднік2 = |папярэднік3 = |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = [[Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт]] |штаб-кватэра = 220026, г. [[Мінск]], [[вуліца Жылуновіча (Мінск)|вул. Жылуновіча]], 17 |region_code = BY |бюджэт = |імя міністра1 = |функцыя міністра1 = |імя міністра2 = |функцыя міністра2 = |імя главы1 = Уладзімір Дзмітрыевіч Шыбека |пасада главы1 = Кіраўнік |імя главы2 = |пасада главы2 = |вышэйстаячае ведамства = |падведамны орган1 = |падведамны орган2 = |дакумент1 = |сайт = |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Адміністрацыя Заводскага раёна г. Мінска''' — [[Выканаўчая ўлада|выканаўчы і распарадчы орган]] [[мясцовае кіраванне|мясцовага кіравання]] першаснага тэрытарыяльнага ўзроўню на тэрыторыі [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскага раёна]] горада [[Мінск]]а [[Беларусь|Беларусі]]. Падсправаздачны і падкантрольны [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]] і [[Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт|Мінскаму гарадскому выканаўчаму камітэту]]<ref name="pravo">[https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h11000108 Закон Республики Беларусь от 4 января 2010 г. № 108-З «О местном управлении и самоуправлении в Республике Беларусь»]</ref>. Агульнае кіраўніцтва дзейнасцю адміністрацыі ажыццяўляе яе кіраўнік. Адміністрацыя размешчана ў цэнтры раёна па [[вуліца Жылуновіча (Мінск)|вуліцы Жылуновіча]], 17 у будынку былога Сталінскага (Заводскага) раённага камітэта [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] (архітэктар — [[Абрам Духан]])<ref name="bsa">[http://bsa.by/news/BUA/priglashaem_na_vystavku Абрам Григорьевич Духан. К 90-летию со дня рождения архитектора]</ref> . == Кіраўнікі == * [[Сяргей Міхайлавіч Масляк]] (28 сакавіка 2019 — 22 красавіка 2024<ref>[https://blr.belta.by/president/view/sjargej-masljak-naznachany-ministram-pryrodnyh-resursau-i-ahovy-navakolnaga-asjaroddzja-130461-2024/ Сяргей Масляк назначаны міністрам прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя]</ref>) * [[Уладзімір Дзмітрыевіч Шыбека]] (з 18 чэрвеня 2024) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|zav.minsk.gov.by|Адміністрацыі Заводскага раёна г. Мінска}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Адміністрацыі раёнаў Мінска}} [[Катэгорыя:Арганізацыі Мінска]] [[Катэгорыя:Адміністрацыі гарадскіх раёнаў Беларусі]] [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] [[Катэгорыя:Вуліца Жылуновіча (Мінск)]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Абрама Духана]] q5fmfowt7wj2lr1wqz8qbsp6e9gvj6w 5148262 5148261 2026-05-29T10:20:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148262 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Адміністрацыя Заводскага раёна г. Мінска |скарачэнне = |арыгінальная назва = |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |краіна = Рэспубліка Беларусь |друк = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = |шырыня выявы = |подпіс выявы = |эмблема = |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |дата стварэння = |папярэднік1 = |папярэднік2 = |папярэднік3 = |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = [[Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт]] |штаб-кватэра = 220026, г. [[Мінск]], [[вуліца Жылуновіча (Мінск)|вул. Жылуновіча]], 17 |region_code = BY |бюджэт = |імя міністра1 = |функцыя міністра1 = |імя міністра2 = |функцыя міністра2 = |імя главы1 = [[Уладзімір Дзмітрыевіч Шыбека]] |пасада главы1 = Кіраўнік |імя главы2 = |пасада главы2 = |вышэйстаячае ведамства = |падведамны орган1 = |падведамны орган2 = |дакумент1 = |сайт = |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Адміністрацыя Заводскага раёна г. Мінска''' — [[Выканаўчая ўлада|выканаўчы і распарадчы орган]] [[мясцовае кіраванне|мясцовага кіравання]] першаснага тэрытарыяльнага ўзроўню на тэрыторыі [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскага раёна]] горада [[Мінск]]а [[Беларусь|Беларусі]]. Падсправаздачны і падкантрольны [[Прэзідэнт Беларусі|Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь]] і [[Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт|Мінскаму гарадскому выканаўчаму камітэту]]<ref name="pravo">[https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h11000108 Закон Республики Беларусь от 4 января 2010 г. № 108-З «О местном управлении и самоуправлении в Республике Беларусь»]</ref>. Агульнае кіраўніцтва дзейнасцю адміністрацыі ажыццяўляе яе кіраўнік. Адміністрацыя размешчана ў цэнтры раёна па [[вуліца Жылуновіча (Мінск)|вуліцы Жылуновіча]], 17 у будынку былога Сталінскага (Заводскага) раённага камітэта [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|КПБ]] (архітэктар — [[Абрам Духан]])<ref name="bsa">[http://bsa.by/news/BUA/priglashaem_na_vystavku Абрам Григорьевич Духан. К 90-летию со дня рождения архитектора]</ref> . == Кіраўнікі == * [[Сяргей Міхайлавіч Масляк]] (28 сакавіка 2019 — 22 красавіка 2024<ref>[https://blr.belta.by/president/view/sjargej-masljak-naznachany-ministram-pryrodnyh-resursau-i-ahovy-navakolnaga-asjaroddzja-130461-2024/ Сяргей Масляк назначаны міністрам прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя]</ref>) * [[Уладзімір Дзмітрыевіч Шыбека]] (з 18 чэрвеня 2024) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|zav.minsk.gov.by|Адміністрацыі Заводскага раёна г. Мінска}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Адміністрацыі раёнаў Мінска}} [[Катэгорыя:Арганізацыі Мінска]] [[Катэгорыя:Адміністрацыі гарадскіх раёнаў Беларусі]] [[Катэгорыя:Заводскі раён (Мінск)]] [[Катэгорыя:Вуліца Жылуновіча (Мінск)]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Абрама Духана]] 77gj0kqhdm9ifmy36vfsxb4p0a0rez0 0 752276 5148099 4621459 2026-05-28T21:28:01Z ~2026-31921-18 168940 5148099 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Зураеў}} {{Вучоны}} '''Аляксандр Віктаравіч Зураеў''' (нар. {{ДН|10|2|1993}}, [[Мінск]], [[Беларусь]]) — беларускі хімік, спецыяліст у галіне фізічнай хіміі, дэкан [[Хімічны факультэт БДУ|хімічнага факультэта]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (з 2023 па 2026). [[Кандыдат навук|Кандыдат хімічных навук]] (2019), [[дацэнт]] (2021). == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] (спецыяльнасць «Хімія (фармацэўтычная дзейнасць)», 2015; аспірантура, 2019). Працаваў у Беларускім дзяржаўным універсітэце (з 2017, [[Навукова-даследчы інстытут фізіка-хімічных праблем БДУ|Навукова-даследчы інстытут фізіка-хімічных праблем]], лабараторыя хіміі кандэнсаваных асяроддзяў, малодшы, з 2019 — навуковы, з 2020 — старшы навуковы супрацоўнік, з 2020 — хімічны факультэт, кафедра неарганічнай хіміі, дацэнт, з 2022 — кафедра агульнай хіміі і методыкі выкладання хіміі, загадчык кафедры). Навуковыя інтарэсы: металапалімерныя кампазітныя матэрыялы; гетэрагенны каталіз; супрамалекулярная хімія. == Літаратура == * Синтез и физико-химические свойства поли-5-винилтетразолатов Cu, Ni, Pd и продуктов их термолиза : диссертация … кандидата химических наук : 02.00.04 : защищена 21.05.2019 : утверждена 23.10.2019 / Зураев Александр Викторович. — Минск, 2019. * Copper-polymer nanocomposite: an efficient catalyst for green Huisgen click synthesis / Zuraev A.V. [et al.] // Tetrahedron Letters. — 2018. — T. 59, iss. 16. — P. 1583—1586. * Water Soluble Palladium(II) and Platinum(II) Acyclic Diaminocarbene Complexes : Solution Behavior, DNA Binding, and Antiproliferative Activity / Tatiyana V. Serebryanskaya [et al.] // New Journal of Chemistry. — 2020. — T. 44, iss. 15. — P. 5762—5773. == Спасылкі == * [https://zviazda.by/be/news/20231004/1696422687-alyaksandr-zuraeu-kab-ruhac-navuku-naperad-vuchony-prosta-abavyazany-byc Аляксандр Зураеў: Каб рухаць навуку наперад, вучоны проста абавязаны быць практыкам] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Зураеў Аляксандр Віктаравіч}} [[Катэгорыя:Хімікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Дэканы хімічнага факультэта БДУ]] ml3q79egesmfcfkdtyuz9n0fxdogbz8 5148277 5148099 2026-05-29T11:02:35Z M.L.Bot 261 афармленне 5148277 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Зураеў}} {{Вучоны}} '''Аляксандр Віктаравіч Зураеў''' (нар. {{ДН|10|2|1993}}, [[Мінск]], [[Беларусь]]) — беларускі хімік, спецыяліст у галіне фізічнай хіміі, дэкан [[Хімічны факультэт БДУ|хімічнага факультэта]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] (2023-2026). [[Кандыдат навук|Кандыдат хімічных навук]] (2019), [[дацэнт]] (2021). == Біяграфія == Скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] (спецыяльнасць «Хімія (фармацэўтычная дзейнасць)», 2015; аспірантура, 2019). Працаваў у Беларускім дзяржаўным універсітэце (з 2017, [[Навукова-даследчы інстытут фізіка-хімічных праблем БДУ|Навукова-даследчы інстытут фізіка-хімічных праблем]], лабараторыя хіміі кандэнсаваных асяроддзяў, малодшы, з 2019 — навуковы, з 2020 — старшы навуковы супрацоўнік, з 2020 — хімічны факультэт, кафедра неарганічнай хіміі, дацэнт, з 2022 — кафедра агульнай хіміі і методыкі выкладання хіміі, загадчык кафедры). Навуковыя інтарэсы: металапалімерныя кампазітныя матэрыялы; гетэрагенны каталіз; супрамалекулярная хімія. == Літаратура == * Синтез и физико-химические свойства поли-5-винилтетразолатов Cu, Ni, Pd и продуктов их термолиза : диссертация … кандидата химических наук : 02.00.04 : защищена 21.05.2019 : утверждена 23.10.2019 / Зураев Александр Викторович. — Минск, 2019. * Copper-polymer nanocomposite: an efficient catalyst for green Huisgen click synthesis / Zuraev A.V. [et al.] // Tetrahedron Letters. — 2018. — T. 59, iss. 16. — P. 1583—1586. * Water Soluble Palladium(II) and Platinum(II) Acyclic Diaminocarbene Complexes : Solution Behavior, DNA Binding, and Antiproliferative Activity / Tatiyana V. Serebryanskaya [et al.] // New Journal of Chemistry. — 2020. — T. 44, iss. 15. — P. 5762—5773. == Спасылкі == * [https://zviazda.by/be/news/20231004/1696422687-alyaksandr-zuraeu-kab-ruhac-navuku-naperad-vuchony-prosta-abavyazany-byc Аляксандр Зураеў: Каб рухаць навуку наперад, вучоны проста абавязаны быць практыкам] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Зураеў Аляксандр Віктаравіч}} [[Катэгорыя:Хімікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Дэканы хімічнага факультэта БДУ]] f63btep8lru4mrrxkxb7160iz6dxlax 100 753022 5147978 5147458 2026-05-28T15:51:29Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5147978 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Соні Ролінз|2026-05-27T17:45:35Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Дзін Ачэсан|2026-05-27T05:31:17Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Оскар Галецкі|2026-05-26T14:36:57Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Людвік Калянкоўскі|2026-05-25T14:07:00Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Фёдар Сяргеевіч Фешчанка|2026-05-24T20:34:52Z|DobryBrat}} {{Новы артыкул|Хорст Ябланоўскі|2026-05-24T14:24:10Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Уладзіслаў Пятровіч Гулевіч|2026-05-23T18:29:13Z|M.L.Bot}} {{Новы артыкул|Юрый Васілевіч Грыбоўскі|2026-05-23T18:14:48Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Штаб-кватэра UNESCO|2026-05-23T17:46:22Z|Γλωσσολαλιά}} {{Новы артыкул|Бату Сяргеевіч Хасікаў|2026-05-23T15:01:30Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Станіслаў Уладзіміравіч Думін|2026-05-23T14:22:19Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Алена Карп|2026-05-23T11:02:55Z|Dzejka}} {{Новы артыкул|Махмут Ахметавіч Гарэеў|2026-05-22T18:47:29Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Тамара Амвросьеўна Будкевіч|2026-05-22T08:10:36Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Васіль Фёдаравіч Гарбузаў|2026-05-22T05:45:45Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Урыэль Вайнрайх|2026-05-22T00:50:43Z|Aurel Iepureanu}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 9lh3dovd3yj28ajm1w3rpi1gn4uhnma 100 753287 5147974 5147454 2026-05-28T15:50:46Z NirvanaBot 40832 +10 новых 5147974 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Кубак Беларусі па гандболе 2015|2026-05-28T11:02:14Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 РЦАП-СДЮШАР|2026-05-28T10:59:01Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 РДВАР|2026-05-28T10:56:23Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Гродна-93-ГрДУ»|2026-05-28T10:50:22Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 БАК «Вікторыя»|2026-05-28T10:47:30Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Віталюра» Мінск|2026-05-28T10:42:36Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Кубак Беларусі па гандболе 2016|2026-05-28T09:15:12Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Кубак Беларусі па гандболе 2017|2026-05-28T09:00:03Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 ГК МАЗ-Орша|2026-05-28T05:38:21Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|ГК МАЗ-Орша|2026-05-28T05:12:36Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Бальшавіцкая трыбуна (міёрская раённая газета)|2026-05-27T15:29:49Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Сцяпан Мікалаевіч Фалькоўскі|2026-05-27T13:50:12Z|~2026-31379-15}} {{Новы артыкул|Максім Андрэевіч Крупейчанка|2026-05-27T07:16:27Z|MaximKrupa}} {{Новы артыкул|Сезон 2020/2021 ГК Віцязь Мінск|2026-05-27T06:56:26Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Караль Фларыян Кастравіцкі|2026-05-26T16:52:21Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Даніэль Кастравіцкі|2026-05-26T16:41:20Z|JerzyKundrat}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> ao2nech8tbt1z4aiaokxh5mb4etwgte 0 758086 5148273 4671117 2026-05-29T10:41:21Z Aliaksei Lastouski 75892 5148273 wikitext text/x-wiki '''Гружэўскі''' — прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Дзяніс Віктаравіч Гружэўскі]] — беларускі футбаліст * [[Міхаіл Мар’янавіч Гружэўскі]] — беларускі педагог * [[Ян Гружэўскі]] - тэолаг, рэктар Віленскай езуіцкай акадэміі {{неадназначнасць}} ioaplzpuc0da2s9g5okgpg06lg8cg9s 100 763680 5147979 5147459 2026-05-28T15:51:40Z NirvanaBot 40832 +10 новых 5147979 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Кубак Беларусі па гандболе 2015|2026-05-28T11:02:14Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 РЦАП-СДЮШАР|2026-05-28T10:59:01Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 РДВАР|2026-05-28T10:56:23Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Гродна-93-ГрДУ»|2026-05-28T10:50:22Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 БАК «Вікторыя»|2026-05-28T10:47:30Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Віталюра» Мінск|2026-05-28T10:42:36Z|Slavazai1973}} {{Новы артыкул|Кубак Беларусі па гандболе 2016|2026-05-28T09:15:12Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Кубак Беларусі па гандболе 2017|2026-05-28T09:00:03Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 ГК МАЗ-Орша|2026-05-28T05:38:21Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|ГК МАЗ-Орша|2026-05-28T05:12:36Z|Паўлюк Шапецька}} {{Новы артыкул|Сцяпан Мікалаевіч Фалькоўскі|2026-05-27T13:50:12Z|~2026-31379-15}} {{Новы артыкул|Сезон 2020/2021 ГК Віцязь Мінск|2026-05-27T06:56:26Z|Паўлюк Шапецька}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> ontuw3k6tnructvjwae3q3qgi4abu32 0 765934 5148144 5114984 2026-05-29T00:06:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148144 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор | Назва = Разбойнік Бойтра | Назва-арыгінал = בויטרע גזלן | Выява = | Памер = | Подпіс выявы = | Жанр = [[паэма]] | Аўтар = [[Мойшэ Кульбак]] | Мова арыгіналу = | Напісаны = [[1936]] | Публікацыя = [[1936]] | Асобнае выданне = | Выдавецтва = [[Штэрн (часопіс, Мінск)|Штэрн]], [[Менск]] | Пераклад = | Электронная версія = https://kamunikat.org/download.php?item=31561-1.pdf&pubref=31561 | Вікікрыніцы-тэкст = }} '''«Бойтра»''' ці '''«Разбойнік Бойтра»''' ({{lang-yi|בויטרע גזלן}}) — [[п’еса]] [[Мойшэ Кульбак]]а, якая ўпершыню была надрукавана ў 1936 годзе ў [[Менск]]у ў часопісе «[[Штэрн (часопіс, Мінск)|Штэрн]]»<ref name="Bojtra">{{Cite web |url=https://kamunikat.org/dzeyaslow-litaraturna-mastatski-chasopis-72 |title=Фелікс Баторын. Бойтра. Дзеяслоў № 72, с. 134—175 |access-date=30 мая 2024 |archive-date=21 мая 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521070257/https://kamunikat.org/dzeyaslow-litaraturna-mastatski-chasopis-72 |url-status=dead }}</ref>. Драма «Бойтра» была створана ў 1936 годзе і тады ж была пастаўлена [[Дзяржаўны яўрэйскі тэатр БССР|Дзяржаўным яўрэйскім драматычным тэатрам]] у Менску (рэжысёр — [[Саламон Міхоэлс]]), мела поспех, але неўзабаве была забаронена як твор «[[вораг народа|ворага народа]]», пасля не перавыдавалася і не перакладалася на іншыя мовы<ref name="Bojtra" />. Толькі аднойчы, у 1966 годзе, да 70-годдзя з дня нараджэння пісьменніка, тады ўжо рэабілітаванага, часопіс «[[Саветыш геймланд]]» змясціў гэту п’есу на сваіх старонках<ref name="Bojtra" />. У 1937 годзе п’еса ішла на сцэне парыжскага тэатра [[ПІАТ]] у пастаноўцы Довіда Ліхта<ref>[https://www.museumoffamilyhistory.com/yt/piat.htm «PIAT»]</ref>. У 1957 годзе тэкст быў надрукаваны з рукапісу ў тэль-авіўскім часопісе «Голдэнэ кэйт». [[Файл:Moshe Kulbak.jpg|thumb|Мойшэ Кульбак]] == Змест == Паказаныя ў драме падзеі адбываліся ў [[Мяжа аселасці|мяжы аселасці]] ў часы кіравання [[Расійская імперыя|расійскага імператара]] [[Мікалай I|Мікалая І]]<ref name="Bojtra" />. Мікалай I выдаў указ, якім праз валявое рашэнне ўвёў асаблівыя ўмовы рэкруцкіх набораў для яўрэяў<ref name="Bojtra" />. Па гэтым указе ажыццяўленне рэкруцкіх набораў ускладалася на яўрэйскія абшчыны (кагалы)<ref name="Bojtra" />. Пры гэтым хлопчыкаў можна было здаваць у салдаты з 12-гадовага ўзросту<ref name="Bojtra" />. Кагалы часта здавалі ў салдаты сіротаў і паўсіротаў, дзяцей беднякоў, маўляў, і ў бядняцкіх сем’ях ратоў паменее, і сіроты будуць утрымлівацца за дзяржаўны кошт<ref name="Bojtra" />. Урад стварыў спецыяльныя ваенныя каманды, якія ездзілі па мястэчках, [[выкраданне людзей|адлоўлівалі]] яўрэйскіх хлопчыкаў і 12, і 10, і нават 8 год — усіх, хто трапіць пад руку — і здавалі іх у так званыя «кантаністы»<ref name="Bojtra" />. Дзяцей накіроўвалі ў спецыяльныя батальёны кантаністаў, дзе іх прыводзілі да праваслаўя, некага і прымусова<ref name="Bojtra" />. Мала хто з дзяцей, выявіўшы ўпартасць, заставаўся ў веры дзядоў. Нярэдкасцю сярод кантаністаў бывалі выпадкі самазабойства<ref name="Bojtra" />. Афіцыйна вайсковая служба пачыналася з 20 год і доўжылася 25 гадоў<ref name="Bojtra" />. Час знаходжання ў батальёнах кантаністаў да прызыўнога ўзросту ў тэрмін службы не залічваўся<ref name="Bojtra" />. Адначасова аднавілася палітыка высялення яўрэяў з вёсак<ref name="Bojtra" />. Яўрэі супраціўляліся, не хацелі пакідаць родныя мясціны<ref name="Bojtra" />. Выгнаныя з вёсак яўрэі сем’ямі бадзяліся па лясах і палях, здабывалі хлеб надзённы выпадковымі заробкамі<ref name="Bojtra" />. Здаралася, голад падштурхоўваў самых адчайных да разбою<ref name="Bojtra" />. У [[драма|драме]] Мойшэ Кульбака апавядаецца пра тое, як у памянёных вышэй умовах сын балагола Хаім, што застаўся сіратою, таленавіты, але бедны юнак, быў здадзены кагалам у салдаты<ref name="Bojtra" />. Пры гэтым істотную ролю адыграла і тая акалічнасць, што ў хлапца закахалася дачка старосты кагалу, багатага і ўплывовага чалавека, які не хацеў аддаць яе за жабрака і меў намер па-свойму ўладкаваць жыццё роднага дзіцяці<ref name="Bojtra" />. Хаіму ўдалося ўцячы з салдат, і ён зрабіўся высакародным атаманам разбойнікаў, яўрэйскім [[Робін Гуд]]ам<ref name="Bojtra" />. Толькі ж апынуўшыся паміж жорнамі самадзяржаўнай улады і ўлады кагалу, герой-адзіночка не здолеў перамагчы<ref name="Bojtra" />. І хоць урэшце яму ўдалося аб’яднацца з каханаю, але толькі дзеля таго, каб ім разам загінуць…<ref name="Bojtra" /> == Пераклад == Твор «Разбойнік Бойтра» пад назвай «Бойтра» быў перакладзены на [[беларуская мова|беларускую мову]] паэтам і перакладчыкам [[Фелікс Баторын|Феліксам Баторыным]] у 2014 годзе і надрукаваны ў 72 выпуску часопіса [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]<ref name="Bojtra" />. == Блізкія творы == * Верш Андрэя Александровіча «[[:s:Творы (Александровіч, 1932—1933)/1/II/Разбойнік Буйтра|Разбойнік Буйтра]]» (1928). {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://kamunikat.org/download.php?item=31561-1.pdf&pubref=31561 ''Бойтра'']{{Недаступная спасылка}}, Пераклад Фелікса Баторына, апублікаваны ў 72 выпуску часопіса [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]], с. 134—175. {{Мойшэ Кульбак}} [[Катэгорыя:Творы Мойшэ Кульбака]] [[Катэгорыя:Творы 1936 года]] [[Катэгорыя:П’есы]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы, перакладзеныя на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Літаратурныя творы на ідыш]] q9aahitv1vvaxmge7rti7rgbhy1i2ks 0 778907 5148295 4888588 2026-05-29T11:22:06Z DBatura 73587 5148295 wikitext text/x-wiki [[File:Flag of Turkestan.svg|міні|Сцяг Туркестана, які выкарыстоўвалі басмачы.]] '''Басмацтва''' — антыбальшавісцкі рух у [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]]. Актыўная дзейнасць адносіцца да 1917—1926 гадоў, хоць дробныя атрады дзейнічалі па канец 1930-х. З’яўленню басмацтва папярэднічаў нацыянальны рух у [[Туркестан (рэгіён)|Туркестан]]е, які ўзнік з-за паслаблення расійскай цэнтральнай улады ў выніку [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі 1917 года]]. Антыўрадавыя сілы ўзначальваліся партыямі «Мілі-Ітыхат» («Нацыянальнае аб’яднанне»), «Шура-і-Ісламія» («Савет ісламу») і «Шура-і-Улемія» («Савет улемаў»). Іх лозунгамі былі [[панцюркізм]], стварэнне Какандскай аўтаноміі, газават ([[джыхад]]) супраць няверных. Антысавецкі характар нацыянальны рух у краі набыў пасля абвяшчэння савецкай улады, у лістападзе – снежні 1917 года. Першым буйным сутыкненнем басмачоў (літаральна з [[цюркская мова|цюрк.]] — «''налётчыкі''») з атрадамі [[Чырвоная гвардыя (Расія)|Чырвонай гвардыі]] сталі баі ў студзені – лютым 1918 года ў раёне [[Каканд]]а з фарміраваннямі Іргаша (арганізаваны ўрадам Какандскай аўтаноміі; былі разбітыя, сышлі ў [[Кітай]]). У розныя перыяды развіцця басмацтва лідарства ў ім пераходзіла да таго ці іншага камандзіра ўзброеных фарміраванняў (некаторыя атрады не падпарадкоўваліся ніякаму лідару). Іх падтрымлівалі дзеячы нацыянальна-арыентаваных палітычных партый. Атрады паўстанцаў (колькасцю ад некалькіх чалавек да некалькіх тысяч чалавек) ствараліся па тэрытарыяльна-племянной прыкмеце, часта вялі баявыя дзеянні адзін супраць аднаго або пераходзілі на бок [[бальшавікі|бальшавікоў]]. Басмачы раптам нападалі на населеныя пункты, невялікія гарнізоны, прамысловыя аб’екты, знішчалі чыгуначныя шляхі і станцыі, склады, здзяйснялі забойствы (у тым ліку партыйных і савецкіх работнікаў, жанчын, якія знялі паранджу, прыхільнікаў савецкай улады і членаў іх сем’яў). Атрады басмачоў папаўняліся добраахвотнікамі і гвалтоўна мабілізаванымі. Актыўную дапамогу (зброяй, грашыма, прадастаўленнем баз, [[ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]]) басмацтва атрымлівала ад [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], а таксама [[Персія|Персіі]], [[Турцыя|Турцыі]], [[Хівінскае ханства|Хівінскага ханства]], [[Бухарскі эмірат|Бухарскага эмірата]], [[Афганістан]]а і т.зв. сінцзянскіх мілітарыстаў, якія імкнуліся пры дапамозе басмачоў і [[Белы рух|белагвардзейцаў]] умацаваць свой уплыў у Сярэдняй Азіі. == Гл. таксама== * [[Афганскі паход Чырвонай арміі (1929)]] == Літаратура == * Плеханов А. М. [https://bigenc.ru/c/basmachestvo-ef853a Басмачество] // Большая российская энциклопедия, 2024. * [https://www.britannica.com/event/Russian-Revolution/The-February-Revolution Basmachi Revolt] // Britannika. {{Дзяржаўныя ўтварэнні перыяду Грамадзянскай вайны і станаўлення СССР (1917—1924)}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Расіі]][[Катэгорыя:Гісторыя Цэнтральнай Азіі]][[Катэгорыя:Антысавецкія паўстанні]] i1x7baej5szes81df9ge3r3hhgoxp3n 0 783118 5148221 4939965 2026-05-29T07:52:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148221 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сака}} {{Футбаліст}} '''Букаё Сака''' ({{lang-en|Bukayo Saka}}; нар. {{ДН|5|9|2001}}) — англійскі футбаліст, паўабаронца клуба «[[Арсенал Лондан|Арсенал]]» і нацыянальнай [[зборная Англіі па футболе|зборнай Англіі]]. Акрамя пазіцыі ў паўабароне здольны згуляць вінгера і абаронцы. Вылучаецца нападніцкімі здольнасцямі і творчасцю, дзякуючы чаму лічыцца адным з найлепшых маладых футбалістаў у свеце<ref>Ridley, Nathan (5.04.2022). [https://www.mirror.co.uk/sport/football/news/arsenal-bukayo-saka-best-wonderkids-26636784 «Arsenal star Bukayo Saka tops list of 100 best wonderkids including Gabriel Martinelli»]. Daily Mirror.</ref><ref>Mayo, Marc (5.04.2022). [https://uk.sports.yahoo.com/news/arsenal-study-names-bukayo-saka-091541060.html?guccounter=1&guce_referrer=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&guce_referrer_sig=AQAAAJRUUVze2_JY44IrPXiok5SnswSyR7K-L-eCeDfu7lhtUJGN3XWPZMoTUHEzZ4VIQ6njG4vDbA7gz0fiGOceJsVwlyhUiOE-pNzz32X5lL8J9MvIvJBxRma4sENtz2AH8kCMUk4rFm4cLcPhvdqpQx_iaACgAd2UK95Ocp_9Vte3 «Arsenal: Study names Bukayo Saka as Europe’s best young player»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220806083937/https://uk.sports.yahoo.com/news/arsenal-study-names-bukayo-saka-091541060.html?guccounter=1&guce_referrer=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&guce_referrer_sig=AQAAAJRUUVze2_JY44IrPXiok5SnswSyR7K-L-eCeDfu7lhtUJGN3XWPZMoTUHEzZ4VIQ6njG4vDbA7gz0fiGOceJsVwlyhUiOE-pNzz32X5lL8J9MvIvJBxRma4sENtz2AH8kCMUk4rFm4cLcPhvdqpQx_iaACgAd2UK95Ocp_9Vte3 |date=6 жніўня 2022 }}. Yahoo! Sports.</ref><ref>Collings, Simon (27.04.2021). [https://www.standard.co.uk/sport/football/bukayo-saka-london-football-awards-young-player-2021-arsenal-b932036.html «Bukayo Saka: Arsenal star named Young Player of the Year at London Football Awards 2021»]. Evening Standard.</ref>. Паходзіць з [[Нігерыя|нігерыйскай]] сям’і. == Кар’ера == Сака рыхтаваўся быў у моладзевай акадэміі «[[ФК Уотфард|Уотфард]]»<ref>Berrill, Lewis (9.07.2021). [https://web.archive.org/web/20210709163108/https://www.watfordobserver.co.uk/news/19432871.harry-kane-bukayo-saka-jadon-sanchos-time-watford-fc/ «Harry Kane, Bukayo Saka and Jadon Sancho’s time at Watford FC»]. Watford Observer.</ref>, першы чым далучыўся да акадэміі «[[Арсенал Лондан|Арсеналу]]». На сваё 17-годдзе склаў прафесійны кантракт з клубам, далучыўшыся да каманды клуба да 23 гадоў. У асноўнай дружыне клуба дэбютаваў 29 лістапада 2018 года ў матчы [[Ліга Еўропы УЕФА|Лігі Еўропы]] супраць украінскага клуба «[[Ворскла Палтава|Ворскла]]», калі з'явіўся на пляцоўцы на 69-й хвіліне сустрэчы. 13 снежня згуляў у тым жы турніры ўжо супраць азербайджанскага «[[Карабах Агдам|Карабаха]]». У матчы Прэм’ер-лігі дэбютаваў 1 студзеня 2019 года ў матчы супраць «[[ФК Фулхэм|Фулхэма]]», замяніўшы [[Алекс Івобі|Алекса Івобі]] на 83-й хвіліне<ref>[https://www.goal.com/en/news/he-is-very-important-for-us-emery-excited-by-sakas-arsenal/nxfi3kd76zop1soq6vivyqf09 «Arsenal news: Emery excited by Saka’s Arsenal debut»]. Goal.</ref>. Футбаліст, такім чынам, стаў першым іграком XXI стагоддзя ў матчах галоўнага англійскага першынства. Стабільна пачаў прыцягвацца да матчаў «кананіраў» з [[чэмпіянат Англіі па футболе 2019—2020 гадоў|сезона 2019—2020 гадоў]]. У ліпені 2020 года паўабаронца склаў новую доўгатэрміновую дагавор з клубам. 4 кастрычніка 2020 года адзначыўся голам у матчы супраць «[[Шэфілд Юнайтэд]]» на [[Эмірэйтс (стадыён)|Эмірэйтс]], дзякуючы чаму лонданцы здабылі перамогу з лікам 2:1<ref>[https://www.bbc.co.uk/sport/football/54313273 «Arsenal 2–1 Sheffield United: Gunners extend Blades’ point-less start»]. BBC Sport.</ref>. 26 снежня ўключыў мяч у браму «[[Чэлсі Лондан|Чэлсі]]» ў пераможнай гульні на хатняй арэне з лікам 3:1. У снежні і студзені спартсмен стаў найлепшым футбалістам клуба. [[чэмпіянат Англіі па футболе 2021—2022 гадоў|Сезон 2021—2022 гадоў]] стаў вельмі паспяховым для футбаліста, бо ён забіў 11 галоў у 38 матах Прэм’ер-лігі. == Дасягненні == '''«Арсенал»''': * Уладальнік [[Кубак Англіі па футболе|Кубка Англіі]]: 2020 * Уладальнік [[Суперкубак Англіі па футболе|Суперкубка Англіі]]: 2020, 2023 == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Transfermarkt}} * {{Soccerway}} * {{Worldfootball}} {{Склад ФК Арсенал}} {{Навігацыйны блок2 |загаловак = Сака ў складзе [[Зборная Англіі па футболе|зборнай Англіі]] на [[Чэмпіянат свету па футболе|чэмпіянатах свету]] і [[Чэмпіянат Еўропы па футболе|Еўропы]] |стыль_загалоўка = background-color: {{Колер|Англія}}; |Склад зборнай Англіі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2020 |Склад зборнай Англіі па футболе на чэмпіянаце свету 2022 |Склад зборнай Англіі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2024 }} {{DEFAULTSORT:Сака Букаё}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Футбалісты Англіі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Англіі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Арсенал Лондан]] ojm3lovpcwc44az029y6cx3teecqe5y 0 785325 5148075 5028952 2026-05-28T20:09:02Z Паўлюк Шапецька 37440 5148075 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = красавік 2013 |назва = |удзельнікаў = |гарады = |стадыёны = спартова-аздараўленчы комплекс «Алімпія» г. Ліда |чэмпіён = [[ГК БНТУ-БелАЗ|«БНТУ-БелАЗ»]] |разоў = 14 |2 месца = [[ГК Гараднічанка|Гараднічанка]] |3 месца = [[ЖГК Гомель|Гомель]] |дублёры = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = [[Кацярына Канстанцінаўна Сіліцкая|Кацярына Сіліцкая]] |бгалоў = 17 |лепшы = |папярэдні сезон = [[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын 2012|2012]] |наступны сезон = [[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын 2014|2014]] }} '''Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын 2013''' — 16-ы розыгрыш [[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын|кубка Беларусі па гандболе сярод жанчын]]. Фінал чатырох адбыўся ў [[Ліда|Лідзе]] ў красавіку 2013 года. Перамогу атрымаў клуб «[[ГК БНТУ-БелАЗ|БНТУ-БелАЗ]]». == Паўфіналы == {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center|19 красавіка|| align=center|Ліда||bgcolor="#bbeebb"|'''[[ГК БНТУ-БелАЗ|БНТУ-БелАЗ]]''' ||align=center|'''44:14''' ||[[ГК Бярэзіна Бабруйск|Бярэзіна]] |- |align=center|19 красавіка|| align=center|Ліда||bgcolor="#bbeebb"|'''[[ГК Гараднічанка|Гараднічанка]]''' ||align=center|'''26:17''' ||[[ЖГК Гомель|Гомель]] |} == Матч за 3-е месца == {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center|20 красавіка|| align=center|Ліда|| bgcolor="#bbeebb"|'''[[ЖГК Гомель|Гомель]]'''||align=center|'''38:22''' ||[[ГК Бярэзіна Бабруйск|Бярэзіна]] |} == Фінал == {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center|20 красавіка || align=center|Ліда||align=right bgcolor="#bbeebb"|'''[[ГК БНТУ-БелАЗ|БНТУ-БелАЗ]]''' ||align=center|'''22:20''' ||[[ГК Гараднічанка|Гараднічанка]] |} == Найлепшыя гульцы == * левая крайняя — [[Наталля Сяргееўна Коціна|Наталля Коціна]] ([[ГК Гараднічанка|Гараднічанка]]) * правая крайняя — [[Яна Сяргееўна Емяльяненка|Яна Емяльяненка]] ([[ЖГК Гомель|Гомель]]) * лінейная — [[Наталля Платанавіч]] ([[ГК БНТУ-БелАЗ|БНТУ-БелАЗ]]) * левая паўсярэдняя — [[Юлія Сляманава]] ([[ГК БНТУ-БелАЗ|БНТУ-БелАЗ]]) * правая паўсярэдняя — [[Наталля Сяргееўна Васілеўская|Наталля Васілеўская]] ([[ГК Гараднічанка|Гараднічанка]]) * варатар — [[Алеся Уладзіміраўна Сафонава|Алеся Сафонава]] ([[ГК БНТУ-БелАЗ|БНТУ-БелАЗ]]) * разыгрываючая — [[Карына Аляксандраўна Ёжыкава|Карына Ёжыкава]] ([[ГК БНТУ-БелАЗ|БНТУ-БелАЗ]]) Найлепшым бамбардзірам стала [[Кацярына Канстанцінаўна Сіліцкая|Кацярына Сіліцкая]] ([[ГК БНТУ-БелАЗ|БНТУ-БелАЗ]]) == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://lidanews.by/news/sport/775news.html Команда «БНТУ-БелАЗ» увезла из Лиды Кубок Беларуси по гандболу (фото)] * [https://handball.by/istoriya-kubka-belarusi/ Обладатели Кубка Республики Беларусь среди женских команд в хронологической последовательности:] * [https://bntubelaz.by/index.php?option=com_content&view=article&id=447:q-q---&catid=17:2009-05-14-19-05-03&Itemid=1 Финал четырех] * [https://bntubelaz.by/index.php?option=com_content&view=article&id=450:2013-04-20-18-47-59&catid=17:2009-05-14-19-05-03&Itemid=1 БНТУ-БелАЗ стал обладателем Кубка Беларуси] * [https://gp.by/novosti/sport/news21989.html Состоялась жеребьевка 1/4 финала Кубка Беларуси по гандболу среди женских команд ] {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:2013 год у гандболе]] [[Катэгорыя:2013 год у Лідзе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2013 годзе]] [[Катэгорыя:Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын|2013]] [[Катэгорыя:Спорт у Лідзе]] stry2cktf9d3kxhq15t3duleevxis8s 5148186 5148075 2026-05-29T04:47:23Z Паўлюк Шапецька 37440 5148186 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = красавік 2013 |назва = |удзельнікаў = |гарады = |стадыёны = спартова-аздараўленчы комплекс «Алімпія» г. Ліда |чэмпіён = [[ГК БНТУ-БелАЗ|«БНТУ-БелАЗ»]] |разоў = 14 |2 месца = [[ГК Гараднічанка|Гараднічанка]] |3 месца = [[ЖГК Гомель|Гомель]] |дублёры = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = [[Кацярына Канстанцінаўна Сіліцкая|Кацярына Сіліцкая]] |бгалоў = 17 |лепшы = |папярэдні сезон = [[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын 2012|2012]] |наступны сезон = [[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын 2014|2014]] }} '''Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын 2013''' — 16-ы розыгрыш [[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын|кубка Беларусі па гандболе сярод жанчын]]. Фінал чатырох адбыўся ў [[Ліда|Лідзе]] ў красавіку 2013 года. Перамогу атрымаў клуб «[[ГК БНТУ-БелАЗ|БНТУ-БелАЗ]]». == Першы этап == {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center| || ||[[ЖГК Гомель|Гомель]]|| ||[[ЖГК Аркатрон Мінск|Аркатрон]] |- |align=center| || ||[[ГК БНТУ-БелАЗ|БНТУ-БелАЗ]] || || [[Вікторыя-Бярэсце]] |- |align=center| || ||[[ГК Друць Бялынічы|Друць]]|| ||[[ГК Гараднічанка|Гараднічанка]] |- |align=center| || ||[[ГК Бярэзіна Бабруйск|Бярэзіна]]|| ||[[ГК Віцебчанка|Віцебчанка]] |} == Паўфіналы == {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center|19 красавіка|| align=center|Ліда||bgcolor="#bbeebb"|'''[[ГК БНТУ-БелАЗ|БНТУ-БелАЗ]]''' ||align=center|'''44:14''' ||[[ГК Бярэзіна Бабруйск|Бярэзіна]] |- |align=center|19 красавіка|| align=center|Ліда||bgcolor="#bbeebb"|'''[[ГК Гараднічанка|Гараднічанка]]''' ||align=center|'''26:17''' ||[[ЖГК Гомель|Гомель]] |} == Матч за 3-е месца == {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center|20 красавіка|| align=center|Ліда|| bgcolor="#bbeebb"|'''[[ЖГК Гомель|Гомель]]'''||align=center|'''38:22''' ||[[ГК Бярэзіна Бабруйск|Бярэзіна]] |} == Фінал == {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center|20 красавіка || align=center|Ліда||align=right bgcolor="#bbeebb"|'''[[ГК БНТУ-БелАЗ|БНТУ-БелАЗ]]''' ||align=center|'''22:20''' ||[[ГК Гараднічанка|Гараднічанка]] |} == Найлепшыя гульцы == * левая крайняя — [[Наталля Сяргееўна Коціна|Наталля Коціна]] ([[ГК Гараднічанка|Гараднічанка]]) * правая крайняя — [[Яна Сяргееўна Емяльяненка|Яна Емяльяненка]] ([[ЖГК Гомель|Гомель]]) * лінейная — [[Наталля Платанавіч]] ([[ГК БНТУ-БелАЗ|БНТУ-БелАЗ]]) * левая паўсярэдняя — [[Юлія Сляманава]] ([[ГК БНТУ-БелАЗ|БНТУ-БелАЗ]]) * правая паўсярэдняя — [[Наталля Сяргееўна Васілеўская|Наталля Васілеўская]] ([[ГК Гараднічанка|Гараднічанка]]) * варатар — [[Алеся Уладзіміраўна Сафонава|Алеся Сафонава]] ([[ГК БНТУ-БелАЗ|БНТУ-БелАЗ]]) * разыгрываючая — [[Карына Аляксандраўна Ёжыкава|Карына Ёжыкава]] ([[ГК БНТУ-БелАЗ|БНТУ-БелАЗ]]) Найлепшым бамбардзірам стала [[Кацярына Канстанцінаўна Сіліцкая|Кацярына Сіліцкая]] ([[ГК БНТУ-БелАЗ|БНТУ-БелАЗ]]) == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://lidanews.by/news/sport/775news.html Команда «БНТУ-БелАЗ» увезла из Лиды Кубок Беларуси по гандболу (фото)] * [https://handball.by/istoriya-kubka-belarusi/ Обладатели Кубка Республики Беларусь среди женских команд в хронологической последовательности:] * [https://bntubelaz.by/index.php?option=com_content&view=article&id=447:q-q---&catid=17:2009-05-14-19-05-03&Itemid=1 Финал четырех] * [https://bntubelaz.by/index.php?option=com_content&view=article&id=450:2013-04-20-18-47-59&catid=17:2009-05-14-19-05-03&Itemid=1 БНТУ-БелАЗ стал обладателем Кубка Беларуси] * [https://gp.by/novosti/sport/news21989.html Состоялась жеребьевка 1/4 финала Кубка Беларуси по гандболу среди женских команд ] {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:2013 год у гандболе]] [[Катэгорыя:2013 год у Лідзе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2013 годзе]] [[Катэгорыя:Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын|2013]] [[Катэгорыя:Спорт у Лідзе]] hyh6fgfec686zxfthq4313uf0z8ty2w 0 785835 5148188 5056607 2026-05-29T04:48:27Z Паўлюк Шапецька 37440 5148188 wikitext text/x-wiki У сезоне 2012/2013 жаночы гандбольны клуб «[[ЖГК Аркатрон Мінск|Аркатрона]]» з горада [[Мінск]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2012/2013|2012/2013]] ('''4-е месца'''), * [[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын 2013|2013]] ('''першы этап'''). == Склад каманды == * [[Лілія Бурдук]] (1989) * [[Кацярына Мухіна]] (1988) * [[Вольга Гарлоўская]] (1983) * [[Паліна Луцэнка]] (1993) * [[Анастасія Паляшчук]] (1995) * [[Наталля Карэцкая]] (1993) * [[Святлана Лашчаных]] (1994) * [[Вікторыя Сяргееўна Шаманоўская|Вікторыя Шаманоўская]] (1993) * [[Надзея Манікайла]] (1995) * [[Аляксандра Мурашчанка]] (1994) * [[Ганна Сцяпанава]] (1994) * [[Кацярына Лісок]] (1986) * [[Аляксандра Шурман]] (1989) * [[Карына Сарока]] (1994) == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Анатоль Закладной]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} [[Тамара Уладзіміраўна Басей|Тамара Басей]] (трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2011/2012 ЖГК Аркатрон Мінск]] * [[Сезон 2013/2014 ЖГК Аркатрон Мінск]] == Спасылкі == * [https://pressball.by/blog/pressball/78886/ Рассветы и туманы] [[Катэгорыя:Сезоны ЖГК Аркатрон Мінск|2012/2013]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2012/2013|Аркатрон]] [[Катэгорыя:2012 год у Мінску]] [[Катэгорыя:2013 год у Мінску]] 6pj8uvlr35dsw6y55zdg4gxfpd43uo1 0 785847 5148192 5058991 2026-05-29T04:50:23Z Паўлюк Шапецька 37440 5148192 wikitext text/x-wiki У сезоне 2012/2013 жаночы гандбольны клуб «[[ГК Віцебчанка|Віцебск-Ганна]]» з горада [[Віцебск]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2012/2013|2012/2013]] ('''6 месца'''), * [[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын 2013|2013]] ('''першы этап'''). == Склад каманды == * [[Марыя Маўрына]] (1993) * [[Ганна Кузняцова]] (1994) * Яна Паўлоўская (1989) * Кацярына Шайкова (1994) * [[Рэгіна Уладзіміраўна Кудраўцава|Рэгіна Кудраўцава]] (1989) * [[Альбіна Адаменка]] (1995) * Алена Мірановіч (1996) * Кацярына Аўсяенка (1988) * Алеся Шадко (1991) * Кацярына Міхно (1987) * [[Аляксандра Вільчык]] (1995) * Анастасія Грамыка (1996) * Валерыя Маркава (1996) * Ніна Цявалюк (1990) * [[Анастасія Сквярнюк]] (1990) * Арья Херсан (1997) * Шурман<ref>[https://sportpanorama.by/news/gandbolistki-bntu-belaz-v-chempionate-2 Гандболистки БНТУ-БелАЗ в чемпионате Беларуси разгромили «Друть»]</ref> * Гіль == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Уладзімір Наганаў]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} [[Васіль Уладзіміравіч Глазкін|Васіль Глазкін]] (трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2011/2012 ЖГК Віцебск-Ганна]] * [[Сезон 2013/2014 ЖГК Віцебск-Ганна]] == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://pressball.by/blog/pressball/78886/ Рассветы и туманы] [[Катэгорыя:Сезоны ГК Віцебчанка|2012/2013]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2012/2013|Віцебчанка]] [[Катэгорыя:2012 год у Віцебску]] [[Катэгорыя:2013 год у Віцебску]] j04rzvtt83yoqvpki2hu7mz7gdphewa 0 785848 5148190 5058996 2026-05-29T04:49:35Z Паўлюк Шапецька 37440 5148190 wikitext text/x-wiki У сезоне 2012/2013 жаночы гандбольны клуб «[[ГК Друць Бялынічы|Друць]]» з горада [[Бялынічы]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе сярод жанчын 2012/2013|2012/2013]] ('''5 месца'''), * [[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па гандболе сярод жанчын 2013|2013]] ('''першы этап'''). == Склад каманды == * Сняжана Дзятлава (1994) * [[Вольга Аляксандраўна Нікіціна|Вольга Нікіціна]] (1996) * [[Таццяна Куксянкова]] (1986) * [[Ірына Агалакава]] (1989) * [[Ксенія Гадзімава]] (1995) * [[Вольга Ільіна]] (1995) * [[Вераніка Юшкевіч]] (1991) * [[Галіна Ісарева]] (1983) * [[Таццяна Баравікова]] (1995) * [[Ганна Нікалаенка]] (1984) * [[Вольга Ярмоленка]] (1983) * [[Вікторыя Марозава]] (1995) * [[Марта Кахно|Марта Корбут]] (1991) * [[Кацярына Гаваранкова]] (1995) * Гунаева<ref>[https://sportpanorama.by/news/gandbolistki-bntu-belaz-v-chempionate-2 Гандболистки БНТУ-БелАЗ в чемпионате Беларуси разгромили «Друть»]</ref> == Трэнеры каманды == * {{Сцяг Беларусі}} [[Васіль Фаменка]] (галоўны трэнер) * {{Сцяг Беларусі}} Таццяна Здрук (трэнер) == Гл. таксама == * [[Сезон 2011/2012 ГК Друць Бялынічы]] * [[Сезон 2013/2014 ГК Друць Бялынічы]] == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://pressball.by/blog/pressball/78886/ Рассветы и туманы] [[Катэгорыя:Сезоны ГК Друць Бялынічы|2012/2013]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2012/2013|Друць]] [[Катэгорыя:2012 год у Бялынічах]] [[Катэгорыя:2013 год у Бялынічах]] kgtbxyyhwjczv19jkmz7lommc3esxhy 0 786982 5148205 4983648 2026-05-29T06:03:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148205 wikitext text/x-wiki '''Будаўніцтва 790 і папраўча-працоўны лагер''' (у 1953 годзе — '''Ермакоўскае лагернае аддзяленне (ЕрмакЛА)''' — падраздзяленне, якое дзейнічала ў сістэме папраўча-працоўных устаноў [[ГУЛАГ]] [[Міністэрства ўнутраных спраў СССР|Міністэрства ўнутраных спраў]] [[СССР]], якое працавала ў 1951—1953 гадах на станцыі [[Аўрора (Усходне-Казахстанская вобласць)|Аўрора]] на {{нп5|Туркестана-Сібірская магістраль|Туркестана-Сібірскай магістралі|ru|Турксиб}} (сёння [[Усходне-Казахстанская вобласць]], [[Казахстан]]). Ва [[Усць-Каменагорск]]у размяшчалася лагернае аддзяленне №16<ref name=":3"></ref>. == Гісторыя == Арганізаваны 31 мая 1951 года<ref name=":0">{{кніга|аўтар = Сигачев, С.|частка = Строительство 790 и ИТЛ|загаловак = Система исправительно-трудовых лагерей в СССР, 1923—1960: Справочник / Общество «Мемориал», Государственный архив Российской Федерации|арыгінал = |спасылка = http://old.memo.ru/history/nkvd/gulag/r3/r3-373.htm|адказны = Составитель: Смирнов, М. Б.; [Научные редакторы: Н. Г. Охотин, А. Б. Рогинский]|выданне = |месца = Москва|выдавецтва = Звенья|год = 1998|том = |старонкі = |старонак = 597, [1] с.: карт.|серыя = |isbn = 5-7870-0022-6|тыраж = |ref = |archive-date = 19 студзеня 2025|archive-url = https://web.archive.org/web/20250119125130/http://old.memo.ru/history/nkvd/gulag/r3/r3-373.htm}}</ref>. 14 мая 1953 перайменаваны ў Ермакоўскае лагернае аддзяленне (ЕрмакЛА)<ref name=":0"></ref><ref name=":1">{{кніга|аўтар = Сигачев, С.|частка = Ермаковское ЛО (Ермаковлаг)|загаловак = Система исправительно-трудовых лагерей в СССР, 1923—1960: Справочник / Общество «Мемориал», Государственный архив Российской Федерации|арыгінал = |спасылка = http://old.memo.ru/history/nkvd/gulag/r3/r3-99.htm|адказны = Составитель: Смирнов, М. Б.; [Научные редакторы: Н. Г. Охотин, А. Б. Рогинский]|выданне = |месца = Москва|выдавецтва = Звенья|год = 1998|том = |старонкі = |старонак = 597, [1] с.: карт.|серыя = |isbn = 5-7870-0022-6|тыраж = |ref = }}</ref>. Вязні лагера прыцягваліся да абслугоўвання Будаўнічага ўпраўлення 790, свідравых прац, будаўніцтва службовых і казарменных памяшканняў для падраздзяленняў Галоўнага ўпраўлення ўнутраных войскаў (ГУУВ) [[Міністэрства дзяржаўнай бяспекі СССР]] на камбінаце 820<ref name=":0"></ref>, абслугоўвання Будаўніцтва 790 [[Галоўнае ўпраўленне лагераў прамысловага будаўніцтва|Галоўпрамбуда]], ж/д будаўніцтва, пагрузачна-разгрузачных прац, абслугоўвання бетоннага завода, пясчанага кар’ера, будаўніцтва [[Лінія электраперадачы|ЛЭП]]<ref name=":1"></ref>. У 1952 годзе быў прысвоены першы ўзровень сакрэтнасці<ref name=":3"></ref>. «Будаўніцтва 790 і ППЛ» дзейнічала да 14 мая 1953 года, пасля чаго было перайменавана ў падраздзяленне '''Ермакоўскае лагернае аддзяленне (ЕрмакЛА)''', якое было зачынена 21 жніўня 1953 года<ref name=":4">{{cite web|url = https://kaz.nur.kz/family/school/2130216-qazaqstanda-qarlag-pen-alzhir-den-basqa-qandai-zhazalau-lagerleri-bolgan/|title = Қазақстанда ҚарЛАГ пен АЛЖИР-ден басқа қандай жазалау лагерьлері болған|first = |last = |authorlink = |date = 2022-05-22|work = inbusiness.kz|publisher = |location = |page = |language = kz|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2025-04-24|url-status = live|quote = |ref = }}</ref>. На момант закрыцця лагера, паводле звестак архіваў Расійскай Федэрацыі, там налічвалася 2715 чалавек.<ref name=":1"></ref><ref name=":3"></ref> == Навуковае даследаванне == Пры рабоце з архіўнымі дакументамі казахскімі навукоўцамі было пацверджана існаванне лагера<ref name=":3">{{cite web|url = https://www.inbusiness.kz/ru/last/uchenye-podtverdili-sushestvovanie-lagerya-repressirovannyh-na-territorii-vko|title = Ученые подтвердили существование лагеря репрессированных на территории ВКО|first = |last = |authorlink = |date = 2022-05-22|work = inbusiness.kz|publisher = |location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = https://web.archive.org/web/20250424215043/https://www.inbusiness.kz/ru/last/uchenye-podtverdili-sushestvovanie-lagerya-repressirovannyh-na-territorii-vko|archive-date = 2025-04-24|access-date = 2025-04-24|url-status = live|quote = |ref = }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Лагеры ГУЛАГ ў Казахстане]] [[Катэгорыя:Усходне-Казахстанская вобласць]] azc1v3zwuuxu8z48c0h8yy6hfkbb6lx 0 791341 5148286 5026960 2026-05-29T11:14:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148286 wikitext text/x-wiki {{Запаведная зона | Назва = Бяздонны калодзеж | Нацыянальная назва = | Выява = Biazdonny kalodziež. Ahulny vyhliad (2023-05-29).jpg | Подпіс = Агульны выгляд тэрыторыі ля крыніцы | Катэгорыя МСАП = III |Статус = [[Помнікі прыроды Беларусі|Гідралагічны помнік прыроды мясцовага значэння]] |lat_dir = N|lat_deg = 53.782962 |lon_dir = E|lon_deg = 32.110512 |region = BY-MA |CoordScale = | Размяшчэнне = [[Клімавіцкі раён]], [[Магілёўская вобласць]] | Краіна = Беларусь | Краіны = | Найбліжэйшы горад = [[Клімавічы]] | Плошча = | Сярэдняя вышыня = | Дата заснавання = | Наведвальнасць = | Год наведвальнасці = | Кіруючая арганізацыя = | Сусветная спадчына = | Сайт = |На карце 1 = Беларусь Магілёўская вобласць |Шырыня карты 1 = |crosses180 = |На карце 2 = |Шырыня карты 2 = |Катэгорыя на ВікіСховішчы= }} '''«Бяздонны калодзеж»''' — крыніца ў [[Клімавіцкі раён|Клімавіцкім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] Беларусі. [[Гідралагічны помнік прыроды]] мясцовага значэння.<ref name="mogilevpriroda">{{cite web|url=http://mogilevpriroda.gov.by/index.php/press-tsentr/novosti/item/230-rodniki-klimovichskogo-rajona|title=Родники Климовичского района|publisher=Могилевский областной комитет природных ресурсов и охраны окружающей среды|lang=ru|access-date=2024-08-24|archive-date=7 верасня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250907162251/http://mogilevpriroda.gov.by/index.php/press-tsentr/novosti/item/230-rodniki-klimovichskogo-rajona|url-status=dead}}</ref> == Геаграфія == Крыніца знаходзіцца на правым беразе ракі [[Асцёр (прыток Сажа)| Асцёр]], паблізу вёсак [[Новы Дзедзін]] і [[Стары Дзедзін]]. == Апісанне == Уяўляе сабой магутную крыніцу ўзыходзячага тыпу, якая ўтварае «калодзеж» дыяметрам каля 2 метраў. Вада ў крыніцы вельмі халодная, яе тэмпература круглы год трымаецца на ўзроўні каля +8 °C. Лічыцца чыстай і лекавай, асабліва карыснай для вачэй. Паводле мясцовых жыхароў, вада можа захоўвацца больш за год, не губляючы сваіх якасцей.<ref name="kirlish">{{cite web|url=https://kirlish.livejournal.com/33644.html|title=Новый Дедин и Бездонный колодец. 16.10.16 г.|author=kirlish|website=LiveJournal|date=2016-10-16|lang=ru|access-date=2024-08-24}}</ref> == Легенды == Назва «Бяздонны калодзеж» паходзіць з народнай легенды, паводле якой на гэтым месцы некалі правалілася пад зямлю цэлая царква. Пасля гэтага, як сцвярджалі мясцовыя жыхары, з глыбіні можна было пачуць гукі званоў. Шматлікія спробы вымераць глыбіню крыніцы з дапамогай доўгіх вяровак поспехам не ўвянчаліся, што і замацавала за ёй славу «бяздоннай».<ref name="mogilevpriroda"/> == Культавае значэнне == З даўніх часоў крыніца была важным духоўным цэнтрам для мясцовых жыхароў. Штогод 14 жніўня, на свята [[Мядовы Спас|Макавей]], ля крыніцы праводзіліся малебны і абрад асвячэння вады. На гэтыя святкаванні збіраліся вернікі з усіх навакольных вёсак і нават з суседняй Смаленшчыны.<ref name="kirlish"/> У савецкі перыяд крыніца была занядбана. Аднак у 2010 годзе яе аднавілі і добраўпарадкавалі: над «калодзежам» узвялі драўляную капліцу, а побач пабудавалі купель для акунання.<ref name="rodnikbel">{{cite web|url=https://rodnikbel.by/МО/КЛИ/008-Бездонный/МО-КЛИ-008-Бездонный.html|title=Родник «Бездонный колодец», д.Гонча, Климовичский район, Могилёвская область|publisher=Родники Беларуси|lang=ru|access-date=2024-08-24}}</ref><ref name="mogilevpriroda"/> == Статус == Рашэннем Клімавіцкага раённага выканаўчага камітэта крыніца «Бяздонны калодзеж» абвешчана гідралагічным помнікам прыроды мясцовага значэння з мэтай захавання гэтага ўнікальнага прыроднага аб'екта.<ref name="mogilevpriroda"/> {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://rodnikbel.by/МО/КЛИ/008-Бездонный/МО-КЛИ-008-Бездонный.html Крыніца «Бяздонны калодзеж»] на сайце «Родники Беларуси» * [http://mogilevpriroda.gov.by/index.php/press-tsentr/novosti/item/230-rodniki-klimovichskogo-rajona Родники Климовичского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250907162251/http://mogilevpriroda.gov.by/index.php/press-tsentr/novosti/item/230-rodniki-klimovichskogo-rajona |date=7 верасня 2025 }} на сайце Магілёўскага абласнога камітэта прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя [[Катэгорыя:Крыніцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Помнікі прыроды мясцовага значэння]] [[Катэгорыя:Клімавіцкі раён]] 6ccgexkaqx7tk24a90bd8r9tottfnwx 0 796729 5147950 5070232 2026-05-28T12:06:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5147950 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Беларускі Дом у Варшаве |арыгінальная_назва = {{lang-pl|Fundacja Białoruski Dom w Warszawie}} |абрэвіятура = |тып = [[фонд (арганізацыя)|фонд]], [[грамадская арганізацыя]] |дата_заснавання1 = [[2012]] |цэнтр = [[Варшава]], [[Польшча]] |адрас = вул. Крынічная, 6 |пасада_кіраўніка1 = Кіраўнік |імя_кіраўніка1 = [[Алесь Зарэмбюк]] |сайт = {{URL|https://belaruskidom.eu/}} }} '''«Белару́скі Дом у Варша́ве»''' ({{lang-pl|Białoruski Dom w Warszawie}}) — [[фонд (арганізацыя)|фонд]], які падтрымлівае грамадзянскія ініцыятывы, [[незалежныя СМІ]] і [[Беларуская культура|беларускую культур]]у, а таксама дзейнасць на карысць дэмакратызацыі [[Беларусь|Беларусі]]. Існуе з [[2012]] года<ref>{{cite web|url=https://spis.ngo.pl/142543-fundacja-bialoruski-dom-w-warszawie|title=Fundacja Białoruski Dom w Warszawie |publisher=ngo.pl|lang=pl|accessdate=2023-06-21}}</ref>. == Гісторыя == Ініцыятыва стварэння «Беларускага Дома» з'явілася пасля [[Выбары Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь (2010)|прэзідэнцкіх выбараў 2010 года]] ў Беларусі. Фонд быў заснаваны прадстаўнікамі грамадзянскай кампаніі «[[Еўрапейская Беларусь]]» і руху «[[За Свабоду (рух)|За Свабоду]]», якія апынуліся ў палітычнай эміграцыі ў Польшчы. Першапачаткова сядзіба размяшчалася на [[Вейская вуліца (Варшава)|Вейскай вуліцы]]<ref name="gov-pl">{{cite web|url=https://www.gov.pl/web/premier/premier-podczas-spotkania-z-s-cichanouska-wszystkie-sily-polityczne-w-polsce-lacza-sie-w-walce-o-respektowanie-praw-obywateli-bialorusi|title=Premier podczas spotkania z S. Cichanouską: wszystkie siły polityczne w Polsce łączą się w walce o respektowanie praw obywateli Białorusi|date=2020-09-09|publisher=gov.pl|lang=pl|accessdate=2023-06-21}}</ref>. [[9 верасня]] [[2020]] года, падчас візіту [[Святлана Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]] у Польшчу, прэм'ер-міністр [[Матэвуш Маравецкі|Матэвуш Маравецкі]] перадаў ёй ключы ад новага будынка на вуліцы Крынічнай, 6 у варшаўскім раёне [[Саска Кэмпа]], які стаў новай сядзібай «Беларускага Дома»<ref>{{cite web|url=https://www.rmf24.pl/raporty/raport-bialorus-po-wyborach/news-kryniczna-6-bialoruski-dom-w-warszawie-marzylismy-o-takim-bu,nId,4725111#crp_state=1|title=Kryniczna 6 – Białoruski Dom w Warszawie. "Marzyliśmy o takim budynku"|publisher=rmf24.pl|lang=pl|accessdate=2023-06-21}}</ref>. З [[28 лютага]] [[2022]] года пры «Беларускім Доме» дзейнічае Цэнтр дапамогі добраахвотнікам, якія ваююць за Украіну<ref>{{cite web|url=https://warszawa.wyborcza.pl/warszawa/7,54420,28258030,swietlana-cichanouska-z-wizyta-w-domu-bialoruskim-w-warszawie.html|title=Swietłana Cichanouska w Warszawie. Spotkała się z białoruskimi ochotnikami, którzy będą walczyć o wolność Ukrainy|publisher=warszawa.wyborcza.pl|lang=pl|accessdate=2023-06-21}}</ref>. == Пераслед == У [[2022]] годзе інстаграм-старонка арганізацыі была прызнана ў Беларусі [[Экстрэмісцкія матэрыялы|экстрэмісцкімі матэрыяламі]]<ref>[https://humanconstanta.org/obzor-borby-s-ekstremizmom-v-belarusi-za-iyul-sentyabr-2022/ Обзор борьбы с «экстремизмом» в Беларуси за июль-сентябрь 2022]</ref>, а сама арганізацыя — [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]<ref>{{Cite web |url=https://tochka.by/articles/policy/mvd_belarusi_obnovilo_spisok_ekstremistskikh_formirovaniy_kto_tuda_popal/ |title=МВД Беларуси обновило список экстремистских формирований – кто туда попал |access-date=19 снежня 2025 |archive-date=22 снежня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251222235220/https://tochka.by/articles/policy/mvd_belarusi_obnovilo_spisok_ekstremistskikh_formirovaniy_kto_tuda_popal/ |url-status=dead }}</ref>. [[21 чэрвеня]] [[2023]] года стала вядома, што ў Беларусі супраць кіраўніка «Беларускага Дома» [[Алесь Зарэмбюк|Алеся Зарэмбюка]] распачалі тры крымінальныя справы. Па месцы яго жыхарства і прапіскі ў [[Масты|Мастах]] прайшлі ператрусы, а яго бацькоў дапытвалі супрацоўнікі [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчага камітэта]]<ref>{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/32470126.html|title=На кіраўніка «Беларускага Дому ў Варшаве» завялі 3 крымінальныя справы ў Беларусі, яго бацькоў дапыталі сьледчыя|publisher=Радыё Свабода|date=2023-06-21|accessdate=19 снежня 2025}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт|https://belaruskidom.eu/}} * {{Facebook|BelaruskiDom}} * {{Instagram|belaruskidom}} {{Беларускія дэмакратычныя сілы ў выгнанні}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларусаў Польшчы]] [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Польшчы]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Варшавы]] fdm0b66j3i9qpg15kw2q004xljspvpt 0 798047 5148297 5147605 2026-05-29T11:28:37Z M.L.Bot 261 5148297 wikitext text/x-wiki {{кампанія}} '''Зверагаспадарка ў Людвінове''' (з 1940 — '''«Сэрвач»''', з 1945 — '''зверасаўгас «Беларускі»''', цяпер у складзе '''РСУП «Першы Беларускі»''') — гістарычнае прадпрыемства па развядзенні пушных звяроў у [[Людвінова (Вілейскі раён)|Людвінове]] Вілейскага раёна Мінскай вобласці<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://peramoga.by/google-novosti/imperiya-meha-kak-v-ljudvinovo-sozdavali-pushnuju-roskosh/|title=Империя меха. Как в Людвиново создавали пушную роскошь|author=Бабич, Е.|last=|website=Шлях Перамогі|date=2025-11-17|access-date=2026-01-11}}</ref>. == Заснаванне і міжваенны час (1928—1939) == [[Файл:Ludvinova,_Kozieł_Pakleŭski._Людвінова,_Козел_Паклеўскі_(1936).jpg|міні|Дом ветэрынара з вежай на ферме ў 1936 годзе.]] [[Файл:Serwecz ferma futrzarska Dom hodowalny 1932.jpg|thumb|Гадавальны дом на ферме ў 1932 годзе.]] [[Файл:Serwecz ferma futrzarska Klatki dla norek 1932.jpg|thumb|Клеткі для норак на тэрыторыі фермы ў 1932 годзе.]] У 1928 годзе інжынер-аграном Баляслаў Брудзынскі, вывучыўшы еўрапейскі досвед і адпаведную нямецкую і французскую літаратуру, прапанаваў развядзенне пушных звяроў у мясцовых умовах{{sfn|Brudzyński|1932|p=3}}. Імпульсам да гэтага быў артыкул пра серабрыстых лісіц у газеце «Kurjer Wileński», праект распрацоўваўся ў кантакце з экспертам Маўрыцыем Трыбульскім{{sfn|Brudzyński|1932|p=3}}. [[Вінцэнт Козел-Паклеўскі (афіцэр)|Вінцэнт Козел-Паклеўскі]] вылучыў зямлю пад ферму ў сваім маёнтку і інвеставаў у будаўніцтва, якое абышлося ў значную суму, бо ўладальнік прынцыпова вырашыў выкарыстоўваць толькі матэрыял першага гатунку{{sfn|Brudzyński|1932|p=3}}. У 1930 годзе кіраўніком фермы быў прызначаны Мар’ян Александровіч — спецыяліст-зверавод з досведам працы ў замежных гаспадарках{{sfn|Brudzyński|1932|p=4}}. Маёнтак быў часткай вялікага спадчыннага ўладання [[Вялікая Сэрвач]], якое Юлія Козел-Паклеўская падзяліла паміж сынамі: старэйшы Юзаф атрымаў уласна Вялікую Сэрвач, Вінцэнт — новапабудаваны фальварак Людвінова, а малодшы Тадэвуш — [[Кастыкі]] з вадзяным млыном<ref name=":5">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://peramoga.by/novosti/u-ljudvinova-ranej-znahodzilasja-lisinaja-ferma-u-joj-nalichvalasja-kalja-650-lisic-jakih-karmili-kitovym-mjasam/|title=У Людвінова была звераферма яшчэ пры Польшчы. У савецкі час у ёй налічвалася каля 60 тысяч ліс, норак і пясцоў, якіх кармілі кітовым мясам|author=Сяргей Ганчар|last=|website=Шлях Перамогі|date=2018-11-02|access-date=2026-01-12|archive-date=16 верасня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190916162938/http://www.peramoga.by/novosti/u-ljudvinova-ranej-znahodzilasja-lisinaja-ferma-u-joj-nalichvalasja-kalja-650-lisic-jakih-karmili-kitovym-mjasam/|url-status=dead}}</ref>. У кастрычніку 1929 года ў Германіі куплены тры пары серабрыстых лісіц па цане 800 долараў за пару (каля 7200 злотых){{sfn|Brudzyński|1932|p=3, 6}} і тры пары норак{{sfn|Brudzyński|1932|p=3}}. Да 1930 года ў гаспадарцы таксама было 7 скунсаў, гадоўлю якіх Брудзынскі лічыў вельмі рэнтабельнай пабочнай галіной праз іх непераборлівасць у харчаванні{{sfn|Brudzyński|1932|p=4, 6}}. На пачатак 1930-х гадоў тэрыторыя вальернай гаспадаркі займала каля 1 га{{sfn|Brudzyński|1932|p=3}}. Да 1932 года было пабудавана каля 300 драцяных клетак-вальераў на падлозе, кожная мела заслону (мат) ад сонца і адмысловую драўляную хатку-скрыню для абароны ад непагадзі, на кожнай клетцы была шыльда не толькі з нумарам, але і з імем гадаванца<ref name=":5" />{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Кошт адной такой клеткі-вальера перавышаў 100 злотых{{sfn|Brudzyński|1932|p=5}}{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. У комплексе будынкаў былі гадавальны дом (dom hodowlany), дом ветэрынара з назіральнай вежай, якая дазваляла аглядаць усю ферму{{sfn|Słowo|1938|p=4}}, і зверакухня{{sfn|Brudzyński|1932|p=4, 8}}. На ферме гадавалі серабрыстых лісіц, норак і скунсаў{{sfn|Brudzyński|1932|p=2}}. За здароўем звяроў сачыў запрошаны з Германіі ветэрынар — доктар Шміт, які акрамя штодзённага нагляду праводзіў хірургічныя аперацыі, напрыклад, зашываў раны ад укусаў{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Рацыён звяроў складаўся з так званай «мяшанкі» (mіszkulancja) — сумесі сечанага мяса, пражанага вотруб’я і смажаных вантробаў{{sfn|Słowo|1938|p=4}}<ref name=":5" />. Толькі на зверакухні па гатаванні корму працавала 8 рабочых{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Для харчавання 650 лісіц штодня забівалі тры каровы{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Кармленне было строга арганізавана: порцыі падаваліся на ацынкаваных талерках, якія разносілі на падносах, увесь працэс раздачы ежы займаў не больш за 10 хвілін{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Пры гэтым маладыя лісы атрымлівалі трохі мяса на костках для ўмацавання здароўя{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. На ферме ўжывалі гуманны забой звяроў — ін’екцыя хлараформу ў сэрца, які праводзілі перад Калядамі{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Да 1938 года таксама была створана ўнікальная сістэма «выгулаў» (wybiegi) ва ўмовах блізкіх да прыродных для дарослых (племянных) ліс, што забяспечвала ім лепшае развіццё і дазваляла вырастаць на 8 см даўжэйшымі, чым у іншых гаспадарках. Для «выгулаў» выбралі ўчастак лесу плошчай каля 1 га, акружылі яго падвойнай агароджай з драцяной сеткі, укапанай на 60 см углыб, каб прадухіліць падкопы. Паміж дзвюма лініямі плота пакінулі калідор, што дазваляла лёгка назіраць за звярамі. Народжаныя ў няволі звяры заставаліся дзікімі і хаваліся ад людзей у зарасніках, пры патрэбе іх даводзілася лавіць сачкамі{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Такім чынам, лісіц на футра гадавалі ў клетках-вальерах, што прадухіляла пашкоджанне футра, як фізічнае, так і ад сонечнага святла, а таксама спрашчала ўсе працэсы. На «выгулах» трымалі каштоўны генафонд фермы. Таксама на «выгулах» гадавалі племянных лісіц (lisy zarodowe) на продаж, яны цаніліся значна вышэй за футра — племянная пара лісіц першага гатунку каштавала каля 800 долараў (прыкладна 7200 злотых), тым часам як цана аднаго сырога футра на аўкцыёнах у Лондане была ў сярэднім 100 долараў. Пры продажы племянных звяроў Людвінова давала ўнікальную гарантыю: калі звер гінуў або не даваў прыплоду, гаспадарка бясплатна замяняла яго або вяртала грошы{{sfn|Brudzyński|1932|p=7}}. Таксама дзейнічаў пансіён (pensjon), прыём на ўтрыманне і догляд пары звяроў ад іншых асоб, за 50 злотых у месяц{{sfn|Brudzyński|1932|p=6}}. Такія цэны і дадатковыя паслугі рабілі інвестыцыі ў стварэнне прыродных умоў утрымання эканамічна апраўданымі{{sfn|Brudzyński|1932|p=6, 7}}{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Да 1938 года гаспадарка ў Людвінове стала буйнейшай зверафермай у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], на яе прыпадала 50 % агульнанацыянальнай вытворчасці футра{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Да ліпеня 1938 года Вінцэнт Козел-Паклеўскі з братам Юзафам заклалі яшчэ адну звераферму — «Сэрвач», за 1 км ад асноўнай у Людвінове{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Па колькасці звяроў Людвінова перасягалі толькі некаторыя гаспадаркі Германіі, аднак якасць футра з Людвінова лічылася лепшай{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. У сакавіку 1939 года ў Людвінове налічвалася каля 120 асобін, а ў «Сэрвачы» — каля 60 асобін. На футра быў вялікі попыт на аўкцыёнах у Вільні. У прэсе гаспадарку называлі «Львамі гадоўлі Вілейскага павета».{{sfn|Kurjer Wileński|1939|p=5}} З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1939 годзе, Вінцэнт Козел-Паклеўскі мабілізаваны. Трапіў у савецкі палон, з 16 лістапада 1939 да 14 студзеня 1940 года быў вязнем лагера ў [[Казельск]]у. [[Катынскі расстрэл|Забіты 20—22 красавіка 1940 года]] органамі НКУС у [[Катынскі лес|Катынскім лесе]]. == Другая сусветная вайна (1939—1944) == Пасля [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да БССР]] у 1940 годзе маёнтак нацыяналізавалі і ператварылі ў зверасаўгас «'''Сэрвач'''»<ref name=":0">{{Cite web|url=https://fk.archives.gov.by/fond/111451/|title=Звероводческое советское хозяйство (зверосовхоз) "Белорусский" Главного управления звероводческих совхозов Народного Комиссариата (с 03.1946 - Министерства) внешней торговли СССР (с 1949 - Главного управления звероводческих совхозов "Главзверовод" Министе .: Информация о фонде .: Главная|website=fk.archives.gov.by|access-date=2026-01-11}}</ref>. У чэрвені 1941 года сем’і спецыялістаў экстранна эвакуіраваны, а першы савецкі дырэктар — [[Іван Цімчук]], пакінуў гаспадарку пры набліжэнні немцаў<ref name=":3">[https://ludvinovo.vileyka-edu.gov.by/%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0/%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D1%8C-%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9 Из воспоминаний Тимчука И. М.] // Живая память поколений — ГУО «Людвиновская средняя школа» Вилейского района (дата доступа 2026-01-11).</ref>. Перад гэтым былі адчынены клеткі і лісіцы разбегліся<ref name=":5" />. Гэта спарадзіла «ваеннае пакаленне» лісіцы — прывыклыя да людзей яны прыходзілі ў вёскі, а іх нашчадкаў з характэрнай чорнай паласой на спіне паляўнічыя сустракаюць і сёння<ref name=":5" />. Акупацыйныя ўлады перадалі маёнтак обер-лейтэнанту фон Графу як узнагароду за баявыя заслугі, ён часткова аднавіў невялікую звераферму<ref name=":3"/>. 27 красавіка 1942 года партызанскі атрад пад камандаваннем Івана Цімчука правёў аперацыю ў Людвінове. Маёнтак і пабудовы фермы былі знішчаны, акупацыйны ўладальнік фон Граф забіты, а звяры зноў выпушчаны з клетак<ref name=":3" />. Таксама ў 1942 годзе ў [[Вілейская турма|Вілейскай турме]] немцы расстралялі малодшага брата Вінцэнта — Тадэвуша, удзельніка канспірацыі [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]]<ref name=":5" />. == Савецкі перыяд (1944—1987) == У ліпені 1944 года, адразу па вызваленні раёна, пачалося аднаўленне гаспадаркі, якая з 1945 года назвалася зверасаўгас «'''Беларускі'''»<ref name=":0" />. Першым заатэхнікам у 1945 годзе стаў Віктар Вішнеўскі, а з 1947 года пачалося масавае развядзенне норак<ref name=":5" />. У 1960-я гады агульная колькасць звяроў магла дасягаць 60 тысяч, гаспадарка лічылася другой паводле велічыні ў СССР. У 1966 годзе ў гаспадарцы было 18 тысяч норак, 650 лісіц і 500 пясцоў, звяры з’ядалі больш за 18 тон мяса за дзень, такім чынам, тушу сіняга кіта вагой каля 120 тон маглі з’есці за тыдзень.<ref name=":5" /> Да пачатку 1980-х гадоў саўгас стаў прадпрыемствам саюзнага значэння<ref name=":1" />. На фермах трымалі больш за 100 тысяч норак, 4 тысячы пясцоў і 1 тысячу лісіц<ref name=":4">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/ne-iskali-legkikh-putey.html|title=Общий управленческий стаж в хозяйствах Вилейского района Геннадия, Петра и Сергея Мирголовских — 35 лет|first=Елена|last=КЛИМОВИЧ|website=www.sb.by|date=2023-01-10|access-date=2026-01-11}}</ref>. Высокая якасць футра, якое перамагала на міжнародных аўкцыёнах у Ленінградзе, забяспечвалася адмысловым рацыёнам<ref name=":1" />. Жывёл кармілі кітовым мясам, якое прывозілі вагонамі з Адэсы, рыбай з Мурманска і Калінінграда, мясам маржоў і цюленяў з паўночных мораў<ref name=":1" /><ref name=":5" />. Самым лепшым рацыёнам, аднак, лічыліся ялавічына і каніна<ref name=":5" />. Штогадовы даход гаспадаркі перавышаў 300 000 рублёў<ref name=":1" />, а рэнтабельнасць зверагадоўчай галіны агулам у гэты перыяд дасягала 50—200 %<ref name=":2">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://neg.by/novosti/otkrytj/segodnya-i-zavtra-belorusskoj-pushniny-2454/|title=Сегодня and завтра белорусской пушнины|website=neg.by|access-date=2026-01-11}}</ref>. 21 сакавіка 1986 года саўгас падпарадкавалі Вілейскаму раённаму аграпрамысловаму аб’яданню<ref name=":0" />. У 1988 годзе з саўгасам «Беларускі» аб’ядналі калгас імя Калініна, які меў значныя вытворчыя, фінансавыя і сацыяльныя праблемы (у тым ліку чаргу на жытло каля 80 чалавек), да гаспадаркі дадаліся жывёлагадоўля і раслінаводства ўжо не толькі як дапаможныя да зверагадоўлі<ref name=":4" />. Такім чынам, саўгас стаў буйнейшай гаспадаркай у раёне з колькасцю працаўнікоў болей за 1000 чалавек<ref name=":4" />.<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://volozhin.gov.by/ru/novosti-oblasti/item/21779-dinastiya-trekh-khlebnykh-kolosev|title=Династия трех хлебных колосьев - Воложинский районный исполнительный комитет|website=volozhin.gov.by|access-date=2026-01-12}}</ref><ref name=":4" /> == Час дырэктарства Генадзя Міргалоўскага (1988—1996) == У 1988 годзе, праз тры месяцы па далучэнні калгаса імя Калініна, дырэктарам прызначылі Генадзя Міргалоўскага<ref name=":4" />. Гэты перыяд характарызуецца маштабным інфраструктурным развіццём пасёлка Людвінова: * за сродкі гаспадаркі ўзведзена каля 150 кватэр, такім чынам ліквідавана чарга на жытло, таксама прыняты перасяленцы з Чарнобыльскай зоны і краін Балтыі<ref name=":4" />. * за сродкі гаспадаркі ў Людвінове пабудавалі сучасны Дом культуры (адкрыты ў 1993 годзе), краму, заасфальтавалі вуліцы<ref name=":4" />. Пры гаспадарцы быў звярынец, дзе ў розныя часы трымалі ваўкоў, мядзведзяў, зуброў і нават тыгра, спісанага з цырка і выхаджанага людвіноўскімі даглядчыкі<ref name=":5" />. Таксама былі фантаны<ref name=":4" />. == Сучасны стан (з канца 1990-х) == У другой палове 1990-х гадоў галіна сутыкнулася з рэзкім падаражэннем кармоў і стратай дзяржаўнай падтрымкі пасля [[Распад СССР|распаду СССР]]<ref name=":2" />. Зверагадоўля ў Людвінове пачала скарачацца, не вытрымаўшы новых рынкавых умоў<ref name=":4" />. У 2020 годзе зверагадоўчую ферму яшчэ згадваюць як дзейную ў складзе РСУП «'''Першы Беларускі'''»<ref>''Павловская И. А.'' Развитие пушного звероводства в Республике Беларусь // Актуальные проблемы интенсивного развития животноводства : материалы XXIII Международной студенческой научной конференции / редкол.: А. І. Портной (гл. ред.) [и др.]. — Горки : БГСХА, 2020. — 314 с. — ISBN 978-985-7231-28-7. — С. 158.</ref>, але дамінуе ў гаспадарцы іншая галіна вытворчасці. Памяць пра вялікае зверагадоўчае мінулае Людвінова захоўваецца ў экспазіцыях [[Вілейскі краязнаўчы музей|Вілейскага краязнаўчага музея]]<ref name=":1" />. Ад былога маёнтка захаваліся толькі некалькі цагляных будынкаў, падмуркі сядзібы і парк, дзе дагэтуль растуць елкі вышынёй 13-15 метраў, высаджаныя пры Вінцэнце Козел-Паклеўскім шчыльнымі радамі з адлегласцю 0,4 м адна ад другой<ref name=":5" />. У Людвінове ўсталяваны памятны знак першаму савецкаму дырэктару зверасаўгаса «Сэрвач» — Герою Савецкага Саюза [[Іван Мацвеевіч Цімчук|Івану Цімчуку]]<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|ref=Brudzyński|аўтар=Bolesław Brudzyński|загаловак=Serwecz — Ferma zwierząt futerkowych|год=1932|месца=Wilno|выданне=Tygodnik Rolniczy : organ Wileńskiego Towarzystwa Organizacyj i Kółek Rolniczych oraz «Przegląd Lniarski»|нумар=[https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/151362/edition/155253 1-2 (1 stycznia)]|seite=3-8}} * {{h|Kurjer Wileński|1939| Hodowla srebrnych lisów w pow. wilejskim // Kurjer Wileński. – 1939. – [https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/282150 8 marca (№ 67)]. – S. 5.}} * {{h|Słowo|1938| Hodowla srebrnych lisów : [notatka o Wincentym Poklewskim-Koziełł] // Słowo. — Wilno, 1938. — [https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/276854/edition/264719 Nr. 201 (25 lipca)]. — S. 4.}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Вілейскага раёна]] 2z35kgbmqdu20x2s1gv1qclar091ovt 5148298 5148297 2026-05-29T11:32:36Z M.L.Bot 261 /* Другая сусветная вайна (1939—1944) */ 5148298 wikitext text/x-wiki {{кампанія}} '''Зверагаспадарка ў Людвінове''' (з 1940 — '''«Сэрвач»''', з 1945 — '''зверасаўгас «Беларускі»''', цяпер у складзе '''РСУП «Першы Беларускі»''') — гістарычнае прадпрыемства па развядзенні пушных звяроў у [[Людвінова (Вілейскі раён)|Людвінове]] Вілейскага раёна Мінскай вобласці<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://peramoga.by/google-novosti/imperiya-meha-kak-v-ljudvinovo-sozdavali-pushnuju-roskosh/|title=Империя меха. Как в Людвиново создавали пушную роскошь|author=Бабич, Е.|last=|website=Шлях Перамогі|date=2025-11-17|access-date=2026-01-11}}</ref>. == Заснаванне і міжваенны час (1928—1939) == [[Файл:Ludvinova,_Kozieł_Pakleŭski._Людвінова,_Козел_Паклеўскі_(1936).jpg|міні|Дом ветэрынара з вежай на ферме ў 1936 годзе.]] [[Файл:Serwecz ferma futrzarska Dom hodowalny 1932.jpg|thumb|Гадавальны дом на ферме ў 1932 годзе.]] [[Файл:Serwecz ferma futrzarska Klatki dla norek 1932.jpg|thumb|Клеткі для норак на тэрыторыі фермы ў 1932 годзе.]] У 1928 годзе інжынер-аграном Баляслаў Брудзынскі, вывучыўшы еўрапейскі досвед і адпаведную нямецкую і французскую літаратуру, прапанаваў развядзенне пушных звяроў у мясцовых умовах{{sfn|Brudzyński|1932|p=3}}. Імпульсам да гэтага быў артыкул пра серабрыстых лісіц у газеце «Kurjer Wileński», праект распрацоўваўся ў кантакце з экспертам Маўрыцыем Трыбульскім{{sfn|Brudzyński|1932|p=3}}. [[Вінцэнт Козел-Паклеўскі (афіцэр)|Вінцэнт Козел-Паклеўскі]] вылучыў зямлю пад ферму ў сваім маёнтку і інвеставаў у будаўніцтва, якое абышлося ў значную суму, бо ўладальнік прынцыпова вырашыў выкарыстоўваць толькі матэрыял першага гатунку{{sfn|Brudzyński|1932|p=3}}. У 1930 годзе кіраўніком фермы быў прызначаны Мар’ян Александровіч — спецыяліст-зверавод з досведам працы ў замежных гаспадарках{{sfn|Brudzyński|1932|p=4}}. Маёнтак быў часткай вялікага спадчыннага ўладання [[Вялікая Сэрвач]], якое Юлія Козел-Паклеўская падзяліла паміж сынамі: старэйшы Юзаф атрымаў уласна Вялікую Сэрвач, Вінцэнт — новапабудаваны фальварак Людвінова, а малодшы Тадэвуш — [[Кастыкі]] з вадзяным млыном<ref name=":5">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://peramoga.by/novosti/u-ljudvinova-ranej-znahodzilasja-lisinaja-ferma-u-joj-nalichvalasja-kalja-650-lisic-jakih-karmili-kitovym-mjasam/|title=У Людвінова была звераферма яшчэ пры Польшчы. У савецкі час у ёй налічвалася каля 60 тысяч ліс, норак і пясцоў, якіх кармілі кітовым мясам|author=Сяргей Ганчар|last=|website=Шлях Перамогі|date=2018-11-02|access-date=2026-01-12|archive-date=16 верасня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190916162938/http://www.peramoga.by/novosti/u-ljudvinova-ranej-znahodzilasja-lisinaja-ferma-u-joj-nalichvalasja-kalja-650-lisic-jakih-karmili-kitovym-mjasam/|url-status=dead}}</ref>. У кастрычніку 1929 года ў Германіі куплены тры пары серабрыстых лісіц па цане 800 долараў за пару (каля 7200 злотых){{sfn|Brudzyński|1932|p=3, 6}} і тры пары норак{{sfn|Brudzyński|1932|p=3}}. Да 1930 года ў гаспадарцы таксама было 7 скунсаў, гадоўлю якіх Брудзынскі лічыў вельмі рэнтабельнай пабочнай галіной праз іх непераборлівасць у харчаванні{{sfn|Brudzyński|1932|p=4, 6}}. На пачатак 1930-х гадоў тэрыторыя вальернай гаспадаркі займала каля 1 га{{sfn|Brudzyński|1932|p=3}}. Да 1932 года было пабудавана каля 300 драцяных клетак-вальераў на падлозе, кожная мела заслону (мат) ад сонца і адмысловую драўляную хатку-скрыню для абароны ад непагадзі, на кожнай клетцы была шыльда не толькі з нумарам, але і з імем гадаванца<ref name=":5" />{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Кошт адной такой клеткі-вальера перавышаў 100 злотых{{sfn|Brudzyński|1932|p=5}}{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. У комплексе будынкаў былі гадавальны дом (dom hodowlany), дом ветэрынара з назіральнай вежай, якая дазваляла аглядаць усю ферму{{sfn|Słowo|1938|p=4}}, і зверакухня{{sfn|Brudzyński|1932|p=4, 8}}. На ферме гадавалі серабрыстых лісіц, норак і скунсаў{{sfn|Brudzyński|1932|p=2}}. За здароўем звяроў сачыў запрошаны з Германіі ветэрынар — доктар Шміт, які акрамя штодзённага нагляду праводзіў хірургічныя аперацыі, напрыклад, зашываў раны ад укусаў{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Рацыён звяроў складаўся з так званай «мяшанкі» (mіszkulancja) — сумесі сечанага мяса, пражанага вотруб’я і смажаных вантробаў{{sfn|Słowo|1938|p=4}}<ref name=":5" />. Толькі на зверакухні па гатаванні корму працавала 8 рабочых{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Для харчавання 650 лісіц штодня забівалі тры каровы{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Кармленне было строга арганізавана: порцыі падаваліся на ацынкаваных талерках, якія разносілі на падносах, увесь працэс раздачы ежы займаў не больш за 10 хвілін{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Пры гэтым маладыя лісы атрымлівалі трохі мяса на костках для ўмацавання здароўя{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. На ферме ўжывалі гуманны забой звяроў — ін’екцыя хлараформу ў сэрца, які праводзілі перад Калядамі{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Да 1938 года таксама была створана ўнікальная сістэма «выгулаў» (wybiegi) ва ўмовах блізкіх да прыродных для дарослых (племянных) ліс, што забяспечвала ім лепшае развіццё і дазваляла вырастаць на 8 см даўжэйшымі, чым у іншых гаспадарках. Для «выгулаў» выбралі ўчастак лесу плошчай каля 1 га, акружылі яго падвойнай агароджай з драцяной сеткі, укапанай на 60 см углыб, каб прадухіліць падкопы. Паміж дзвюма лініямі плота пакінулі калідор, што дазваляла лёгка назіраць за звярамі. Народжаныя ў няволі звяры заставаліся дзікімі і хаваліся ад людзей у зарасніках, пры патрэбе іх даводзілася лавіць сачкамі{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Такім чынам, лісіц на футра гадавалі ў клетках-вальерах, што прадухіляла пашкоджанне футра, як фізічнае, так і ад сонечнага святла, а таксама спрашчала ўсе працэсы. На «выгулах» трымалі каштоўны генафонд фермы. Таксама на «выгулах» гадавалі племянных лісіц (lisy zarodowe) на продаж, яны цаніліся значна вышэй за футра — племянная пара лісіц першага гатунку каштавала каля 800 долараў (прыкладна 7200 злотых), тым часам як цана аднаго сырога футра на аўкцыёнах у Лондане была ў сярэднім 100 долараў. Пры продажы племянных звяроў Людвінова давала ўнікальную гарантыю: калі звер гінуў або не даваў прыплоду, гаспадарка бясплатна замяняла яго або вяртала грошы{{sfn|Brudzyński|1932|p=7}}. Таксама дзейнічаў пансіён (pensjon), прыём на ўтрыманне і догляд пары звяроў ад іншых асоб, за 50 злотых у месяц{{sfn|Brudzyński|1932|p=6}}. Такія цэны і дадатковыя паслугі рабілі інвестыцыі ў стварэнне прыродных умоў утрымання эканамічна апраўданымі{{sfn|Brudzyński|1932|p=6, 7}}{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Да 1938 года гаспадарка ў Людвінове стала буйнейшай зверафермай у [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], на яе прыпадала 50 % агульнанацыянальнай вытворчасці футра{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Да ліпеня 1938 года Вінцэнт Козел-Паклеўскі з братам Юзафам заклалі яшчэ адну звераферму — «Сэрвач», за 1 км ад асноўнай у Людвінове{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. Па колькасці звяроў Людвінова перасягалі толькі некаторыя гаспадаркі Германіі, аднак якасць футра з Людвінова лічылася лепшай{{sfn|Słowo|1938|p=4}}. У сакавіку 1939 года ў Людвінове налічвалася каля 120 асобін, а ў «Сэрвачы» — каля 60 асобін. На футра быў вялікі попыт на аўкцыёнах у Вільні. У прэсе гаспадарку называлі «Львамі гадоўлі Вілейскага павета».{{sfn|Kurjer Wileński|1939|p=5}} З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1939 годзе, Вінцэнт Козел-Паклеўскі мабілізаваны. Трапіў у савецкі палон, з 16 лістапада 1939 да 14 студзеня 1940 года быў вязнем лагера ў [[Казельск]]у. [[Катынскі расстрэл|Забіты 20—22 красавіка 1940 года]] органамі НКУС у [[Катынскі лес|Катынскім лесе]]. == Другая сусветная вайна (1939—1944) == Пасля [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння Заходняй Беларусі да БССР]] у 1940 годзе маёнтак нацыяналізавалі і ператварылі ў зверасаўгас «'''Сэрвач'''»<ref name=":0">{{Cite web|url=https://fk.archives.gov.by/fond/111451/|title=Звероводческое советское хозяйство (зверосовхоз) "Белорусский" Главного управления звероводческих совхозов Народного Комиссариата (с 03.1946 - Министерства) внешней торговли СССР (с 1949 - Главного управления звероводческих совхозов "Главзверовод" Министе .: Информация о фонде .: Главная|website=fk.archives.gov.by|access-date=2026-01-11}}</ref>. У чэрвені 1941 года сем’і спецыялістаў экстранна эвакуіраваны, а першы савецкі дырэктар — [[Іван Цімчук]], пакінуў гаспадарку пры набліжэнні немцаў<ref name=":3">[https://ludvinovo.vileyka-edu.gov.by/%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B0/%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D1%8C-%D0%BF%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9 Из воспоминаний Тимчука И. М.] // Живая память поколений — ГУО «Людвиновская средняя школа» Вилейского района (дата доступа 2026-01-11).</ref>. Перад гэтым былі адчынены клеткі і лісіцы разбегліся<ref name=":5" />. Гэта спарадзіла «ваеннае пакаленне» лісіц — звыклыя да людзей яны прыходзілі ў вёскі, а іх нашчадкаў з характэрнай чорнай паласой на спіне паляўнічыя сустракаюць і сёння<ref name=":5" />. Акупацыйныя ўлады перадалі маёнтак обер-лейтэнанту фон Графу як узнагароду за баявыя заслугі, ён часткова аднавіў невялікую звераферму<ref name=":3"/>. 27 красавіка 1942 года партызанскі атрад пад камандаваннем Івана Цімчука правёў аперацыю ў Людвінове. Маёнтак і пабудовы фермы былі знішчаны, акупацыйны ўладальнік фон Граф забіты, а звяры зноў выпушчаны з клетак<ref name=":3" />. Таксама ў 1942 годзе ў [[Вілейская турма|Вілейскай турме]] немцы расстралялі малодшага брата Вінцэнта — Тадэвуша, удзельніка канспірацыі [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]]<ref name=":5" />. == Савецкі перыяд (1944—1987) == У ліпені 1944 года, адразу па вызваленні раёна, пачалося аднаўленне гаспадаркі, якая з 1945 года назвалася зверасаўгас «'''Беларускі'''»<ref name=":0" />. Першым заатэхнікам у 1945 годзе стаў Віктар Вішнеўскі, а з 1947 года пачалося масавае развядзенне норак<ref name=":5" />. У 1960-я гады агульная колькасць звяроў магла дасягаць 60 тысяч, гаспадарка лічылася другой паводле велічыні ў СССР. У 1966 годзе ў гаспадарцы было 18 тысяч норак, 650 лісіц і 500 пясцоў, звяры з’ядалі больш за 18 тон мяса за дзень, такім чынам, тушу сіняга кіта вагой каля 120 тон маглі з’есці за тыдзень.<ref name=":5" /> Да пачатку 1980-х гадоў саўгас стаў прадпрыемствам саюзнага значэння<ref name=":1" />. На фермах трымалі больш за 100 тысяч норак, 4 тысячы пясцоў і 1 тысячу лісіц<ref name=":4">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.sb.by/articles/ne-iskali-legkikh-putey.html|title=Общий управленческий стаж в хозяйствах Вилейского района Геннадия, Петра и Сергея Мирголовских — 35 лет|first=Елена|last=КЛИМОВИЧ|website=www.sb.by|date=2023-01-10|access-date=2026-01-11}}</ref>. Высокая якасць футра, якое перамагала на міжнародных аўкцыёнах у Ленінградзе, забяспечвалася адмысловым рацыёнам<ref name=":1" />. Жывёл кармілі кітовым мясам, якое прывозілі вагонамі з Адэсы, рыбай з Мурманска і Калінінграда, мясам маржоў і цюленяў з паўночных мораў<ref name=":1" /><ref name=":5" />. Самым лепшым рацыёнам, аднак, лічыліся ялавічына і каніна<ref name=":5" />. Штогадовы даход гаспадаркі перавышаў 300 000 рублёў<ref name=":1" />, а рэнтабельнасць зверагадоўчай галіны агулам у гэты перыяд дасягала 50—200 %<ref name=":2">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://neg.by/novosti/otkrytj/segodnya-i-zavtra-belorusskoj-pushniny-2454/|title=Сегодня and завтра белорусской пушнины|website=neg.by|access-date=2026-01-11}}</ref>. 21 сакавіка 1986 года саўгас падпарадкавалі Вілейскаму раённаму аграпрамысловаму аб’яданню<ref name=":0" />. У 1988 годзе з саўгасам «Беларускі» аб’ядналі калгас імя Калініна, які меў значныя вытворчыя, фінансавыя і сацыяльныя праблемы (у тым ліку чаргу на жытло каля 80 чалавек), да гаспадаркі дадаліся жывёлагадоўля і раслінаводства ўжо не толькі як дапаможныя да зверагадоўлі<ref name=":4" />. Такім чынам, саўгас стаў буйнейшай гаспадаркай у раёне з колькасцю працаўнікоў болей за 1000 чалавек<ref name=":4" />.<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://volozhin.gov.by/ru/novosti-oblasti/item/21779-dinastiya-trekh-khlebnykh-kolosev|title=Династия трех хлебных колосьев - Воложинский районный исполнительный комитет|website=volozhin.gov.by|access-date=2026-01-12}}</ref><ref name=":4" /> == Час дырэктарства Генадзя Міргалоўскага (1988—1996) == У 1988 годзе, праз тры месяцы па далучэнні калгаса імя Калініна, дырэктарам прызначылі Генадзя Міргалоўскага<ref name=":4" />. Гэты перыяд характарызуецца маштабным інфраструктурным развіццём пасёлка Людвінова: * за сродкі гаспадаркі ўзведзена каля 150 кватэр, такім чынам ліквідавана чарга на жытло, таксама прыняты перасяленцы з Чарнобыльскай зоны і краін Балтыі<ref name=":4" />. * за сродкі гаспадаркі ў Людвінове пабудавалі сучасны Дом культуры (адкрыты ў 1993 годзе), краму, заасфальтавалі вуліцы<ref name=":4" />. Пры гаспадарцы быў звярынец, дзе ў розныя часы трымалі ваўкоў, мядзведзяў, зуброў і нават тыгра, спісанага з цырка і выхаджанага людвіноўскімі даглядчыкі<ref name=":5" />. Таксама былі фантаны<ref name=":4" />. == Сучасны стан (з канца 1990-х) == У другой палове 1990-х гадоў галіна сутыкнулася з рэзкім падаражэннем кармоў і стратай дзяржаўнай падтрымкі пасля [[Распад СССР|распаду СССР]]<ref name=":2" />. Зверагадоўля ў Людвінове пачала скарачацца, не вытрымаўшы новых рынкавых умоў<ref name=":4" />. У 2020 годзе зверагадоўчую ферму яшчэ згадваюць як дзейную ў складзе РСУП «'''Першы Беларускі'''»<ref>''Павловская И. А.'' Развитие пушного звероводства в Республике Беларусь // Актуальные проблемы интенсивного развития животноводства : материалы XXIII Международной студенческой научной конференции / редкол.: А. І. Портной (гл. ред.) [и др.]. — Горки : БГСХА, 2020. — 314 с. — ISBN 978-985-7231-28-7. — С. 158.</ref>, але дамінуе ў гаспадарцы іншая галіна вытворчасці. Памяць пра вялікае зверагадоўчае мінулае Людвінова захоўваецца ў экспазіцыях [[Вілейскі краязнаўчы музей|Вілейскага краязнаўчага музея]]<ref name=":1" />. Ад былога маёнтка захаваліся толькі некалькі цагляных будынкаў, падмуркі сядзібы і парк, дзе дагэтуль растуць елкі вышынёй 13-15 метраў, высаджаныя пры Вінцэнце Козел-Паклеўскім шчыльнымі радамі з адлегласцю 0,4 м адна ад другой<ref name=":5" />. У Людвінове ўсталяваны памятны знак першаму савецкаму дырэктару зверасаўгаса «Сэрвач» — Герою Савецкага Саюза [[Іван Мацвеевіч Цімчук|Івану Цімчуку]]<ref name=":1" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|ref=Brudzyński|аўтар=Bolesław Brudzyński|загаловак=Serwecz — Ferma zwierząt futerkowych|год=1932|месца=Wilno|выданне=Tygodnik Rolniczy : organ Wileńskiego Towarzystwa Organizacyj i Kółek Rolniczych oraz «Przegląd Lniarski»|нумар=[https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/151362/edition/155253 1-2 (1 stycznia)]|seite=3-8}} * {{h|Kurjer Wileński|1939| Hodowla srebrnych lisów w pow. wilejskim // Kurjer Wileński. – 1939. – [https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/282150 8 marca (№ 67)]. – S. 5.}} * {{h|Słowo|1938| Hodowla srebrnych lisów : [notatka o Wincentym Poklewskim-Koziełł] // Słowo. — Wilno, 1938. — [https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/276854/edition/264719 Nr. 201 (25 lipca)]. — S. 4.}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Вілейскага раёна]] iausougjz6jjaw1up10etvssnm83ktt 4 798387 5148060 5135005 2026-05-28T19:38:47Z Emilia Noah 155537 /* */ 5148060 wikitext text/x-wiki {{Архіў|2026|Вікіпедыя:Архіў запытаў на выдаленне}} == [[Арцём Артуравіч Паддубны]] == {{Закрыта}} Энцыклапедычная значнасць адсутнічае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:03, 8 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}. Акрамя таго, што адсутнічае значнасць, дык і артыкул выглядае бедна. Няма крыніц, зносак. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 14 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:24, 27 мая 2026 (+03) == [[Тымаці Оліфант]] == {{Закрыта}} : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:43, 26 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць, крыніцы ёсць тут https://en.wikipedia.org/wiki/Timothy_Olyphant. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 20:27, 29 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]], тое што яны ёсць у АнглВікі добра, але Беларуская Вікіпедыя, гэта іншы праект. Артыкул нават на стаб не цягне. : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць. Крыніцы таксама. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:36, 31 сакавіка 2026 (+03) :: Крыніцы ёсць, але адпаведнасць асобы адмысловым крытэрыям значнасці зусім невідавочная, таму, каб пацвердзіць [[Вікіпедыя:Значнасць]], маем падаць біяграфічную інфармацыю «досыць падрабязна», чаго ў артыкуле пакуль няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:06, 26 красавіка 2026 (+03) :::згодзен, трэба дапісаць артыкул хоць мінімальна. У іншых вікі інфармацыі багата, трэба браць і перакладаць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:30, 26 красавіка 2026 (+03) :::Згодны. Калі аўтар артыкула не працягне дадаваць інфармацыю туды - {{Зраблю| 28.04.2026}} [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:37, 26 красавіка 2026 (+03) ::::{{Зроблена}}, хоць і спазніўся на два дні. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 16:48, 30 красавіка 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул дапрацаваны. Дзякуй вялікі {{u|Feeleman}}! Застаўлена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:52, 1 мая 2026 (+03) == [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР]] == {{закрыта}} Няма крыніц, няма нейтральнасці. Мяркую, сам тэкст скапіяваны аднекуль, чым парушае аўтарскія правы. Увогуле, выглядае як нейкая савецкая агітка.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:23, 28 студзеня 2026 (+03) : Я папрацую з артыкулам. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 28 студзеня 2026 (+03) :Іх трэба раздзяліць на два. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:59, 12 сакавіка 2026 (+03) :: [[Індустрыялізацыя ў БССР]] і [[Калектывізацыя ў БССР]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:05, 13 сакавіка 2026 (+03) :::згодзен, што трэба раздзяліць. Хоць і аб’ём пакуль невялікі [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:28, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Крыніцы з’явіліся. ДобрыБрат трошкі яго дапрацаваў. Праблемы ёсць, але яны ўжо не звязаныя з выдаленнем. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:49, 1 мая 2026 (+03) == [[Марфінізм Пылку (музычны артыст)]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, пустышка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:25, 24 красавіка 2026 (+03) ::{{выдаліць}}, прычым хутка [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:31, 26 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} пуста. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 12:01, 24 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} пуста, няма значнасці асобы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:55, 27 красавіка 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Вельмі коратка, значнасць не паказана. Дапісваць, здаецца, ніхто не будзе. Выдалена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:46, 1 мая 2026 (+03) == [[Цемраборцы (настольная гульня)]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, значнасці хіба зусім няма, нейкая самастойна выдадзеная гульня ад аматараў.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:02, 27 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, пагаджуся, што прадукт даволі спецыфічны, але выдаліўшы гэты артыкул мы страцім інфармацыю аб пэўных фактах, звязаных са станаўленнем беларускага ролевага руху і настолак, якіх і так не так было шмат, і створым у будучыні глебу для чарговых папулісцкіх маніпуляцый а-ля "Мы, кантора ХХХ, першымі выпусцілі бел настольную картачную гульню". [[Удзельнік:Shurix-noise|Shurix-noise]] ([[Размовы з удзельнікам:Shurix-noise|размовы]]) 14:43, 30 красавіка 2026 (+03) :: Я ўжо бачу, што ёсць і АК за розныя часы, і нейкія даклады. Яшчэ пазней пагляджу наколькі рэкламнае ўсё, але пакуль выглядае як нешта значнае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:49, 30 красавіка 2026 (+03) ::Абмяркоўвалі [[Вікіпедыя:Архіў запытаў на выдаленне/2023#Цемраборцы (настольная гульня)|ў 2023 годзе і пакінулі]], з таго часу яшчэ дадаліся крыніцы, ненавінавая цікавасць паказана. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:56, 30 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, пагаджуся з аргументацыяй @[[Удзельнік:Shurix-noise|Shurix-noise]]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:40, 30 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}} Крыніцы ёсць + ужо абмяркоўвалася. Не бачу сэнсу кідаць не сметнішча гісторыі хоць і малыя, але свае, беларускія, праекты. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:57, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Гэты артыкул раней выстаўляўся на выдаленне і быў пакінуты. Змен абставін вакол прадмета артыкула ці змен правілаў Вікіпедыі не адбылося. Старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:49, 1 мая 2026 (+03) == [[Парыж — Рубэ]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, вельмі кароткі артыкул. --[[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 18:26, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Пратэстная намінацыя хутка закрытая. Ніводзін з зазначаных артыкулаў не з’яўляецца занадта кароткім. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:30, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Смерць фашызму]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, вельмі кароткі артыкул. --[[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 18:21, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Пратэстная намінацыя хутка закрытая. Ніводзін з зазначаных артыкулаў не з’яўляецца занадта кароткім. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:30, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Vite]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, вельмі кароткі артыкул. --[[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 18:20, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Пратэстная намінацыя хутка закрытая. Ніводзін з зазначаных артыкулаў не з’яўляецца занадта кароткім. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:30, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Depo DIY]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, камерцыйная рэклама, кросвікіспам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:02, 5 лютага 2026 (+03) ::Я б усё ж прапанаваў {{пакінуць}}. Стыль уласна артыкула не рэкламны. Найвялікшая сетка будаўляных крамаў у Латвіі, да таго ж і міжнароднай можна лічыць. Чаму тут выдаліць, а [[IKEA]] ці [[Lidl]] заставіць? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:00, 5 лютага 2026 (+03) ::Бачу, што стваральнік у розных вікі прасоўвае артыкул - ну так, не вельмі добра выглядае. Але ўсё ж не спам, тэкст чытэльны, інфармацыя карысная. Можна было б па [[ВП:НЕДАВЕДНІК]] выдаляць, але ўсё ж фірма не шараговая, нейкая значнасць ёсць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:05, 5 лютага 2026 (+03) ::: З аднога боку 2200 супрацоўнікаў, з іншага — ''Page on [eswiki] deleted'', ''Page on [enwiki] deleted''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:38, 5 лютага 2026 (+03) ::::Дивись мій акаунт в Українській та Латиській вікіпедії. Ти справді думаєш, що я тут рекламою займаюся? [[Удзельнік:Votre Provocateur|Votre Provocateur]] ([[Размовы з удзельнікам:Votre Provocateur|размовы]]) 22:33, 5 лютага 2026 (+03) ::::: Тут абмяркоўваем артыкул, а не тваю персону. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:55, 5 лютага 2026 (+03) ::::Выдаленне ў іншых раздзелах, шчыра кажучы, не аргумент. Іх там можа і не цікавяць мелкія па іх мерках фірмы з усходняй Еўропы. Гэтак жа бы выдалілі пра наш [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:22, 6 лютага 2026 (+03) ::::: Існуе кансэнсус аб тым, што ў БелВікі дапушчальны пэўны беларусацэнтрызм, але як гэта прыцягнуць да дадзенага кейса, невядома. Таксама мабыць [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]] паводле маштабаў дзейнасці пасалідней будуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:34, 6 лютага 2026 (+03) ::::::Мяркую, што А-100 і Еўраопт можна аднесці да лідараў ў сваіх галінах эканомікі ўнутры Беларусі, і таму маем пра іх артыкулы, а не толькі праз беларусацэнтрызм. ::::::Аналагічна з гэтым Depo: у сваёй нішы лічыцца лідарам, недзе у топах латвійскіх кампаній. Я б і артыкулы пра Rimi і Maxima прывітаў, калі б хто стварыў, хоць яны да Беларусі ніякага дачынення не маюць. Дадаць толькі ў артыкул [[Эканоміка Латвіі]] параграф пра рытэйл і цалкам натуральна будзе мець артыкулы пра згаданыя там фірмы. ::::::Я ўвогуле лічу, што можна пісаць хоць пра найвялікшыя фірмы Науру. Толькі каб захоўвалася структура: спачатку пра эканоміку краіны і яе галіны, а потым дэталі. Але гэта так, рэмарка. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:29, 7 лютага 2026 (+03) ::::::: Калі казаць пра лідараў рынку паводле краін, то Науру не падтрымаю, карлікавымі прынята лічыць краіны меншыя за [[Люксембург]]. Depo DIY здэцца сапраўды лідар у нішы, але не лідар у галіне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:53, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Няма значнасці [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:48, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Рэкламны змест. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:32, 11 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. 2-е месца сярод DIY-рытэйлераў краін Балтыі. Доля рынку, прыкладна каля 40%--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 18:39, 13 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Паказана, што кампанія займае істотнае месца сярод DIY-рытэйлераў краін Балтыі. Пакуль што няма кансэнсэнсусу наконт прызнання гэтай галіны як самастойнай у эканоміцы, таму значнасць прадмету артыкула ставіцца пад сумненне. Старонка захавана з даданнем адпаведнага шаблону. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:53, 25 красавіка 2026 (+03) == [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)]] == {{закрыта}} : Выдалены раней паводле абмеркавання, гл. [[Вікіпедыя:Хуткае выдаленне]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:53, 16 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}. Раней не былі пакінуты прычыны для выдалення. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 16:28, 16 красавіка 2026 (+03) ::: Таксама я нядаўна дадаў "значнасць" у артыкул і цяпер ён не падыходзіць да хуткага выдалення: Хутка могуць выдаляцца артыкулы, калі: Выдаленыя раней паводле абмеркавання артыкулы, створаныя наноў з тым жа ці неістотна адрозным зместам '''без новых акалічнасцяў''', якія б прымусілі пераглядзець папярэдняе рашэнне аб выдаленні. (з [[Вікіпедыя:Хуткае выдаленне]]) [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 16:42, 16 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:26, 19 красавіка 2026 (+03) : Знайшоў адзін артыкул на The Village, які апісваў дзейнасць групы. Больш нічога не знайшоў, хаця можа я і не вельмі добра шукаў. Думаю, што пакуль гэта выдаленне, бо значнасці (у межах Вікі) не хапае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:38, 19 красавіка 2026 (+03) :: {{Пакінуць}} Яшчэ быў [https://dtf.ru/music/2582003-vokrug-fonarnogo-stolba-videoigry-2019 кароткі артыкул] на dtf.ru і [https://www.youtube.com/watch?v=eAEelhW7e6s выпуск] "Музыка в Кубе" на Ютубе. Таксама я не зразумеў, што азначае "у межах Вікі". [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 18:41, 20 красавіка 2026 (+03) ::: [[Вікіпедыя:Значнасць]] — Традыцыйна лічаць, што энцыклапедычнага апісання вартыя не ўсе аб’екты і тэмы, а толькі найболей значныя, якія чымсьці істотна вылучаюцца з агульнага шэрагу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:47, 20 красавіка 2026 (+03) ::: DTF - не [[ВП:АК]], "Музыка в Кубе" - таксама. The Village пакуль самая добрая крыніца. Можа ёсць яшчэ нешта? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:56, 20 красавіка 2026 (+03) ::::[https://m.vk.com/@ppbvfs-priyatno-poznakomitsya-yoo Пост] у ВК ад Winter Mute Music, [https://podster.fm/podcasts/muzykalnoe-korolevstvo/e/337203/muzykalnoe-korolevstvo-vokrug-fonarnogo-stolba-1-vypusk эпізод] падкаста "Музыкальное королевство", здаецца усё. Але артыкула The Village можа хопіць? [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 19:12, 20 красавіка 2026 (+03) :::Перастаньце пакідаць шаблон «пакінуць» па некалькі разоў. Абмеркаванне працуе не так, колькасць «пакінуць» ад аднаго ўдзельніка не паўплывае. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:51, 22 красавіка 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, створаны па-за працэдурай аднаўлення выдаленых старонак. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 22:06, 23 красавіка 2026 (+03) ::Гэта забаронена? [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 10:40, 24 красавіка 2026 (+03) ::: Пажадана ўсё ж такі прытрымлівацца хоць нейкіх [[Вікіпедыя:Выдаленне старонак#Пасля выдалення|правілаў]]. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 14:53, 24 красавіка 2026 (+03) ::::Не ведаў. Прабачце, але артыкул ўжо адноўлены і асабіста я не бачу відавочных прычын для выдалення. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:53, 24 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Па-першае, артыкул раней ужо выдаляўся, таму, згодна з працэдурай, спачатку варта было стварыць запыт на [[ВП:АВС]]. Па-другое, каб не разводзіць бюракратыю, на гэты момант артыкул не адпавядае крытэрыям значнасці беларускай Вікіпедыі. Сярод прыведзеных крыніц толькі адна (спасылка на «The Village») адпавядае патрабаванням [[ВП:АК]]. Астатнія матэрыялы не з’яўляюцца аўтарытэтнымі крыніцамі. Такім чынам, значнасці ў межах Вікіпедыі недастаткова. Выдалена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:12, 25 красавіка 2026 (+03) == [[EIZVA]] == {{закрыта}} * {{выдаліць}}, значнасць прадмету артыкула не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:19, 8 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:16, 17 красавіка 2026 (+03) == [[Крысціна Віталеўна Лядская]] == {{закрыта}} З дасягненняў покуль чырвоны дыплом і аспірантура. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:51, 8 красавіка 2026 (+03) :Я не успела ещё дописать статью, не надо делать поспешных выводов. Мне из-за границы не открываются белорусские источники. Приеду в Минск — допишу. [[Удзельнік:Rabbi Mendl|Tatiana Matlina]] ([[Размовы з удзельнікам:Rabbi Mendl|размовы]]) 00:39, 10 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул дапоўнены, намінацыя закрыта ініцыятарам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:14, 14 красавіка 2026 (+03) == [[Фарыс Німр]] == {{закрыта}} Не артыкул, старонка да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:37, 9 красавіка 2026 (+03) : Спроба заліць туды аўтапераклад незачотная. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:54, 9 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул створаны, вычытаны і захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:12, 14 красавіка 2026 (+03) == Казахі у == {{закрыта}} Артыкулы аўтаматычнага перакладу з памылкамі ўжо ў назве, іх немагчыма вычытаць нават з вялікім жаданнем. * [[Казахі у Манголіі]] * [[Казахі у Туркменіі]] * [[Казахі у Іране]]--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 20 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:48, 3 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Даволі відавочны [[ВП:МАШПЕР]], які ніхто за гэты час не выправіў. Выдалена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:33, 14 красавіка 2026 (+03) == [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)]] == {{Закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць прадмету артыкула не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:33, 3 красавіка 2026 (+03) ::Гэты гурт даволі папулярны, каб пра яго быў артыкул. Па [https://music.yandex.by/artist/5578874 звесткам] Яндекс Музыкі зараз ён мае 75 565 слухачоў у месяц. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:14, 5 красавіка 2026 (+03) ::: Почему бы о нём не написать статью по-русски? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:17, 5 красавіка 2026 (+03) ::::Можна. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:29, 5 красавіка 2026 (+03) ::::Але гэта праца удзельнікаў рускай Вікіпедыі. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:36, 5 красавіка 2026 (+03) ::::: Очень жаль. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:39, 5 красавіка 2026 (+03) {{Канец закрытай секцыі}} ===Вынік=== 20:07, 12 красавіка 2026 {{у|J-ka Zadzvinski}} выдаліў старонку Вакол ліхтарнага слупа (гурт). [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 12:44, 13 красавіка 2026 (+03) == [[Валер Віктаравіч Руселік]] == {{закрыта}} Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:49, 25 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма значнасць. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:45, 3 сакавіка 2026 (+03) : Не праходзіць як журналіст ды блогер? Усё ж нават "зоркай" Белсата яго [https://nashaniva.com/372748 называюць]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:16, 4 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Старонка выдалена ўдзельнікам [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]]. Таму вынік фармальны. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:14, 12 красавіка 2026 (+03) == [[Аляксандр Іосіфавіч Урбановіч]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, кандыдат навук, дацэнт, меў навуковыя інтарэсы, усё. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:51, 29 сакавіка 2026 (+03) : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:53, 30 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}, вядомы навуковец, шмат навуковых прац. Ёсць крынiцы. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 12:52, 30 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons]], колькасць навуковых прац не мае асаблівай ролі, важней паказаць прызнанне яго заслуг у навуковым свеце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:17, 30 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:48, 10 красавіка 2026 (+03) == [[TDK]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:46, 23 сакавіка 2026 (+03) ::Артыкул невялікі, можна выправіць. Я папрацую бліжэйшым часам. ::{{Зраблю|10-04-2026}} [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:16, 28 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул выпраўлены і захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:56, 9 красавіка 2026 (+03) == [[King Promise]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі, толькі сайт творцы. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:51, 23 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Крыніцы ёсць.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]] 15:33, 2 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Спасылкі на незалежныя крыніцы нароўні з сайтам творцы пададзены, старока захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:54, 9 красавіка 2026 (+03) == [[Ruslan Saberov]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:18, 8 сакавіка 2026 (+03) :: [https://ru.wikipedia.org/wiki/Ruslan_Saberov неоднократное воссоздание вместо повторного обсуждения]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:11, 11 сакавіка 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:01, 9 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. Неаднаразовае аднаўленне замест паўторнага абмеркавання — пастаўлена бестэрміновая ахова ад стварэння. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:53, 1 красавіка 2026 (+03) == [[Сезон 2022/2023 «Цмокі-Мінск-2»]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Пуста. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:34, 31 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === гэта карэктная перасылка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:50, 31 сакавіка 2026 (+03) == [[MakEditor:81-717/714/Чарнавік]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 11:55, 30 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:04, 30 сакавіка 2026 (+03) == [[Раавітса (прыпыначны пункт)]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Памылковы рэдырэкт. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:52, 30 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:00, 30 сакавіка 2026 (+03) == [[A optima/Чарнавік]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Не артыкул. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:54, 26 сакавіка 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 11:32, 26 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:20, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сехемкара II]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} пустая старонка. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:55, 23 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:47, 23 сакавіка 2026 (+03) == [[Святлана Іванаўна Загнетава]] == {{закрыта}} Відавочна, што агульны крытэрый значнасці не выконваецца. Таксама асоба не настолькі выдатная, каб можна было падцягнуць [[Вікіпедыя:Значнасць асоб #Дадатковыя крытэрыі]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:40, 18 сакавіка 2026 (+03) : У артыкул [[Хлебапякарная прамысловасць Беларусі]] шмат што можна перанесці. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:13, 18 сакавіка 2026 (+03) :Так, усё можна перанесці, згадаць саму Загнетаву. У раздзеле Вядомыя асобы артыкула пра Смаргонь даць яе біяграму, бо літаральна будзе пару сказаў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:10, 18 сакавіка 2026 (+03) :: {{зроблена}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:20, 19 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Змест са старонкі вынесены, адміны могуць яе выдаляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:49, 20 сакавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Змагары з літвінізмам]] == {{закрыта}} * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:13, 22 лютага 2026 (+03) *:Людзі змаюгаюцца з літвінізмам, што прама вынікае з іх біяграфій, у чым уласнае даследаванне? Калі мы дадаем людзей у катэгорыю "Анархісты N-краіны" ці "Антыфашысты N-краіны", то гэта таксам арыгінальнае даследаванне? [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 13:22, 22 лютага 2026 (+03) *:: Ты, калега, мабыць таксама шмат з чым і шмат з кім змагаешся. І ў Беларусі ты не адзін такі, але катэгорыі "Змагары з Беларусі" мы не будзем ствараць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:24, 22 лютага 2026 (+03) *:Няма тут уласнага даследавання, літвінізм сфармуляваны Баранаўскасам, то-бок прынамсі ў нейкай паралельнай рэчаіснасці ён ёсць. На гэта лёгка знайсці аўтарытэтныя крыніцы ў адпаведным артыкуле. Практычна "з'ява" ў гэтай рэальнасці прызнана пагрозай нацыянальнай бяспецы Літвы і з ёю змагаюцца, ёсць заявы ад Дэпартамента бяспекі і іншых ведамстваў. Адпаведна, ёсць змагары. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:10, 12 сакавіка 2026 (+03) :: Змагары ёсць, і што з таго вынікае? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:19, 12 сакавіка 2026 (+03) ::: Катэгорыю "Змагары" створым? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:22, 12 сакавіка 2026 (+03) ::::[[:Катэгорыя:Праціўнікі літвінізму]] або [[:Катэгорыя:Крытыкі літвінізму]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:24, 12 сакавіка 2026 (+03) :::Нічога не вынікае, проста змагары, як Партос казаў: "я б'юся, бо б'юся", -- значыць, яны бачаць у гэтым сэнс. Калі "змагары" здаюцца ўжо занятымі, можна "праціўнікі", рэдкая наогул катэгорыя ў Вікіпедыі, але ёсць [[:fr:Catégorie:Opposant|Catégorie:Opposant]]. Звычайна абмяжоўваецца ўсё прыхільнікамі розных плыняў, але тут здаецца ніяк не абмяжуешся. [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:22, 12 сакавіка 2026 (+03) :::: Абмяжуешся. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:25, 12 сакавіка 2026 (+03) ::::: Не трэба навешваць на сучаснікаў ярлыкоў. Рэдактарам Вікіпедыі не стае для гэтага аўтарытэту. Хай спачатку вырашыць экспертная супольнасць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:30, 12 сакавіка 2026 (+03) :::::Здаецца, "крытыкі" якраз тая форма, што прызнаецца як ВП:НПГ [[:en:Category:Writers_of_social_and_political_criticism|Category:Writers of social and political criticism]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:31, 12 сакавіка 2026 (+03) :::::: Critics of liberalism (1 P) — вось дык напаўненне катэгорыі! Не чытаюць англамоўныя беларускай прэсы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:37, 12 сакавіка 2026 (+03) :::::::Яны іншае чытаюць <bdi>Critics of feminism</bdi> (2 C, 217 P). --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:41, 12 сакавіка 2026 (+03) :::::::: Critics of artificial intelligence — цэлых 22, на чале з Папам Рымскім. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:44, 12 сакавіка 2026 (+03) ::::::::: Наконт непрыняцця фемінізму — харошы прыклад, комплексы ВікіРэдактараў раскрывае красамоўна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:57, 12 сакавіка 2026 (+03) :::::::::: Змагары з мультыкультуралізмам ёсць, а змагароў з нацыяналізмам няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:09, 12 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Ператварыў на [[:Катэгорыя:Крытыкі літвінізму]] і далучыў да адпаведнай надкатэгорыі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:59, 13 сакавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Культурныя спрэчкі]] == {{закрыта}} * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:20, 22 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Знайшліся інтэрвікі, намінацыю закрыў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:39, 12 сакавіка 2026 (+03) == [[Дыльнозахон Каттахонова]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:35, 10 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена, дрэнны машынны пераклад, таксама пытанні па значнасці. Можаце нармальна перапісаць у сваёй прасторы імёнаў і паведаміць адміністратарам, калі напішаце нешта адэкватнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:02, 12 сакавіка 2026 (+03) == [[Саунтрэс]] == {{закрыта}} * {{выдаліць}}, значнасць не пераўзыходзіць навіннай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:09, 28 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Вікіпедыя - не слоўнік. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:46, 3 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена па тых жа прычынах, што і чыназес. Значнасці не паказана.[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:01, 12 сакавіка 2026 (+03) == [[Чыназес]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Не слоўнік. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:44, 3 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул быў хутка выдалены, значнасць выразна не паказана. Да таго ж, зноскі на Вікіпедыю — гэта вяршыня. Калі нехта захоча аднавіць старонку і будзе паказана выразна значнасць, спачатку перапішыце нармальна на сваёй падстаронцы і потым паведамце адміністратарам.[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:59, 12 сакавіка 2026 (+03) == [[Жан-Луі Гасэ]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:00, 9 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Каб выставіць артыкул да выдалення, трэба зайсці праз закладку ''правіць'' у акенца рэдагавання артыкула, у першым радку паставіць '''<nowiki>{{да выдалення|}}</nowiki>'''. Працэдура выстаўлення старонкі да выдалення не была выканана, прапанова засталася без рэагавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:06, 9 сакавіка 2026 (+03) == [[Мачулішчы (аэрадром)]] == {{закрыта}} Большая частка тэкста абаронена аўтарскімі правамі і супадае з тэкстам, размешчаным у выданні «Наша Ніва» (артыкул «Мачулішчы, Мачулішчы… А што значыць па-беларуску „мачулішча“?»). Не быў прадстаўлены відавочны дазвол ад уладальнікаў матэрыялу на яго свабоднае распаўсюджанне. Як патэнцыйнае парушэнне аўтарскіх правоў прыйдзецца выдаліць інфармацыю, якая слова ў слова супадае з інфармацыяй у гэтым артыкуле. Тое, што застанецца, да артыкула не будзе дацягваць. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:38, 7 сакавіка 2026 (+03) :па-першае, я сам і ёсць аўтарам таго тэксту ў НН. па-другое, я цяпер істотна дапоўніў артыкул, ён павялічыўся ў некалькі разоў. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 21:43, 7 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул дапрацаваны і захаваны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:47, 8 сакавіка 2026 (+03) == [[Янка Тарчэўскі]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, няма значнасці. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 23:02, 14 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. Жахліва аформлена, няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:08, 20 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Значнасці няма. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:49, 3 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Ёсць кансэнсус за выдаленне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:24, 4 сакавіка 2026 (+03) == [[AniBel]] == {{закрыта}} Аматарская суполка. Распаўсюджванне пірацкага кантэнту. Вікіпедыя — не каталог.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:59, 7 лютага 2026 (+03) :Ого, некалькі месяцаў вісеў артыкул і толькі зараз апомніліся. Прам сьмешна з гэтага [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 21:57, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, аргументаў дзеля захавання артыкула не бачна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:26, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:46, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 01:06, 16 лютага 2026 (+03) == [[Лагодны Цмок]] == {{закрыта}} Значнасць прадмету артыкула пастаўлена пад сумненне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:32, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Гэта звесткі не для Вікіпедыі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:26, 9 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:45, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 01:05, 16 лютага 2026 (+03) == [[СонейкаПрадакшн]] == {{закрыта}} Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:00, 7 лютага 2026 (+03) :Новы этап у перакладніцкай сферы (дубляваньне і адаптацыя тэксту). Таксама гэтая і ўсе іншыя каманды з'яўляюцца часткай гісторыі і рабілі у той ці іншай ступені ўклад у беларускую культуру. [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 22:01, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:22, 8 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі. {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:58, 16 лютага 2026 (+03) == [[Скрынка (сеціва)]] == {{закрыта}} Няма значнасці. Вікіпедыя — не каталог.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:56, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, проста старонка ў сеціве. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:15, 7 лютага 2026 (+03) :Таксама трэба выдаліць старонкі пра Анібел і Лагодны Цмок, бо Вікіпедыя — не каталог [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 21:48, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:46, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:56, 16 лютага 2026 (+03) == [[Зьнічка (сеціва)]] == {{закрыта}} Проста сайт з пірацкім кантэнтам. Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:55, 7 лютага 2026 (+03) :Anibel і Лагодны Цмок таксама проста сайты з пірацкім кантэнтам, але старонкі пра іх існуюць [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 21:47, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:06, 8 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі. {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:53, 16 лютага 2026 (+03) == [[Bilbo's]] == {{закрыта}} Аматарская суполка. няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:57, 7 лютага 2026 (+03) :Анібел і Лагодны Цмок таксама аматарскія суполкі, але старонкі пра іх існуюць. Пра значнасьць напісана ў адпаведным разьдзеле. Ініцыятыва з'яўлялася новым этапам у перакладніцкай сферы. [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 21:55, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:23, 8 лютага 2026 (+03) :<nowiki>{{Супраць}}</nowiki> <nowiki>{{Пакінуць}}</nowiki> Учора не адразу ўбачыў як гэтыя знакі ставіць. Я адкажу за ўсе артыкулы, якія перанёс учора з іншай беларускай Вікіпедыі. Галоўная значнасьць гэта гісторыя. Усе гэтыя праэкты з'яўляюцца часткай гісторыі. Так, для звычайнай гісторыі (якую сабе людзі ўяўляюць) гэта ня мае каштоўнасьці. Аднак сёньня ё розныя гісторыі, напрыклад: гісторыя навукі, паўсядзёнасьці, мастацтва і г.д. І ўжо для гісторыі аматарскага перакладу гэтыя старонкі прадстаўляюць каштоўнасьць, бо з'яўляюцца крыніцай у дасьледаваньнях. Таксама гэтыя артыкулы даюць зразумець як разьвіваўся аматарскі пераклад, пасьлядоўнасьць падзей. Таксама ўклад у беларускую культуру, новыя падыходы ў аматарскім перакладзе, што зноў жа карысна для гісторыі і дасьледаваньняў. :Таму ўсе артыкулы пра праэкты варта пакінуць! [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 14:39, 8 лютага 2026 (+03) ::Мда... штосьці не працуюць гэтыя шаблоны [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 14:39, 8 лютага 2026 (+03) ::: [[Вікіпедыя:Значнасць]] — вось неяк так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:06, 9 лютага 2026 (+03) ::::Пачытаў, і артыкул мае значнасьць. У публічных крыніцах не напісана (і ня будзе), але значнасьць апісана вышэй, што таксама дазваляецца як значнасьць. [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 18:43, 9 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:42, 16 лютага 2026 (+03) == [[Кінакіпа]] == {{закрыта}} Няма значнасці, проста сайт з пірацкім кантэнтам. Хоць для беларускай мовы ў сённяшніх умовах гэта і мае пэўную значнасць, але для энцыклапедыі каталог пірацкага відэа — перабор.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:54, 7 лютага 2026 (+03) :Анібел і Лагодны Цмок таксама проста сайты з пірацкім кантэнтам. Тыя артыкулы таксама варта выдаліць. [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 21:50, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі. {{закрыта-канец}} === Вынік === Рэклама сайта с пірацкім кантэнтам. Значасці няма. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:35, 16 лютага 2026 (+03) == [[На чатырох Верацеях]] == {{закрыта}} Вікіпедыя — не даведнік для вандроўнікаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:10, 16 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:32, 16 лютага 2026 (+03) == [[Арцём Халяеў]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, не артыкул. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:28, 14 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === У вызначэнні — толькі тры словы. Значнасць асобы не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:30, 16 лютага 2026 (+03) == [[Уладзіслаў Шылюк]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць не паказана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:43, 4 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, згодны, што проста быць удзельнікам каманды недастаткова. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:24, 5 лютага 2026 (+03) :: Калега [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]], тут больш істотна, што агульны крытэрый значнасці не выконваецца, то бок асоба ў артыкуле бадай не апісана. А ў прынцыпе мы прафесійных спартоўцаў паважаем, і якасныя артыкулы пра іх у БелВікі могуць існаваць, нават калі людзі й не мелі шматгадовай выбітнай кар'еры. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:30, 5 лютага 2026 (+03) :::Зразумела, дзякуй. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:23, 6 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:31, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:47, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:23, 14 лютага 2026 (+03) == [[Леанід Цітоў]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць не паказана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:46, 4 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, энцыклапедычная значнасць не паказана, быць удзельнікам каманды недастаткова. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:25, 5 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:32, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:47, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:22, 14 лютага 2026 (+03) == [[Аляксей Сірчанка]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць не паказана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:51, 4 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, энцыклапедычная значнасць не паказана, быць удзельнікам каманды недастаткова. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:26, 5 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:32, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:47, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:20, 14 лютага 2026 (+03) == [[Антон Самсонаў]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць не паказана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:51, 4 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, энцыклапедычная значнасць не паказана, быць удзельнікам каманды недастаткова. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:26, 5 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:32, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:47, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:19, 14 лютага 2026 (+03) == [[Іван Кухарэнка]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць не паказана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:55, 4 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, энцыклапедычная значнасць не паказана, быць удзельнікам каманды недастаткова. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:27, 5 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:33, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:46, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:16, 14 лютага 2026 (+03) == [[Марыя Пархімчык]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Значнасць? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:46, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Рэкламны артыкул без нармальных крыніц.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:05, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Пакінуць}} Вы лічыце, што сябра Саюзу пісьменьнікаў не можа быць адзначаны ў вікіпэдыі? А калі яе жыцьцяпіс пазначаны на Міжнароднага саюзу беларускіх пісьменьнікаў? [https://bellit.info/persons/abukhovich-alhjerd.html Міжнародны саюз беларускіх пісьменьнікаў// Асобы] Ці гэта таксама не значна? :) --[[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 22:36, 21 студзеня 2026 (+03) :: Калега [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]], сапраўды такі склаўся ў БелВікі звычай, што адной толькі прыналежнасці да пісьменніцкага саюза недастаткова для пацвярджэння энцыклапедычнай значнасці творцы. Тут бы пашукаць рэцэнзій на яе творы ў аўтарытэтных крыніцах ці нейкіх іншых сведчанняў прызнання яе творчасці крытыкай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:48, 21 студзеня 2026 (+03) {{Выдаліць}} Пагаджуся, што можна выдаліць [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 19:50, 28 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Пакуль што энцыклапедычная значнасць не паказана. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:22, 5 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:07, 9 лютага 2026 (+03) == [[Павел Слюнькін]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Значнасць? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:47, 16 студзеня 2026 (+03) ::'''Асоба лічыцца значнай, калі яна досыць падрабязна апісана ў [[Вікіпедыя:Аўтарытэтныя крыніцы|надзейных]] [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|другасных крыніцах]], [[Вікіпедыя:Правяральнасць|незалежных]] ад яе, што наўпрост задавальняе крытэр значнасці:''' ::https://rm.coe.int/report-addressing-the-specific-challenges-faced-by-the-belarusians-in-/1680ab3442 ::https://www.ibanet.org/Belarus-the-human-cost-of-the-crackdown-on-dissent ::https://www.gmfus.org/belarus-change-tracker-seeing-trends-through-news-fog ::https://bct.expert/be/about/ ::https://lmc.icds.ee/speaker/pavel-slunkin/ ::https://georgiatoday.ge/pavel-slunkin-belarus-lessons-for-georgia/ ::https://cepa.org/author/pavel-slunkin/ ::https://ecfr.eu/profile/pavel_slunkin/ ::https://belinstitute.com/en/news/review-2021-forecast-2022 ::https://ex-press.live/rubrics/politika/2024/06/19/eks-diplomat-pavel-slyunkin-zapad-ne-gotov-idti-na-ustupki-lukashenko-no-ostorozhnichaet-opasayas-ego-sprovocirovat ::https://www.dw.com/ru/jeks-diplomat-zadacha-es-nashhupat-protivorechija-mezhdu-lukashenko-i-putinym/a-59295981 ::https://nashaniva.com/ru/328408 ::https://pozirk.online/ru/longreads/85750/ ::https://newbelarus.vision/artykuly/pavel-slyunkin-ob-izmeneniyax-v-mide-vedomstvo-mozhet-nabirat-luchshix-specialistov/ ::https://gazetaby.com/post/slyunkin-esli-svoboda-mnenij-dlya-vas-ne-priemlemy-to-poluchitsya-ne-g/202762/ ::https://news.zerkalo.io/life/86489.html ::??? [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 19:47, 19 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. Значнасці няма.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:21, 16 студзеня 2026 (+03) ::Значнасць асоб у Вікіпедыі вызначаецца па наступных крытэрах: ::Асоба лічыцца значнай, калі яна досыць падрабязна апісана ў [[Вікіпедыя:Аўтарытэтныя крыніцы|надзейных]] [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|другасных крыніцах]], [[Вікіпедыя:Правяральнасць|незалежных]] ад яе (+). ::Асоба зрабіла шырокавядомы ўнёсак, які стаў прызнаным фактам у яе галіне дзейнасці (+). ::Навукоўцы, '''даследнікі''', філосафы (для зручнасці назавем іх «[[навуковы свет]]») даволі ўплывовыя ў навуковым свеце без згадвання іх біяграфій у другасных крыніцах (+). ::'''На сённяшні дзень беларусаў-экспертаў у замежных аналітычных цэнтрах можна пералічыць па пальцах адной рукі. Не разумею вашую пазіцыю па «нязначнасці».''' [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 19:28, 19 студзеня 2026 (+03) ::: тут трэба дадаткова паказаць, наколькі гэта асоба ўплывовая ў навуковым свеце; покуль што значнасць даследчыка прамалёўваецца, але не пацвярджаецца. Аднога факту работы ў даследчым цэнтры недастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:46, 21 студзеня 2026 (+03) ::::Эксперт па Беларусі якога цытуюць the New York Times, DW, France24, Atlantic Council, etc падаецца значнай асобай у галіне. ::::: Асоба лічыцца значнай, калі яна досыць падрабязна апісана ў [[Вікіпедыя:Аўтарытэтныя крыніцы|надзейных]] [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|другасных крыніцах]], [[Вікіпедыя:Правяральнасць|незалежных]] ад яе (+). ::::[[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 17:25, 21 студзеня 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Francišak Skaryna]], ты пачтай, што ніжэй напісана вялікімі чырвонымі літарамі пра т.зв. ''Агенцтва еўраатлантычнага супрацоўніцтва''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 21 студзеня 2026 (+03) :::::: Калі ты не хочаш артыкул пра асобу дапрацаваць, то і гэта старонка будзе выдалена. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:38, 21 студзеня 2026 (+03) :::::::Сторонка будзе выделеная таму што: :::::::а) вы паводзіце сябе як хамло :::::::б) вам не падабаецца персаналія :::::::? [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 17:58, 21 студзеня 2026 (+03) :::::::Прашу вас звяртацца да мяне на «вы» і спыніць хамства ў мой бок. Тое, што вы даўні карыстальнік Вікіпкедыі не дае вам аніякага права па-хамску ставіцца да іншых удзельнікаў. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 18:00, 21 студзеня 2026 (+03) ::::::Мне падаецца, што выдаленне артыкулаў праз суб'ектыўнае меркаванне і стаўленне асобных карыстальнікаў да персаналіяў і аб'ектаў з'яўляецца вандалізмам. Няма ўпэўненнасці, што шантаж удзельнікаў адпавядае духу Википедыі. Чаму вы грубіце замест таго, каб разам дапрацаваць артыкул і зрабіць Вікіпедыю лепш для карыстальнікаў не абазнаных у беларускіх арганізацыях і асобах? [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 18:05, 21 студзеня 2026 (+03) : {{выдаліць}}, не бачна жадаючых палепшыць артыкул, а ў існым выглядзе яго змест не пацвярджае энцыклапедычнай значнасці асобы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:07, 21 студзеня 2026 (+03) ::Калі ласка, прапануйце катэгорыі для паляпшэння. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 18:38, 21 студзеня 2026 (+03) ::У артыкуле 10 спасылак на аўтарытэтныя незалежныя крыніцы, якія апісваюць асобу і спасылаюцца на публікацыі даследчыка ў ягонай галіне экспертызы – што, безумоўна, пацвярджае энцыклапедычную значнасць асобы. Я з задавальненнем дадам патрэбныя катэгорыі, але давайце працаваць канструктыўна разам, а не антаганістычна. Дзякуй, калегі. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 18:42, 21 студзеня 2026 (+03) {{Выдаліць}} Пагаджуся, што трэба выдаліць [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 19:43, 28 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:05, 9 лютага 2026 (+03) == [[Таццяна Мiкалаеўна Мiкушына]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Значнасць? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:38, 21 студзеня 2026 (+03) ::Дадзены артыкул можа адпавядаць крытэрам значнасці для пісьменнікаў. У правілах вызначана, што значнымі з'яўляюцца "Аўтары … і іншыя прадстаўнікі творчых прафесій  ... твор (або творы) якіх прыцягнулі значную ўвагу крытыкаў." ::У артыкуле ёсць спасылкі на 5 рэцэнзій профільных навукоўцаў на кнігі Т. Мікушынай: рэлігіязнаўцы і філосафа на кнігі духоўнага зместу, гісторыка на кнігу гістарычнага зместу і г.д. ::На старонцы абмеркавання дадзенага артыкула як на загану ўказвалася на тое, што дадзены артыкул раней выдаляўся ў расійскай вікіпедыі. Аднак у тыя гады, калі ён выдаляўся, яшчэ не было тых крыніц, якія азначаныя ў беларускім артыкуле, або былі адзінкі з іх. Палова крыніц датуецца 2019-2022 гадамі. ::Апроч рэцэнзій навукоўцаў інфармацыя пра Т. Мікушыну ёсць у рэлігіязнаўчай  манаграфіі "Тэасофiя без межаў: мiжкультурныя i мiждысцыплiнарныя перспектывы сучаснага эзатэрычнага руху", у дакладзе профільнага дзярж. дэпартамента прэм’ер-міністру Францыі пра стан спраў у асяроддзі новых рэлігійных рухаў, у аналітычных артыкулах нацыянальнага інфарм. агенцтва Украіны "УкрІнфарм", агульнарасійскай газеты "Новыя весткі". [[Удзельнік:Алесандр Бусел|Алесандр Бусел]] ([[Размовы з удзельнікам:Алесандр Бусел|размовы]]) 15:24, 21 студзеня 2026 (+03) ::Таксама ў зносках дадзенага артыкула ёсць інфармацыя, што кнігі гэтага аўтара перакладзеныя і апублікаваныя на 11 мовах (крыніца з назвай "Бiяграфiя Мікушынай Таццяны Мікалаеўны"). [[Удзельнік:Алесандр Бусел|Алесандр Бусел]] ([[Размовы з удзельнікам:Алесандр Бусел|размовы]]) 12:34, 22 студзеня 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:32, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Значнасць не паказана.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:03, 21 студзеня 2026 (+03) :: Пане [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], то мо прагаласуйце і наконт гандбалістаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:15, 26 студзеня 2026 (+03) {{Выдаліць}} Аўтарка тэасофскай макулатуры [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:10, 28 студзеня 2026 (+03) : [[Удзельнік:DenisBorum]], у Вікіпедыі маюць існаваць артыкулы пра асоб з экстравагантнымі поглядамі, калі іх меркаванне асветлена ў дастатковым аб'ёме ў аўтарытэтных крыніцах. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:13, 28 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} па [[ВП:БС]], аўтарытэтнасць крыніц сумнеўная. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:35, 5 лютага 2026 (+03) : {{Пакінуць}} Дадаў у артыкул інфармацыю пра тое, што кнігі дадзенага аўтара перакладзеныя і апублікаваныя на 11 мовах. Шырокае распаўсюджанне кніг па краінах свету выяўляецца і ў крыніцах. Рэцэнзіі напісаныя навукоўцамі розных краін: Украіна (Ю. Заўгародны), Германія (B. Seidel-Dreffke), Партугалія (D. Metilka), Расія (А. Салаўёў, М. Скуратоўская). Таксама і аналітычныя матэрыялы: Германія (H. Krämer), Францыя (G. Fenech), Украіна (Укрiнформ), Расія (Книжная Индустрия, Новые Известия).--[[Удзельнік:Алесандр Бусел|Алесандр Бусел]] ([[Размовы з удзельнікам:Алесандр Бусел|размовы]]) 15:00, 5 лютага 2026 (+03) : {{Пакінуць}} артыкул напісаны не бездакорна, пра каштоўнасць творчасці таксама можна спрачацца, але найбольш мяне цікавяць крыніцы, дзе я не бачу спасылак на першасныя крыніцы, што ўжо надае ўпэўненасці ў тым, што гэты артыкул на галаву вышэй большасці намінантаў тут, хаця вядома, што частку крыніц можна назваць афіляванай. Як варыянт, можна пакінуць шаблон пра тое, што значнасць асобы ставіцца пад пытанне. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:36, 6 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Цікавасць з боку навуковага свету дадае значнасці дзейнасці асобы. Старонка захавана, але значнасць аб’екта артыкула ставіцца пад сумненне. Адпаведны шаблон на старонцы захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:43, 6 лютага 2026 (+03) == [[Губбет Аннет Алексееўна]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:01, 3 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, тэкст нечытальны, ды й значнасці ў персоны няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:44, 3 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, энцыклапедычная значнасць не паказана ([[ВП:ЗА]]), біяграфія сучасніка ўвогуле без крыніц ([[ВП:БС]]). --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:41, 5 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Машынны пераклад, значнасць асобы не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:45, 5 лютага 2026 (+03) == [[Нізам DRedd]] == {{закрыта}} Значнасць прадмету артыкула не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:08, 22 лістапада 2025 (+03) :Значымасць асоб у Вікіпедыі не з’яўляецца вынікам аднаразовага згадвання ў СМІ. Паводле прынцыпаў энцыклапедычнай значнасці, яна павінна пацвярджацца шматразовым, незалежным і надзейным асвятленнем у аўтарытэтных крыніцах. У выпадку з Нізамам DRedd гэтая ўмова цалкам выконваецца. Яго дзейнасць асвятлялася неаднаразова і ў розных фарматах: :публікацыі ў медыя, рецэнзіі на музычныя рэлізы, інтэрв’ю і асобныя матэрыялы пра творчасць. :Такі аб’ём незалежнай інфармацыі сведчыць пра тое, што Нізам DRedd мае ўстойлівую публічную прысутнасць, а яго праца атрымала заўважную ўвагу з боку розных крыніц, што адпавядае крытэрыям значымасці для артыкулаў пра дзеячоў культуры. [[Удзельнік:Viktorius001|Viktorius001]] ([[Размовы з удзельнікам:Viktorius001|размовы]]) 14:34, 22 лістапада 2025 (+03) :: Асоба мае чымсьці істотна вылучаюцца з агульнага шэрагу творцаў. Тут не бачна нічога асаблівага, акрамя згадак у медыях. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:38, 22 лістапада 2025 (+03) ::: Ні ў рускім, ні ў казахскім раздзелах артыкула няма, чаго так? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:40, 22 лістапада 2025 (+03) ::::Паважаны калега, хачу звярнуць увагу, што патрабаванне «асоба павінна істотна вылучацца з агульнага шэрагу творцаў» не з’яўляецца часткай крытэрыяў значнасці ў Вікіпедыі. Гэта суб’ектыўная ацэнка, якая не замацавана ў правілах. Паводле дзеючых палітык — у тым ліку ВП:Значнасць і ВП:Аўтарытэтныя крыніцы — єдыным крытэрыем значнасці для асоб з’яўляецца шматразовае, істотнае і незалежнае асвятленне дзейнасці асобы ў аўтарытэтных крыніцах. ::::У артыкуле гэтая ўмова выконваецца: існуюць ::::- шматразовыя публікацыі, ::::- незалежныя рэцэнзіі, ::::- інтэрв’ю, ::::- асобныя матэрыялы пра творчасць, ::::што сведчыць пра наяўнасць устойлівага, значнага і незалежнага асвятлення, менавіта таго, што патрабуюць правілы. ::::Правілы не прадугледжваюць дадатковага крытэрыя (асаблівай унікальнасці) або (вылучэння з агульнага шэрагу), такая ацэнка можа быць асабістым меркаваннем, але яна не можа замяняць сабой нормы Вікіпедыі. Калі ў Вас ёсць заўвагі да канкрэтных крыніц, гатовы абмеркаваць і дапоўніць артыкул, але, паводле палітык Вікіпедыі, наяўнасць шматлікіх незалежных і надзейных матэрыялаў ужо пацвярджае энцыклапедычную значнасць. [[Удзельнік:Viktorius001|Viktorius001]] ([[Размовы з удзельнікам:Viktorius001|размовы]]) 14:51, 22 лістапада 2025 (+03) :У артыкуле, відавочна, можна пачысціць шмат інфармацыі з першасных крыніц, ёсць сцверджанні без крыніц. Але нібы ёсць нейкія другасныя, хоць і выглядаюць досыць слабавата. У любым выпадку, бачу нейкую зацікаўленасць грамадскасці, таму я хутчэй {{супраць}} выдалення. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:59, 22 лістапада 2025 (+03) ::Дзякуй, калега. Я без праблем дапрацую артыкул, прыбяру з яго неадпаведныя першасныя звесткі і забяспечу актуалізацыю інфармацыі ў адпаведнасці з патрабаваннямі Вікіпедыі. [[Удзельнік:Viktorius001|Viktorius001]] ([[Размовы з удзельнікам:Viktorius001|размовы]]) 11:06, 23 лістапада 2025 (+03) : [[Удзельнік:Viktorius001]], назвы сінглаў і альбомаў мусяць быць перакладзены на беларускую мову. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:07, 24 лістапада 2025 (+03) ::Добры дзень, прашу прабачэння, я выправлю. Скажыце, калі ласка, ці можна пісаць арыгінальную назву побач у дужках? Ці патрабуецца толькі беларускамоўны варыянт? [[Удзельнік:Viktorius001|Viktorius001]] ([[Размовы з удзельнікам:Viktorius001|размовы]]) 11:38, 24 лістапада 2025 (+03) :::так, можна, нават трэба. Нават я бы сказаў, што пераклад трэба ў дужкі [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:34, 24 лістапада 2025 (+03) ::Усё гатова, калегі. Калі будуць яшчэ пытанні, я гатовы абмеркаваць і дапрацаваць. [[Удзельнік:Viktorius001|Viktorius001]] ([[Размовы з удзельнікам:Viktorius001|размовы]]) 18:19, 24 лістапада 2025 (+03) :::Нічога не гатова. Пачысціў вельмі артыкул, вельмі шмат смецця. Цяпер крыху адэкватней выглядае, але, вядома, слаба. Таксама адчуваю, што вы ўсё робіце праз інструменты генератыўнага штучнага інтэлекту. Давайце хаця б тут, у размовах, пазбягайце гэтага, гэта маветон, непрыемна ад такога [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:10, 24 лістапада 2025 (+03) ::::Так, бачу, вы добра пачысцілі, дзякуй, але я проста спрабаваў выстроіць храналогію [[Удзельнік:Viktorius001|Viktorius001]] ([[Размовы з удзельнікам:Viktorius001|размовы]]) 21:56, 24 лістапада 2025 (+03) : {{Выдаліць}} Адсутнасць крыніц, якія пацвярджаюць значнасць. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:47, 25 лістапада 2025 (+03) ::Паважаны калега, грамадскі інтарэс гэты сабджэкт, безумоўна, мае. У абарону артыкула скажу, што я буду весці актуалізацыю ўсіх сваіх артыкулаў і абавязкова буду іх дапоўніваць. [[Удзельнік:Viktorius001|Viktorius001]] ([[Размовы з удзельнікам:Viktorius001|размовы]]) 20:55, 28 лістапада 2025 (+03) : [[Удзельнік:Plaga med]], але ж дзе тут мы бачым гэтага рэпера вышэй за 34-ю пазіцыю? Нейкі культ асобы местачковы ў яго, кшталту сябры ў клуб прыйшлі, а так не хадзілі, покуль ён хварэў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:23, 21 студзеня 2026 (+03) ::нельга ігнараваць публікацыі на розных сайтах рознай ступені ангажаванасці. Але пагаджаюся, што слабенька гэта ўсё. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:10, 21 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Можна сказаць, што дзейнасць творчай асобы досыць падрабязна асветлена, але невідавочна, што яна выбіваецца з агульнага шэрагу. Таму значнасць аб’екта артыкула пастаўлена пад сумненне. Старонка захавана з даданнем адпаведнага шаблону. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:20, 4 лютага 2026 (+03) == [[Святлана Абдулаева]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Значнасць? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:47, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Пакінуць}}, фактаў публікацый у аўтарытэтных беларускіх выданнях можа быць дастаткова, каб прызнаць, што творца выбіваецца з агульнага шэрагу; біяграфічных звестак на старонцы таксама даволі багата. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:42, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Ізноў нейкая значнасць асоба толькі з той нагоды, што ў яе ёсць кніга.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:04, 21 студзеня 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], не толькі з той нагоды, што ў яе ёсць кніга. Абзац перад вашым пастом перачытайце, калі ласка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:14, 21 студзеня 2026 (+03) ::: Наконт значнасці літаратараў лакальны кансэнсус дасягаўся напр. тут, гл. <s>[[Вікіпедыя:Архіў_запытаў_на_выдаленне/2024 #Канстанцін Пятровіч Бадак]]</s> [[Вікіпедыя:Архіў_запытаў_на_выдаленне/2024 #Кастусь Станіслававіч Турко]] і падобныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:22, 21 студзеня 2026 (+03) ::::Пра што вы? Там партызан. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:03, 21 студзеня 2026 (+03) :::: ''фактаў публікацый у аўтарытэтных беларускіх выданнях можа быць дастаткова, каб прызнаць, што творца выбіваецца з агульнага шэрагу; біяграфічных звестак на старонцы таксама даволі багата'', навошта выдуоняцца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:10, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Пакінуць}} Трохі яшчэ дадаў інфы. --[[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 23:13, 21 студзеня 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]], вычытайце артыкул, калі ласка, правапіс трэба прывесці ў норму. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:58, 28 студзеня 2026 (+03) : {{Пакінуць}} Дададзена спасылка на сайт СБП {{Выдаліць}} У такім выглядзе як цяпер (правапіс, непрацоўныя крыніцы, афармленне), я б артыкул выдаліў [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:04, 28 студзеня 2026 (+03) : З правапісам ёсць нюансы, але не крытычныя, тэкст чытальны. Крыніц хапае, спасылкі працуюць. Афармленне прыкладна як у іншых артыкулаў. Не разумею, дзеля чаго кідацца так адразу ў выдалізм. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:22, 28 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === У артыкуле дзейнасць асобы паказана досыць падрабязна. Як літаратарка друкавалася ў агульнанацыянальных выданнях, як лідарка мясцовай супольнасці фігуравала ў навінах. Для прызнання значнасці ў нашым беларускацэнтрычным праекце гэтага дастаткова. Прастаўлены шаблон аб неабходнасці праверкі арфаграфіі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:55, 3 лютага 2026 (+03) == [[Пашпарт грамадзяніна Паўднёвай Асеціі]] == {{закрыта}} {{Выдаліць}} Адсутнасць значнасці [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:53, 27 студзеня 2026 (+03) : Калі ўзяць пад увагу міжмоўную каардынацыю, то гэтыя прадметы маюць значнасць — артыкулы пра іх маюцца ў буйных моўных раздзелах. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:04, 27 студзеня 2026 (+03) : {{Пакінуць}} ёсць артыкулы ў іншых моўных раздзелах. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:55, 28 студзеня 2026 (+03) ::{{пакінуць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:00, 3 лютага 2026 (+03) == [[Пашпарт грамадзяніна Абхазіі]] == {{Выдаліць}} Адсутнасць значнасці [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:51, 27 студзеня 2026 (+03) : {{Пакінуць}} ёсць артыкулы ў іншых моўных раздзелах. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:55, 28 студзеня 2026 (+03) :{{пакінуць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:00, 3 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Прадметы і з'явы ў Вікіпедыі прынята паказваць даволі шырока. Таму склаўся кансэнсус, што атрыбуты часткова прызнаных дзяржаў могуць быць тут апісаныя. Старонкі захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:47, 3 лютага 2026 (+03) == Гандбалісты == {{закрыта}} * [[Алег Тарасевіч]] * [[Алег Луня]] * <s>[[Аляксандр Станіслававіч Лукашэвіч]]</s> — выклікаўся ў зборную Беларусі --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:10, 27 студзеня 2026 (+03) * [[Багдан Пазняк]] * [[Мацвей Крэўчык]] * [[Мікіта Шалешка]] Гандбалісты гродзенскага клуба [[ГК Кронан Гродна|«Кронан»]], пра якіх у артыкулах сказана толькі, што яны правялі ў камндзе адзін (не чэмпіёнскі) сезон. Агульны крытэрый значнасці не выконваецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:24, 22 студзеня 2026 (+03) * {{выдаліць}} Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:33, 27 студзеня 2026 (+03) * {{выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:54, 28 студзеня 2026 (+03) * {{выдаліць}} Пустыя артыкулы, акрамя загалоўкаў наогул нічога [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:22, 28 студзеня 2026 (+03) :{{выдаліць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:09, 3 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Выразны кансэнсус за выдаленне нязначных гульцоў зборнай. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:11, 3 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Plaga med]], старонак пра гульцоў нацыянальнай зборнай сярод выдаленых няма. Прыналежнасць да яе можа надаць спартоўцу значнасці безумоўна. І кансэнсус дагэтуль складваўся менавіта так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:13, 3 лютага 2026 (+03) ::выбачаюся, не так сфармуляваў. Гаворка была пра клуб. Таму Лукашэвіча не кранаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:52, 3 лютага 2026 (+03) == [[Макар Валынкін]] == {{закрыта}} {{выдаліць}} Не бачу значнасці. Будуць прыводзіць прыклад траплення ў доўгі спіс Прэміі Гедройца, але гэта далей не кароткі спіс, куды заходзяць творы, якія суддзі прынамсі чытаюць. Пры такім падыходзе і вузкім літаратурным працэсе ў Беларусі, любога аўтара кнігі можна абазначыць значным толькі паводле таго, што ён выдаў кнігу і трапіў у доўгі спіс якой-небудзь прэміі. Я так падазраю, сапраўдным аўтарам артыкула і ёсць сам герой.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:02, 21 студзеня 2026 (+03) * {{Пакінуць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:12, 21 студзеня 2026 (+03) :Якраз пра ўсіх, хто трапіў у лонг-лісты прэмій з аўтарытэтным журы, хачу артыкул і стварыць, як пра аўтараў, так і пра дызайнераў-ілюстратараў. Калі пра іх будзе дастаткова інфы ў адпаведнасці з [[Вікіпедыя:Значнасць#Агульны_крытэрый_значнасці|агульным крытэрыем значнасці]]. У гэтым выпадку дастаткова як да чалавека, якому 25 гадоў толькі пагатоў. У нас пра спартсменаў наогул толькі вага і пол, проста за факт дасягнення, а тут як па мне поўны спіс патрэбнага. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:24, 21 студзеня 2026 (+03) ::Я б спартоўцаў таксама выдаляў, вельмі шкада, што склаўся такі міжмоўны кансэнсус наконт іх. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:59, 21 студзеня 2026 (+03) ::: Старонкі пра спартоўцаў без энцыклапедычнай значнасці з БелВікі выдаляліся шматразова, часамі і без абмеркавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:08, 21 студзеня 2026 (+03) ::Аўтар артыкула я, гэта з гісторыі ж бачна. У тэксце няма ацэнак, толькі апісальнае апавяданне. Наконт лонг-ліста, ён фарміруецца з шырэйшага спісу, то-бок журы чытае ўсё, што дасылаюць/намінуюць і ў лонг-ліст выбіраюць ўжо ўдзельнікаў на наступны тур (шорт-ліст) выбару. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:31, 21 студзеня 2026 (+03) ::: Пане Максіме, дазволь часамі называць цябе Макарам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:33, 21 студзеня 2026 (+03) :::Нібы я не ведаю выпадкаў, калі просяць стварыць артыкул на ўжо падрыхтаваным загадзя матэрыяле. Але калі твае ўласныя памкненні — то няхай. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:33, 27 студзеня 2026 (+03) {{Устрымліваюся}} Малады хлопец, я б даў яму шанец і не спяшаўся б зараз выдаляць артыкул пра яго [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:19, 28 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Дзейнасць асобы апісана ў другасных крыніцах даволі падрабязна, прыклад траплення ў доўгі спіс Прэміі Гедройца таксама пацвярджае, што асоба выбіваецца з агульнага шэрагу. Старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:06, 2 лютага 2026 (+03) == [[Пекла на Венеры]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Значнасць? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:50, 2 снежня 2025 (+03) ::Прабачайце канешне, але ў чым вымяраецца значнасць літаратурнага твору? [[Удзельнік:HK-47|HK-47]] ([[Размовы з удзельнікам:HK-47|размовы]]) 18:55, 2 снежня 2025 (+03) ::: Калі не задумвацца пра значнасць, то можна наствараць артыкулаў пра кожны верш Янкі Купалы і Аляксандра Пушкіна, агульнапрызнаных класікаў беларускай і рускай літаратур, не кажучы нават пра значна менш вядомых аўтараў. Наяўнасць надрукаванага ці апублікаванага ў сеціве верша, апавядання, нават кнігі (цяпер за грошы можна надрукаваць амаль усё, што заўгодна) аўтаматычна не надае значнасць гэтаму твору. Раю паглядзець [[:ru:Википедия:Критерии значимости литературных произведений|тут]] і [[:uk:Вікіпедія:Критерії значущості/Книги|тут]]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 19:59, 2 снежня 2025 (+03) ::::трэба на беларускую перакласці :) ::::Можа асобны праект зрабіць па перакладзе такіх старонак, а тое шмат спасылаемся на іншыя моўныя версіі. Ствараецца фальшывае ўражанне, што правілы з іншых вікі аўтаматычна стасуюцца ў беларускай вікі, што не праўда [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:33, 3 снежня 2025 (+03) ::::: [[Удзельнік:Plaga med]], вы падтрымліваеце выдаленне гэтага артыкула праз адсутнасць значнасці, ці не? Маем канкрэтны кейс і маем знайсці кансэнсус. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:13, 3 снежня 2025 (+03) ::::::так, забыў напісаць. Адносна намінацыі, значнасць не паказана, таму калі не будзе выпраўлена на працягу намінацыі — {{выдаліць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:59, 3 снежня 2025 (+03) : {{выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:15, 3 снежня 2025 (+03) * На сайце {{Не перакладзена 5|Лаборатория Фантастики|Лаборатория Фантастики|ru|Лаборатория Фантастики}} рэйтынг твора 7,8 з 10,0; на сайце {{Не перакладзена 5|LiveLib.ru|LiveLib.ru|ru|LiveLib.ru}} — 3,3 з 5,0. ([https://fantlab.ru/work28843] і [https://www.livelib.ru/book/1008522568-ad-na-venere-yurij-brajder-nikolaj-chadovich]) [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 22:06, 6 снежня 2025 (+03) ** [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]], і як мы маем гэта інтэрпрэтаваць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:26, 6 снежня 2025 (+03) **:Я не ведаю, наколькі гэтыя агрэгатары аўтарытэтныя, але там ёсць рэцэнзіі, на падставе якіх будуецца гэтая адзнака. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 14:26, 7 снежня 2025 (+03) **:: Дык ацаніце аўтарытэтнасць рэцэнзентаў, ці гэта размова дзеля размовы? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:32, 7 снежня 2025 (+03) **:::Я не ведаю, як гэта зрабіць. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 14:43, 7 снежня 2025 (+03) *:факт наяўнасці ацэнак чытачоў на агрэгатарах не з’яўляецца крытэрыем значнасці [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:41, 7 снежня 2025 (+03) *::Значнасць літаратурнага твору вымяраецца не самім фактам апублікавання, а тым, што пішуць наконт яго (рэцэнзіі, навуковыя артыкулы і гэтак далей). Пры гэтым водгукі чытачоў значнасць той жа аповесці канешне не паказваюць. Прывяду прыклад твору: «[[Пакахай мяне, салдацік]]» Васіля Быкава, дзе можна бачыць і артыкул (нават не адзін), які тычацца аповесці, і намінацыю на «Рускі Букер». З аповесцю «Пекла на Венеры» усё цяжка. У пошуку я знайшоў артыкул «Повесть Ю. Брайдера и Н. Чадовича «Ад на Венере»: жанровые особенности, конфликт, проблематика», які датаваны 2021 годам, аднак праблема ў тым, што [https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/46204/1/Дробышевская_Повесть.pdf гэта спасылка] не адкрываецца. Таму і дапоўніць не атрымаецца. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:47, 7 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана. Інфармацыя не пацверджана крыніцамі. Адзіная спасылка да тэксту "У першыню апублікавана ў журнале «Парус» у 1988 годзе" не змяшчае пацвярджэнне факта, што гэта было першае апублікаванне. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:23, 28 студзеня 2026 (+03) == [[Іван Чумачэнка]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} значнасць? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:10, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::Дзень добры! Ці шмат вы ведаеце беларускіх аўтарак (асабліва жанчын) дзіцячых анімацыйных серыялаў, якія сталі вядомыя на ўвесь свет і дасягнулі такой папулярнасці? Вось вам і “значнасць”. [[Адмысловае:Contributions/&#126;2025-30317-95|&#126;2025-30317-95]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2025-30317-95|размова]]) 13:52, 27 кастрычніка 2025 (+03) ::: А нічога, ананіме, што размова ідзе менавіта пра мужчыну, а не акторку Цітову? Як і іншыя ўдзельнікі я не бачу значнасці. [[Адмысловае:Contributions/&#126;2025-30195-20|&#126;2025-30195-20]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2025-30195-20|размова]]) 16:51, 27 кастрычніка 2025 (+03) : {{Выдаліць}}, значнасці няма [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:59, 27 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Пра асобу ёсць літаратуразнаўчыя артыкулы ў аўтарытэтных выданнях, вершы яго перакладзены на іншыя мовы, у тым ліку беларускую. Старонка дапоўнена і захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:24, 26 студзеня 2026 (+03) == [[Баран (хімія)]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Фрагмент, карэктнасць назвы? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:00, 20 кастрычніка 2025 (+03) ::Пытанне ў тым, з якой мовы адаптаваць назву гэтых злучэнняў. Калі мы перакладаем з англійскай мовы, то націск усё ж на першы склад: "bOranes". І, як мне здаецца, такая адаптацыя больш карэктная, чым адаптаваць назву з рускай мовы, у якой націск на другі склад: "борАны". Нажаль, хімічная тэрміналогія на беларускай мове занадта кволая, каб дзесьці пашукаць ужо існуючы варыянт артыкулаў пра дадзеныя злучэнні. [[Удзельнік:Tojtooj|Tojtooj]] ([[Размовы з удзельнікам:Tojtooj|размовы]]) 21:13, 23 кастрычніка 2025 (+03) : У "Слоўніку навучэнца" у арт. "Бор" узгадваюцца ''боравадароды''. Трэба дадаць інфармацыю. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:28, 24 кастрычніка 2025 (+03) :{{Пакінуць}}, але змяніць загаловак на «Гідрыды бора», тады адпадзе пытанне «О ці А?» [https://old.bigenc.ru/chemistry/text/1878901] [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:56, 27 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул дапрацаваны, перанесены пад новую назву і захаваны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:07, 26 студзеня 2026 (+03) == [[Сцяпаныч]] == {{закрыта}} Значнасць праекта не пацверджана, можна пра яго распавесці ў артыкуле пра стваральнікаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:13, 11 кастрычніка 2025 (+03) :перанесці кароткую інфармацыю з белсата ў артыкул пра стваральнікаў. Артыкул — {{выдаліць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:58, 11 кастрычніка 2025 (+03) : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:49, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:07, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, беларускі серыял пра паліцыю ніякіх водгукаў не атрымаў, нічога не прападзе, калі гэта старонка будзе выдалена. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:10, 22 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не пацверджана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:23, 26 студзеня 2026 (+03) == [[Марыя Феліцыя Друцкая-Любецкая]] == {{закрыта}} Выдаліць Няма значнасці. Яна не мастачка і не літаратар. Уся інфармацыя зводзіцца толькі да інфармацыі пра бацькоў, мужа і дзяцей, што ёсць у артыкуле [[Аляксандр Ксавер’евіч Друцкі-Любецкі]]. --[[Адмысловае:Contributions/&#126;2025-28448-24|&#126;2025-28448-24]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2025-28448-24|размова]]) 16:02, 11 кастрычніка 2025 (+03) : Шаноўны ананім, [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%9A%D1%81%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%80%E2%80%99%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%94%D1%80%D1%83%D1%86%D0%BA%D1%96-%D0%9B%D1%8E%D0%B1%D0%B5%D1%86%D0%BA%D1%96&diff=5044184&oldid=5037296 хіба лепш] яе партрэтную галерэю змясціць у артыкул пра мужа? Ён жа здэцца тэж не мастак і не літаратар? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:33, 11 кастрычніка 2025 (+03) * {{пакінуць}}, княгіня, вобраз у мастацтве. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:48, 11 кастрычніка 2025 (+03) Пры падвядзенні вынікаў [[Вікіпедыя:Архіў запытаў на выдаленне/2017|у 2017 годзе]] кансэнсус складваўся на грунце, што ''практыку пісаць асобныя артыкулы пра жонак прадстаўнікоў шляхты, калі яны не маюць асобнай ад мужа/бацькі значнасці, варта прызнаць дэструктыўнай''. Але ў дадзеным выпадку старонка не пра дваранку, а пра арыстакратку. Мяркую, артыкулы пра арыстакратак варта пакідаць нават у выпадку, каоі яны не нашмат перасягаюць слоўнікавыя (адпаведна, агульны крытэрый значнасці не выконваецца). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:16, 11 кастрычніка 2025 (+03) :крыніц бы дадаць хоць якіх… [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:50, 11 кастрычніка 2025 (+03) * {{пакінуць}}. Генеалогію можна прасачыць з шаблона ў вонкавых спасылках, там і даты нараджэння-смерці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:24, 16 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Зыходзячы з кансэнсусу наконт дапушчальнасці існавання артыкулаў не адпаведных агульнаму крытэрыю значнасці, калі прадмет артыкула яўна выбіваецца з агульнага шэрагу, можам захаваць артыкулы пра арыстакратаў, нават калі іх тэкст ледзь перасягае слоўнікавае азначэнне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:04, 22 студзеня 2026 (+03) == [[Старажытная казка (гурт)]] == {{закрыта}} Пацвярджэння значнасці прадмету артыкула не відаць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:26, 5 студзеня 2026 (+03) :Тобто білоруською цю статтю ліпше не перекладати [[Удзельнік:NT2007|NT2007]] ([[Размовы з удзельнікам:NT2007|размовы]]) 08:04, 6 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Няма значнасці. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:27, 14 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Самарэклама. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 16:08, 19 студзеня 2026 (+03) ::Де тут реклама? Немає там ніякої реклами [[Удзельнік:NT2007|NT2007]] ([[Размовы з удзельнікам:NT2007|размовы]]) 16:31, 19 студзеня 2026 (+03) ::І тим паче немає самореклами. Я до цього гурту прямого відношення не маю, максимум лише цікавлюся їх творчістю. [[Удзельнік:NT2007|NT2007]] ([[Размовы з удзельнікам:NT2007|размовы]]) 15:34, 20 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:57, 21 студзеня 2026 (+03) == [[Агенцтва еўраатлантычнага супрацоўніцтва]] == {{закрыта}} Не бачна дзейнасці гэтага гуртка, значнасць прадмета артыкула адсутнічае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:15, 13 студзеня 2026 (+03) :так, пакуль што значнасць не вырысоўваецца, {{выдаліць}}. Як будзе нешта там адбывацца, зробіцца нармальны артыкул ад пачатку [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:16, 13 студзеня 2026 (+03) :{{выдаліць}} Значнасці няма.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:22, 16 студзеня 2026 (+03) :{{выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 16:07, 19 студзеня 2026 (+03) ::Агульны крытэрый значнасці – '''аб’ект або тэма меркавана значныя, калі яны дастаткова падрабязна асветлены ў незалежных [[Вікіпедыя:АК|аўтарытэтных крыніцах]]. Наколькі бачу, у крытэрах значнасці няма параметра «не падабаецца асобным удзельнікам» таму што «не бачна дзейнасці гэтага гуртка» ([https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%90%D0%9A%D0%97&redirect=no ВП:АКЗ]).''' ::Калі ласка, прытрымлівайцеся правілаў. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 19:33, 19 студзеня 2026 (+03) :Не згодны, крытэр значнасці прадмета не ацэньваецца па суб'ектыўным незадавальненні дзейнасцю. :'''Прадмет падрабязна асветлены ў незалежных аўтарытэтных крыніцах, што наўпрост задавальняе крытэр значнасці:''' :https://racyja.com/by/palityka/valer-kavaleuski-pra-ahenctva-euraatlantycnaha-supracounictva/ :https://nashaniva.com/348357 :https://pozirk.online/be/news/98626/ :https://tsikhanouskaya.org/be/event/meeting-of-the-alliance-of-parliamentary-groups-for-democratic-belarus :https://euroradio.fm/pakarac-lukashenku-ci-pachue-tramp-prosbu-cikhanouskay-efir [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 19:38, 19 студзеня 2026 (+03) :: ''Традыцыйна лічаць, што энцыклапедычнага апісання вартыя не ўсе аб’екты і тэмы, а толькі найболей значныя, якія чымсьці істотна вылучаюцца з агульнага шэрагу''. А гэта ініцыятыва местачковая, новая, малапрыкметная, і цікавасць да яе покуль не выбіваецца за межы навіннай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:52, 19 студзеня 2026 (+03) :::Я паўтаруся, калі ласка, выконвайце правілы, якія '''''<u>агульныя для ўсіх</u>''''' – незалежна ад вашага персанальнага стаўлення да асобаў ці арганізацыі. Агульны крытэрый значнасці ў Вікіпедыі – '''аб’ект або тэма меркавана значныя, калі яны дастаткова падрабязна асветлены ў незалежных [[Вікіпедыя:АК|аўтарытэтных крыніцах]].''' У дадзеным выпадку прадмет падрабязна асветлены ў незалежных аўтарытэтных крыніцах, што наўпрост задавальняе крытэр значнасці. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 19:05, 20 студзеня 2026 (+03) :::: [[Удзельнік:Francišak Skaryna]], паўтарацца не трэба, але варта перачытаць мой допіс абзацам вышэй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:53, 20 студзеня 2026 (+03) ::::: І таксама вашая гульня са шрыфтамі, гэта абы-што, бо Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, апроч пяці агульных прынцыпаў, выкладзеных тут — [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:26, 20 студзеня 2026 (+03) ::::::Я паўтаруся ў трэці раз, бо два было мала. Агульны крытэрый значнасці ў Вікіпедыі – аб’ект або тэма меркавана значныя, калі яны дастаткова падрабязна асветлены ў незалежных [[Вікіпедыя:АК|аўтарытэтных крыніцах]]. У дадзеным выпадку прадмет падрабязна асветлены ў незалежных аўтарытэтных крыніцах, што наўпрост задавальняе крытэр значнасці. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 22:35, 20 студзеня 2026 (+03) ::::::: Гэта не прадмет для апісання ў энцыклапедыі. Старонка мае быць выдалена. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:54, 20 студзеня 2026 (+03) ::::::::Чацвёрты раз: агульны крытэрый значнасці ў Вікіпедыі – аб’ект або тэма меркавана значныя, калі яны дастаткова падрабязна асветлены ў незалежных аўтарытэтных крыніцах. У дадзеным выпадку прадмет падрабязна асветлены ў незалежных аўтарытэтных крыніцах, што наўпрост задавальняе крытэр значнасці. ::::::::Аргументуйце сваю пазіцыю. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 23:09, 20 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана. Акрамя заявы пра стварэнне арганізацыі і трох асоб, якія ўвайшлі ў яе склад, у артыкуле нічога няма. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:29, 21 студзеня 2026 (+03) == [[Вярыгі]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Прапаную перанесці ў Вікі-слоўнік. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 12:28, 19 студзеня 2026 (+03) ::Добрая ідэя, дзякуй. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 20:04, 19 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул выдалены. У Вікіслоўніку створана адпаведная старонка. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:14, 21 студзеня 2026 (+03) :Дзякуй! [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 17:34, 21 студзеня 2026 (+03) == [[:Файл:CTV-Belarus-radio-amateurs-treason-case-collage-Krasko-EW1AEH-Repiecij-EW1ABT.jpg]] == {{закрыта}} Несвабодны файл, які нельга грузіць для «добрасумленнага выкарыстання».--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:31, 16 студзеня 2026 (+03) *{{Выдаліць}} . [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 12:03, 18 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Несвабодны файл выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 06:50, 21 студзеня 2026 (+03) == [[Аркадзь Люксембург]] == {{закрыта}} Аўтаматычны пераклад. Прасцей выдаліць і стварыць наноў.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 00:02, 23 жніўня 2025 (+03) : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:11, 1 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул шматразова рэдагаваўся, у тым ліку цягам намінацыі, арфаграфія засталася вельмі слабая, але сэнс тэксту зразумелы. Закладаючы добрыя намеры рэдактараў артыкула, старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:14, 20 студзеня 2026 (+03) == [[Саша, что ты несёшь?!]] == {{закрыта}} Звычайны расійскі юцьюб-канал. Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:21, 12 студзеня 2026 (+03) :Гэта youTube-праект беларускага медыя reform.news. Паводле маніторынга ''[[Information Policy]]'', канал «Саша, что ты несёшь?!» у 2025 годзе ўвайшоў у топ‑10 стрымаў беларускага YouTube па колькасці праглядаў. За адзін месяц праект набраў сотні тысяч праглядаў, дзясяткі тысяч лайкаў і вялікую актыўнасць каментароў, што сведчыць пра значны інтарэс аўдыторыі. :https://infopolicy.net/youtube_streams_in_belarus_092025/ [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 18:43, 12 студзеня 2026 (+03) ::Давайце цяпер пра ўсе расійскія юцьюб-каналы ствараць артыкулы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:01, 13 студзеня 2026 (+03) :{{пакінуць}}, як для беларускіх медыя, то значнае шоў, а з такім фарматам хіба адзінае, але са стылем папрацаваць і не такой бязлітаснай вікіфікацыю зрабіць, у яго вынесці інфу пра гэтае шоў з артыкула пра СЧТН. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 00:11, 13 студзеня 2026 (+03) : Чаму расійскі? Беларускі. Ну мова руская, так, але ж гэта не крытэрый. Трэба глядзець на крыніцы, каб вызначыць значнасць. Мала, канешне, але нешта ёсць. Артыкул мае права на існаванне. Калі нехта захоча дапоўніць: [https://baj.media/be/svetlana-tihanovskaja-ja-smotrju-sasha-chto-ty-nesesh-mne-ochen-nravitsja/], [https://ijnet.org/ru/story/%D0%BA%D0%B0%D0%BA-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D1%87%D0%B5%D0%BC%D1%83-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%8B-%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F-%D0%BA-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B5-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B5-%D1%82%D1%8E%D1%80%D1%8C%D0%BC%D1%8B], [https://nashaniva.com/ru/378537], [https://ru.belsat.eu/80770013/pervaya-ugolovka-za-repost-i-psihushka-za-oskorblenie-lukashenko-hronika-repressij]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:25, 13 студзеня 2026 (+03) :Артыкул яўна напісаны больш чым цалкам з дапамогай ШІ. Пры тым ёсць месцы, якія выглядаюць як неверагодныя, і не маюць пацвярджэння крыніцамі, запрошаны госць Пятрухін, бо Пятрухіна Паўлючэнка і Атрошчанкаў хуясосяць з выпуску ў выпуск. Тут не пытанне значнасці, а проста машынны твор. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:34, 13 студзеня 2026 (+03) ::Але ізноў жа гэта ніхто не будзе перапісваць. Крыху здзіўляюць аргументы «можна перапісаць, таму пакідаем», пры тым што перапісваць ніхто не будзе. Мяркую, дзесьці ў правілах выдалення трэба прапісаць тое, што для пакідання артыкула яго спачатку трэба перапісаць, але потым ужо выказвацца аб тым, што яго можна пакінкуць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:58, 14 студзеня 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:Francišak Skaryna]] ўжо вынік падвёў, артыкул больш не прапануецца да выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:02, 15 студзеня 2026 (+03) ::::Дзякуй! [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 22:06, 15 студзеня 2026 (+03) :::::@[[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] Пятрухін так і застаецца сярод гасцей праграмы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:01, 16 студзеня 2026 (+03) ::::: Шаблон нельга выдаляць пакуль трывае абмеркаванне. Трэба пачакаць на вынік. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:08, 18 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Я трохі паглыбіўся ў артыкул і вырашыў яго дапрацаваць. Пачысціў тэкст ад ШІ, і вось што мы маем: дзве крыніцы ад «Рэформу» з аўтабіяграфічнай інфармацыяй пра праект, звесткі пра тое, што яны ўвайшлі ў топ-10 стрымаў (нават без апісання праекта, гэта проста маніторынг), і дзве крыніцы пра ўключэнне ў спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў (усё ў кантэксце самога «Рэформу»). Вядома, уключэнне ў спіс дадае значнасці, але без іншых [[ВП:АК]], дзе апісваўся б сам праект — яны не гуляюць такой значнай ролі (усё ж у гэтых спісах ужо сотні ці тысячы медыяпраектаў). У рэшце рэшт засталося чатыры сказы інфармацыі. Пакуль яна перанесена ў артыкул [[Reformation]]. Раю зноў стварыць асобную старонку пра праект, калі з’явяцца крыніцы з апісаннем яго працы, тэм або крытыкай. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:39, 18 студзеня 2026 (+03) :Дзякуй! [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 19:48, 19 студзеня 2026 (+03) == [[Don’t dance!]] == {{закрыта}} Перанёс з хуткага, бо пытанне да значнасці. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:11, 7 студзеня 2026 (+03) : {{выдаліць}}, значнасці не відаць зусім. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:23, 7 студзеня 2026 (+03) : {{выдаліць}} адсутнасць значнасці. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:26, 14 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Ёсць кансэнсус за выдаленне. Выдалена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:04, 16 студзеня 2026 (+03) == [[:Файл:Uladzislava Lucevič.jpg]] == {{закрыта}} Не выкарыстоўваецца. Заменены свабодным файлам.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:37, 14 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Ёсць свабодная замена. Выдалена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:01, 16 студзеня 2026 (+03) == [[:Файл:Аляксей Нічыпаравіч Карпюк.png]] == {{закрыта}} Не выкарыстоўваецца. Заменены больш прыдатным здымкам, дзе відаць твар асобы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:35, 14 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Ёсць свабодная замена. Выдалена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:00, 16 студзеня 2026 (+03) == [[Міхаіл Федасеевіч Луцэнка]] == {{закрыта}} Відавочна, мільёны герояў варты памяці ўсе разам і паасобку, але тут проста парушаецца правіла «[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — '''не мемарыялы''']]». Прынамсі цяпер не раскрыта значнасць асобы (гл. [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]]. Такім чынам, можна будзе стварыць 7 млн артыкулаў, а можа і 20+ млн, а не гэта задача Вікіпедыі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:20, 11 студзеня 2026 (+03) : Гісторыю жыцця і гібелі лётчыка можна змясціць у артыкул [[Параслішча]], там ужо створаны раздзел пра памятныя мясціны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:51, 11 студзеня 2026 (+03) :: Калі значнасць асобы не будзе паказана, артыкул будзе выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:26, 11 студзеня 2026 (+03) ::падтрымліваю прапанову перанесці інфармацыю ў артыкул пра населены пункт [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:20, 13 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Інфармацыя пра асобу перанесена ў артыкул [[Параслішча]], у раздзел пра помнік. Старонка пра асобы ператворана ў перасылку. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:46, 13 студзеня 2026 (+03) == [[:Файл:604729180 25404301542530606 2996882043193254815 n.jpg]] == {{закрыта}} Несвабодны файл. Выява чалавека ёсць сярод свабодных. Аўтару навучыцца нармальна называць файлы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:00, 13 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Несвабодны файл можа выкарыстоўвацца толькі ў тым выпадку, калі свабодная, адпаведная ўмовам энцыклапедычнасці, замена (альтэрнатыва) для яго няма ў цяперашні момант або ня можа з’явіцца ў будучыні. Свабодная замена ёсць, несвабодны файл выдалены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:29, 13 студзеня 2026 (+03) == [[:Файл:6d5fbb733faf664235f203bde044368f.jpg]] == {{закрыта}} Несвабодны файл, у якога ёсць вольная замена.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:00, 13 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Несвабодны файл можа выкарыстоўвацца толькі ў тым выпадку, калі свабодная, адпаведная ўмовам энцыклапедычнасці, замена (альтэрнатыва) для яго няма ў цяперашні момант або ня можа з’явіцца ў будучыні. Свабодная замена ёсць, несвабодны файл выдалены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:29, 13 студзеня 2026 (+03) == [[Міхаіл Уладзіміравіч Шчукін]] == {{закрыта}} : Значнасць асобы не паказана. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:57, 28 лістапада 2025 (+03) : {{Выдаліць}} Вікіпедыя - не мемарыял. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:51, 2 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:12, 6 студзеня 2026 (+03) == [[Сяргей Усцінаў]] == {{закрыта}} Значнасць асобы пад сумневам. Артыкул абсалютна неэнцыклапедычны, нейкая поўная храналогія жыцця, а не артыкул энцыклапедыі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 01:09, 8 кастрычніка 2025 (+03) * {{Пакінуць}}, агульны крытэрый значнасці выконваецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:09, 8 кастрычніка 2025 (+03) *:Які менавіта? У такім выглядзе артыкул у Вікіпедыі існаваць не можа, калі вы не збіраецеся яго перапісаць — яго трэба выдаліць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:24, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::: ''агульны крытэрый значнасці'' — ён адзін. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:32, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Які? Дык выпраўляць збіраецеся? Мне падаецца, пісала нейрасетка. Там трэба пераправяраць кожны факт. Чытаем: «заснавальнік праваабарончай арганізацыі «Прававая ініцыятыва».», потым чытаем біяграфію «Праваабарончую дзейнасць пачаў у 2005 годзе, уступіўшы ў праваабарончую арганізацыю «Прававая ініцыятыва»». Гэта як? Напісана, што арганізацыя заснавана ў 1996 годзе. Мяркую, асоба дзесьці тады ў школу хадзіла. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:53, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Не трэба ўжываць ментарскі тон у размовах, правіць артыкул не буду. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:55, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::::Я зразумеў, на вашую думку варта пакідаць любы набор літар пад выглядам артыкула, калі на вашую думку ён адпавядае «крытэрыям». [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:59, 8 кастрычніка 2025 (+03) :якая асоба пад сумневам? Лепей дапамажыце напісаць правільна. :А не ставіць пад сумнеў "значаць асобы". [[Удзельнік:Kresy67|Kresy67]] ([[Размовы з удзельнікам:Kresy67|размовы]]) 18:29, 8 кастрычніка 2025 (+03) :Прынамсі прызнанне ў сваёй "галіне" ёсць, староннія крыніцы ёсць, дастаткова поўнае апісанне жыцця і дзейнасці ёсць, то-бок асноўнаму крытэрыю: "Асоба лічыцца значнай, калі яна досыць падрабязна апісана ў надзейных другасных крыніцах, незалежных ад яе", -- і праўда адпавядае. Напісана таксама нармальна, хаця заўсёды можна лепей. Па мне, было б добра дадаць крыніц не з праваабарончай галіны, недзе ж пра яго пісалі напэўна не калегі. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:51, 8 кастрычніка 2025 (+03) :{{Пакінуць}} Вядомы праваабаронца, значная асоба. Калі ў артыкуле памылкі, то трэба выправіць, а не выдаляць артыкул. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:37, 31 кастрычніка 2025 (+03) ::Месяц прайшоў, а вы так і не выправілі. Навошта тады пакідаць? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:47, 3 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === [[Вікіпедыя:Значнасць #Значнасць датычыцца тэм артыкулаў, а не іх зместу]]. Агульны крытэрый значнасці выковаецца. Старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:30, 5 студзеня 2026 (+03) 8rds2zofggahiupv3tql9k6254f86bw 5148062 5148060 2026-05-28T19:40:42Z Emilia Noah 155537 5148062 wikitext text/x-wiki {{Архіў|2026|Вікіпедыя:Архіў запытаў на выдаленне}} == [[Арцём Артуравіч Паддубны]] == {{Закрыта}} Энцыклапедычная значнасць адсутнічае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:03, 8 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}. Акрамя таго, што адсутнічае значнасць, дык і артыкул выглядае бедна. Няма крыніц, зносак. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 14 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:24, 27 мая 2026 (+03) == [[Рэанімацыйны пакет рэформаў для Беларусі]] == {{Закрыта}} Адна з ініцыятыў, якіх туча. Не паказана значнасць. Вікіпедыя — не дошка для рэкламы. Калі б была значнасць і грамадская зацікаўленасць — іншая справа. Тут проста справа стварыць артыкул пра праект. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:15, 18 мая 2026 (+03) : {{выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:34, 18 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:24, 18 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана. З 2020 года да цяперашняга часу — толькі праект аб намерах. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:20, 27 мая 2026 (+03) == [[Тымаці Оліфант]] == {{Закрыта}} : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:43, 26 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць, крыніцы ёсць тут https://en.wikipedia.org/wiki/Timothy_Olyphant. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 20:27, 29 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]], тое што яны ёсць у АнглВікі добра, але Беларуская Вікіпедыя, гэта іншы праект. Артыкул нават на стаб не цягне. : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць. Крыніцы таксама. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:36, 31 сакавіка 2026 (+03) :: Крыніцы ёсць, але адпаведнасць асобы адмысловым крытэрыям значнасці зусім невідавочная, таму, каб пацвердзіць [[Вікіпедыя:Значнасць]], маем падаць біяграфічную інфармацыю «досыць падрабязна», чаго ў артыкуле пакуль няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:06, 26 красавіка 2026 (+03) :::згодзен, трэба дапісаць артыкул хоць мінімальна. У іншых вікі інфармацыі багата, трэба браць і перакладаць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:30, 26 красавіка 2026 (+03) :::Згодны. Калі аўтар артыкула не працягне дадаваць інфармацыю туды - {{Зраблю| 28.04.2026}} [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:37, 26 красавіка 2026 (+03) ::::{{Зроблена}}, хоць і спазніўся на два дні. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 16:48, 30 красавіка 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул дапрацаваны. Дзякуй вялікі {{u|Feeleman}}! Застаўлена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:52, 1 мая 2026 (+03) == [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР]] == {{закрыта}} Няма крыніц, няма нейтральнасці. Мяркую, сам тэкст скапіяваны аднекуль, чым парушае аўтарскія правы. Увогуле, выглядае як нейкая савецкая агітка.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:23, 28 студзеня 2026 (+03) : Я папрацую з артыкулам. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 28 студзеня 2026 (+03) :Іх трэба раздзяліць на два. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:59, 12 сакавіка 2026 (+03) :: [[Індустрыялізацыя ў БССР]] і [[Калектывізацыя ў БССР]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:05, 13 сакавіка 2026 (+03) :::згодзен, што трэба раздзяліць. Хоць і аб’ём пакуль невялікі [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:28, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Крыніцы з’явіліся. ДобрыБрат трошкі яго дапрацаваў. Праблемы ёсць, але яны ўжо не звязаныя з выдаленнем. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:49, 1 мая 2026 (+03) == [[Марфінізм Пылку (музычны артыст)]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, пустышка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:25, 24 красавіка 2026 (+03) ::{{выдаліць}}, прычым хутка [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:31, 26 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} пуста. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 12:01, 24 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} пуста, няма значнасці асобы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:55, 27 красавіка 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Вельмі коратка, значнасць не паказана. Дапісваць, здаецца, ніхто не будзе. Выдалена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:46, 1 мая 2026 (+03) == [[Цемраборцы (настольная гульня)]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, значнасці хіба зусім няма, нейкая самастойна выдадзеная гульня ад аматараў.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:02, 27 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, пагаджуся, што прадукт даволі спецыфічны, але выдаліўшы гэты артыкул мы страцім інфармацыю аб пэўных фактах, звязаных са станаўленнем беларускага ролевага руху і настолак, якіх і так не так было шмат, і створым у будучыні глебу для чарговых папулісцкіх маніпуляцый а-ля "Мы, кантора ХХХ, першымі выпусцілі бел настольную картачную гульню". [[Удзельнік:Shurix-noise|Shurix-noise]] ([[Размовы з удзельнікам:Shurix-noise|размовы]]) 14:43, 30 красавіка 2026 (+03) :: Я ўжо бачу, што ёсць і АК за розныя часы, і нейкія даклады. Яшчэ пазней пагляджу наколькі рэкламнае ўсё, але пакуль выглядае як нешта значнае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:49, 30 красавіка 2026 (+03) ::Абмяркоўвалі [[Вікіпедыя:Архіў запытаў на выдаленне/2023#Цемраборцы (настольная гульня)|ў 2023 годзе і пакінулі]], з таго часу яшчэ дадаліся крыніцы, ненавінавая цікавасць паказана. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:56, 30 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, пагаджуся з аргументацыяй @[[Удзельнік:Shurix-noise|Shurix-noise]]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:40, 30 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}} Крыніцы ёсць + ужо абмяркоўвалася. Не бачу сэнсу кідаць не сметнішча гісторыі хоць і малыя, але свае, беларускія, праекты. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:57, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Гэты артыкул раней выстаўляўся на выдаленне і быў пакінуты. Змен абставін вакол прадмета артыкула ці змен правілаў Вікіпедыі не адбылося. Старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:49, 1 мая 2026 (+03) == [[Парыж — Рубэ]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, вельмі кароткі артыкул. --[[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 18:26, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Пратэстная намінацыя хутка закрытая. Ніводзін з зазначаных артыкулаў не з’яўляецца занадта кароткім. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:30, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Смерць фашызму]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, вельмі кароткі артыкул. --[[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 18:21, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Пратэстная намінацыя хутка закрытая. Ніводзін з зазначаных артыкулаў не з’яўляецца занадта кароткім. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:30, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Vite]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, вельмі кароткі артыкул. --[[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 18:20, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Пратэстная намінацыя хутка закрытая. Ніводзін з зазначаных артыкулаў не з’яўляецца занадта кароткім. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:30, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Depo DIY]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, камерцыйная рэклама, кросвікіспам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:02, 5 лютага 2026 (+03) ::Я б усё ж прапанаваў {{пакінуць}}. Стыль уласна артыкула не рэкламны. Найвялікшая сетка будаўляных крамаў у Латвіі, да таго ж і міжнароднай можна лічыць. Чаму тут выдаліць, а [[IKEA]] ці [[Lidl]] заставіць? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:00, 5 лютага 2026 (+03) ::Бачу, што стваральнік у розных вікі прасоўвае артыкул - ну так, не вельмі добра выглядае. Але ўсё ж не спам, тэкст чытэльны, інфармацыя карысная. Можна было б па [[ВП:НЕДАВЕДНІК]] выдаляць, але ўсё ж фірма не шараговая, нейкая значнасць ёсць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:05, 5 лютага 2026 (+03) ::: З аднога боку 2200 супрацоўнікаў, з іншага — ''Page on [eswiki] deleted'', ''Page on [enwiki] deleted''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:38, 5 лютага 2026 (+03) ::::Дивись мій акаунт в Українській та Латиській вікіпедії. Ти справді думаєш, що я тут рекламою займаюся? [[Удзельнік:Votre Provocateur|Votre Provocateur]] ([[Размовы з удзельнікам:Votre Provocateur|размовы]]) 22:33, 5 лютага 2026 (+03) ::::: Тут абмяркоўваем артыкул, а не тваю персону. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:55, 5 лютага 2026 (+03) ::::Выдаленне ў іншых раздзелах, шчыра кажучы, не аргумент. Іх там можа і не цікавяць мелкія па іх мерках фірмы з усходняй Еўропы. Гэтак жа бы выдалілі пра наш [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:22, 6 лютага 2026 (+03) ::::: Існуе кансэнсус аб тым, што ў БелВікі дапушчальны пэўны беларусацэнтрызм, але як гэта прыцягнуць да дадзенага кейса, невядома. Таксама мабыць [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]] паводле маштабаў дзейнасці пасалідней будуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:34, 6 лютага 2026 (+03) ::::::Мяркую, што А-100 і Еўраопт можна аднесці да лідараў ў сваіх галінах эканомікі ўнутры Беларусі, і таму маем пра іх артыкулы, а не толькі праз беларусацэнтрызм. ::::::Аналагічна з гэтым Depo: у сваёй нішы лічыцца лідарам, недзе у топах латвійскіх кампаній. Я б і артыкулы пра Rimi і Maxima прывітаў, калі б хто стварыў, хоць яны да Беларусі ніякага дачынення не маюць. Дадаць толькі ў артыкул [[Эканоміка Латвіі]] параграф пра рытэйл і цалкам натуральна будзе мець артыкулы пра згаданыя там фірмы. ::::::Я ўвогуле лічу, што можна пісаць хоць пра найвялікшыя фірмы Науру. Толькі каб захоўвалася структура: спачатку пра эканоміку краіны і яе галіны, а потым дэталі. Але гэта так, рэмарка. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:29, 7 лютага 2026 (+03) ::::::: Калі казаць пра лідараў рынку паводле краін, то Науру не падтрымаю, карлікавымі прынята лічыць краіны меншыя за [[Люксембург]]. Depo DIY здэцца сапраўды лідар у нішы, але не лідар у галіне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:53, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Няма значнасці [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:48, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Рэкламны змест. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:32, 11 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. 2-е месца сярод DIY-рытэйлераў краін Балтыі. Доля рынку, прыкладна каля 40%--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 18:39, 13 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Паказана, што кампанія займае істотнае месца сярод DIY-рытэйлераў краін Балтыі. Пакуль што няма кансэнсэнсусу наконт прызнання гэтай галіны як самастойнай у эканоміцы, таму значнасць прадмету артыкула ставіцца пад сумненне. Старонка захавана з даданнем адпаведнага шаблону. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:53, 25 красавіка 2026 (+03) == [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)]] == {{закрыта}} : Выдалены раней паводле абмеркавання, гл. [[Вікіпедыя:Хуткае выдаленне]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:53, 16 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}. Раней не былі пакінуты прычыны для выдалення. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 16:28, 16 красавіка 2026 (+03) ::: Таксама я нядаўна дадаў "значнасць" у артыкул і цяпер ён не падыходзіць да хуткага выдалення: Хутка могуць выдаляцца артыкулы, калі: Выдаленыя раней паводле абмеркавання артыкулы, створаныя наноў з тым жа ці неістотна адрозным зместам '''без новых акалічнасцяў''', якія б прымусілі пераглядзець папярэдняе рашэнне аб выдаленні. (з [[Вікіпедыя:Хуткае выдаленне]]) [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 16:42, 16 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:26, 19 красавіка 2026 (+03) : Знайшоў адзін артыкул на The Village, які апісваў дзейнасць групы. Больш нічога не знайшоў, хаця можа я і не вельмі добра шукаў. Думаю, што пакуль гэта выдаленне, бо значнасці (у межах Вікі) не хапае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:38, 19 красавіка 2026 (+03) :: {{Пакінуць}} Яшчэ быў [https://dtf.ru/music/2582003-vokrug-fonarnogo-stolba-videoigry-2019 кароткі артыкул] на dtf.ru і [https://www.youtube.com/watch?v=eAEelhW7e6s выпуск] "Музыка в Кубе" на Ютубе. Таксама я не зразумеў, што азначае "у межах Вікі". [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 18:41, 20 красавіка 2026 (+03) ::: [[Вікіпедыя:Значнасць]] — Традыцыйна лічаць, што энцыклапедычнага апісання вартыя не ўсе аб’екты і тэмы, а толькі найболей значныя, якія чымсьці істотна вылучаюцца з агульнага шэрагу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:47, 20 красавіка 2026 (+03) ::: DTF - не [[ВП:АК]], "Музыка в Кубе" - таксама. The Village пакуль самая добрая крыніца. Можа ёсць яшчэ нешта? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:56, 20 красавіка 2026 (+03) ::::[https://m.vk.com/@ppbvfs-priyatno-poznakomitsya-yoo Пост] у ВК ад Winter Mute Music, [https://podster.fm/podcasts/muzykalnoe-korolevstvo/e/337203/muzykalnoe-korolevstvo-vokrug-fonarnogo-stolba-1-vypusk эпізод] падкаста "Музыкальное королевство", здаецца усё. Але артыкула The Village можа хопіць? [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 19:12, 20 красавіка 2026 (+03) :::Перастаньце пакідаць шаблон «пакінуць» па некалькі разоў. Абмеркаванне працуе не так, колькасць «пакінуць» ад аднаго ўдзельніка не паўплывае. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:51, 22 красавіка 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, створаны па-за працэдурай аднаўлення выдаленых старонак. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 22:06, 23 красавіка 2026 (+03) ::Гэта забаронена? [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 10:40, 24 красавіка 2026 (+03) ::: Пажадана ўсё ж такі прытрымлівацца хоць нейкіх [[Вікіпедыя:Выдаленне старонак#Пасля выдалення|правілаў]]. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 14:53, 24 красавіка 2026 (+03) ::::Не ведаў. Прабачце, але артыкул ўжо адноўлены і асабіста я не бачу відавочных прычын для выдалення. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:53, 24 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Па-першае, артыкул раней ужо выдаляўся, таму, згодна з працэдурай, спачатку варта было стварыць запыт на [[ВП:АВС]]. Па-другое, каб не разводзіць бюракратыю, на гэты момант артыкул не адпавядае крытэрыям значнасці беларускай Вікіпедыі. Сярод прыведзеных крыніц толькі адна (спасылка на «The Village») адпавядае патрабаванням [[ВП:АК]]. Астатнія матэрыялы не з’яўляюцца аўтарытэтнымі крыніцамі. Такім чынам, значнасці ў межах Вікіпедыі недастаткова. Выдалена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:12, 25 красавіка 2026 (+03) == [[EIZVA]] == {{закрыта}} * {{выдаліць}}, значнасць прадмету артыкула не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:19, 8 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:16, 17 красавіка 2026 (+03) == [[Крысціна Віталеўна Лядская]] == {{закрыта}} З дасягненняў покуль чырвоны дыплом і аспірантура. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:51, 8 красавіка 2026 (+03) :Я не успела ещё дописать статью, не надо делать поспешных выводов. Мне из-за границы не открываются белорусские источники. Приеду в Минск — допишу. [[Удзельнік:Rabbi Mendl|Tatiana Matlina]] ([[Размовы з удзельнікам:Rabbi Mendl|размовы]]) 00:39, 10 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул дапоўнены, намінацыя закрыта ініцыятарам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:14, 14 красавіка 2026 (+03) == [[Фарыс Німр]] == {{закрыта}} Не артыкул, старонка да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:37, 9 красавіка 2026 (+03) : Спроба заліць туды аўтапераклад незачотная. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:54, 9 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул створаны, вычытаны і захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:12, 14 красавіка 2026 (+03) == Казахі у == {{закрыта}} Артыкулы аўтаматычнага перакладу з памылкамі ўжо ў назве, іх немагчыма вычытаць нават з вялікім жаданнем. * [[Казахі у Манголіі]] * [[Казахі у Туркменіі]] * [[Казахі у Іране]]--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 20 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:48, 3 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Даволі відавочны [[ВП:МАШПЕР]], які ніхто за гэты час не выправіў. Выдалена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:33, 14 красавіка 2026 (+03) == [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)]] == {{Закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць прадмету артыкула не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:33, 3 красавіка 2026 (+03) ::Гэты гурт даволі папулярны, каб пра яго быў артыкул. Па [https://music.yandex.by/artist/5578874 звесткам] Яндекс Музыкі зараз ён мае 75 565 слухачоў у месяц. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:14, 5 красавіка 2026 (+03) ::: Почему бы о нём не написать статью по-русски? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:17, 5 красавіка 2026 (+03) ::::Можна. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:29, 5 красавіка 2026 (+03) ::::Але гэта праца удзельнікаў рускай Вікіпедыі. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:36, 5 красавіка 2026 (+03) ::::: Очень жаль. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:39, 5 красавіка 2026 (+03) {{Канец закрытай секцыі}} ===Вынік=== 20:07, 12 красавіка 2026 {{у|J-ka Zadzvinski}} выдаліў старонку Вакол ліхтарнага слупа (гурт). [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 12:44, 13 красавіка 2026 (+03) == [[Валер Віктаравіч Руселік]] == {{закрыта}} Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:49, 25 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма значнасць. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:45, 3 сакавіка 2026 (+03) : Не праходзіць як журналіст ды блогер? Усё ж нават "зоркай" Белсата яго [https://nashaniva.com/372748 называюць]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:16, 4 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Старонка выдалена ўдзельнікам [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]]. Таму вынік фармальны. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:14, 12 красавіка 2026 (+03) == [[Аляксандр Іосіфавіч Урбановіч]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, кандыдат навук, дацэнт, меў навуковыя інтарэсы, усё. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:51, 29 сакавіка 2026 (+03) : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:53, 30 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}, вядомы навуковец, шмат навуковых прац. Ёсць крынiцы. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 12:52, 30 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons]], колькасць навуковых прац не мае асаблівай ролі, важней паказаць прызнанне яго заслуг у навуковым свеце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:17, 30 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:48, 10 красавіка 2026 (+03) == [[TDK]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:46, 23 сакавіка 2026 (+03) ::Артыкул невялікі, можна выправіць. Я папрацую бліжэйшым часам. ::{{Зраблю|10-04-2026}} [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:16, 28 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул выпраўлены і захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:56, 9 красавіка 2026 (+03) == [[King Promise]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі, толькі сайт творцы. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:51, 23 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Крыніцы ёсць.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]] 15:33, 2 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Спасылкі на незалежныя крыніцы нароўні з сайтам творцы пададзены, старока захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:54, 9 красавіка 2026 (+03) == [[Ruslan Saberov]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:18, 8 сакавіка 2026 (+03) :: [https://ru.wikipedia.org/wiki/Ruslan_Saberov неоднократное воссоздание вместо повторного обсуждения]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:11, 11 сакавіка 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:01, 9 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. Неаднаразовае аднаўленне замест паўторнага абмеркавання — пастаўлена бестэрміновая ахова ад стварэння. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:53, 1 красавіка 2026 (+03) == [[Сезон 2022/2023 «Цмокі-Мінск-2»]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Пуста. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:34, 31 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === гэта карэктная перасылка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:50, 31 сакавіка 2026 (+03) == [[MakEditor:81-717/714/Чарнавік]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 11:55, 30 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:04, 30 сакавіка 2026 (+03) == [[Раавітса (прыпыначны пункт)]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Памылковы рэдырэкт. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:52, 30 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:00, 30 сакавіка 2026 (+03) == [[A optima/Чарнавік]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Не артыкул. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:54, 26 сакавіка 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 11:32, 26 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:20, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сехемкара II]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} пустая старонка. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:55, 23 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:47, 23 сакавіка 2026 (+03) == [[Святлана Іванаўна Загнетава]] == {{закрыта}} Відавочна, што агульны крытэрый значнасці не выконваецца. Таксама асоба не настолькі выдатная, каб можна было падцягнуць [[Вікіпедыя:Значнасць асоб #Дадатковыя крытэрыі]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:40, 18 сакавіка 2026 (+03) : У артыкул [[Хлебапякарная прамысловасць Беларусі]] шмат што можна перанесці. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:13, 18 сакавіка 2026 (+03) :Так, усё можна перанесці, згадаць саму Загнетаву. У раздзеле Вядомыя асобы артыкула пра Смаргонь даць яе біяграму, бо літаральна будзе пару сказаў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:10, 18 сакавіка 2026 (+03) :: {{зроблена}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:20, 19 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Змест са старонкі вынесены, адміны могуць яе выдаляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:49, 20 сакавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Змагары з літвінізмам]] == {{закрыта}} * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:13, 22 лютага 2026 (+03) *:Людзі змаюгаюцца з літвінізмам, што прама вынікае з іх біяграфій, у чым уласнае даследаванне? Калі мы дадаем людзей у катэгорыю "Анархісты N-краіны" ці "Антыфашысты N-краіны", то гэта таксам арыгінальнае даследаванне? [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 13:22, 22 лютага 2026 (+03) *:: Ты, калега, мабыць таксама шмат з чым і шмат з кім змагаешся. І ў Беларусі ты не адзін такі, але катэгорыі "Змагары з Беларусі" мы не будзем ствараць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:24, 22 лютага 2026 (+03) *:Няма тут уласнага даследавання, літвінізм сфармуляваны Баранаўскасам, то-бок прынамсі ў нейкай паралельнай рэчаіснасці ён ёсць. На гэта лёгка знайсці аўтарытэтныя крыніцы ў адпаведным артыкуле. Практычна "з'ява" ў гэтай рэальнасці прызнана пагрозай нацыянальнай бяспецы Літвы і з ёю змагаюцца, ёсць заявы ад Дэпартамента бяспекі і іншых ведамстваў. Адпаведна, ёсць змагары. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:10, 12 сакавіка 2026 (+03) :: Змагары ёсць, і што з таго вынікае? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:19, 12 сакавіка 2026 (+03) ::: Катэгорыю "Змагары" створым? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:22, 12 сакавіка 2026 (+03) ::::[[:Катэгорыя:Праціўнікі літвінізму]] або [[:Катэгорыя:Крытыкі літвінізму]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:24, 12 сакавіка 2026 (+03) :::Нічога не вынікае, проста змагары, як Партос казаў: "я б'юся, бо б'юся", -- значыць, яны бачаць у гэтым сэнс. Калі "змагары" здаюцца ўжо занятымі, можна "праціўнікі", рэдкая наогул катэгорыя ў Вікіпедыі, але ёсць [[:fr:Catégorie:Opposant|Catégorie:Opposant]]. Звычайна абмяжоўваецца ўсё прыхільнікамі розных плыняў, але тут здаецца ніяк не абмяжуешся. [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:22, 12 сакавіка 2026 (+03) :::: Абмяжуешся. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:25, 12 сакавіка 2026 (+03) ::::: Не трэба навешваць на сучаснікаў ярлыкоў. Рэдактарам Вікіпедыі не стае для гэтага аўтарытэту. Хай спачатку вырашыць экспертная супольнасць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:30, 12 сакавіка 2026 (+03) :::::Здаецца, "крытыкі" якраз тая форма, што прызнаецца як ВП:НПГ [[:en:Category:Writers_of_social_and_political_criticism|Category:Writers of social and political criticism]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:31, 12 сакавіка 2026 (+03) :::::: Critics of liberalism (1 P) — вось дык напаўненне катэгорыі! Не чытаюць англамоўныя беларускай прэсы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:37, 12 сакавіка 2026 (+03) :::::::Яны іншае чытаюць <bdi>Critics of feminism</bdi> (2 C, 217 P). --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:41, 12 сакавіка 2026 (+03) :::::::: Critics of artificial intelligence — цэлых 22, на чале з Папам Рымскім. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:44, 12 сакавіка 2026 (+03) ::::::::: Наконт непрыняцця фемінізму — харошы прыклад, комплексы ВікіРэдактараў раскрывае красамоўна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:57, 12 сакавіка 2026 (+03) :::::::::: Змагары з мультыкультуралізмам ёсць, а змагароў з нацыяналізмам няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:09, 12 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Ператварыў на [[:Катэгорыя:Крытыкі літвінізму]] і далучыў да адпаведнай надкатэгорыі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:59, 13 сакавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Культурныя спрэчкі]] == {{закрыта}} * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:20, 22 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Знайшліся інтэрвікі, намінацыю закрыў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:39, 12 сакавіка 2026 (+03) == [[Дыльнозахон Каттахонова]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:35, 10 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена, дрэнны машынны пераклад, таксама пытанні па значнасці. Можаце нармальна перапісаць у сваёй прасторы імёнаў і паведаміць адміністратарам, калі напішаце нешта адэкватнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:02, 12 сакавіка 2026 (+03) == [[Саунтрэс]] == {{закрыта}} * {{выдаліць}}, значнасць не пераўзыходзіць навіннай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:09, 28 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Вікіпедыя - не слоўнік. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:46, 3 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена па тых жа прычынах, што і чыназес. Значнасці не паказана.[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:01, 12 сакавіка 2026 (+03) == [[Чыназес]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Не слоўнік. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:44, 3 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул быў хутка выдалены, значнасць выразна не паказана. Да таго ж, зноскі на Вікіпедыю — гэта вяршыня. Калі нехта захоча аднавіць старонку і будзе паказана выразна значнасць, спачатку перапішыце нармальна на сваёй падстаронцы і потым паведамце адміністратарам.[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:59, 12 сакавіка 2026 (+03) == [[Жан-Луі Гасэ]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:00, 9 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Каб выставіць артыкул да выдалення, трэба зайсці праз закладку ''правіць'' у акенца рэдагавання артыкула, у першым радку паставіць '''<nowiki>{{да выдалення|}}</nowiki>'''. Працэдура выстаўлення старонкі да выдалення не была выканана, прапанова засталася без рэагавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:06, 9 сакавіка 2026 (+03) == [[Мачулішчы (аэрадром)]] == {{закрыта}} Большая частка тэкста абаронена аўтарскімі правамі і супадае з тэкстам, размешчаным у выданні «Наша Ніва» (артыкул «Мачулішчы, Мачулішчы… А што значыць па-беларуску „мачулішча“?»). Не быў прадстаўлены відавочны дазвол ад уладальнікаў матэрыялу на яго свабоднае распаўсюджанне. Як патэнцыйнае парушэнне аўтарскіх правоў прыйдзецца выдаліць інфармацыю, якая слова ў слова супадае з інфармацыяй у гэтым артыкуле. Тое, што застанецца, да артыкула не будзе дацягваць. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:38, 7 сакавіка 2026 (+03) :па-першае, я сам і ёсць аўтарам таго тэксту ў НН. па-другое, я цяпер істотна дапоўніў артыкул, ён павялічыўся ў некалькі разоў. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 21:43, 7 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул дапрацаваны і захаваны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:47, 8 сакавіка 2026 (+03) == [[Янка Тарчэўскі]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, няма значнасці. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 23:02, 14 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. Жахліва аформлена, няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:08, 20 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Значнасці няма. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:49, 3 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Ёсць кансэнсус за выдаленне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:24, 4 сакавіка 2026 (+03) == [[AniBel]] == {{закрыта}} Аматарская суполка. Распаўсюджванне пірацкага кантэнту. Вікіпедыя — не каталог.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:59, 7 лютага 2026 (+03) :Ого, некалькі месяцаў вісеў артыкул і толькі зараз апомніліся. Прам сьмешна з гэтага [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 21:57, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, аргументаў дзеля захавання артыкула не бачна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:26, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:46, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 01:06, 16 лютага 2026 (+03) == [[Лагодны Цмок]] == {{закрыта}} Значнасць прадмету артыкула пастаўлена пад сумненне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:32, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Гэта звесткі не для Вікіпедыі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:26, 9 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:45, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 01:05, 16 лютага 2026 (+03) == [[СонейкаПрадакшн]] == {{закрыта}} Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:00, 7 лютага 2026 (+03) :Новы этап у перакладніцкай сферы (дубляваньне і адаптацыя тэксту). Таксама гэтая і ўсе іншыя каманды з'яўляюцца часткай гісторыі і рабілі у той ці іншай ступені ўклад у беларускую культуру. [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 22:01, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:22, 8 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі. {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:58, 16 лютага 2026 (+03) == [[Скрынка (сеціва)]] == {{закрыта}} Няма значнасці. Вікіпедыя — не каталог.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:56, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, проста старонка ў сеціве. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:15, 7 лютага 2026 (+03) :Таксама трэба выдаліць старонкі пра Анібел і Лагодны Цмок, бо Вікіпедыя — не каталог [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 21:48, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:46, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:56, 16 лютага 2026 (+03) == [[Зьнічка (сеціва)]] == {{закрыта}} Проста сайт з пірацкім кантэнтам. Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:55, 7 лютага 2026 (+03) :Anibel і Лагодны Цмок таксама проста сайты з пірацкім кантэнтам, але старонкі пра іх існуюць [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 21:47, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:06, 8 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі. {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:53, 16 лютага 2026 (+03) == [[Bilbo's]] == {{закрыта}} Аматарская суполка. няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:57, 7 лютага 2026 (+03) :Анібел і Лагодны Цмок таксама аматарскія суполкі, але старонкі пра іх існуюць. Пра значнасьць напісана ў адпаведным разьдзеле. Ініцыятыва з'яўлялася новым этапам у перакладніцкай сферы. [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 21:55, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:23, 8 лютага 2026 (+03) :<nowiki>{{Супраць}}</nowiki> <nowiki>{{Пакінуць}}</nowiki> Учора не адразу ўбачыў як гэтыя знакі ставіць. Я адкажу за ўсе артыкулы, якія перанёс учора з іншай беларускай Вікіпедыі. Галоўная значнасьць гэта гісторыя. Усе гэтыя праэкты з'яўляюцца часткай гісторыі. Так, для звычайнай гісторыі (якую сабе людзі ўяўляюць) гэта ня мае каштоўнасьці. Аднак сёньня ё розныя гісторыі, напрыклад: гісторыя навукі, паўсядзёнасьці, мастацтва і г.д. І ўжо для гісторыі аматарскага перакладу гэтыя старонкі прадстаўляюць каштоўнасьць, бо з'яўляюцца крыніцай у дасьледаваньнях. Таксама гэтыя артыкулы даюць зразумець як разьвіваўся аматарскі пераклад, пасьлядоўнасьць падзей. Таксама ўклад у беларускую культуру, новыя падыходы ў аматарскім перакладзе, што зноў жа карысна для гісторыі і дасьледаваньняў. :Таму ўсе артыкулы пра праэкты варта пакінуць! [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 14:39, 8 лютага 2026 (+03) ::Мда... штосьці не працуюць гэтыя шаблоны [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 14:39, 8 лютага 2026 (+03) ::: [[Вікіпедыя:Значнасць]] — вось неяк так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:06, 9 лютага 2026 (+03) ::::Пачытаў, і артыкул мае значнасьць. У публічных крыніцах не напісана (і ня будзе), але значнасьць апісана вышэй, што таксама дазваляецца як значнасьць. [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 18:43, 9 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:42, 16 лютага 2026 (+03) == [[Кінакіпа]] == {{закрыта}} Няма значнасці, проста сайт з пірацкім кантэнтам. Хоць для беларускай мовы ў сённяшніх умовах гэта і мае пэўную значнасць, але для энцыклапедыі каталог пірацкага відэа — перабор.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:54, 7 лютага 2026 (+03) :Анібел і Лагодны Цмок таксама проста сайты з пірацкім кантэнтам. Тыя артыкулы таксама варта выдаліць. [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 21:50, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі. {{закрыта-канец}} === Вынік === Рэклама сайта с пірацкім кантэнтам. Значасці няма. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:35, 16 лютага 2026 (+03) == [[На чатырох Верацеях]] == {{закрыта}} Вікіпедыя — не даведнік для вандроўнікаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:10, 16 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:32, 16 лютага 2026 (+03) == [[Арцём Халяеў]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, не артыкул. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:28, 14 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === У вызначэнні — толькі тры словы. Значнасць асобы не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:30, 16 лютага 2026 (+03) == [[Уладзіслаў Шылюк]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць не паказана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:43, 4 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, згодны, што проста быць удзельнікам каманды недастаткова. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:24, 5 лютага 2026 (+03) :: Калега [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]], тут больш істотна, што агульны крытэрый значнасці не выконваецца, то бок асоба ў артыкуле бадай не апісана. А ў прынцыпе мы прафесійных спартоўцаў паважаем, і якасныя артыкулы пра іх у БелВікі могуць існаваць, нават калі людзі й не мелі шматгадовай выбітнай кар'еры. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:30, 5 лютага 2026 (+03) :::Зразумела, дзякуй. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:23, 6 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:31, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:47, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:23, 14 лютага 2026 (+03) == [[Леанід Цітоў]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць не паказана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:46, 4 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, энцыклапедычная значнасць не паказана, быць удзельнікам каманды недастаткова. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:25, 5 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:32, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:47, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:22, 14 лютага 2026 (+03) == [[Аляксей Сірчанка]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць не паказана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:51, 4 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, энцыклапедычная значнасць не паказана, быць удзельнікам каманды недастаткова. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:26, 5 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:32, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:47, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:20, 14 лютага 2026 (+03) == [[Антон Самсонаў]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць не паказана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:51, 4 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, энцыклапедычная значнасць не паказана, быць удзельнікам каманды недастаткова. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:26, 5 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:32, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:47, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:19, 14 лютага 2026 (+03) == [[Іван Кухарэнка]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць не паказана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:55, 4 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, энцыклапедычная значнасць не паказана, быць удзельнікам каманды недастаткова. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:27, 5 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:33, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:46, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:16, 14 лютага 2026 (+03) == [[Марыя Пархімчык]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Значнасць? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:46, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Рэкламны артыкул без нармальных крыніц.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:05, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Пакінуць}} Вы лічыце, што сябра Саюзу пісьменьнікаў не можа быць адзначаны ў вікіпэдыі? А калі яе жыцьцяпіс пазначаны на Міжнароднага саюзу беларускіх пісьменьнікаў? [https://bellit.info/persons/abukhovich-alhjerd.html Міжнародны саюз беларускіх пісьменьнікаў// Асобы] Ці гэта таксама не значна? :) --[[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 22:36, 21 студзеня 2026 (+03) :: Калега [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]], сапраўды такі склаўся ў БелВікі звычай, што адной толькі прыналежнасці да пісьменніцкага саюза недастаткова для пацвярджэння энцыклапедычнай значнасці творцы. Тут бы пашукаць рэцэнзій на яе творы ў аўтарытэтных крыніцах ці нейкіх іншых сведчанняў прызнання яе творчасці крытыкай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:48, 21 студзеня 2026 (+03) {{Выдаліць}} Пагаджуся, што можна выдаліць [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 19:50, 28 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Пакуль што энцыклапедычная значнасць не паказана. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:22, 5 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:07, 9 лютага 2026 (+03) == [[Павел Слюнькін]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Значнасць? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:47, 16 студзеня 2026 (+03) ::'''Асоба лічыцца значнай, калі яна досыць падрабязна апісана ў [[Вікіпедыя:Аўтарытэтныя крыніцы|надзейных]] [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|другасных крыніцах]], [[Вікіпедыя:Правяральнасць|незалежных]] ад яе, што наўпрост задавальняе крытэр значнасці:''' ::https://rm.coe.int/report-addressing-the-specific-challenges-faced-by-the-belarusians-in-/1680ab3442 ::https://www.ibanet.org/Belarus-the-human-cost-of-the-crackdown-on-dissent ::https://www.gmfus.org/belarus-change-tracker-seeing-trends-through-news-fog ::https://bct.expert/be/about/ ::https://lmc.icds.ee/speaker/pavel-slunkin/ ::https://georgiatoday.ge/pavel-slunkin-belarus-lessons-for-georgia/ ::https://cepa.org/author/pavel-slunkin/ ::https://ecfr.eu/profile/pavel_slunkin/ ::https://belinstitute.com/en/news/review-2021-forecast-2022 ::https://ex-press.live/rubrics/politika/2024/06/19/eks-diplomat-pavel-slyunkin-zapad-ne-gotov-idti-na-ustupki-lukashenko-no-ostorozhnichaet-opasayas-ego-sprovocirovat ::https://www.dw.com/ru/jeks-diplomat-zadacha-es-nashhupat-protivorechija-mezhdu-lukashenko-i-putinym/a-59295981 ::https://nashaniva.com/ru/328408 ::https://pozirk.online/ru/longreads/85750/ ::https://newbelarus.vision/artykuly/pavel-slyunkin-ob-izmeneniyax-v-mide-vedomstvo-mozhet-nabirat-luchshix-specialistov/ ::https://gazetaby.com/post/slyunkin-esli-svoboda-mnenij-dlya-vas-ne-priemlemy-to-poluchitsya-ne-g/202762/ ::https://news.zerkalo.io/life/86489.html ::??? [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 19:47, 19 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. Значнасці няма.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:21, 16 студзеня 2026 (+03) ::Значнасць асоб у Вікіпедыі вызначаецца па наступных крытэрах: ::Асоба лічыцца значнай, калі яна досыць падрабязна апісана ў [[Вікіпедыя:Аўтарытэтныя крыніцы|надзейных]] [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|другасных крыніцах]], [[Вікіпедыя:Правяральнасць|незалежных]] ад яе (+). ::Асоба зрабіла шырокавядомы ўнёсак, які стаў прызнаным фактам у яе галіне дзейнасці (+). ::Навукоўцы, '''даследнікі''', філосафы (для зручнасці назавем іх «[[навуковы свет]]») даволі ўплывовыя ў навуковым свеце без згадвання іх біяграфій у другасных крыніцах (+). ::'''На сённяшні дзень беларусаў-экспертаў у замежных аналітычных цэнтрах можна пералічыць па пальцах адной рукі. Не разумею вашую пазіцыю па «нязначнасці».''' [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 19:28, 19 студзеня 2026 (+03) ::: тут трэба дадаткова паказаць, наколькі гэта асоба ўплывовая ў навуковым свеце; покуль што значнасць даследчыка прамалёўваецца, але не пацвярджаецца. Аднога факту работы ў даследчым цэнтры недастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:46, 21 студзеня 2026 (+03) ::::Эксперт па Беларусі якога цытуюць the New York Times, DW, France24, Atlantic Council, etc падаецца значнай асобай у галіне. ::::: Асоба лічыцца значнай, калі яна досыць падрабязна апісана ў [[Вікіпедыя:Аўтарытэтныя крыніцы|надзейных]] [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|другасных крыніцах]], [[Вікіпедыя:Правяральнасць|незалежных]] ад яе (+). ::::[[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 17:25, 21 студзеня 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Francišak Skaryna]], ты пачтай, што ніжэй напісана вялікімі чырвонымі літарамі пра т.зв. ''Агенцтва еўраатлантычнага супрацоўніцтва''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 21 студзеня 2026 (+03) :::::: Калі ты не хочаш артыкул пра асобу дапрацаваць, то і гэта старонка будзе выдалена. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:38, 21 студзеня 2026 (+03) :::::::Сторонка будзе выделеная таму што: :::::::а) вы паводзіце сябе як хамло :::::::б) вам не падабаецца персаналія :::::::? [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 17:58, 21 студзеня 2026 (+03) :::::::Прашу вас звяртацца да мяне на «вы» і спыніць хамства ў мой бок. Тое, што вы даўні карыстальнік Вікіпкедыі не дае вам аніякага права па-хамску ставіцца да іншых удзельнікаў. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 18:00, 21 студзеня 2026 (+03) ::::::Мне падаецца, што выдаленне артыкулаў праз суб'ектыўнае меркаванне і стаўленне асобных карыстальнікаў да персаналіяў і аб'ектаў з'яўляецца вандалізмам. Няма ўпэўненнасці, што шантаж удзельнікаў адпавядае духу Википедыі. Чаму вы грубіце замест таго, каб разам дапрацаваць артыкул і зрабіць Вікіпедыю лепш для карыстальнікаў не абазнаных у беларускіх арганізацыях і асобах? [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 18:05, 21 студзеня 2026 (+03) : {{выдаліць}}, не бачна жадаючых палепшыць артыкул, а ў існым выглядзе яго змест не пацвярджае энцыклапедычнай значнасці асобы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:07, 21 студзеня 2026 (+03) ::Калі ласка, прапануйце катэгорыі для паляпшэння. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 18:38, 21 студзеня 2026 (+03) ::У артыкуле 10 спасылак на аўтарытэтныя незалежныя крыніцы, якія апісваюць асобу і спасылаюцца на публікацыі даследчыка ў ягонай галіне экспертызы – што, безумоўна, пацвярджае энцыклапедычную значнасць асобы. Я з задавальненнем дадам патрэбныя катэгорыі, але давайце працаваць канструктыўна разам, а не антаганістычна. Дзякуй, калегі. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 18:42, 21 студзеня 2026 (+03) {{Выдаліць}} Пагаджуся, што трэба выдаліць [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 19:43, 28 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:05, 9 лютага 2026 (+03) == [[Таццяна Мiкалаеўна Мiкушына]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Значнасць? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:38, 21 студзеня 2026 (+03) ::Дадзены артыкул можа адпавядаць крытэрам значнасці для пісьменнікаў. У правілах вызначана, што значнымі з'яўляюцца "Аўтары … і іншыя прадстаўнікі творчых прафесій  ... твор (або творы) якіх прыцягнулі значную ўвагу крытыкаў." ::У артыкуле ёсць спасылкі на 5 рэцэнзій профільных навукоўцаў на кнігі Т. Мікушынай: рэлігіязнаўцы і філосафа на кнігі духоўнага зместу, гісторыка на кнігу гістарычнага зместу і г.д. ::На старонцы абмеркавання дадзенага артыкула як на загану ўказвалася на тое, што дадзены артыкул раней выдаляўся ў расійскай вікіпедыі. Аднак у тыя гады, калі ён выдаляўся, яшчэ не было тых крыніц, якія азначаныя ў беларускім артыкуле, або былі адзінкі з іх. Палова крыніц датуецца 2019-2022 гадамі. ::Апроч рэцэнзій навукоўцаў інфармацыя пра Т. Мікушыну ёсць у рэлігіязнаўчай  манаграфіі "Тэасофiя без межаў: мiжкультурныя i мiждысцыплiнарныя перспектывы сучаснага эзатэрычнага руху", у дакладзе профільнага дзярж. дэпартамента прэм’ер-міністру Францыі пра стан спраў у асяроддзі новых рэлігійных рухаў, у аналітычных артыкулах нацыянальнага інфарм. агенцтва Украіны "УкрІнфарм", агульнарасійскай газеты "Новыя весткі". [[Удзельнік:Алесандр Бусел|Алесандр Бусел]] ([[Размовы з удзельнікам:Алесандр Бусел|размовы]]) 15:24, 21 студзеня 2026 (+03) ::Таксама ў зносках дадзенага артыкула ёсць інфармацыя, што кнігі гэтага аўтара перакладзеныя і апублікаваныя на 11 мовах (крыніца з назвай "Бiяграфiя Мікушынай Таццяны Мікалаеўны"). [[Удзельнік:Алесандр Бусел|Алесандр Бусел]] ([[Размовы з удзельнікам:Алесандр Бусел|размовы]]) 12:34, 22 студзеня 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:32, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Значнасць не паказана.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:03, 21 студзеня 2026 (+03) :: Пане [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], то мо прагаласуйце і наконт гандбалістаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:15, 26 студзеня 2026 (+03) {{Выдаліць}} Аўтарка тэасофскай макулатуры [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:10, 28 студзеня 2026 (+03) : [[Удзельнік:DenisBorum]], у Вікіпедыі маюць існаваць артыкулы пра асоб з экстравагантнымі поглядамі, калі іх меркаванне асветлена ў дастатковым аб'ёме ў аўтарытэтных крыніцах. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:13, 28 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} па [[ВП:БС]], аўтарытэтнасць крыніц сумнеўная. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:35, 5 лютага 2026 (+03) : {{Пакінуць}} Дадаў у артыкул інфармацыю пра тое, што кнігі дадзенага аўтара перакладзеныя і апублікаваныя на 11 мовах. Шырокае распаўсюджанне кніг па краінах свету выяўляецца і ў крыніцах. Рэцэнзіі напісаныя навукоўцамі розных краін: Украіна (Ю. Заўгародны), Германія (B. Seidel-Dreffke), Партугалія (D. Metilka), Расія (А. Салаўёў, М. Скуратоўская). Таксама і аналітычныя матэрыялы: Германія (H. Krämer), Францыя (G. Fenech), Украіна (Укрiнформ), Расія (Книжная Индустрия, Новые Известия).--[[Удзельнік:Алесандр Бусел|Алесандр Бусел]] ([[Размовы з удзельнікам:Алесандр Бусел|размовы]]) 15:00, 5 лютага 2026 (+03) : {{Пакінуць}} артыкул напісаны не бездакорна, пра каштоўнасць творчасці таксама можна спрачацца, але найбольш мяне цікавяць крыніцы, дзе я не бачу спасылак на першасныя крыніцы, што ўжо надае ўпэўненасці ў тым, што гэты артыкул на галаву вышэй большасці намінантаў тут, хаця вядома, што частку крыніц можна назваць афіляванай. Як варыянт, можна пакінуць шаблон пра тое, што значнасць асобы ставіцца пад пытанне. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:36, 6 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Цікавасць з боку навуковага свету дадае значнасці дзейнасці асобы. Старонка захавана, але значнасць аб’екта артыкула ставіцца пад сумненне. Адпаведны шаблон на старонцы захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:43, 6 лютага 2026 (+03) == [[Губбет Аннет Алексееўна]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:01, 3 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, тэкст нечытальны, ды й значнасці ў персоны няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:44, 3 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, энцыклапедычная значнасць не паказана ([[ВП:ЗА]]), біяграфія сучасніка ўвогуле без крыніц ([[ВП:БС]]). --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:41, 5 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Машынны пераклад, значнасць асобы не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:45, 5 лютага 2026 (+03) == [[Нізам DRedd]] == {{закрыта}} Значнасць прадмету артыкула не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:08, 22 лістапада 2025 (+03) :Значымасць асоб у Вікіпедыі не з’яўляецца вынікам аднаразовага згадвання ў СМІ. Паводле прынцыпаў энцыклапедычнай значнасці, яна павінна пацвярджацца шматразовым, незалежным і надзейным асвятленнем у аўтарытэтных крыніцах. У выпадку з Нізамам DRedd гэтая ўмова цалкам выконваецца. Яго дзейнасць асвятлялася неаднаразова і ў розных фарматах: :публікацыі ў медыя, рецэнзіі на музычныя рэлізы, інтэрв’ю і асобныя матэрыялы пра творчасць. :Такі аб’ём незалежнай інфармацыі сведчыць пра тое, што Нізам DRedd мае ўстойлівую публічную прысутнасць, а яго праца атрымала заўважную ўвагу з боку розных крыніц, што адпавядае крытэрыям значымасці для артыкулаў пра дзеячоў культуры. [[Удзельнік:Viktorius001|Viktorius001]] ([[Размовы з удзельнікам:Viktorius001|размовы]]) 14:34, 22 лістапада 2025 (+03) :: Асоба мае чымсьці істотна вылучаюцца з агульнага шэрагу творцаў. Тут не бачна нічога асаблівага, акрамя згадак у медыях. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:38, 22 лістапада 2025 (+03) ::: Ні ў рускім, ні ў казахскім раздзелах артыкула няма, чаго так? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:40, 22 лістапада 2025 (+03) ::::Паважаны калега, хачу звярнуць увагу, што патрабаванне «асоба павінна істотна вылучацца з агульнага шэрагу творцаў» не з’яўляецца часткай крытэрыяў значнасці ў Вікіпедыі. Гэта суб’ектыўная ацэнка, якая не замацавана ў правілах. Паводле дзеючых палітык — у тым ліку ВП:Значнасць і ВП:Аўтарытэтныя крыніцы — єдыным крытэрыем значнасці для асоб з’яўляецца шматразовае, істотнае і незалежнае асвятленне дзейнасці асобы ў аўтарытэтных крыніцах. ::::У артыкуле гэтая ўмова выконваецца: існуюць ::::- шматразовыя публікацыі, ::::- незалежныя рэцэнзіі, ::::- інтэрв’ю, ::::- асобныя матэрыялы пра творчасць, ::::што сведчыць пра наяўнасць устойлівага, значнага і незалежнага асвятлення, менавіта таго, што патрабуюць правілы. ::::Правілы не прадугледжваюць дадатковага крытэрыя (асаблівай унікальнасці) або (вылучэння з агульнага шэрагу), такая ацэнка можа быць асабістым меркаваннем, але яна не можа замяняць сабой нормы Вікіпедыі. Калі ў Вас ёсць заўвагі да канкрэтных крыніц, гатовы абмеркаваць і дапоўніць артыкул, але, паводле палітык Вікіпедыі, наяўнасць шматлікіх незалежных і надзейных матэрыялаў ужо пацвярджае энцыклапедычную значнасць. [[Удзельнік:Viktorius001|Viktorius001]] ([[Размовы з удзельнікам:Viktorius001|размовы]]) 14:51, 22 лістапада 2025 (+03) :У артыкуле, відавочна, можна пачысціць шмат інфармацыі з першасных крыніц, ёсць сцверджанні без крыніц. Але нібы ёсць нейкія другасныя, хоць і выглядаюць досыць слабавата. У любым выпадку, бачу нейкую зацікаўленасць грамадскасці, таму я хутчэй {{супраць}} выдалення. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:59, 22 лістапада 2025 (+03) ::Дзякуй, калега. Я без праблем дапрацую артыкул, прыбяру з яго неадпаведныя першасныя звесткі і забяспечу актуалізацыю інфармацыі ў адпаведнасці з патрабаваннямі Вікіпедыі. [[Удзельнік:Viktorius001|Viktorius001]] ([[Размовы з удзельнікам:Viktorius001|размовы]]) 11:06, 23 лістапада 2025 (+03) : [[Удзельнік:Viktorius001]], назвы сінглаў і альбомаў мусяць быць перакладзены на беларускую мову. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:07, 24 лістапада 2025 (+03) ::Добры дзень, прашу прабачэння, я выправлю. Скажыце, калі ласка, ці можна пісаць арыгінальную назву побач у дужках? Ці патрабуецца толькі беларускамоўны варыянт? [[Удзельнік:Viktorius001|Viktorius001]] ([[Размовы з удзельнікам:Viktorius001|размовы]]) 11:38, 24 лістапада 2025 (+03) :::так, можна, нават трэба. Нават я бы сказаў, што пераклад трэба ў дужкі [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:34, 24 лістапада 2025 (+03) ::Усё гатова, калегі. Калі будуць яшчэ пытанні, я гатовы абмеркаваць і дапрацаваць. [[Удзельнік:Viktorius001|Viktorius001]] ([[Размовы з удзельнікам:Viktorius001|размовы]]) 18:19, 24 лістапада 2025 (+03) :::Нічога не гатова. Пачысціў вельмі артыкул, вельмі шмат смецця. Цяпер крыху адэкватней выглядае, але, вядома, слаба. Таксама адчуваю, што вы ўсё робіце праз інструменты генератыўнага штучнага інтэлекту. Давайце хаця б тут, у размовах, пазбягайце гэтага, гэта маветон, непрыемна ад такога [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:10, 24 лістапада 2025 (+03) ::::Так, бачу, вы добра пачысцілі, дзякуй, але я проста спрабаваў выстроіць храналогію [[Удзельнік:Viktorius001|Viktorius001]] ([[Размовы з удзельнікам:Viktorius001|размовы]]) 21:56, 24 лістапада 2025 (+03) : {{Выдаліць}} Адсутнасць крыніц, якія пацвярджаюць значнасць. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:47, 25 лістапада 2025 (+03) ::Паважаны калега, грамадскі інтарэс гэты сабджэкт, безумоўна, мае. У абарону артыкула скажу, што я буду весці актуалізацыю ўсіх сваіх артыкулаў і абавязкова буду іх дапоўніваць. [[Удзельнік:Viktorius001|Viktorius001]] ([[Размовы з удзельнікам:Viktorius001|размовы]]) 20:55, 28 лістапада 2025 (+03) : [[Удзельнік:Plaga med]], але ж дзе тут мы бачым гэтага рэпера вышэй за 34-ю пазіцыю? Нейкі культ асобы местачковы ў яго, кшталту сябры ў клуб прыйшлі, а так не хадзілі, покуль ён хварэў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:23, 21 студзеня 2026 (+03) ::нельга ігнараваць публікацыі на розных сайтах рознай ступені ангажаванасці. Але пагаджаюся, што слабенька гэта ўсё. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:10, 21 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Можна сказаць, што дзейнасць творчай асобы досыць падрабязна асветлена, але невідавочна, што яна выбіваецца з агульнага шэрагу. Таму значнасць аб’екта артыкула пастаўлена пад сумненне. Старонка захавана з даданнем адпаведнага шаблону. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:20, 4 лютага 2026 (+03) == [[Святлана Абдулаева]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Значнасць? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:47, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Пакінуць}}, фактаў публікацый у аўтарытэтных беларускіх выданнях можа быць дастаткова, каб прызнаць, што творца выбіваецца з агульнага шэрагу; біяграфічных звестак на старонцы таксама даволі багата. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:42, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Ізноў нейкая значнасць асоба толькі з той нагоды, што ў яе ёсць кніга.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:04, 21 студзеня 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], не толькі з той нагоды, што ў яе ёсць кніга. Абзац перад вашым пастом перачытайце, калі ласка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:14, 21 студзеня 2026 (+03) ::: Наконт значнасці літаратараў лакальны кансэнсус дасягаўся напр. тут, гл. <s>[[Вікіпедыя:Архіў_запытаў_на_выдаленне/2024 #Канстанцін Пятровіч Бадак]]</s> [[Вікіпедыя:Архіў_запытаў_на_выдаленне/2024 #Кастусь Станіслававіч Турко]] і падобныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:22, 21 студзеня 2026 (+03) ::::Пра што вы? Там партызан. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:03, 21 студзеня 2026 (+03) :::: ''фактаў публікацый у аўтарытэтных беларускіх выданнях можа быць дастаткова, каб прызнаць, што творца выбіваецца з агульнага шэрагу; біяграфічных звестак на старонцы таксама даволі багата'', навошта выдуоняцца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:10, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Пакінуць}} Трохі яшчэ дадаў інфы. --[[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 23:13, 21 студзеня 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]], вычытайце артыкул, калі ласка, правапіс трэба прывесці ў норму. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:58, 28 студзеня 2026 (+03) : {{Пакінуць}} Дададзена спасылка на сайт СБП {{Выдаліць}} У такім выглядзе як цяпер (правапіс, непрацоўныя крыніцы, афармленне), я б артыкул выдаліў [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:04, 28 студзеня 2026 (+03) : З правапісам ёсць нюансы, але не крытычныя, тэкст чытальны. Крыніц хапае, спасылкі працуюць. Афармленне прыкладна як у іншых артыкулаў. Не разумею, дзеля чаго кідацца так адразу ў выдалізм. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:22, 28 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === У артыкуле дзейнасць асобы паказана досыць падрабязна. Як літаратарка друкавалася ў агульнанацыянальных выданнях, як лідарка мясцовай супольнасці фігуравала ў навінах. Для прызнання значнасці ў нашым беларускацэнтрычным праекце гэтага дастаткова. Прастаўлены шаблон аб неабходнасці праверкі арфаграфіі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:55, 3 лютага 2026 (+03) == [[Пашпарт грамадзяніна Паўднёвай Асеціі]] == {{закрыта}} {{Выдаліць}} Адсутнасць значнасці [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:53, 27 студзеня 2026 (+03) : Калі ўзяць пад увагу міжмоўную каардынацыю, то гэтыя прадметы маюць значнасць — артыкулы пра іх маюцца ў буйных моўных раздзелах. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:04, 27 студзеня 2026 (+03) : {{Пакінуць}} ёсць артыкулы ў іншых моўных раздзелах. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:55, 28 студзеня 2026 (+03) ::{{пакінуць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:00, 3 лютага 2026 (+03) == [[Пашпарт грамадзяніна Абхазіі]] == {{Выдаліць}} Адсутнасць значнасці [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:51, 27 студзеня 2026 (+03) : {{Пакінуць}} ёсць артыкулы ў іншых моўных раздзелах. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:55, 28 студзеня 2026 (+03) :{{пакінуць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:00, 3 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Прадметы і з'явы ў Вікіпедыі прынята паказваць даволі шырока. Таму склаўся кансэнсус, што атрыбуты часткова прызнаных дзяржаў могуць быць тут апісаныя. Старонкі захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:47, 3 лютага 2026 (+03) == Гандбалісты == {{закрыта}} * [[Алег Тарасевіч]] * [[Алег Луня]] * <s>[[Аляксандр Станіслававіч Лукашэвіч]]</s> — выклікаўся ў зборную Беларусі --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:10, 27 студзеня 2026 (+03) * [[Багдан Пазняк]] * [[Мацвей Крэўчык]] * [[Мікіта Шалешка]] Гандбалісты гродзенскага клуба [[ГК Кронан Гродна|«Кронан»]], пра якіх у артыкулах сказана толькі, што яны правялі ў камндзе адзін (не чэмпіёнскі) сезон. Агульны крытэрый значнасці не выконваецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:24, 22 студзеня 2026 (+03) * {{выдаліць}} Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:33, 27 студзеня 2026 (+03) * {{выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:54, 28 студзеня 2026 (+03) * {{выдаліць}} Пустыя артыкулы, акрамя загалоўкаў наогул нічога [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:22, 28 студзеня 2026 (+03) :{{выдаліць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:09, 3 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Выразны кансэнсус за выдаленне нязначных гульцоў зборнай. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:11, 3 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Plaga med]], старонак пра гульцоў нацыянальнай зборнай сярод выдаленых няма. Прыналежнасць да яе можа надаць спартоўцу значнасці безумоўна. І кансэнсус дагэтуль складваўся менавіта так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:13, 3 лютага 2026 (+03) ::выбачаюся, не так сфармуляваў. Гаворка была пра клуб. Таму Лукашэвіча не кранаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:52, 3 лютага 2026 (+03) == [[Макар Валынкін]] == {{закрыта}} {{выдаліць}} Не бачу значнасці. Будуць прыводзіць прыклад траплення ў доўгі спіс Прэміі Гедройца, але гэта далей не кароткі спіс, куды заходзяць творы, якія суддзі прынамсі чытаюць. Пры такім падыходзе і вузкім літаратурным працэсе ў Беларусі, любога аўтара кнігі можна абазначыць значным толькі паводле таго, што ён выдаў кнігу і трапіў у доўгі спіс якой-небудзь прэміі. Я так падазраю, сапраўдным аўтарам артыкула і ёсць сам герой.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:02, 21 студзеня 2026 (+03) * {{Пакінуць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:12, 21 студзеня 2026 (+03) :Якраз пра ўсіх, хто трапіў у лонг-лісты прэмій з аўтарытэтным журы, хачу артыкул і стварыць, як пра аўтараў, так і пра дызайнераў-ілюстратараў. Калі пра іх будзе дастаткова інфы ў адпаведнасці з [[Вікіпедыя:Значнасць#Агульны_крытэрый_значнасці|агульным крытэрыем значнасці]]. У гэтым выпадку дастаткова як да чалавека, якому 25 гадоў толькі пагатоў. У нас пра спартсменаў наогул толькі вага і пол, проста за факт дасягнення, а тут як па мне поўны спіс патрэбнага. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:24, 21 студзеня 2026 (+03) ::Я б спартоўцаў таксама выдаляў, вельмі шкада, што склаўся такі міжмоўны кансэнсус наконт іх. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:59, 21 студзеня 2026 (+03) ::: Старонкі пра спартоўцаў без энцыклапедычнай значнасці з БелВікі выдаляліся шматразова, часамі і без абмеркавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:08, 21 студзеня 2026 (+03) ::Аўтар артыкула я, гэта з гісторыі ж бачна. У тэксце няма ацэнак, толькі апісальнае апавяданне. Наконт лонг-ліста, ён фарміруецца з шырэйшага спісу, то-бок журы чытае ўсё, што дасылаюць/намінуюць і ў лонг-ліст выбіраюць ўжо ўдзельнікаў на наступны тур (шорт-ліст) выбару. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:31, 21 студзеня 2026 (+03) ::: Пане Максіме, дазволь часамі называць цябе Макарам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:33, 21 студзеня 2026 (+03) :::Нібы я не ведаю выпадкаў, калі просяць стварыць артыкул на ўжо падрыхтаваным загадзя матэрыяле. Але калі твае ўласныя памкненні — то няхай. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:33, 27 студзеня 2026 (+03) {{Устрымліваюся}} Малады хлопец, я б даў яму шанец і не спяшаўся б зараз выдаляць артыкул пра яго [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:19, 28 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Дзейнасць асобы апісана ў другасных крыніцах даволі падрабязна, прыклад траплення ў доўгі спіс Прэміі Гедройца таксама пацвярджае, што асоба выбіваецца з агульнага шэрагу. Старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:06, 2 лютага 2026 (+03) == [[Пекла на Венеры]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Значнасць? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:50, 2 снежня 2025 (+03) ::Прабачайце канешне, але ў чым вымяраецца значнасць літаратурнага твору? [[Удзельнік:HK-47|HK-47]] ([[Размовы з удзельнікам:HK-47|размовы]]) 18:55, 2 снежня 2025 (+03) ::: Калі не задумвацца пра значнасць, то можна наствараць артыкулаў пра кожны верш Янкі Купалы і Аляксандра Пушкіна, агульнапрызнаных класікаў беларускай і рускай літаратур, не кажучы нават пра значна менш вядомых аўтараў. Наяўнасць надрукаванага ці апублікаванага ў сеціве верша, апавядання, нават кнігі (цяпер за грошы можна надрукаваць амаль усё, што заўгодна) аўтаматычна не надае значнасць гэтаму твору. Раю паглядзець [[:ru:Википедия:Критерии значимости литературных произведений|тут]] і [[:uk:Вікіпедія:Критерії значущості/Книги|тут]]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 19:59, 2 снежня 2025 (+03) ::::трэба на беларускую перакласці :) ::::Можа асобны праект зрабіць па перакладзе такіх старонак, а тое шмат спасылаемся на іншыя моўныя версіі. Ствараецца фальшывае ўражанне, што правілы з іншых вікі аўтаматычна стасуюцца ў беларускай вікі, што не праўда [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:33, 3 снежня 2025 (+03) ::::: [[Удзельнік:Plaga med]], вы падтрымліваеце выдаленне гэтага артыкула праз адсутнасць значнасці, ці не? Маем канкрэтны кейс і маем знайсці кансэнсус. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:13, 3 снежня 2025 (+03) ::::::так, забыў напісаць. Адносна намінацыі, значнасць не паказана, таму калі не будзе выпраўлена на працягу намінацыі — {{выдаліць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:59, 3 снежня 2025 (+03) : {{выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:15, 3 снежня 2025 (+03) * На сайце {{Не перакладзена 5|Лаборатория Фантастики|Лаборатория Фантастики|ru|Лаборатория Фантастики}} рэйтынг твора 7,8 з 10,0; на сайце {{Не перакладзена 5|LiveLib.ru|LiveLib.ru|ru|LiveLib.ru}} — 3,3 з 5,0. ([https://fantlab.ru/work28843] і [https://www.livelib.ru/book/1008522568-ad-na-venere-yurij-brajder-nikolaj-chadovich]) [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 22:06, 6 снежня 2025 (+03) ** [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]], і як мы маем гэта інтэрпрэтаваць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:26, 6 снежня 2025 (+03) **:Я не ведаю, наколькі гэтыя агрэгатары аўтарытэтныя, але там ёсць рэцэнзіі, на падставе якіх будуецца гэтая адзнака. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 14:26, 7 снежня 2025 (+03) **:: Дык ацаніце аўтарытэтнасць рэцэнзентаў, ці гэта размова дзеля размовы? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:32, 7 снежня 2025 (+03) **:::Я не ведаю, як гэта зрабіць. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 14:43, 7 снежня 2025 (+03) *:факт наяўнасці ацэнак чытачоў на агрэгатарах не з’яўляецца крытэрыем значнасці [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:41, 7 снежня 2025 (+03) *::Значнасць літаратурнага твору вымяраецца не самім фактам апублікавання, а тым, што пішуць наконт яго (рэцэнзіі, навуковыя артыкулы і гэтак далей). Пры гэтым водгукі чытачоў значнасць той жа аповесці канешне не паказваюць. Прывяду прыклад твору: «[[Пакахай мяне, салдацік]]» Васіля Быкава, дзе можна бачыць і артыкул (нават не адзін), які тычацца аповесці, і намінацыю на «Рускі Букер». З аповесцю «Пекла на Венеры» усё цяжка. У пошуку я знайшоў артыкул «Повесть Ю. Брайдера и Н. Чадовича «Ад на Венере»: жанровые особенности, конфликт, проблематика», які датаваны 2021 годам, аднак праблема ў тым, што [https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/46204/1/Дробышевская_Повесть.pdf гэта спасылка] не адкрываецца. Таму і дапоўніць не атрымаецца. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:47, 7 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана. Інфармацыя не пацверджана крыніцамі. Адзіная спасылка да тэксту "У першыню апублікавана ў журнале «Парус» у 1988 годзе" не змяшчае пацвярджэнне факта, што гэта было першае апублікаванне. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:23, 28 студзеня 2026 (+03) == [[Іван Чумачэнка]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} значнасць? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:10, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::Дзень добры! Ці шмат вы ведаеце беларускіх аўтарак (асабліва жанчын) дзіцячых анімацыйных серыялаў, якія сталі вядомыя на ўвесь свет і дасягнулі такой папулярнасці? Вось вам і “значнасць”. [[Адмысловае:Contributions/&#126;2025-30317-95|&#126;2025-30317-95]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2025-30317-95|размова]]) 13:52, 27 кастрычніка 2025 (+03) ::: А нічога, ананіме, што размова ідзе менавіта пра мужчыну, а не акторку Цітову? Як і іншыя ўдзельнікі я не бачу значнасці. [[Адмысловае:Contributions/&#126;2025-30195-20|&#126;2025-30195-20]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2025-30195-20|размова]]) 16:51, 27 кастрычніка 2025 (+03) : {{Выдаліць}}, значнасці няма [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:59, 27 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Пра асобу ёсць літаратуразнаўчыя артыкулы ў аўтарытэтных выданнях, вершы яго перакладзены на іншыя мовы, у тым ліку беларускую. Старонка дапоўнена і захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:24, 26 студзеня 2026 (+03) == [[Баран (хімія)]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Фрагмент, карэктнасць назвы? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:00, 20 кастрычніка 2025 (+03) ::Пытанне ў тым, з якой мовы адаптаваць назву гэтых злучэнняў. Калі мы перакладаем з англійскай мовы, то націск усё ж на першы склад: "bOranes". І, як мне здаецца, такая адаптацыя больш карэктная, чым адаптаваць назву з рускай мовы, у якой націск на другі склад: "борАны". Нажаль, хімічная тэрміналогія на беларускай мове занадта кволая, каб дзесьці пашукаць ужо існуючы варыянт артыкулаў пра дадзеныя злучэнні. [[Удзельнік:Tojtooj|Tojtooj]] ([[Размовы з удзельнікам:Tojtooj|размовы]]) 21:13, 23 кастрычніка 2025 (+03) : У "Слоўніку навучэнца" у арт. "Бор" узгадваюцца ''боравадароды''. Трэба дадаць інфармацыю. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:28, 24 кастрычніка 2025 (+03) :{{Пакінуць}}, але змяніць загаловак на «Гідрыды бора», тады адпадзе пытанне «О ці А?» [https://old.bigenc.ru/chemistry/text/1878901] [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:56, 27 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул дапрацаваны, перанесены пад новую назву і захаваны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:07, 26 студзеня 2026 (+03) == [[Сцяпаныч]] == {{закрыта}} Значнасць праекта не пацверджана, можна пра яго распавесці ў артыкуле пра стваральнікаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:13, 11 кастрычніка 2025 (+03) :перанесці кароткую інфармацыю з белсата ў артыкул пра стваральнікаў. Артыкул — {{выдаліць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:58, 11 кастрычніка 2025 (+03) : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:49, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:07, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, беларускі серыял пра паліцыю ніякіх водгукаў не атрымаў, нічога не прападзе, калі гэта старонка будзе выдалена. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:10, 22 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не пацверджана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:23, 26 студзеня 2026 (+03) == [[Марыя Феліцыя Друцкая-Любецкая]] == {{закрыта}} Выдаліць Няма значнасці. Яна не мастачка і не літаратар. Уся інфармацыя зводзіцца толькі да інфармацыі пра бацькоў, мужа і дзяцей, што ёсць у артыкуле [[Аляксандр Ксавер’евіч Друцкі-Любецкі]]. --[[Адмысловае:Contributions/&#126;2025-28448-24|&#126;2025-28448-24]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2025-28448-24|размова]]) 16:02, 11 кастрычніка 2025 (+03) : Шаноўны ананім, [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%9A%D1%81%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%80%E2%80%99%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%94%D1%80%D1%83%D1%86%D0%BA%D1%96-%D0%9B%D1%8E%D0%B1%D0%B5%D1%86%D0%BA%D1%96&diff=5044184&oldid=5037296 хіба лепш] яе партрэтную галерэю змясціць у артыкул пра мужа? Ён жа здэцца тэж не мастак і не літаратар? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:33, 11 кастрычніка 2025 (+03) * {{пакінуць}}, княгіня, вобраз у мастацтве. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:48, 11 кастрычніка 2025 (+03) Пры падвядзенні вынікаў [[Вікіпедыя:Архіў запытаў на выдаленне/2017|у 2017 годзе]] кансэнсус складваўся на грунце, што ''практыку пісаць асобныя артыкулы пра жонак прадстаўнікоў шляхты, калі яны не маюць асобнай ад мужа/бацькі значнасці, варта прызнаць дэструктыўнай''. Але ў дадзеным выпадку старонка не пра дваранку, а пра арыстакратку. Мяркую, артыкулы пра арыстакратак варта пакідаць нават у выпадку, каоі яны не нашмат перасягаюць слоўнікавыя (адпаведна, агульны крытэрый значнасці не выконваецца). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:16, 11 кастрычніка 2025 (+03) :крыніц бы дадаць хоць якіх… [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:50, 11 кастрычніка 2025 (+03) * {{пакінуць}}. Генеалогію можна прасачыць з шаблона ў вонкавых спасылках, там і даты нараджэння-смерці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:24, 16 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Зыходзячы з кансэнсусу наконт дапушчальнасці існавання артыкулаў не адпаведных агульнаму крытэрыю значнасці, калі прадмет артыкула яўна выбіваецца з агульнага шэрагу, можам захаваць артыкулы пра арыстакратаў, нават калі іх тэкст ледзь перасягае слоўнікавае азначэнне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:04, 22 студзеня 2026 (+03) == [[Старажытная казка (гурт)]] == {{закрыта}} Пацвярджэння значнасці прадмету артыкула не відаць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:26, 5 студзеня 2026 (+03) :Тобто білоруською цю статтю ліпше не перекладати [[Удзельнік:NT2007|NT2007]] ([[Размовы з удзельнікам:NT2007|размовы]]) 08:04, 6 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Няма значнасці. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:27, 14 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Самарэклама. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 16:08, 19 студзеня 2026 (+03) ::Де тут реклама? Немає там ніякої реклами [[Удзельнік:NT2007|NT2007]] ([[Размовы з удзельнікам:NT2007|размовы]]) 16:31, 19 студзеня 2026 (+03) ::І тим паче немає самореклами. Я до цього гурту прямого відношення не маю, максимум лише цікавлюся їх творчістю. [[Удзельнік:NT2007|NT2007]] ([[Размовы з удзельнікам:NT2007|размовы]]) 15:34, 20 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:57, 21 студзеня 2026 (+03) == [[Агенцтва еўраатлантычнага супрацоўніцтва]] == {{закрыта}} Не бачна дзейнасці гэтага гуртка, значнасць прадмета артыкула адсутнічае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:15, 13 студзеня 2026 (+03) :так, пакуль што значнасць не вырысоўваецца, {{выдаліць}}. Як будзе нешта там адбывацца, зробіцца нармальны артыкул ад пачатку [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:16, 13 студзеня 2026 (+03) :{{выдаліць}} Значнасці няма.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:22, 16 студзеня 2026 (+03) :{{выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 16:07, 19 студзеня 2026 (+03) ::Агульны крытэрый значнасці – '''аб’ект або тэма меркавана значныя, калі яны дастаткова падрабязна асветлены ў незалежных [[Вікіпедыя:АК|аўтарытэтных крыніцах]]. Наколькі бачу, у крытэрах значнасці няма параметра «не падабаецца асобным удзельнікам» таму што «не бачна дзейнасці гэтага гуртка» ([https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%90%D0%9A%D0%97&redirect=no ВП:АКЗ]).''' ::Калі ласка, прытрымлівайцеся правілаў. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 19:33, 19 студзеня 2026 (+03) :Не згодны, крытэр значнасці прадмета не ацэньваецца па суб'ектыўным незадавальненні дзейнасцю. :'''Прадмет падрабязна асветлены ў незалежных аўтарытэтных крыніцах, што наўпрост задавальняе крытэр значнасці:''' :https://racyja.com/by/palityka/valer-kavaleuski-pra-ahenctva-euraatlantycnaha-supracounictva/ :https://nashaniva.com/348357 :https://pozirk.online/be/news/98626/ :https://tsikhanouskaya.org/be/event/meeting-of-the-alliance-of-parliamentary-groups-for-democratic-belarus :https://euroradio.fm/pakarac-lukashenku-ci-pachue-tramp-prosbu-cikhanouskay-efir [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 19:38, 19 студзеня 2026 (+03) :: ''Традыцыйна лічаць, што энцыклапедычнага апісання вартыя не ўсе аб’екты і тэмы, а толькі найболей значныя, якія чымсьці істотна вылучаюцца з агульнага шэрагу''. А гэта ініцыятыва местачковая, новая, малапрыкметная, і цікавасць да яе покуль не выбіваецца за межы навіннай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:52, 19 студзеня 2026 (+03) :::Я паўтаруся, калі ласка, выконвайце правілы, якія '''''<u>агульныя для ўсіх</u>''''' – незалежна ад вашага персанальнага стаўлення да асобаў ці арганізацыі. Агульны крытэрый значнасці ў Вікіпедыі – '''аб’ект або тэма меркавана значныя, калі яны дастаткова падрабязна асветлены ў незалежных [[Вікіпедыя:АК|аўтарытэтных крыніцах]].''' У дадзеным выпадку прадмет падрабязна асветлены ў незалежных аўтарытэтных крыніцах, што наўпрост задавальняе крытэр значнасці. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 19:05, 20 студзеня 2026 (+03) :::: [[Удзельнік:Francišak Skaryna]], паўтарацца не трэба, але варта перачытаць мой допіс абзацам вышэй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:53, 20 студзеня 2026 (+03) ::::: І таксама вашая гульня са шрыфтамі, гэта абы-што, бо Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, апроч пяці агульных прынцыпаў, выкладзеных тут — [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:26, 20 студзеня 2026 (+03) ::::::Я паўтаруся ў трэці раз, бо два было мала. Агульны крытэрый значнасці ў Вікіпедыі – аб’ект або тэма меркавана значныя, калі яны дастаткова падрабязна асветлены ў незалежных [[Вікіпедыя:АК|аўтарытэтных крыніцах]]. У дадзеным выпадку прадмет падрабязна асветлены ў незалежных аўтарытэтных крыніцах, што наўпрост задавальняе крытэр значнасці. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 22:35, 20 студзеня 2026 (+03) ::::::: Гэта не прадмет для апісання ў энцыклапедыі. Старонка мае быць выдалена. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:54, 20 студзеня 2026 (+03) ::::::::Чацвёрты раз: агульны крытэрый значнасці ў Вікіпедыі – аб’ект або тэма меркавана значныя, калі яны дастаткова падрабязна асветлены ў незалежных аўтарытэтных крыніцах. У дадзеным выпадку прадмет падрабязна асветлены ў незалежных аўтарытэтных крыніцах, што наўпрост задавальняе крытэр значнасці. ::::::::Аргументуйце сваю пазіцыю. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 23:09, 20 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана. Акрамя заявы пра стварэнне арганізацыі і трох асоб, якія ўвайшлі ў яе склад, у артыкуле нічога няма. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:29, 21 студзеня 2026 (+03) == [[Вярыгі]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Прапаную перанесці ў Вікі-слоўнік. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 12:28, 19 студзеня 2026 (+03) ::Добрая ідэя, дзякуй. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 20:04, 19 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул выдалены. У Вікіслоўніку створана адпаведная старонка. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:14, 21 студзеня 2026 (+03) :Дзякуй! [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 17:34, 21 студзеня 2026 (+03) == [[:Файл:CTV-Belarus-radio-amateurs-treason-case-collage-Krasko-EW1AEH-Repiecij-EW1ABT.jpg]] == {{закрыта}} Несвабодны файл, які нельга грузіць для «добрасумленнага выкарыстання».--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:31, 16 студзеня 2026 (+03) *{{Выдаліць}} . [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 12:03, 18 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Несвабодны файл выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 06:50, 21 студзеня 2026 (+03) == [[Аркадзь Люксембург]] == {{закрыта}} Аўтаматычны пераклад. Прасцей выдаліць і стварыць наноў.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 00:02, 23 жніўня 2025 (+03) : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:11, 1 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул шматразова рэдагаваўся, у тым ліку цягам намінацыі, арфаграфія засталася вельмі слабая, але сэнс тэксту зразумелы. Закладаючы добрыя намеры рэдактараў артыкула, старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:14, 20 студзеня 2026 (+03) == [[Саша, что ты несёшь?!]] == {{закрыта}} Звычайны расійскі юцьюб-канал. Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:21, 12 студзеня 2026 (+03) :Гэта youTube-праект беларускага медыя reform.news. Паводле маніторынга ''[[Information Policy]]'', канал «Саша, что ты несёшь?!» у 2025 годзе ўвайшоў у топ‑10 стрымаў беларускага YouTube па колькасці праглядаў. За адзін месяц праект набраў сотні тысяч праглядаў, дзясяткі тысяч лайкаў і вялікую актыўнасць каментароў, што сведчыць пра значны інтарэс аўдыторыі. :https://infopolicy.net/youtube_streams_in_belarus_092025/ [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 18:43, 12 студзеня 2026 (+03) ::Давайце цяпер пра ўсе расійскія юцьюб-каналы ствараць артыкулы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:01, 13 студзеня 2026 (+03) :{{пакінуць}}, як для беларускіх медыя, то значнае шоў, а з такім фарматам хіба адзінае, але са стылем папрацаваць і не такой бязлітаснай вікіфікацыю зрабіць, у яго вынесці інфу пра гэтае шоў з артыкула пра СЧТН. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 00:11, 13 студзеня 2026 (+03) : Чаму расійскі? Беларускі. Ну мова руская, так, але ж гэта не крытэрый. Трэба глядзець на крыніцы, каб вызначыць значнасць. Мала, канешне, але нешта ёсць. Артыкул мае права на існаванне. Калі нехта захоча дапоўніць: [https://baj.media/be/svetlana-tihanovskaja-ja-smotrju-sasha-chto-ty-nesesh-mne-ochen-nravitsja/], [https://ijnet.org/ru/story/%D0%BA%D0%B0%D0%BA-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D1%87%D0%B5%D0%BC%D1%83-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%8B-%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F-%D0%BA-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B5-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B5-%D1%82%D1%8E%D1%80%D1%8C%D0%BC%D1%8B], [https://nashaniva.com/ru/378537], [https://ru.belsat.eu/80770013/pervaya-ugolovka-za-repost-i-psihushka-za-oskorblenie-lukashenko-hronika-repressij]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:25, 13 студзеня 2026 (+03) :Артыкул яўна напісаны больш чым цалкам з дапамогай ШІ. Пры тым ёсць месцы, якія выглядаюць як неверагодныя, і не маюць пацвярджэння крыніцамі, запрошаны госць Пятрухін, бо Пятрухіна Паўлючэнка і Атрошчанкаў хуясосяць з выпуску ў выпуск. Тут не пытанне значнасці, а проста машынны твор. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:34, 13 студзеня 2026 (+03) ::Але ізноў жа гэта ніхто не будзе перапісваць. Крыху здзіўляюць аргументы «можна перапісаць, таму пакідаем», пры тым што перапісваць ніхто не будзе. Мяркую, дзесьці ў правілах выдалення трэба прапісаць тое, што для пакідання артыкула яго спачатку трэба перапісаць, але потым ужо выказвацца аб тым, што яго можна пакінкуць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:58, 14 студзеня 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:Francišak Skaryna]] ўжо вынік падвёў, артыкул больш не прапануецца да выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:02, 15 студзеня 2026 (+03) ::::Дзякуй! [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 22:06, 15 студзеня 2026 (+03) :::::@[[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] Пятрухін так і застаецца сярод гасцей праграмы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:01, 16 студзеня 2026 (+03) ::::: Шаблон нельга выдаляць пакуль трывае абмеркаванне. Трэба пачакаць на вынік. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:08, 18 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Я трохі паглыбіўся ў артыкул і вырашыў яго дапрацаваць. Пачысціў тэкст ад ШІ, і вось што мы маем: дзве крыніцы ад «Рэформу» з аўтабіяграфічнай інфармацыяй пра праект, звесткі пра тое, што яны ўвайшлі ў топ-10 стрымаў (нават без апісання праекта, гэта проста маніторынг), і дзве крыніцы пра ўключэнне ў спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў (усё ў кантэксце самога «Рэформу»). Вядома, уключэнне ў спіс дадае значнасці, але без іншых [[ВП:АК]], дзе апісваўся б сам праект — яны не гуляюць такой значнай ролі (усё ж у гэтых спісах ужо сотні ці тысячы медыяпраектаў). У рэшце рэшт засталося чатыры сказы інфармацыі. Пакуль яна перанесена ў артыкул [[Reformation]]. Раю зноў стварыць асобную старонку пра праект, калі з’явяцца крыніцы з апісаннем яго працы, тэм або крытыкай. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:39, 18 студзеня 2026 (+03) :Дзякуй! [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 19:48, 19 студзеня 2026 (+03) == [[Don’t dance!]] == {{закрыта}} Перанёс з хуткага, бо пытанне да значнасці. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:11, 7 студзеня 2026 (+03) : {{выдаліць}}, значнасці не відаць зусім. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:23, 7 студзеня 2026 (+03) : {{выдаліць}} адсутнасць значнасці. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:26, 14 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Ёсць кансэнсус за выдаленне. Выдалена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:04, 16 студзеня 2026 (+03) == [[:Файл:Uladzislava Lucevič.jpg]] == {{закрыта}} Не выкарыстоўваецца. Заменены свабодным файлам.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:37, 14 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Ёсць свабодная замена. Выдалена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:01, 16 студзеня 2026 (+03) == [[:Файл:Аляксей Нічыпаравіч Карпюк.png]] == {{закрыта}} Не выкарыстоўваецца. Заменены больш прыдатным здымкам, дзе відаць твар асобы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:35, 14 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Ёсць свабодная замена. Выдалена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:00, 16 студзеня 2026 (+03) == [[Міхаіл Федасеевіч Луцэнка]] == {{закрыта}} Відавочна, мільёны герояў варты памяці ўсе разам і паасобку, але тут проста парушаецца правіла «[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — '''не мемарыялы''']]». Прынамсі цяпер не раскрыта значнасць асобы (гл. [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]]. Такім чынам, можна будзе стварыць 7 млн артыкулаў, а можа і 20+ млн, а не гэта задача Вікіпедыі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:20, 11 студзеня 2026 (+03) : Гісторыю жыцця і гібелі лётчыка можна змясціць у артыкул [[Параслішча]], там ужо створаны раздзел пра памятныя мясціны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:51, 11 студзеня 2026 (+03) :: Калі значнасць асобы не будзе паказана, артыкул будзе выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:26, 11 студзеня 2026 (+03) ::падтрымліваю прапанову перанесці інфармацыю ў артыкул пра населены пункт [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:20, 13 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Інфармацыя пра асобу перанесена ў артыкул [[Параслішча]], у раздзел пра помнік. Старонка пра асобы ператворана ў перасылку. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:46, 13 студзеня 2026 (+03) == [[:Файл:604729180 25404301542530606 2996882043193254815 n.jpg]] == {{закрыта}} Несвабодны файл. Выява чалавека ёсць сярод свабодных. Аўтару навучыцца нармальна называць файлы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:00, 13 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Несвабодны файл можа выкарыстоўвацца толькі ў тым выпадку, калі свабодная, адпаведная ўмовам энцыклапедычнасці, замена (альтэрнатыва) для яго няма ў цяперашні момант або ня можа з’явіцца ў будучыні. Свабодная замена ёсць, несвабодны файл выдалены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:29, 13 студзеня 2026 (+03) == [[:Файл:6d5fbb733faf664235f203bde044368f.jpg]] == {{закрыта}} Несвабодны файл, у якога ёсць вольная замена.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:00, 13 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Несвабодны файл можа выкарыстоўвацца толькі ў тым выпадку, калі свабодная, адпаведная ўмовам энцыклапедычнасці, замена (альтэрнатыва) для яго няма ў цяперашні момант або ня можа з’явіцца ў будучыні. Свабодная замена ёсць, несвабодны файл выдалены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:29, 13 студзеня 2026 (+03) == [[Міхаіл Уладзіміравіч Шчукін]] == {{закрыта}} : Значнасць асобы не паказана. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:57, 28 лістапада 2025 (+03) : {{Выдаліць}} Вікіпедыя - не мемарыял. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:51, 2 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:12, 6 студзеня 2026 (+03) == [[Сяргей Усцінаў]] == {{закрыта}} Значнасць асобы пад сумневам. Артыкул абсалютна неэнцыклапедычны, нейкая поўная храналогія жыцця, а не артыкул энцыклапедыі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 01:09, 8 кастрычніка 2025 (+03) * {{Пакінуць}}, агульны крытэрый значнасці выконваецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:09, 8 кастрычніка 2025 (+03) *:Які менавіта? У такім выглядзе артыкул у Вікіпедыі існаваць не можа, калі вы не збіраецеся яго перапісаць — яго трэба выдаліць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:24, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::: ''агульны крытэрый значнасці'' — ён адзін. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:32, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Які? Дык выпраўляць збіраецеся? Мне падаецца, пісала нейрасетка. Там трэба пераправяраць кожны факт. Чытаем: «заснавальнік праваабарончай арганізацыі «Прававая ініцыятыва».», потым чытаем біяграфію «Праваабарончую дзейнасць пачаў у 2005 годзе, уступіўшы ў праваабарончую арганізацыю «Прававая ініцыятыва»». Гэта як? Напісана, што арганізацыя заснавана ў 1996 годзе. Мяркую, асоба дзесьці тады ў школу хадзіла. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:53, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Не трэба ўжываць ментарскі тон у размовах, правіць артыкул не буду. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:55, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::::Я зразумеў, на вашую думку варта пакідаць любы набор літар пад выглядам артыкула, калі на вашую думку ён адпавядае «крытэрыям». [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:59, 8 кастрычніка 2025 (+03) :якая асоба пад сумневам? Лепей дапамажыце напісаць правільна. :А не ставіць пад сумнеў "значаць асобы". [[Удзельнік:Kresy67|Kresy67]] ([[Размовы з удзельнікам:Kresy67|размовы]]) 18:29, 8 кастрычніка 2025 (+03) :Прынамсі прызнанне ў сваёй "галіне" ёсць, староннія крыніцы ёсць, дастаткова поўнае апісанне жыцця і дзейнасці ёсць, то-бок асноўнаму крытэрыю: "Асоба лічыцца значнай, калі яна досыць падрабязна апісана ў надзейных другасных крыніцах, незалежных ад яе", -- і праўда адпавядае. Напісана таксама нармальна, хаця заўсёды можна лепей. Па мне, было б добра дадаць крыніц не з праваабарончай галіны, недзе ж пра яго пісалі напэўна не калегі. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:51, 8 кастрычніка 2025 (+03) :{{Пакінуць}} Вядомы праваабаронца, значная асоба. Калі ў артыкуле памылкі, то трэба выправіць, а не выдаляць артыкул. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:37, 31 кастрычніка 2025 (+03) ::Месяц прайшоў, а вы так і не выправілі. Навошта тады пакідаць? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:47, 3 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === [[Вікіпедыя:Значнасць #Значнасць датычыцца тэм артыкулаў, а не іх зместу]]. Агульны крытэрый значнасці выковаецца. Старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:30, 5 студзеня 2026 (+03) t1nngvhxhulfzoly2nytx2nh8euxw9y 0 798571 5148164 5081162 2026-05-29T02:34:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148164 wikitext text/x-wiki [[Файл:Любань, Октябрьский район, Гомельская область, Беларусь 15.jpg|thumb|Брацкая магіла.]] '''Брацкая магіла''' ў в. [[Любань (Акцябрскі раён)]] уваходзіць у спіс гiсторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублiкi Беларусь. Знаходзіцца побач з будынкам № 3 па вул. Савецкая. У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў канцы 1943 года, калі савецкія войскі ўступілі ў Акцябрскую партызанскую зону, побач з вёскамі [[Майсееўка (Акцябрскі раён)|Майсееўка]], [[Гадуні]] і Любань з 28 лістапада да 21 снежня існаваў прарыў у абароне нямецкіх войскаў шырынёй каля 10 км, вядомы як «[[Рудабельскія вароты]]». У баях каля вёскі і наваколлях у 1943-44 гадах загінулі 1100 салдат і 7 партызан. Загінулыя былі пахаваны ў брацкай магіле ў цэнтры вёскі. Сярод пахаваных [[Герой Савецкага Саюза|Героі Савецкага Саюза]] [[Сяргей Дзям'янавіч Роман]] і [[Васіль Міхайлавіч Сідзельнікаў]]. Лётчык 790-га знішчальнага авіяцыйнага палка 129-й знішчальнай авіяцыйнай дывізіі [[1-я паветраная армія (СССР)|1-я паветранай арміі]] [[2-гі Беларускі фронт|2-га Беларускага фронту]], малодшы лейтэнант [[Міхаіл Федасеевіч Луцэнка]] загінуў 4 кастрычніка 1944 года на тэрыторыі [[Даманавіцкі раён|Даманавіцкага раёна]]. Быў пахаваны ў в. [[Параслішча]], пасля перапахаваны ў в. Любань (пахаванне № 3644)<ref>{{Cite web|url=https://memory.mil.by/poisk-pogibshikh/222826/|title=Луценко Михаил Федосеевич|url-status=dead}}</ref>. == Спасылкі == {{ГККРБ|313Д000097}} [[Катэгорыя:Брацкія магілы Беларусі]] [[Катэгорыя:Любань (Акцябрскі раён)]] 577o8u5f98drt227b9kn82vpyjsqzuk 0 798779 5148165 5083392 2026-05-29T02:44:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148165 wikitext text/x-wiki [[Файл:Помнік_загінулым_воінам_і_партызанам_1941-1945_г.г.jpg|thumb|Помнік на брацкай магіле.]] '''Брацкая магіла''' (1941—1944) — ваеннае пахаванне ў в. [[Рэчкі (Крывасельскі сельсавет)]], знаходзіцца ў скверы. У ёй пахаваны 79 воінаў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] і партызан. У 1957 г. на магіле пастаўлены абеліск. Помнік таксама ўшаноўвае памяць 43 землякоў, што загінулі ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]. На абеліску змешчаны мемарыяльныя дошкі з устаноўленымі прозвішчамі загінуўшых. Тэрыторыя вакол помніка добраўпарадкавана, забрукавана пліткай. Перад помнікам зроблены невялікі кветнік. == Спасылкі == {{ГККРБ|613Д000130}} * [https://heritage.gov.by/catalog/bratckaia-magila-000130 heritage.gov.by]{{Недаступная спасылка}} [[Катэгорыя:Брацкія магілы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэчкі (Крывасельскі сельсавет)]] 4pwxn7tow4u8stpll6f4x5xe1d7sc0x 0 799127 5148200 5083831 2026-05-29T05:32:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148200 wikitext text/x-wiki {{Орган заканадаўчай улады | назва = Брэсцкі раённы Савет дэпутатаў | арыгінальная назва = | краіна = {{Беларусь}} | бягучае скліканне = 29-е скліканне | эмблема = | шырыня эмблемы = | апісанне эмблемы = | тып = аднапалатны | заканадаўчы сход = | пасада главы 1 = Старшыня | глава 1 = [[Уладзімір Міхайлавіч Хвацік]]<ref name="prezidyum"/> | партыя главы 1 = | дата абрання 1 = | пасада главы 2 = Намеснік старшыні | глава 2 = [[Вадзім Міхайлавіч Кушнерук]]<ref name="prezidyum"/> | партыя главы 2 = | дата абрання 2 = | колькасць членаў = 28 дэпутатаў | структура 1 = | шырыня структуры 1 = | апісанне структуры 1 = | фракцыі 1 = | камітэты 1 = 5 пастаянных камісій | выбары 1 = [[Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў Беларусі (2024)|25 лютага 2024 года]] | сістэма галасавання 1 = [[мажарытарная выбарчая сістэма|мажарытарная]] | зала пасяджэнняў = | шырыня залы пасяджэнняў = | апісанне залы пасяджэнняў = | падзагаловак залы пасяджэнняў = | сайт = [https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/dep-ru/ Старонка] на сайце [[Брэсцкі раённы выканаўчы камітэт|Брэсцкага раённага выканаўчага камітэта]] | зноскі = }} '''Брэсцкі раённы Савет дэпутатаў''' — [[Прадстаўнічы орган|прадстаўнічы дзяржаўны орган]] і асноўнае звяно сістэмы [[мясцовае самакіраванне|мясцовага самакіравання]] на тэрыторыі [[Брэсцкі раён|Брэсцкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. З’яўляецца [[Юрыдычная асоба|юрыдычнай асобай]]. Падсправаздачны ў сваёй дзейнасці грамадзянам і адказны перад імі. У сваю чаргу Савету па пытаннях, аднесеных да яго кампетэнцыі, падсправаздачны [[Брэсцкі раённы выканаўчы камітэт]]<ref name="law108">[https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h11000108 Закон Республики Беларусь от 4 января 2010 г. № 108-З «О местном управлении и самоуправлении в Республике Беларусь»]</ref>. == Статус і парадак абрання == Савет з’яўляецца выбарным органам. Дэпутаты Савета абіраюцца грамадзянамі раёна на аснове ўсеагульнага, свабоднага, роўнага і прамога выбарчага права пры таемным галасаванні тэрмінам на 5 гадоў. Выбары праводзяцца ў [[Адзіны дзень галасавання (Беларусь)|адзіны дзень галасавання]]<ref name="law108" />. Паўнамоцтвы Савета пачынаюцца з дня адкрыцця першай пасля выбараў сесіі і захоўваюцца да адкрыцця першай сесіі Савета новага склікання<ref name="law108" />. == Дзейнасць і структура == Дзейнасць Савета ажыццяўляецца праз [[Сесія|сесіі]] (якія склікаюцца не радзей як адзін раз у квартал), працу органаў Савета, а таксама праз рэалізацыю дэпутатамі сваіх паўнамоцтваў. Савет арганізуе сваю працу на аснове рэгламенту<ref name="law108" />. === Прэзідыум === Для арганізацыі працы Савета ствараецца Прэзідыум, у склад якога ўваходзяць старшыня Савета, намеснік старшыні і старшыні пастаянных камісій<ref name="law108" />. === Пастаянныя камісіі === Для папярэдняга разгляду і падрыхтоўкі пытанняў, а таксама арганізацыі кантролю за выкананнем рашэнняў, з ліку дэпутатаў ствараюцца пастаянныя камісіі<ref name="law108" />. У Брэсцкім раённым Савеце дэпутатаў XXIX склікання дзейнічаюць 5 пастаянных камісій<ref name="commissions">{{cite web|lang=ru|url=https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/dep3-ru/|title=Постоянные комиссии Брестского районного Совета депутатов двадцать девятого созыва|publisher=Брэсцкі раённы выканаўчы камітэт|accessdate=2026-01-17|url-status=dead}}</ref>: * па пытаннях законнасці Савета, аховы грамадскага парадку, захавання правоў і свабод грамадзян; * па пытаннях бюджэту і сацыяльна-эканамічнага развіцця; * па аграрных пытаннях, ахове навакольнага асяроддзя і экалогіі; * па пытаннях працы мясцовага кіравання і самакіравання; * па пытаннях сацыяльна-культурнай сферы і сацыяльнай абароны насельніцтва. == Кампетэнцыя == У адпаведнасці з артыкулам 17 Закона Рэспублікі Беларусь «[[Аб мясцовым кіраванні і самакіраванні]]», да выключнай кампетэнцыі Савета адносяцца<ref name="law108" />: * зацвярджэнне праграм сацыяльна-эканамічнага развіцця, мясцовага бюджэту і справаздачы аб яго выкананні; * вызначэнне парадку кіравання і распараджэння [[Камунальная ўласнасць|камунальнай уласнасцю]]; * усталяванне мясцовых падаткаў і збораў; * прызначэнне [[мясцовы рэферэндум|мясцовых рэферэндумаў]]; * зацвярджэнне на пасадзе [[Старшыня Брэсцкага раённага выканаўчага камітэта|старшыні Брэсцкага раённага выканаўчага камітэта]]. Таксама Савет удзельнічае ў рэалізацыі [[Грамадзянская ініцыятыва|грамадзянскіх ініцыятыў]], накіраваных на паляпшэнне якасці жыцця насельніцтва<ref name="law108" />. == Склад == === 29-е скліканне === {{асноўны артыкул|Спіс дэпутатаў Брэсцкага раённага Савета дэпутатаў 29-га склікання}} [[Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў Беларусі (2024)|Выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў 29-га склікання]] адбыліся ў адзіны дзень галасавання [[25 лютага]] [[2024]] года. У Брэсцкі раённы Савет дэпутатаў было абрана 28 дэпутатаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/dp-ru/|title=Депутаты Брестского районного Совета депутатов двадцать девятого созыва|publisher=Брэсцкі раённы выканаўчы камітэт|access-date=2026-01-17}}</ref>. == Старшыні == * з 2018 года — [[Уладзімір Міхайлавіч Хвацік]]<ref name="prezidyum">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/dep1-ru/|title=Президиум Брестского районного Совета депутатов двадцать девятого созыва|publisher=Брэсцкі раённы выканаўчы камітэт|access-date=2026-01-17|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.brest.brest-region.gov.by/ru/dep-ru/ Старонка раённага Савета дэпутатаў]{{Недаступная спасылка}} на сайце [[Брэсцкі раённы выканаўчы камітэт|Брэсцкага раённага выканаўчага камітэта]] {{Мясцовыя Саветы дэпутатаў Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арганізацыі Брэста]] [[Катэгорыя:Раённыя Саветы дэпутатаў Брэсцкай вобласці]] [[Катэгорыя:Брэсцкі раён]] aqvjvtzsmg5uvgcj6ni68c1at6ejnyl 0 799408 5148030 5125542 2026-05-28T18:04:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148030 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Рэспубліканскі цэнтр па гідраметэаралогіі, кантролі радыеактыўнага забруджвання і маніторынгу навакольнага асяроддзя |скарачэнне = Белгідрамет |арыгінальная назва = |краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |юрысдыкцыя = [[Беларусь]] |пячатка = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = |шырыня выявы = |подпіс выявы = |эмблема = |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |дата стварэння = {{дата|1|7|1924|1}} |папярэднік1 = |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = |штаб-кватэра = [[Мінск]], [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспект Незалежнасці]], 110 |region_code = |бюджэт = |імя главы1 = [[Сяргей Анатольевіч Хільман|Сяргей Хільман]] |пасада главы1 = Начальнік |імя главы2 = |пасада главы2 = |вышэйстаячае ведамства = [[Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь]] |супрацоўнікаў = |падведамны орган1 = |дакумент1 = |сайт = [https://belgidromet.by/by/ belgidromet.by] |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Рэспубліканскі цэнтр па гідраметэаралогіі, кантролі радыеактыўнага забруджвання і маніторынгу навакольнага асяроддзя''' ('''Белгідрамет''') — дзяржаўная ўстанова, якая займаецца вывучэннем і прагназаваннем надвор’я, клімату, гідралагічнага рэжыму рэк і азёр, а таксама маніторынгам радыеактыўнага забруджвання і стана навакольнага асяроддзя ў Беларусі. Падпарадкоўваецца [[Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь|Міністэрству прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь]]. Размяшчаецца ў Мінску па адрасе [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспект Незалежнасці]], 110. Начальнік — [[Сяргей Анатольевіч Хільман|Сяргей Хільман]] (з красавіка 2025 года)<ref name="ruk">{{cite web|url=https://belgidromet.by/ru/ruk-ru/|title=Руководство|publisher=Белгидромет|date=2025-11-27|accessdate=2026-01-21|lang=ru}}</ref>. == Гісторыя == === Станаўленне службы === Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] пачалося фарміраванне новай гідраметэаралагічнай службы. У 1919 годзе на тэрыторыі Беларусі працавала ўсяго 7 станцый, якія належалі розным ведамствам. У 1921 годзе была адноўлена праца 8 вадамерных і 2 дажджамерных пастоў. Яшчэ 1 ліпеня 1922 года пры садзейнічанні Галоўнай геафізічнай абсерваторыі была адкрыта метэастанцыя пры Мінскай балотнай станцыі<ref name="history" />{{sfn|Аўчыннікава|2022|с=522}}. 1 ліпеня 1924 года пачало працу ''Метэаралагічнае бюро'' пры Вопытным аддзеле [[Наркамат земляробства БССР|Наркамата земляробства БССР]]. Гэтая дата лічыцца днём утварэння гідраметэаралагічнай службы Беларусі. Першым загадчыкам бюро быў прызначаны прафесар [[Мікалай Паўлавіч Мышкін|М. П. Мышкін]]. Аднак з-за адсутнасці ўмоў для навуковай працы ў сярэдзіне 1925 года ён пакінуў пасаду. Яго пераемнікам стаў [[Мікалай Іванавіч Макарэўскі]], які прыцягнуў да назіранняў краязнаўцаў і пачаў публікаваць «Бюлетэні надвор’я» ў часопісе «[[Наш край (1925)|Наш край]]»{{sfn|Аўчыннікава|2022|с=522—523}}. У 1927 годзе Метэабюро было перададзена ў [[Інстытут сельскай і лясной гаспадаркі]], у рамках якога была створана [[Беларуская геафізічная служба]] («Белгеафіз»). Яе дырэктарам стаў [[Аляксей Іванавіч Кайгародаў|А. І. Кайгародаў]], а М. І. Макарэўскі ўзначаліў аддзел сеткі станцый{{sfn|Аўчыннікава|2022|с=524}}. У 1930 годзе пастановай [[СНК БССР]] быў створаны Гідраметэаралагічны камітэт і ''Беларускі гідраметэаралагічны інстытут'', у склад якога ўвайшлі метэастанцыі розных ведамстваў. Для арганізацыі працы інстытута з [[Санкт-Пецярбург|Ленінграда]] быў запрошаны [[Павел Мікалаевіч Адамаў|П. М. Адамаў]]. У 1936 годзе ў Мінску пачала функцыянаваць [[Геафізічная абсерваторыя (Мінск)|Геафізічная абсерваторыя]], будаўніцтвам і дзейнасцю якой кіраваў А. І. Кайгародаў<ref name="history">{{cite web|url=https://belgidromet.by/ru/history-ru/|title=История Гидрометслужбы|publisher=Белгидромет|date=2025-07-25|accessdate=2026-01-21|lang=ru|archive-date=17 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251217115430/https://belgidromet.by/ru/history-ru|url-status=dead}}</ref>.{{sfn|Аўчыннікава|2022|с=525}}. У 1937 годзе ў выніку цэнтралізацыі і [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|палітычных рэпрэсій]] кіраванне службай было перададзена Смаленскаму ўпраўленню гідраметслужбы. Гэта прывяло да звальнення А. І. Кайгародава і ад'езду з Беларусі многіх вядучых метэаролагаў, у тым ліку М. І. Макарэўскага, [[Мікалай Ігнатавіч Касцякевіч|Н. І. Касцякевіча]] і іншых{{sfn|Аўчыннікава|2022|с=525}}. Напярэдадні [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ў 1941 годзе сетка назіранняў БССР налічвала 464 станцыі і пасты, што дазваляла забяспечваць народную гаспадарку неабходнай інфармацыяй<ref name="history" />. === Вялікая Айчынная вайна === З пачаткам вайны і акупацыі Беларусі дзейнасць упраўлення спынілася, многія работнікі пайшлі на фронт. Аднак нават у тыле ворага працавалі асобныя назіральнікі ў [[Горкі (Беларусь)|Горках]], [[Васілевічы|Васілевічах]], [[Мар’іна Горка|Мар’інай Горцы]] і іншых месцах. У [[Мінск]]у акупацыйныя ўлады аднавілі працу Балотнай станцыі<ref name="history" />. Савецкая гідраметэаралагічная служба аднавіла дзейнасць у чэрвені 1943 года ў [[Масква|Маскве]] як ''Заходняе Упраўленне гідраметслужбы Маскоўскай ваеннай акругі'' пад кіраўніцтвам [[Андрэй Анісімавіч Гламазда|А. А. Гламазды]]. Важную ролю адыгрывалі партызанскія атрады: для забеспячэння авіяцыі [[Беларускі штаб партызанскага руху|Беларускі штаб партызанскага руху]] арганізаваў сетку метэапунктаў на буйных партызанскіх аэрадромах ([[Бягомль]], [[Востраў Зыслаў|Зыслаў]], [[Парэчча (Акцябрскі раён)|Парэчча]] і інш.). Звесткі перадаваліся па радыё тры разы на дзень<ref name="history" />. За гады вайны служба панесла цяжкія страты: загінула каля 300 спецыялістаў, было разбурана больш за 85 % станцый. Аднаўленне сеткі пачалося адразу пасля вызвалення тэрыторый, і да пачатку 1945 года ўжо дзейнічала 46 станцый і 185 пастоў<ref name="history" />. === Пасляваеннае развіццё === У 1948 годзе гідраметэаралагічная служба Беларусі стала членам [[Сусветная метэаралагічная арганізацыя|Сусветнай метэаралагічнай арганізацыі]] (СМА). У 1960—1970-я гады пачаўся этап тэхнічнага пераўзбраення: укараняліся інструментальныя назіранні за бачнасцю і параметрамі ветру, пачалася аўтаматызацыя збору і апрацоўкі інфармацыі. Беларусь стала своеасаблівым палігонам для выпрабаванняў новых савецкіх аўтаматычных метэастанцый<ref name="history" />. У 1979 годзе ўпраўленне было пераўтворана ў ''Беларускае рэспубліканскае ўпраўленне па гідраметэаралогіі і кантролі прыроднага асяроддзя''. У 1991 годзе — у ''Галоўнае ўпраўленне па гідраметэаралогіі пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь''<ref name="history" />. === У незалежнай Беларусі === Пасля абвяшчэння незалежнасці ў 1999 годзе быў прыняты Закон Рэспублікі Беларусь «Аб гідраметэаралагічнай дзейнасці». Структура кіравання галіной неаднаразова змянялася: у 2001 годзе быў створаны Дэпартамент па гідраметэаралогіі ў складзе [[Мінпрыроды Беларусі|Мінпрыроды]]<ref name="history" />. Сучасны выгляд арганізацыя набыла ў выніку некалькіх рэарганізацый. У 2015 годзе шляхам зліцця Гідрамета і Цэнтра радыяцыйнага кантролю была створана дзяржаўная ўстанова «Рэспубліканскі цэнтр па гідраметэаралогіі, кантролі радыеактыўнага забруджвання і маніторынгу навакольнага асяроддзя». У 2017 годзе да яго былі далучаны абласныя цэнтры па гідраметэаралогіі, што завяршыла фарміраванне адзінай цэнтралізаванай структуры — Белгідрамета<ref name="history" />. == Дзейнасць == Асноўныя напрамкі дзейнасці Белгідрамета ўключаюць: * Правядзенне рэгулярных метэаралагічных, гідралагічных, аграметэаралагічных і радыяцыйных назіранняў<ref name="meteo">{{cite web|url=https://belgidromet.by/ru/gidro-meteo-ru/|title=Гидрометеорологическая деятельность|publisher=Белгидромет|date=2026-01-13|accessdate=2026-01-21|lang=ru}}</ref>. * Складанне прагнозаў надвор’я і папярэджанне аб небяспечных з’явах<ref name="meteo" />. * Маніторынг стану атмасфернага паветра (у 19 гарадах), паверхневых вод (297 пунктаў) і глебы<ref name="eco">{{cite web|url=https://belgidromet.by/ru/eco-radio-ru/|title=Радиационная и экологическая деятельность|publisher=Белгидромет|date=2023-02-27|accessdate=2026-01-21|lang=ru}}</ref>. * Авіяцыйна-метэаралагічнае забеспячэнне грамадзянскай авіяцыі праз сетку з 7 авіяцыйных метэастанцый<ref name="avia">{{cite web|url=https://belgidromet.by/ru/avia-meteo-ru/|title=Авиационно-метеорологическая деятельность|publisher=Белгидромет|date=2023-02-28|accessdate=2026-01-21|lang=ru}}</ref>. * Міжнароднае супрацоўніцтва ў рамках СМА і Саюзнай дзяржавы<ref name="int">{{cite web|url=https://belgidromet.by/ru/mezd-ru/|title=Международная деятельность|publisher=Белгидромет|date=2021-01|accessdate=2026-01-21|lang=ru}}</ref>. Дзяржаўная сетка назіранняў уключае 193 аб’екты, у тым ліку 69 метэастанцый, 3 гідралагічныя станцыі, 2 аэралагічныя станцыі (Мінск і [[Брэст]]) і разгалінаваную сетку пунктаў радыяцыйнага маніторынгу<ref name="history" />. == Структура == У структуру Белгідрамета ўваходзяць цэнтральны апарат у Мінску і 6 абласных філіялаў («Брэстаблгідрамет», «Віцебскаблгідрамет», «Гомельаблгідрамет», «Гроднааблгідрамет», «Мінскаблгідрамет», «Магілёўаблгідрамет»)<ref name="struct">{{cite web|url=https://belgidromet.by/ru/structure-ru/|title=Структура Белгидромета|publisher=Белгидромет|accessdate=2026-01-21|lang=ru}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|аўтар=[[Р. І. Аўчыннікава|Р. И. Овчинникова]]|загаловак=К истории метеорологии Беларуси. Макаревский Николай Иванович (к 100-летию создания Метеобюро в Минске)|выданне=Журнал Белорусского государственного университета. География. Геология|год=2022|нумар=1|старонкі=94–103|спасылка=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/306364/1/521-527.pdf|ref=Аўчыннікава}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://belgidromet.by|title=Афіцыйны сайт Белгідрамета|lang=be}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Белгідрамет}} [[Катэгорыя:Дзяржаўныя арганізацыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Метэаралогія ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Экалогія Беларусі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі, заснаваныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Мінска]] [[Катэгорыя:Праспект Незалежнасці (Мінск)]] [[Катэгорыя:1924 год у Мінску]] nzmk0ez1m9j1mcsw6nksftmef0cntix 0 802377 5148176 5121420 2026-05-29T04:04:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148176 wikitext text/x-wiki {{Хвароба |Name = Бруцэлёз |Image = |Caption = |DiseasesDB = 1716 |ICD11 = {{ICD11|1B95}} |ICD10 = {{ICD10|A|23||a|20}} |ICD9 = {{ICD9|023}} |DSM4 = |ICDO = |OMIM = |MedlinePlus = 000597 |eMedicineSubj = med |eMedicineTopic = 248 |MeshID = D002006 }} '''Бруцэлёз''' (ад прозвішча англійскага ўрача [[Дэвід Брус|Д.&nbsp;Бруса]], які адкрыў бруцэлы; іншыя назвы: '''мальты́йская ліхама́нка''', '''міжземнаморская ліхаманка'''<ref>{{cite journal | vauthors = Di Pierdomenico A, Borgia SM, Richardson D, Baqi M | title = Brucellosis in a returned traveller | journal = CMAJ | volume = 183 | issue = 10 | pages = E690-2 | date = July 2011 | pmid = 21398234 | pmc = 3134761 | doi = 10.1503/cmaj.091752 |lang=en}}</ref>, '''хвароба Банга''')&nbsp;— інфекцыйна-алергічная хвароба чалавека і жывёл, якая адносіцца да групы [[заанозы|заанозаў]]{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1996|с=272}}. Заворванне выклікаецца бактэрыямі роду ''[[Brucella]]'' і перадаецца пераважна праз ужыванне непастэрызаванага малака ці сырога мяса ад інфіцыраваных жывёл, а таксама пры непасрэдным кантакце з імі<ref>{{cite web|url=http://www.dhsspsni.gov.uk/brucellosis-pathway.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20071013043717/http://www.dhsspsni.gov.uk/brucellosis-pathway.pdf |archive-date=2007-10-13 |title=Diagnosis and Management of Acute Brucellosis in Primary Care |date=August 2004 |publisher=Brucella Subgroup of the Northern Ireland Regional Zoonoses Group |lang=en}}</ref>. Сімптомы ўключаюць ліхаманку, моцную патлівасць, слабасць, боль у суставах і цягліцах. Бруцэлёз быў прызнаны ў жывёл і людзей у пачатку XX стагоддзя<ref>Park. K., Park's textbook of preventive and social medicine, 23rd edition. Page 290-91</ref><ref>{{Citation |last=Roy |first=Rabindra |title=Chapter-23 Biostatistics |date=2013 |work=Mahajan and Gupta Textbook of Preventive and Social Medicine |pages=434–449 |publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd |doi=10.5005/jp/books/12262_23 |doi-broken-date=1 July 2025 |isbn=978-93-5090-187-8 |lang=en}}</ref>. == Сімптомы == Сімптомы падобныя да многіх іншых ліхаманкавых захворванняў, аднак маюць свае асаблівасці. Працягласць хваробы можа вар’іравацца ад некалькіх тыдняў да некалькіх месяцаў ці нават гадоў. На першай стадыі хваробы ўзнікае [[бактэрыямія]], якая прыводзіць да класічнай трыяды: хвалепадобнай [[Ліхаманка|ліхаманкі]], [[Патлівасць|патлівасці]] (часта з характэрным непрыемным пахам цвілі або мокрага сена) і мігруючага болю ў суставах і цягліцах ([[артралгія]] і [[міялгія]])<ref name=StatPearls>{{Citation |last1=Hayoun |first1=Michael A. |title=Brucellosis |date=2023 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK441831/ |work=StatPearls |access-date=2023-11-08 |place=Treasure Island (FL) |publisher=StatPearls Publishing |pmid=28722861 |last2=Muco |first2=Erind |last3=Shorman |first3=Mahmoud |lang=en}}</ref>. Аналізы крыві звычайна паказваюць нізкую колькасць [[Лейкацыты|лейкацытаў]] ([[лейкапенія]]) і [[Эрытрацыты|эрытрацытаў]] ([[анемія]]), некаторае павышэнне пячоначных ферментаў ([[Аспартатамінатрасфераза|АСТ]] і [[Аланінамінатрасфераза|АЛТ]]). Страўнікава-кішачныя сімптомы сустракаюцца ў 70&nbsp;% выпадкаў і ўключаюць [[млоснасць]], [[ваніты]], зніжэнне апетыту, боль у жываце, [[Запор|запоры]], [[Дыярэя|дыярэю]], павелічэнне [[Печань|печані]] ([[гепатамегалія]]) і [[Селязёнка|селязёнкі]] ([[спленамегалія]])<ref>{{Cite web |title=Access Anytime Anywhere |url=https://my.clevelandclinic.org/ |access-date=2025-06-07 |website=Cleveland Clinic |language=en}}</ref>. Ускладненні бруцэлёзу могуць уключаць інфекцыі [[Цэнтральная нервовая сістэма|цэнтральнай нервовай сістэмы]] ([[менінгіт]], [[энцэфаліт]]), запаленне і інфекцыю селязёнкі і печані, запаленне [[Яечкі|яечкаў]] ([[эпідыдыміт]] і [[архіт]]), [[артрыт]], [[эндакардыт]] (запаленне ўнутранай абалонкі [[сэрца]])<ref name=Brucellosis>{{cite web |title=Brucellosis |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/brucellosis/symptoms-causes/syc-20351738 |website=mayoclinic.org |publisher=Mayo Clinic |access-date=June 5, 2022 |lang=en}}</ref>. == Этыялогія і перадача == Узбуджальнікамі з’яўляюцца бактэрыі роду ''[[Brucella]]''&nbsp;— дробныя нерухомыя [[Грам-адмоўныя бактэрыі|грам-адмоўныя]] кокабацылы. Яны з’яўляюцца факультатыўнымі ўнутрыклеткавымі паразітамі. Чатыры віды інфікуюць людзей: ''B. abortus'' (пераважна ў буйной рагатай жывёлы), ''B. canis'' (у сабак), ''B. melitensis'' (найбольш вірулентны і інвазіўны від, звычайна інфікуе коз і часам авечак) і ''B. suis'' (сярэдняй вірулентнасці, у свіней)<ref>{{Cite web |title=Top-ranked Hospital in the Nation |url=https://www.mayoclinic.org/ |access-date=2025-06-07 |website=Mayo Clinic |language=en}}</ref>. Захворванне звычайна звязана з ужываннем непастэрызаванага малака і мяккіх сыроў, вырабленых з малака інфіцыраваных жывёл (часцей за ўсё коз), а таксама з прафесійнай дзейнасцю лабарантаў, ветэрынараў і работнікаў бойняў. Інфіцыраваныя жывёлы могуць быць бессімптомнымі носьбітамі<ref>{{cite journal | vauthors = Wyatt HV | title = How Themistocles Zammit found Malta Fever (brucellosis) to be transmitted by the milk of goats | journal = Journal of the Royal Society of Medicine | volume = 98 | issue = 10 | pages = 451–4 | date = October 2005 | pmid = 16199812 | pmc = 1240100 | doi = 10.1177/014107680509801009 | publisher = The Royal Society of Medicine Press | oclc = 680110952 |lang=en}}</ref>. Дадатковым фактарам рызыкі з’яўляецца недастатковая дасведчанасць фермераў аб хваробе і [[Каранцін|каранцінных мерах]]<ref>{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Peck ME, Jenpanich C, Amonsin A, Bunpapong N, Chanachai K, Somrongthong R, Alexander BH, Bender JB |date=January 2019 |title=Knowledge, Attitudes and Practices Associated with Brucellosis among Small-Scale Goat Farmers in Thailand |journal=Journal of Agromedicine |volume=24 |issue=1 |pages= 56–63 |doi=10.1080/1059924X.2018.1538916 |pmid=30350754 |s2cid=53034163 |lang=en}}</ref>. Значнымі рэзервуарамі інфекцыі з’яўляюцца дзікія жывёлы ([[Бізон|бізоны]], [[Лось|ласі]], [[дзікі]], [[алені]]), асабліва ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] і [[Еўропа|Еўропе]]<ref>{{Cite journal |last1=Godfroid |first1=Jacques |last2=Al Dahouk |first2=Sascha |last3=Pappas |first3=Georgios |last4=Roth |first4=Felix |last5=Matope |first5=Gift |last6=Muma |first6=John |last7=Marcotty |first7=Tanguy |last8=Pfeiffer |first8=Dirk |last9=Skjerve |first9=Eystein |date=2013-05-01 |title=A "One Health" surveillance and control of brucellosis in developing countries: Moving away from improvisation |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0147957112001014 |journal=Comparative Immunology, Microbiology and Infectious Diseases |series=Special issue: One Health |volume=36 |issue=3 |pages=241–248 |doi=10.1016/j.cimid.2012.09.001 |pmid=23044181 |hdl=2263/21766 |issn=0147-9571|hdl-access=free |url-access=subscription |lang=en}}</ref>. Гандаль дзікімі жывёламі спрыяе геаграфічнаму распаўсюджванню бруцэлёзу<ref>{{Cite journal |last1=Karesh |first1=William B. |last2=Cook |first2=Robert A. |last3=Bennett |first3=Elizabeth L. |last4=Newcomb |first4=James |date=July 2005 |title=Wildlife Trade and Global Disease Emergence |url=http://wwwnc.cdc.gov/eid/article/11/7/05-0194_article.htm |journal=Emerging Infectious Diseases |volume=11 |issue=7 |pages=1000–1002 |doi=10.3201/eid1107.050194 |issn=1080-6040 |pmc=3371803 |pmid=16022772 |lang=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Qureshi |first1=Kamal A. |last2=Parvez |first2=Adil |last3=Fahmy |first3=Nada A. |last4=Abdel Hady |first4=Bassant H. |last5=Kumar |first5=Shweta |last6=Ganguly |first6=Anusmita |last7=Atiya |first7=Akhtar |last8=Elhassan |first8=Gamal O. |last9=Alfadly |first9=Saeed O. |last10=Parkkila |first10=Seppo |last11=Aspatwar |first11=Ashok |date=2023-12-12 |title=Brucellosis: epidemiology, pathogenesis, diagnosis and treatment–a comprehensive review |journal=Annals of Medicine |language=en |volume=55 |issue=2 |article-number=2295398 |doi=10.1080/07853890.2023.2295398 |issn=0785-3890 |pmc=10769134 |pmid=38165919}}</ref>. Паляўнічыя і асобы, якія ўжываюць мяса дзікіх жывёл, таксама падвяргаюцца рызыцы. Перадача можа адбывацца пры разбіранні туш праз пашкоджанні скуры або ўдыханне патагенаў<ref>{{Cite web |title=Brucellosis |url=https://www.pa.gov/agencies/pgc/wildlife/wildlife-health/wildlife-diseases/brucellosis.html |access-date=2025-03-19 |website=www.pa.gov |language=en}}</ref>. == Дыягностыка == Дакладны дыягназ патрабуе вылучэння арганізма з крыві, вадкасцей арганізма ці тканак, аднак сералагічныя метады часта з’яўляюцца адзінымі даступнымі. * Культура крыві: Выкарыстоўваецца булён з [[Трыптаза|трыптазай]] ці [[касцявы мозг]]. Рост бруцэл вельмі павольны (можа займаць да двух месяцаў), што стварае рызыку для персаналу лабараторый з-за высокай інфекцыйнасці<ref name=Mayo>{{Cite web |title=Top-ranked Hospital in the Nation |url=https://www.mayoclinic.org/ |access-date=2025-06-07 |website=Mayo Clinic |language=en}}</ref>. * Сералогія: Найбольш распаўсюджаным тэстам у эндэмічных раёнах з’яўляецца стандартны тэст аглютынацыі (SAT). Тытр больш за 1:160 лічыцца значным у неэндэмічных зонах і 1:320 у эндэмічных<ref>{{cite journal | vauthors = Franco MP, Mulder M, Gilman RH, Smits HL | title = Human brucellosis | journal = The Lancet. Infectious Diseases | volume = 7 | issue = 12 | pages = 775–86 | date = December 2007 | pmid = 18045560 | doi = 10.1016/S1473-3099(07)70286-4 | bibcode = 2007LanID...7..775F |lang=en}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Al Dahouk S, Nöckler K | title = Implications of laboratory diagnosis on brucellosis therapy | journal = Expert Review of Anti-Infective Therapy | volume = 9 | issue = 7 | pages = 833–45 | date = July 2011 | pmid = 21810055 | doi = 10.1586/eri.11.55 | s2cid = 5068325 | doi-access = free |lang=en}}</ref>. Таксама выкарыстоўваюцца тэст з [[Бенгальскі ружовы|ружовым бенгальскім]] і [[Імунаферментны аналіз|ELISA]], які дэманструе лепшую адчувальнасць і спецыфічнасць<ref>{{cite journal | vauthors = Mantur B, Parande A, Amarnath S, Patil G, Walvekar R, Desai A, Parande M, Shinde R, Chandrashekar M, Patil S | display-authors = 6 | title = ELISA versus conventional methods of diagnosing endemic brucellosis | journal = The American Journal of Tropical Medicine and Hygiene | volume = 83 | issue = 2 | pages = 314–8 | date = August 2010 | pmid = 20682874 | pmc = 2911177 | doi = 10.4269/ajtmh.2010.09-0790 |lang=en}}</ref>. * ПЛР: Метады [[Палімеразная ланцуговая рэакцыя|палімеразнай ланцуговай рэакцыі]] хуткія і спецыфічныя, але пакуль не стандартызаваны для руціннага выкарыстання. Некаторыя даследаванні паказваюць, што ПЛР можа заставацца станоўчым нават пасля паспяховага клінічнага лячэння, што выклікае спрэчкі наконт існавання працяглага хранічнага бруцэлёзу<ref>{{cite journal | vauthors = Yu WL, Nielsen K | title = Review of detection of Brucella spp. by polymerase chain reaction | journal = Croatian Medical Journal | volume = 51 | issue = 4 | pages = 306–13 | date = August 2010 | pmid = 20718083 | pmc = 2931435 | doi = 10.3325/cmj.2010.51.306 |lang=en}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Vrioni G, Pappas G, Priavali E, Gartzonika C, Levidiotou S | title = An eternal microbe: Brucella DNA load persists for years after clinical cure | journal = Clinical Infectious Diseases | volume = 46 | issue = 12 | pages = e131-6 | date = June 2008 | pmid = 18462106 | doi = 10.1086/588482 | doi-access = free |lang=en}}</ref>. == Лячэнне == Для лячэння выкарыстоўваюцца [[антыбіётыкі]], такія як тэтрацыкліны, рыфампіцын, стрэптаміцын і гентаміцын. Паколькі бактэрыі знаходзяцца ўнутры клетак, патрабуецца камбінаваная тэрапія на працягу некалькіх тыдняў. * Залаты стандарт: Штодзённыя нутрацягліцавыя ін’екцыі [[стрэптаміцын]]у (1 г) на працягу 14 дзён і [[даксіцыклін]] (100 мг двойчы ў дзень) пероральна на працягу 45 дзён. Гентаміцын можа быць прымальнай заменай стрэптаміцыну<ref name="pmid16575723">{{cite journal | vauthors = Hasanjani Roushan MR, Mohraz M, Hajiahmadi M, Ramzani A, Valayati AA | title = Efficacy of gentamicin plus doxycycline versus streptomycin plus doxycycline in the treatment of brucellosis in humans | url = https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_2006-04-15_42_8/page/1074 | journal = Clinical Infectious Diseases | volume = 42 | issue = 8 | pages = 1075–80 | date = April 2006 | pmid = 16575723 | doi = 10.1086/501359 | doi-access = free |lang=en}}</ref>. * Альтэрнатыва: Даксіцыклін плюс [[рыфампіцын]] двойчы ў дзень на працягу мінімум 6 тыдняў. Гэтая схема зручнейшая (толькі таблеткі), але схема са стрэптаміцынам больш эфектыўная<ref>{{cite journal | vauthors = Yousefi-Nooraie R, Mortaz-Hejri S, Mehrani M, Sadeghipour P | title = Antibiotics for treating human brucellosis | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 10 | article-number = CD007179 | date = October 2012 | issue = 10 | pmid = 23076931 | pmc = 6532606 | doi = 10.1002/14651858.cd007179.pub2 |lang=en}}</ref>. Пры нейрабруцэлёзе паспяхова прымяняецца патройная тэрапія (даксіцыклін, рыфампіцын і [[катрымаксазол]])<ref name="pmid1420670">{{cite journal | vauthors = McLean DR, Russell N, Khan MY | title = Neurobrucellosis: clinical and therapeutic features | url = https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_1992-10_15_4/page/582 | journal = Clinical Infectious Diseases | volume = 15 | issue = 4 | pages = 582–90 | date = October 1992 | pmid = 1420670 | doi = 10.1093/clind/15.4.582 |lang=en}}</ref>. Пры бруцэлёзным эндакардыце патрабуецца хірургічнае ўмяшанне. == Прафілактыка == Вакцынацыя жывёлы (напрыклад, штам ''B. abortus'' 19 і RB51 для буйной рагатай жывёлы; Rev-1 для коз і авечак) з’яўляецца найбольш эфектыўным метадам кантролю<ref>{{Cite web |title=Disease Alert: Bovine Brucellosis |url=https://www.aphis.usda.gov/livestock-poultry-disease/cattle/bovine-brucellosis |access-date=2025-03-19 |website=www.aphis.usda.gov |language=en}}</ref>. Таксама выкарыстоўваюцца палітыка «тэсціраванне і забой» і рэгулярны скрынінг<ref>{{Cite journal |last1=Singh |first1=Balbir B. |last2=Kostoulas |first2=Polychronis |last3=Gill |first3=Jatinder P. S. |last4=Dhand |first4=Navneet K. |date=2018-05-10 |editor-last=Wunder |editor-first=Elsio |title=Cost-benefit analysis of intervention policies for prevention and control of brucellosis in India |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |language=en |volume=12 |issue=5 |article-number=e0006488 |doi=10.1371/journal.pntd.0006488 |doi-access=free |issn=1935-2735 |pmc=5963803 |pmid=29746469}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Zamri-Saad |first1=M. |last2=Kamarudin |first2=M. I. |date=2016-12-01 |title=Control of animal brucellosis: The Malaysian experience |journal=Asian Pacific Journal of Tropical Medicine |volume=9 |issue=12 |pages=1136–1140 |doi=10.1016/j.apjtm.2016.11.007 |pmid=27955740 |issn=1995-7645|doi-access=free |lang=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Bahmani |first1=Nasrin |last2=Bahmani |first2=Afshin |date=January 2022 |title=A review of brucellosis in the Middle East and control of animal brucellosis in an Iranian experience |url=https://journals.lww.com/10.1097/MRM.0000000000000266 |journal=Reviews in Medical Microbiology |language=en |volume=33 |issue=1 |pages=e63–e69 |doi=10.1097/MRM.0000000000000266 |issn=2770-3150|url-access=subscription }}</ref>. Важным элементам з’яўляецца пастэрызацыя малака і грамадскія адукацыйныя кампаніі супраць ужывання сырых малочных прадуктаў<ref>{{Cite journal |last1=Dadar |first1=Maryam |last2=Tiwari |first2=Ruchi |last3=Sharun |first3=Khan |last4=Dhama |first4=Kuldeep |date=2021-01-01 |title=Importance of brucellosis control programs of livestock on the improvement of one health |journal=Veterinary Quarterly |language=en |volume=41 |issue=1 |pages=137–151 |doi=10.1080/01652176.2021.1894501 |issn=0165-2176 |pmc=7946044 |pmid=33618618}}</ref>. Бруцэлёз з’яўляецца прафесійнай небяспекай. Персанал павінен выкарыстоўваць сродкі індывідуальнай аховы (СІА), павінна забяспечвацца належная вентыляцыя на бойнях<ref>{{Cite journal |last1=Pereira |first1=Carine Rodrigues |last2=Cotrim de Almeida |first2=João Vitor Fernandes |last3=Cardoso de Oliveira |first3=Izabela Regina |last4=Faria de Oliveira |first4=Luciana |last5=Pereira |first5=Luciano José |last6=Zangerônimo |first6=Márcio Gilberto |last7=Lage |first7=Andrey Pereira |last8=Dorneles |first8=Elaine Maria Seles |date=2020-05-11 |editor-last=Lin |editor-first=Tao |title=Occupational exposure to Brucella spp.: A systematic review and meta-analysis |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |language=en |volume=14 |issue=5 |article-number=e0008164 |doi=10.1371/journal.pntd.0008164 |doi-access=free |issn=1935-2735 |pmc=7252629 |pmid=32392223}}</ref>. Выпадковае ўздзеянне ў лабараторыі патрабуе посткантактнай прафілактыкі і сералагічнага назірання на працягу 6 месяцаў<ref>{{cite journal | vauthors = Yagupsky P, Baron EJ | title = Laboratory exposures to brucellae and implications for bioterrorism | journal = Emerging Infectious Diseases | volume = 11 | issue = 8 | pages = 1180–5 | date = August 2005 | pmid = 16102304 | pmc = 3320509 | doi = 10.3201/eid1108.041197 |lang=en}}</ref><ref>{{cite journal | title = Laboratory-acquired brucellosis--Indiana and Minnesota, 2006 | url = https://archive.org/details/sim_mmwr-morbidity-mortality-weekly-report_2008-01-18_57_2/page/38 | journal = MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report | volume = 57 | issue = 2 | pages = 39–42 | date = January 2008 | pmid = 18199967 | author1 = Centers for Disease Control Prevention (CDC) |lang=en}}</ref>. Для кантролю захворвання ў дзікай прыродзе выкарыстоўваюцца абмежаванне зон кармлення, селектыўны адстрэл і эксперыментальныя праграмы вакцынацыі<ref>{{Cite journal |last1=Bardenstein |first1=Svetlana |last2=Grupel |first2=Daniel |last3=Blum |first3=Shlomo E. |last4=Motro |first4=Yair |last5=Moran-Gilad |first5=Jacob |date=2023 |title=Public and animal health risks associated with spillover of Brucella melitensis into dairy farms |journal=Microbial Genomics |volume=9 |issue=4 |page=001014 |doi=10.1099/mgen.0.001014 |doi-access=free |issn=2057-5858 |pmc=10210956 |pmid=37115199}}</ref><ref>{{Cite web |last=CDC |date=2024-06-04 |title=About Brucellosis |url=https://www.cdc.gov/brucellosis/about/index.html |access-date=2025-03-19 |website=Brucellosis |language=en-us}}</ref>. Кантроль бруцэлёзу патрабуе падыходу «Адзінае здароўе» ([[One Health]]), які інтэгруе намаганні [[СААЗ]], [[ФАО]] і іншых арганізацый<ref>{{Cite web |title=Quadripartite Secretariat for One Health |url=https://www.who.int/teams/one-health-initiative/quadripartite-secretariat-for-one-health#:~:text=The%20One%20Health%20Joint%20Plan,and%20prevent%20potential%20future%20pandemics |access-date=2025-03-19 |website=www.who.int |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last1=FAO |url=https://openknowledge.fao.org/items/fddae6a2-e7ef-4a2a-ad54-2463dbbb0b32 |title=One Health Joint Plan of Action, 2022–2026 |last2=UNEP |last3=WHO |last4=WOAH |date=2022 |publisher=FAO ; UNEP ; WHO ; World Organisation for Animal Health (WOAH) |isbn=978-92-5-136957-9 |language=English}}</ref>. Адукацыйныя ініцыятывы дапамагаюць знізіць перадачу, асабліва ў сельскіх супольнасцях<ref>{{Cite journal |last1=Ghugey |first1=Satish L. |last2=Setia |first2=Maninder S. |last3=Deshmukh |first3=Jyotsna S. |date=August 2022 |title=The effects of health education intervention on promoting knowledge, beliefs and preventive behaviors on brucellosis among rural population in Nagpur district of Maharashtra state, India |journal=Journal of Family Medicine and Primary Care |language=en |volume=11 |issue=8 |pages=4635–4643 |doi=10.4103/jfmpc.jfmpc_1562_21 |doi-access=free |issn=2249-4863 |pmc=9638594 |pmid=36352929}}</ref>. == Гісторыя == Хвароба ўпершыню прыцягнула ўвагу брытанскіх ваенных урачоў у 1850-х гадах на [[Мальта|Мальце]] падчас [[Крымская вайна|Крымскай вайны]]. Джэфры Ален Марстан апісаў свой выпадак захворвання ў 1861 годзе. Прычынная сувязь была ўстаноўлена ў 1887 годзе [[Дэвід Брус|Дэвідам Брусам]]<ref>{{cite book | last = Wilkinson | first = Lise | chapter= Brucellosis |editor-last = Kiple | editor-first = Kenneth F. |title=The Cambridge World History of Human Disease |publisher=[[Cambridge University Press]]| year = 1993}}</ref><ref>{{WhoNamedIt2|synd|819|Brucellosis}} named after {{WhoNamedIt|doctor|871|Major-General Sir David Bruce}}</ref>. У 1897 годзе [[Бернхард Банг]] вылучыў бацылу як прычыну абортаў у кароў; хвароба атрымала назву «хвароба Банга»<ref>{{cite book |last=Evans |first=Alice |url=https://history.nih.gov/display/history/Evans%2C+Alice+C.+1963 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200510013402/https://history.nih.gov/display/history/Evans%2C+Alice+C.+1963 |archive-date=May 10, 2020 |title=Dr. Alice C. Evans Memoir |year=1963 |language=en}}</ref>. У чэрвені 1905 года мальтыйскі вучоны [[Тэмістокл Заміт]] вызначыў непастэрызаванае казінае малако як асноўны фактар распаўсюджвання ліхаманкі<ref>{{cite journal|journal=Journal of Maltese History |volume=4 |issue=2 |pages=54–56 |publisher=Department of History, [[University of Malta]] |location=[[Malta]] |url=https://www.um.edu.mt/__data/assets/pdf_file/0007/269908/JMH-2015Wyatt.pdf |title=The Strange Case of Temi Zammit's missing experiments |last=Wyatt |first=H. Vivian |date=2015 |archive-date=2016-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160721183634/http://www.um.edu.mt/__data/assets/pdf_file/0007/269908/JMH-2015Wyatt.pdf |issn=2077-4338 }} [https://web.archive.org/web/20160721183426/http://www.um.edu.mt/arts/history/journal/volume4%2Cnumber2%2C2015 Journal archive]</ref>. Амерыканскі бактэрыёлаг [[Эліс Кэтрын Эванс]] пазней даказала, што бацыла Банга і кокі Бруса фактычна неадрозныя, што прывяло да аб’яднання іх у адзін род ''Brucella''<ref name="de_Kruif_1932">{{cite book | last = de Kruif | first = Paul |author-link=Paul de Kruif |chapter=Ch. 5 Evans: death in milk |title=Men Against Death |publisher=Harcourt, Brace |location=New York |year=1932 |oclc=11210642 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=IokwAAAAIAAJ&q=editions:IokwAAAAIAAJ}}</ref>. Назва «бруцэлёз» паступова замяніла назвы «міжземнаморская ліхаманка» і «мальтыйская ліхаманка»<ref name = "Wyatt_2004">{{cite journal|journal=British Medical Journal|last=Wyatt|first=Harold Vivian |date=31 July 2004|title= Give A Disease A Bad Name|url=https://archive.org/details/sim_british-medical-journal_2004-07-31_329_7460/page/272|jstor=25468794|issn=0959-535X|oclc=198096808|volume=329|issue=7460|pages=272–278|publisher=BMJ Publishing Group Ltd.|doi=10.1136/bmj.329.7460.272|pmc=498028}}</ref>. Раней выкарыстоўваліся такія назвы, як крымская ліхаманка, кіпрская ліхаманка, гібралтарская ліхаманка, казіная ліхаманка, італьянская ліхаманка і неапалітанская ліхаманка<ref name = "Wyatt_2004" /><ref>{{cite magazine|url=http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,928363,00.html|title=Medicine: Goat Fever|date=1928-12-10|magazine=Time|access-date=2017-05-01|issn=0040-781X|archive-date=2019-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190629212409/http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,928363,00.html|url-status=dead|lang=en}}</ref>. Нейрабруцэлёз быў упершыню апісаны ў 1879 годзе, а больш падрабязна&nbsp;— М. Луісам Х’юзам у канцы XIX стагоддзя<ref>{{cite book|title=Brucellosis|last=Madkour|first=M. Monir|year=2014|publisher=Elsevier Science|isbn=978-1-4831-9359-5|page=160|lang=en}}</ref>. Значны ўклад у вывучэнне нейрабруцэлёзу ўнеслі неўролагі з Саудаўскай Аравіі ў 1989 годзе<ref name=Ravi>{{cite journal | last = Malhotra | first = Ravi |year=2004 |title=Saudi Arabia| journal=Practical Neurology |volume=4 |pages=184–185|doi=10.1111/j.1474-7766.2004.03-225.x |issue=3 | doi-broken-date = 8 December 2025 |lang=en}}</ref><ref name="pmid15037461">{{cite journal | vauthors = Al-Sous MW, Bohlega S, Al-Kawi MZ, Alwatban J, McLean DR | title = Neurobrucellosis: clinical and neuroimaging correlation | journal = AJNR. American Journal of Neuroradiology | volume = 25 | issue = 3 | pages = 395–401 | date = March 2004 | pmid = 15037461 | pmc = 8158553 | url = http://www.ajnr.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=15037461 |lang=en}}</ref>. == Эпідэміялогія == * [[Аргенціна]]: Паводле даных 2002 года, каля 10–13 % сельскагаспадарчых жывёл былі інфіцыраваны, што прыводзіла да значных эканамічных страт. З 1932 года вядуцца намаганні па стрымліванні хваробы, уключаючы абавязковую вакцынацыю буйной рагатай жывёлы<ref>{{cite journal | vauthors = Samartino LE | title = Brucellosis in Argentina | journal = Veterinary Microbiology | volume = 90 | issue = 1–4 | pages = 71–80 | date = December 2002 | pmid = 12414136 | doi = 10.1016/s0378-1135(02)00247-x |lang=en}}</ref><ref>{{cite web|title =Brucelosis Bovina|url = https://www.argentina.gob.ar/senasa/programas-sanitarios/cadenaanimal/bovinos-y-bubalinos/bovinos-y-bubalinos-produccion-primaria/brucelosis-bovina|website = SENASA - Argentine Government|date = 2022|archive-url = https://web.archive.org/web/20160216183342/https://viejaweb.senasa.gov.ar/contenido.php?to=n&in=857&io=20833|archive-date = 2016-02-16|url-status = live}}</ref>. * [[Аўстралія]]: Краіна вольная ад бруцэлёзу буйной рагатай жывёлы, але сустракаецца бруцэлёз свіней (пераважна ў дзікіх свіней)<ref>{{cite web|url=http://access.health.qld.gov.au/hid/InfectionsandParasites/BacterialInfections/brucellosis_fs.asp |title=Queensland Health: Brucellosis |date=2010-11-24 |access-date=2011-06-06 |publisher=State of Queensland (Queensland Health) |archive-url=https://web.archive.org/web/20110422145254/http://access.health.qld.gov.au/hid/InfectionsandParasites/BacterialInfections/brucellosis_fs.asp |archive-date=2011-04-22 |lang=en}}</ref><ref>Lehane, Robert (1996) ''Beating the Odds in a Big Country: The eradication of bovine brucellosis and tuberculosis in Australia'', CSIRO Publishing, {{ISBN|0-643-05814-1}}</ref>. * [[Канада]]: Абвешчана вольнай ад бруцэлёзу буйной рагатай жывёлы 19 верасня 1985 года. Маніторынг працягваецца<ref>{{cite web |url= http://www.inspection.gc.ca/english/anima/heasan/man/avmmva/avmmva_mod8e.shtml |title= Reportable Diseases |access-date= 2007-03-18 |work= Accredited Veterinarian's Manual |publisher= Canadian Food Inspection Agency |archive-date= 2007-02-08 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070208153207/http://www.inspection.gc.ca/english/anima/heasan/man/avmmva/avmmva_mod8e.shtml |lang=en}}</ref>. * [[Кітай]]: У 2019 годзе ў [[Ланьчжоў|Ланьчжоу]] адбылася ўспышка пасля выкіду бактэрый з біяфармацэўтычнага завода<ref>[https://www.news.com.au/lifestyle/health/health-problems/china-reports-outbreak-of-brucellosis-disease-way-larger-than-originally-thought/news-story/b5c191369b19dc2aa8cc6b84e025b79a China reports outbreak of brucellosis disease 'way larger' than originally thought] 18 September 2020 ''www.news.com.au'', accessed 18 September 2020</ref><ref>{{cite web |title=兰州药厂泄漏事件布病患者：肿痛无药可吃，有人已转成慢性病_绿政公署_澎湃新闻-The Paper |url=https://www.thepaper.cn/newsDetail_forward_9215336 |website=www.thepaper.cn |access-date=2 June 2021}}</ref>. Больш за 10 000 чалавек аказаліся серапазітыўнымі<ref name=Pappas>{{cite journal|last=Pappas|first=Georgios|date=15 November 2022|title=The Lanzhou Brucella Leak: The Largest Laboratory Accident in the History of Infectious Diseases?|url=https://academic.oup.com/cid/article-abstract/75/10/1845/6604450 |journal=Clinical Infectious Diseases|volume=75|issue=10|pages=1845–1847|doi=10.1093/cid/ciac463 |pmid=35675697 |url-access=subscription|lang=en}}</ref><ref name=Warwick&Willman>{{cite news|last1=Warwick|first1=Joby|last2=Willman|first2=David|date=April 12, 2023|title=China's struggles with lab safety carry danger of another pandemic|url=https://www.washingtonpost.com/investigations/interactive/2023/china-lab-safety-risk-pandemic/? |newspaper=[[The Washington Post]]|location=Washington D.C.|lang=en}}</ref>. * Еўропа: ** [[Мальта]]: Хвароба была эндэмічнай да пачатку XX стагоддзя. Дзякуючы сертыфікацыі жывёл і пастэрызацыі малака хвароба была ліквідавана з 2005 года<ref>{{cite book|title=Brucellosis, The Malta Experience|last= Naudi|first= John Rizzo |year= 2005| publisher= Publishers Enterprises group (PEG) Ltd.|location=Malta|isbn=978-99909-0-425-3}}</ref>. ** [[Ірландыя]]: Абвешчана вольнай ад бруцэлёзу 1 ліпеня 2009 года<ref name="Ireland free of brucellosis">{{cite web |url=http://www.rte.ie/news/2009/0701/farming.html |title=Ireland free of brucellosis |date=2009-07-01 |access-date=2009-07-01 |publisher=[[RTÉ]] |lang=en}}</ref><ref name="Ireland declared free of brucellosis">{{cite news |url=http://www.irishtimes.com/newspaper/breaking/2009/0701/breaking61.htm |title=Ireland declared free of brucellosis |date=2009-07-01 |access-date=2009-07-01 |newspaper=[[The Irish Times]] |quote=Michael F Sexton, president of Veterinary Ireland, which represents vets in practice, said: "Many vets and farmers in particular suffered significantly with brucellosis in past decades and it is greatly welcomed by the veterinary profession that this debilitating disease is no longer the hazard that it once was." |archive-date=2021-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210403195950/https://www.irishtimes.com/news/ireland-declared-free-of-brucellosis-1.842628 |lang=en}}</ref>. ** [[Вялікабрытанія]]: Мацерыковая частка вольная з 1979 года, хоць здараюцца эпізадычныя выпадкі<ref name=vpc>[https://veterinary-practice.com/article/monitoring-brucellosis-in-great-britain Monitoring brucellosis in Great Britain] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200929113910/https://veterinary-practice.com/article/monitoring-brucellosis-in-great-britain |date=29 верасня 2020 }} 3 September 2020 ''veterinary-practice.com'', accessed 18 September 2020</ref><ref>[https://www.gov.uk/guidance/brucellosis Guidance Brucellosis: how to spot and report the disease] 18 October 2018 ''www.gov.uk'', accessed 18 September 2020</ref>. * [[Новая Зеландыя]]: Хвароба абмежавана авечкамі (''B. ovis'')<ref>{{cite web |url=http://www.biosecurity.govt.nz/pests/brucellosis |title=MAF Biosecurity New Zealand: Brucellosis |access-date=2011-06-06 |publisher=Ministry of Agriculture and Forestry of New Zealand |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320111250/http://www.biosecurity.govt.nz/pests/brucellosis |archive-date=2012-03-20 |lang=en}}</ref>. * [[ЗША]]: Малочныя статкі рэгулярна тэсціруюцца<ref>{{cite book|title=Brucellosis Eradication APHIS 91–45–013|date=October 2003|publisher=United States Department of Agriculture|page=14}}</ref><ref name="pmid15405523">{{cite journal | vauthors = Hamilton AV, Hardy AV | title = The brucella ring test; its potential value in the control of brucellosis | journal = American Journal of Public Health and the Nation's Health | volume = 40 | issue = 3 | pages = 321–3 | date = March 1950 | pmid = 15405523 | pmc = 1528431 | doi = 10.2105/AJPH.40.3.321 | url = |lang=en}}</ref>. Вакцынацыя цялят з’яўляецца абавязковай<ref name="vermont">{{cite web|author=Vermont Beef Producers |title=How important is calfhood vaccination? |url=http://www.vermontbeefproducers.org/NewFiles/AsktheVet/Fall%2002.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509134048/http://www.vermontbeefproducers.org/NewFiles/AsktheVet/Fall%2002.pdf |archive-date=2008-05-09 |lang=en}}</ref>. Бруцэлёз быў занесены ў Паўночную Амерыку з хатняй жывёлай і распаўсюдзіўся на дзікіх бізонаў і ласёў<ref>{{cite journal |title=On the Origin of Brucellosis in Bison of Yellowstone National Park: A Review | first1 = Mary | last1 = Meagher | first2 = Margaret E. | last2 = Meyer |journal=Conservation Biology |volume=8 |issue=3 |pages=645–653 |date=September 1994 |jstor=2386505 |url= http://www.buffalofieldcampaign.org/habitat/documents2/Meagher_and_Meyer_Origin_of_Brucellosis.pdf |doi=10.1046/j.1523-1739.1994.08030645.x | bibcode = 1994ConBi...8..645M |access-date=2017-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170108002515/http://www.buffalofieldcampaign.org/habitat/documents2/Meagher_and_Meyer_Origin_of_Brucellosis.pdf |archive-date=2017-01-08 |lang=en}}</ref>. Дзікія бізоны і ласі ў раёне [[Елаўстонскі нацыянальны парк|Елаўстона]] застаюцца рэзервуарам ''B. abortus''<ref>{{cite journal | vauthors = Cross PC, Maichak EJ, Brennan A, Scurlock BM, Henningsen J, Luikart G | title = An ecological perspective on Brucella abortus in the western United States | journal = Revue Scientifique et Technique | volume = 32 | issue = 1 | pages = 79–87 | date = April 2013 | pmid = 23837367 | doi = 10.20506/rst.32.1.2184 | url = https://www.nps.gov/yell/learn/nature/upload/09cross7987.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20160416021217/https://www.nps.gov/yell/learn/nature/upload/09cross7987.pdf | archive-date = April 16, 2016 |lang=en}}</ref><ref name="Brucellosis at Threecolumn">{{cite web|url=https://www.fws.gov/nwrs/threecolumn.aspx?id=2147512596|title=Brucellosis|year=2016|website=www.fws.gov|publisher=U.S. Fish &Wildlife Service|access-date=2016-10-03|archive-date=2016-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009180947/https://www.fws.gov/nwrs/threecolumn.aspx?id=2147512596|lang=en}}</ref>. == Біялагічная зброя == Бруцэлы вывучаліся як [[біялагічная зброя]]. У 1954 годзе ''B. suis'' стаў першым агентам, распрацаваным у ЗША ў арсенале [[Пайн-Блаф]] ([[Арканзас]]). Праграма была спынена ў 1971—1972 гадах<ref>{{cite book| last = Woods | first = Jon B. |title=USAMRIID's Medical Management of Biological Casualties Handbook |url=http://www.usamriid.army.mil/education/bluebookpdf/USAMRIID%20BlueBook%206th%20Edition%20-%20Sep%202006.pdf |edition=6th |publisher=[[USAMRIID|U.S. Army Medical Institute of Infectious Diseases]] |location=Fort Detrick, Maryland |date=April 2005 |page=53 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609104204/http://www.usamriid.army.mil/education/bluebookpdf/USAMRIID%20BlueBook%206th%20Edition%20-%20Sep%202006.pdf |archive-date=2007-06-09 |lang=en}}</ref>. == У жывёл == У буйной рагатай жывёлы галоўным сімптомам з’яўляюцца аборты, артрыт і затрымка паследу. Інфіцыраванне залежыць ад узросту, стану цяжарнасці і колькасці бактэрый<ref>Radostits, O.M., C.C. Gay, D.C. Blood, and K.W. Hinchcliff. (2000). ''Veterinary Medicine, A textbook of the Diseases of Cattle, Sheep, Pigs, Goats and Horses''. Harcourt Publishers Limited, London, pp. 867–882. {{ISBN|0702027774}}.</ref>. У сабак ''B. canis'' перадаецца пры размнажэнні і кантакце з абартаванымі пладамі. Сімптомы ўключаюць аборты ў самак і запаленне машонкі і яечкаў у самцоў. Таксама магчымыя ўвеіт і дыскаспандыліт<ref name="Ettinger_1995">{{cite book| last1 = Ettinger | first1 = Stephen J | last2 = Feldman | first2 = Edward C. |title=Textbook of Veterinary Internal Medicine|edition=4th|publisher=W.B. Saunders Company|year=1995|isbn=978-0-7216-4679-4 }}</ref>. Бруцэлёз таксама сустракаецца ў марскіх млекакормячых (дэльфінаў, кітоў), дзе ён выклікаецца ''B. ceti'' і перадаецца палавым шляхам або ад маці да плода. Найбольш інфіцыраванымі з’яўляюцца паласаты дэльфін і атлантычны белабокі дэльфін<ref>{{cite journal | vauthors = Guzmán-Verri C, González-Barrientos R, Hernández-Mora G, Morales JA, Baquero-Calvo E, Chaves-Olarte E, Moreno E | title = Brucella ceti and brucellosis in cetaceans | journal = Frontiers in Cellular and Infection Microbiology | volume = 2 | page = 3 | year = 2012 | pmid = 22919595 | pmc = 3417395 | doi = 10.3389/fcimb.2012.00003 | doi-access = free |lang=en}}</ref>. У наземнай дзікай прыродзе рэзервуарамі з’яўляюцца ласі, бізоны, дзікі, паўночныя алені<ref name="Brucellosis at Threecolumn"/><ref>{{cite journal | vauthors = Godfroid J | title = Brucellosis in wildlife | journal = Revue Scientifique et Technique | volume = 21 | issue = 2 | pages = 277–86 | date = August 2002 | pmid = 11974615 | doi = 10.20506/rst.21.2.1333 | url = http://www.oie.int/doc/ged/D514.PDF | access-date = 2016-10-07 | archive-date = 2015-06-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150606124753/http://www.oie.int/doc/ged/D514.PDF |lang=en}}</ref><ref name="Godfroid Garin-Bastjui Blasco">{{cite journal | vauthors = Godfroid J, Garin-Bastuji B, Saegerman C, Blasco JM | title = Brucellosis in terrestrial wildlife | journal = Revue Scientifique et Technique | volume = 32 | issue = 1 | pages = 27–42 | date = April 2013 | pmid = 23837363 | doi = 10.20506/rst.32.1.2180 | url = http://www.oie.int/doc/ged/D12397.PDF | citeseerx = 10.1.1.1020.9652 | access-date = 2016-10-07 | archive-date = 2015-06-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150606122947/http://www.oie.int/doc/ged/D12397.PDF |lang=en}}</ref>. == У Беларусі == Паводле даных «[[Беларуская энцыклапедыя|Беларускай энцыклапедыі]]», на Беларусі рэгістраваліся выпадкі бруцэлёзу ў жывёл і людзей, аднак масавых успышак у апошнія дзесяцігоддзі не назіралася дзякуючы ветэрынарнаму кантролю{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1996|с=272}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|том=3|артыкул=Бруцэлёз|аўтар=[[П. Л. Новікаў]]|старонкі=272|ref=Беларуская энцыклапедыя}} * {{cite journal | vauthors = Capasso L | title = Bacteria in two-millennia-old cheese, and related epizoonoses in Roman populations | journal = The Journal of Infection | volume = 45 | issue = 2 | pages = 122–7 | date = August 2002 | pmid = 12217720 | doi = 10.1053/jinf.2002.0996 |lang=en}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Заанозы]] [[Катэгорыя:Захворванні жывёл]] [[Катэгорыя:Бактэрыяльныя інфекцыі]] [[Катэгорыя:Спісы захворванняў]] [[Катэгорыя:Захворванні паводле алфавіта]] 0hfjqol8xk57zkq8yzd70ovpfbha110 0 802909 5148210 5101367 2026-05-29T07:17:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148210 wikitext text/x-wiki {{Славутасць | Тып = Будынак | Беларуская назва = Будынак штаба Беларускай ваеннай акругі | Арыгінальная назва = | Выява = 20190526 172629 Ministry of Defence of Belarus May 2019.jpg | Подпіс выявы = Галоўны фасад па вуліцы Камуністычнай | Шырыня выявы = | Статус = {{ГККРБ 4|713Г000055}} | Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | Краіна2 = | Назва месцазнаходжання = горад | Месцазнаходжанне = [[Мінск]], [[Камуністычная вуліца (Мінск)|вул. Камуністычная]], 1 | Канфесія = | Епархія = | Добрапрыстойнасць = | Ордэнская прыналежнасць = | Тып кляштара = | Тып будынка = Адміністрацыйны будынак | Архітэктурны стыль = [[сталінская архітэктура|савецкая архітэктура]], [[неакласіцызм]] | Аўтар праекта = [[Валянцін Іванавіч Гусеў]] | Будаўнік = | Заснавальнік = | Першае згадванне = | Заснаванне = | Асноўныя даты = | Скасаваны = | Пачатак будаўніцтва = 1945 | Заканчэнне будаўніцтва = 1946 | Будынкі = | Вядомыя жыхары = | Рэліквіі = | Настаяцель = | Стан = | Сайт = | Commons = }} '''Будынак штаба Беларускай ваеннай акругі''' — будынак у [[Мінск]]у, помнік [[савецкая неакласіка|савецкай грамадзянскай архітэктуры з выкарыстаннем класіцыстычнай спадчыны]]{{sfn|Алісейчык|1988|с=92}}. Месціцца па адрасе [[Камуністычная вуліца (Мінск)|вуліца Камуністычная]], 1, на рагу . Пабудаваны як штаб [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]], цяпер у будынку размяшчаецца [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]]. == Гісторыя == У часы [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] на гэтым месцы знаходзіўся [[Свята-Узнясенскі манастыр (Мінск)|Свята-Узнясенскі манастыр]], адзін з цэнтраў менскага праваслаўя. К XX стагоддзю манастыр ужо не існаваў і ў 1867 годзе на месцы былой святыні паўстала жаночае духоўнае вучылішча, а ў 1870 г. і Свята-Узнясенская царква, празваная ў народзе Белай<ref>Шыбека З. В.. Минскъ сто гадоў таму. Мінск, 2007. С.241.</ref><ref name=":0">{{артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/68277451/%D0%A1%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%B0_%D1%80%D1%8D%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%86%D1%8B%D1%96_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D1%80%D0%B6%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%96%D1%82%D1%8D%D1%82%D0%B0_%D1%9E_1921_1941_%D0%B3%D0%B3|аўтар=[[Юрый Тамковіч|Тамковіч Ю.]]|загаловак=Спроба рэканструкцыі карты Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта ў 1921–1941&nbsp;гг.|год=2021|выданне=[[Беларускі гістарычны часопіс]]|нумар=10 (267)|старонкі=18-27}}</ref>. У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] пакоі вучылішча выкарыстоўваліся пад «Уласны Яе Імператарскай Вялікасці гаспадарыні імператрыцы Марыі Фёдараўны шпіталь № 1». Праз некаторы час, у гады [[Польска-савецкая вайна|савецка-польскай вайны]], у будынках палякі ўладкавалі свой шпіталь<ref>{{Cite web|lang=by|url=https://bsu.by/by/structure/faculties/kafedry/zoologicheskiy-muzey-by-d|title=Заалагічны музей|website=bsu.by|access-date=2026-02-20}}</ref><ref name=":0" />. Дом № 4. У 1920-я гг. ў будынках жаночага духоўнага вучылішча адышлі да новастворанага Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. У Доме № 4, які будынкі атрымалі згодна з унутрыўніверсітэцкай нумарацыяй, размясціліся падраздзяленні [[Медыцынскі факультэт БДУ|медыцынскага]] і [[Педагагічны факультэт БДУ|педагагічнага факультэтаў БДУ]], у тым ліку лабараторыі неарганічнай хіміі, фармакалогіі, батанікі, заалогіі, геалогіі, мінералогіі, [[Інстытут фізіялогіі НАН Беларусі|Інстытут фізіялогіі]] (першапачаткова пад кафедры фізіялогіі было адведзена два невялікія пакоі), кватэры прафесарска-выкладчыцкага складу, а таксама кабінеты заалогіі ([[Заалагічны музей Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|заалагічны музей]]) і батанікі<ref>Дзесяць год Беларускага Дзяржаўнага Унiверсiтэта, 1921 −11/ VII — 1931. Мн., 1931. С.41.</ref><ref name=":0" />. Побач у 1924—1926 гг. асістэнт кафедры батанікі [[М. А. Збіткоўскі]] разбівае батанічны сад. Акрамя падраздзяленняў БДУ, на [[Шырокая вуліца (Мінск, старая)|Шырокай]] [[Шырокая вуліца (Мінск, старая)|вуліцы]], 28 знаходзіўся [[інстытут імя Леніна]]<ref name=":0" />. Пасля таго, як медычны факультэт БДУ стаў [[Мінскі медыцынскі інстытут|асобным інстытутам]] у 1930 годзе былое вучылішча пераходзіць у яго распараджэнне, але ненадоўга, бо з 1934 года гэта ўжо [[Мінскі акруговы ваенны шпіталь]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mil.by/ru/health/medicine/950/|title=Государственное учреждение «432 ордена Красной Звезды главный военный клинический медицинский центр Вооруженных Сил Республики Беларусь» — Военный информационный портал Министерства обороны Республики Беларусь|website=www.mil.by|access-date=2026-02-20|archive-date=30 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250130173304/https://www.mil.by/ru/health/medicine/950/|url-status=dead}}</ref><ref name=":0" />. У 1934—1938 гг. ідзе будаўніцтва новых карпусоў шпіталя<ref name=":0" />. [[Файл:Мінск. Штаб БВА. 1940-я.jpg|thumb|Будаўніцтва штаба БВА у 1940-я гг.]] Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] комплекс будынкаў пацярпеў<ref name=":0" /> і ў 1945—1946 гадах паводле праекта архітэктара [[В. Гусеў (архітэктар)|В. Гусева]] будуецца штаб [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акругі]]{{sfn|Алісейчык|1988|с=92}}. Архітэктар часткова ўключыў будынкі старога комплексу ў новы праект<ref>Воложинский В. Г. Минск. Старый и новый. Минск, 2009. С.59.</ref><ref name=":0" />. Будынак штаба БВА быў адным з першых манументальных збудаванняў, [[Аднаўленне Мінска|узведзеных у Мінску ў пасляваенны перыяд]]<ref name="heritage">{{Cite web|url=https://heritage.gov.by/catalog/budynak-055|title=Адміністрацыйны будынак (вул. Камуністычная, 1)|author=|date=|publisher=Банк звестак аб гісторыка-культурнай спадчыне Рэспублікі Беларусь|accessdate=2026-02-20|lang=be}}</ref>. Пасля рападу СССР у ім размясцілася [[Міністэрства абароны Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|Алісейчык|1988|с=92}}. == Архітэктура == Трохпавярховы з паўпадвальным паверхам Е-падобны ў плане будынак з дваровым [[курданёр]]ам{{sfn|Алісейчык|1988|с=92}}. Галоўны фасад з шырокім [[рызаліт]]ам арыентаваны на вуліцу Камуністычную, мае трохчасткавую сіметрычную кампазіцыю. Цэнтральная частка рызаліта з уваходам вылучана васьмікалонным [[порцік]]ам [[Карынфскі ордар|карынфскага ордара]], бакавыя часткі апрацаваны [[пілястра]]мі. Паўпадвальны і першы паверхі [[Рустоўка|руставаныя]]. Дэкор верхніх паверхаў абмежаваны [[ліштва]]мі аконных праёмаў, узбагачанымі [[балясы|балясамі]]. Дэталі дэкору фасадаў вылучаны белым колерам на фоне жоўта-вохрыстых сцен{{sfn|Алісейчык|1988|с=92}}. [[Файл:Ministry of defend - panoramio.jpg|міні|злева|Будынак з боку парку Янкі Купалы]] Пануючую ролю ў аб’ёмна-прасторавай кампазіцыі будынка адыгрывае бакавы паўднёва-ўсходні фасад, арыентаваны ў бок [[праспект Незалежнасці (Мінск)|праспекта Незалежнасці]] (былога Ленінскага) і [[Парк імя Янкі Купалы|парку імя Я. Купалы]]. У яго трохчасткавай кампазіцыі з глухімі бакавымі рызалітамі, упрыгожанымі геральдычнымі [[барэльеф]]амі, вылучаецца вялікі дзесяцікалонны [[порцік]] [[Карынфскі ордар|карынфскага ордара]]{{sfn|Алісейчык|1988|с=92}}. Унутраная планіроўка будынка [[калідор]]ная. Двухсветлавыя [[Вестыбюль|вестыбюлі]], [[фае]] і парадныя памяшканні ўпрыгожаны [[Калона|калонамі]], [[Ляпніна|ляпнымі дэталямі]], [[Барэльеф|барэльефамі]], мастацкай размалёўкай і [[Манументальная скульптура|манументальнай скульптурай]]. Вялікая зала пасяджэнняў аформлена буйнымі пазалочанымі барэльефнымі [[пано]]{{sfn|Алісейчык|1988|с=92}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{ГККРБ|713Г000055}} * {{крыніцы/ЗП|Мінск|69|Адміністрацыйны будынак|аўтар=[[У. В. Алісейчык]]|с=92|ref=Алісейчык}} [[Катэгорыя:Збудаванні Мінска ў стылі савецкага класіцызму]] [[Катэгорыя:Адміністрацыйныя будынкі Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1946 годзе]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Валянціна Гусева]] [[Катэгорыя:Камуністычная вуліца (Мінск)]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Мінска]] [[Катэгорыя:Міністэрства абароны Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларуская ваенная акруга]] tafzbiofdim4024rb3vl72vcilgdk6g 0 802930 5148022 5101496 2026-05-28T17:43:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Катаванні ў Беларусі]] у [[Катаванні ў Беларусі (з 2020)]] 5101496 wikitext text/x-wiki '''Катаванні ў Беларусі''' зрабіліся масавай і сістэматычнай практыкай з боку сілавых структур [[Рэжым Лукашэнкі|рэжыму Лукашэнкі]] пасля [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў у жніўні 2020 года]] і пачатку [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|маштабных мірных пратэстаў]]. Міжнародныя праваабарончыя арганізацыі, такія як [[Amnesty International]], [[Human Rights Watch]], а таксама структуры [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], неаднаразова заяўлялі пра эндэмічны характар жорсткага, бесчалавечнага і зневажальнага для годнасці абыходжання з [[Палітычны зняволены|палітычнымі зняволенымі]] і затрыманымі грамадзянамі{{sfn|US State Dept|2024}}. У 2024 годзе [[Камітэт ААН супраць катаванняў]] апублікаваў даклад, у якім прыйшоў да неабвержнай высновы аб тым, што прымяненне катаванняў з'яўляецца сістэматычнай дзяржаўнай практыкай у [[Беларусь|Беларусі]]<ref name="UN_CAT">{{cite web |url=https://www.ungeneva.org/ru/news-media/news/2024/05/93336/komitet-oon-pytki-sistematicheskaya-praktika-v-belarusi |title=Комитет ООН: пытки – «систематическая практика» в Беларуси |publisher=UN Geneva |date=2024-05-10 |lang=ru|accessdate=21 лютага 2026}}</ref>. Гэтыя дзеянні сілавікоў, якія карыстаюцца поўнай беспакаранасцю, могуць быць кваліфікаваныя як [[Злачынства супраць чалавечнасці|злачынствы супраць чалавечнасці]]<ref name="OHCHR">{{cite web |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2022/03/belarus-un-report-details-scale-and-patterns-human-rights-violations |title=Belarus: UN report details scale and patterns of human rights violations committed with impunity |publisher=Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па правах чалавека |date=2022-03-09 |lang=en|accessdate=21 лютага 2026}}</ref>. == Умовы ўтрымання і метады гвалту == Паводле дакументаваных сведчанняў праваабарончых арганізацый, у прыватнасці [[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|цэнтра «Вясна»]] і [[Беларускі Хельсінкскі камітэт|Беларускага Хельсінкскага камітэта]], улады мэтанакіравана ствараюць для асуджаных па палітычных матывах і затрыманых за рэалізацыю сваіх грамадзянскіх правоў дыскрымінацыйныя і невыносныя ўмовы{{sfn|Вясна|2022}}{{sfn|БХК|2022}}. У папраўчых калоніях вопратку палітвязняў пазначаюць спецыяльнымі жоўтымі біркамі<ref name="Amnesty_2024">{{cite web |url=https://www.amnesty.org/es/location/europe-and-central-asia/eastern-europe-and-central-asia/belarus/report-belarus/ |title=Bielorrusia 2024 (Report) |publisher=Amnesty International |date=2024 |lang=es|accessdate=21 лютага 2026}}</ref>. У [[Следчы ізалятар|следчых ізалятарах]] і [[Ізалятар часовага ўтрымання|ізалятарах часовага ўтрымання]], сярод якіх асабліва вылучаецца [[Акрэсціна|цэнтр ізаляцыі на завулку Акрэсціна]] ў [[Мінск]]у і [[Жодзінская турма|турма]] ў горадзе [[Жодзіна]], штучна ствараюцца [[Антысанітарыя|антысанітарныя ўмовы]] і перанаселенасць{{sfn|Вясна|2022}}. Зафіксаваны шматлікія выпадкі, калі ў камеры, разлічаныя на чатырох чалавек, змяшчалі да трыццаці арыштантаў{{sfn|Вясна|2022}}. Для пагаршэння ўмоў туды наўмысна падсялялі [[Бомж|бяздомных людзей]] з [[Інфекцыйныя захворванні|інфекцыйнымі захворваннямі]] і [[Паразіты чалавека|паразітамі]], такімі як [[вошы]] і [[клапы]]{{sfn|Вясна|2022}}. Сярод асноўных метадаў фізічнага і псіхалагічнага гвалту, якія прымяняюцца сілавікамі з [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|ГУБАЗіК]], [[АМАП (Беларусь)|АМАП]], [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] і адміністрацыямі турмаў, адзначаюцца жорсткія [[Збіццё|збіцці]] падчас затрыманняў і допытаў, выкарыстанне [[Электрашокер|электрашокераў]] і ўтрыманне ў стрэсавых позах{{sfn|БХК|2022}}{{sfn|US State Dept|2024}}. У камерах ізалятараў практыкуецца выліванне [[Хлорка|хлоркі]] на падлогу, што прыводзіць да [[Атручэнне|атручванняў]] і [[Удушша|ўдушша]] затрыманых{{sfn|Вясна|2022}}. Арыштаваныя сістэматычна [[Дэпрывацыя сну|пазбаўляюцца сну]] і знаходзяцца ў холадзе: ім не выдаюць [[Матрац|матрацы]], [[Падушка|падушкі]] і [[Пасцельная бялізна|пасцельную бялізну]], прымушаючы спаць на голых [[Турэмныя нары|металічных ложках]] або ледзяной падлозе{{sfn|Вясна|2022}}. [[Штучнае асвятленне|Святло]] ў камерах не выключаецца круглыя суткі, а ноччу затрыманых будзяць кожныя дзве гадзіны для пераклічак. У асенне-зімовы перыяд людзям часта адмаўляюць у цёплай вопратцы{{sfn|Вясна|2022}}{{sfn|US State Dept|2024}}. Да гэтага дадаецца псіхалагічны гвалт, які з 2020 года набыў форму так званых лічбавых катаванняў, што ўключае прымус да запісу [[Пакаянныя відэа ў Беларусі|пакаянных відэа]]. Пад пагрозай фізічнай расправы людзей прымушаюць абгаворваць сябе на камеру, пасля чаго відэа з [[Асабістая інфармацыя|асабістай інфармацыяй]], такой як узровень даходаў ці [[Аўтынг|сексуальная арыентацыя]], публікуюцца ў праўладных тэлеграм-каналах{{sfn|БХК|2022}}{{sfn|US State Dept|2024}}. Таксама зафіксаваныя выпадкі адмовы ў медыцынскай дапамозе нават пры вострых станах, а таксама пагрозы сэксуальным гвалтам з выкарыстаннем міліцэйскіх дручкоў{{sfn|US State Dept|2024}}. Некаторыя палітычныя вязні, як Юрый Кавалёў, накіроўваліся на прымусовае псіхіятрычнае лячэнне ў якасці меры [[Карная псіхіятрыя|карнай псіхіятрыі]]{{sfn|US State Dept|2024}}. == Інкамунікада і гвалтоўныя знікненні == З пачатку 2023 года беларускія ўлады пачалі шырока прымяняць практыку поўнай ізаляцыі ([[інкамунікада]]) ключавых фігур апазіцыі. Больш за год адсутнічала любая сувязь у выглядзе лістоў, тэлефонных званкоў, візітаў адвакатаў або сваякоў з такімі палітыкамі і актывістамі, як [[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыя Калеснікава]], [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]], [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктар Бабарыка]], [[Мікалай Віктаравіч Статкевіч|Мікалай Статкевіч]], [[Максім Аляксандравіч Знак|Максім Знак]] і [[Ігар Аляксандравіч Лосік|Ігар Лосік]]<ref name="Amnesty_2024" /><ref name="AP_deaths">{{cite web |url=https://apnews.com/article/belarus-prisoner-deaths-lukashenko-e20232aca4d0894dedade382441a4520 |title=UN calls on Belarus to investigate torture and death of politicial prisoners |publisher=Associated Press |date=2024-06-06 |author=Yuras Karmanau |lang=en|accessdate=21 лютага 2026}}</ref>. [[Спецыяльны дакладчык ААН па Беларусі]] [[Анаіс Марэн]] і міжнародныя праваабарончыя арганізацыі адзначаюць, што такая працяглая ізаляцыя з'яўляецца формай катаванняў і можа прыраўноўвацца да гвалтоўнага знікнення асобы<ref name="Amnesty_2024" /><ref name="AP_deaths" />. == Рэзанансныя выпадкі == Шэраг канкрэтных гісторый ілюструе агульную сітуацыю з правамі чалавека ў беларускай пенітэнцыярнай сістэме. Напрыклад, апазіцыйны лідар і відэаблогер [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]], які ўтрымліваўся ў адзіночнай камеры і [[Штрафны ізалятар|штрафным ізалятары]] некалькі гадоў запар, пасля свайго вызвалення ў 2025 годзе паведаміў пра страту каля 56 кілаграмаў вагі. Паводле яго слоў, турэмшчыкі стваралі невыносны холад у [[Карцар|карцарах]], з-за якога ў яго ішла кроў з рота і носа, здараліся курчы, а таксама рэгулярна пагражалі яму смерцю. Ціханоўскі прама ахарактарызаваў гэтыя ўмовы як катаванні<ref name="AP_Tsikhanouski">{{cite web |url=https://apnews.com/article/belarus-crackdown-siarhei-tsikhanouski-trump-prison-lukashenko-ebafc798be6b3e78f1b09d40bb096219 |title=Freed from prison, Belarusian dissident Tsikhanouski tells AP about 5 years in solitary confinement |publisher=Associated Press |date=2025-06-23 |author=Yuras Karmanau |lang=en|accessdate=21 лютага 2026}}</ref>. Іншая вядомая палітычная зняволеная, [[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыя Калеснікава]], утрымлівалася ў [[Жаночая калонія № 4|жаночай калоніі № 4]] у [[Гомель|Гомелі]]. Пасля знаходжання ў ледзяным карцары ў лістападзе 2022 года яна трапіла ў рэанімацыю з [[Прабадная язва|прабадной язвай]]. Нягледзячы на цяжкі стан пасля аперацыі, яе неўзабаве вярнулі ў калонію і прымусілі працаваць на швейнай вытворчасці. Жанчына была пазбаўленая сувязі з сям'ёй на больш чым 600 дзён, пакуль бацьку не дазволілі кароткае спатканне ў лістападзе 2024 года<ref name="HRW_Kalesnikava">{{cite web |url=https://www.hrw.org/fr/news/2023/06/12/belarus-mettre-fin-aux-mauvais-traitements-infliges-une-opposante |title=Bélarus : Mettre fin aux mauvais traitements infligés à une opposante |publisher=Human Rights Watch |date=2023-06-12 |lang=fr|accessdate=21 лютага 2026}}</ref><ref name="Amnesty_2024" />. Праваабаронца [[Наста Лойка]], якая неаднаразова падвяргалася адвольным арыштам, у лістападзе 2022 года была выведзена супрацоўнікамі ізалятара ва ўнутраны дворык без цёплай вопраткі і пакінутая на марозе на восем гадзін, што прывяло да сур'ёзнага захворвання. Акрамя таго, падчас допытаў супрацоўнікі ГУБАЗіК ужывалі супраць яе электрашокер<ref name="FIDH_Loika">{{cite web |url=https://www.fidh.org/en/issues/human-rights-defenders/belarus-ongoing-arbitrary-detention-and-acts-of-torture-and-ill |title=Belarus: Ongoing arbitrary detention and acts of torture and ill-treatment against Nasta Loika |publisher=FIDH |date=2022-11-18 |lang=en|accessdate=21 лютага 2026}}</ref>. Палітзняволеная Кацярына Новікава, якой удалося таемна перадаць лісты на кавалках туалетнай паперы, апісвала рэгулярныя збіцці з боку сілавікоў, паведамляючы, што яе білі па галаве ўсе прысутныя ў кабінеце. Пасля падзення з верхняга яруса ложка і ўдару галавой аб драўляную паліцу адміністрацыя адмовіла ёй у любой медыцынскай дапамозе<ref name="AP_Novikava">{{cite web |url=https://apnews.com/article/belarus-political-prisoner-toilet-paper-lukashenko-2eb7d0e88358d33faf40dd18e6bf83f3 |title=A political prisoner in Belarus smuggles out account of beatings after writing on toilet paper |publisher=Associated Press |date=2024-04-15 |author=Yuras Karmanau |lang=en|accessdate=21 лютага 2026}}</ref>. == Смерці ў зняволенні == Жорсткае абыходжанне і сістэматычная адмова ў наданні медыцынскай дапамогі прывялі да гібелі шэрагу палітычных зняволеных. Праваабаронцы фіксуюць як мінімум шэсць такіх выпадкаў пасля 2020 года. Сярод іх грамадскі актывіст [[Вітольд Міхайлавіч Ашурак|Вітольд Ашурак]], які памёр у маі 2021 года. На апублікаваным відэа з калоніі было бачна, што ён вельмі знясілены і ледзь трымаецца на нагах. Вядомы мастак [[Алесь Пушкін]] памёр у ліпені 2023 года ад неаказання своечаснай дапамогі пры прабадной язве. Таксама ў 2024 годзе памерлі [[Вадзім Храсько]] і [[Ігар Аляксандравіч Леднік|Ігар Леднік]], якія мелі сур'ёзныя хранічныя праблемы са здароўем, пра якія было добра вядома адміністрацыям турмаў, але не атрымалі належнага лячэння<ref name="Amnesty_2023">{{cite web |url=https://www.amnesty.be/infos/rapports-annuels/rapport-annuel-2023/rapport-annuel-2023-europe-asie-centrale/article/belarus-rapport-annuel-2023 |title=Bélarus - Rapport annuel 2023 |publisher=Amnesty International |date=2024-04-24 |lang=fr|accessdate=21 лютага 2026}}</ref><ref name="Amnesty_2024" />. Ні па адным з гэтых выпадкаў улады не правялі незалежнага расследавання і не апублікавалі вынікаў ускрыцця, што, паводле прадстаўнікоў ААН, стварае прэзумпцыю адвольнага пазбаўлення жыцця дзяржавай<ref name="AP_deaths" />. == Беспакаранасць сілавікоў == Нягледзячы на тысячы задакументаваных сведчанняў і больш за 900 афіцыйных скаргаў на катаванні і жорсткае абыходжанне, пададзеных грамадзянамі адразу пасля жніўня 2020 года, [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь]] не ўзбудзіў ніводнай крымінальнай справы ў дачыненні да супрацоўнікаў міліцыі або іншых сілавых структур<ref name="Amnesty_Poland">{{cite web |url=https://www.amnesty.org.pl/bialorus-bezkarnosc-stosujacych-tortury/ |title=Białoruś: Bezkarność stosujących tortury wzmacnia potrzebę międzynarodowej sprawiedliwości |publisher=Amnesty International Polska |date=2021-01-27 |lang=pl|accessdate=21 лютага 2026}}</ref>. Замест гэтага органы пракуратуры ўзбудзілі сотні крымінальных спраў супраць саміх пратэстоўцаў, якія скардзіліся на гвалт<ref name="Amnesty_Poland" />. Кіраўніцтва краіны адкрыта гарантавала сілавым структурам поўны імунітэт за дзеянні, накіраваныя на падаўленне пратэстаў і ліквідацыю палітычнага іншадумства<ref name="OHCHR" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Отчет по результатам мониторинга мест принудительного содержания в Республике Беларусь в 2020-2021 годах|выдавецтва=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|год=2022|месца=Мінск|lang=ru|ref=Вясна|спасылка=https://spring96.org/ru/news/108065}} * {{кніга|загаловак=Belarus Human Rights Index 2022: Right not to be subjected to torture, cruel, inhuman or degrading treatment or punishment|выдавецтва=[[Беларускі Хельсінкскі камітэт]]|год=2022|lang=en|ref=БХК|спасылка=https://belhelcom.org/sites/default/files/2_right_not_to_be_subjected_to_torture_2022_upd.pdf}} * {{кніга|загаловак=Belarus 2024 Human Rights Report|выдавецтва=United States Department of State, Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor|год=2024|lang=en|ref=US State Dept|спасылка=https://www.state.gov/wp-content/uploads/2025/07/624521_BELARUS-2024-HUMAN-RIGHTS-REPORT.pdf}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Катаванні]] [[Катэгорыя:Правы чалавека ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Злачынствы супраць чалавечнасці]] egvuf29obzvnrunuaugc355hi022m72 5148024 5148022 2026-05-28T17:50:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148024 wikitext text/x-wiki '''Масавыя катаванні ў Беларусі''' — сістэматычныя і мэтанакіраваныя акты гвалту, жорсткага, бесчалавечнага і прыніжальнага для годнасці абыходжання з грамадзянамі з боку сілавых структур [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], якія набылі беспрэцэдэнтны маштаб пасля фальсіфікацыі [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 9 жніўня 2020 года]]{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=5}}. Паводле шматлікіх публікацый са спасылкай на сведкаў і пацярпелых ад падаўлення [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|беларускіх пратэстаў 2020 года]], падзеі суправаджаліся надзвычайным [[Жорсткасць паліцыі|міліцэйскім гвалтам]] і сістэматычным парушэннем [[Правы чалавека ў Беларусі|правоў чалавека]] на ўсіх этапах працэсу [[Затрыманне|затрымання]], уключаючы шырокае прымяненне празмернай [[Фізічная сіла|фізічнай сілы]], [[Катаванні|катаванняў]], адмову ў [[Медыцынская дапамога|медыцынскай дапамозе]], [[Псіхалагічны гвалт|псіхалагічны гвалт]] і пагрозы [[Згвалтаванне|згвалтаваннем]]<ref name="tut_13_August">{{cite web |url=https://news.tut.by/society/696444.html |title="Там творится какой-то ад". Истории людей, которые побывали в изоляторе на Окрестина после выборов |publisher=[[TUT.BY]] |date=13 жніўня 2020 |lang=ru |url-status=dead}}</ref><ref name="znak_12_August">{{cite web |url=https://www.znak.com/2020-08-12/belorusskiy_pravozachitnik_o_zaderzhaniyah_zhurnalistov_usloviyah_v_tyurmah_i_sudah_pod_kopirku |title=Белорусский правозащитник — о задержаниях людей, пытках в тюрьмах и конвейерных судах |publisher=Znak |date=12 жніўня 2020 |lang=ru |url-status=dead}}</ref>. У далейшых дакладах [[Фонд правоў чалавека|Фонду правоў чалавека]], [[Сусветная арганізацыя супраць катаванняў|Сусветнай арганізацыі супраць катаванняў]] і незалежных праваабарончых ініцыятыў была дадзена [[Прававая ацэнка|прававая кваліфікацыя]] гэтых падзей як [[Злачынствы супраць чалавецтва|злачынстваў супраць чалавечнасці]], паколькі яны ўяўлялі сабой шырокамаштабны і сістэматычны напад на [[Цывільнае насельніцтва|цывільнае насельніцтва]] пры падтрымцы і па прамым загадзе [[Дзяржава|дзяржаўных уладаў]]<ref name="OMCT">{{cite web |url=https://www.omct.org/statements/belarus/2020/08/d26028/ |title=Belarus: Widespread torture of protesters suggests crimes against humanity |publisher=[[Сусветная арганізацыя супраць катаванняў]] |date=14 жніўня 2020 |lang=en}}</ref>{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=9}}. Ужо 1 верасня 2020 года ў афіцыйнай заяве [[Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па правах чалавека|Упраўлення па правах чалавека ААН]] згадвалася больш за 450 задакументаваных выпадкаў катаванняў і жорсткага абыходжання з затрыманымі, у тым ліку [[Сексуальны гвалт|сексуальнага гвалту]]<ref name="UN_1_September">{{cite web |url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=26199&LangID=E |title=UN human rights experts: Belarus must stop torturing protesters and prevent enforced disappearances |publisher=[[Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па правах чалавека|УВКПЧ ААН]] |date=1 верасня 2020 |lang=en}}</ref>. У 2024 годзе [[Камітэт ААН супраць катаванняў]] апублікаваў даклад, у якім прыйшоў да неабвержнай высновы аб тым, што прымяненне катаванняў з'яўляецца сістэматычнай дзяржаўнай практыкай у Беларусі<ref name="UN_CAT">{{cite web |url=https://www.ungeneva.org/ru/news-media/news/2024/05/93336/komitet-oon-pytki-sistematicheskaya-praktika-v-belarusi |title=Комитет ООН: пытки – «систематическая практика» в Беларуси |publisher=UN Geneva |date=2024-05-10 |lang=ru|accessdate=21 лютага 2026}}</ref>. Гэтыя дзеянні сілавікоў, якія карыстаюцца поўнай [[Беспакаранасць|беспакаранасцю]], могуць быць кваліфікаваныя як злачынствы супраць чалавечнасці<ref name="OHCHR">{{cite web |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2022/03/belarus-un-report-details-scale-and-patterns-human-rights-violations |title=Belarus: UN report details scale and patterns of human rights violations committed with impunity |publisher=Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па правах чалавека |date=2022-03-09 |lang=en|accessdate=21 лютага 2026}}</ref>. == Перадумовы і пачатак масавага гвалту == {{Асноўны артыкул|Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)}} Дзявятага жніўня 2020 года, адразу пасля заканчэння галасавання на прэзідэнцкіх выбарах, якія беларускае грамадства і [[Палiтычная апазіцыя|апазіцыя]] палічылі сфальсіфікаванымі, у Мінску і іншых буйных гарадах Беларусі пачалі фармавацца масавыя сходы пратэстоўцаў. У наступныя ночы першапачаткова мірныя акцыі пратэсту перараслі ў поўнамаштабнае супрацьстаянне паміж мітынгоўцамі і беларускімі сілавікамі. Толькі за першыя чатыры дні былі арыштаваныя больш за 7000 чалавек<ref name="foreignpolicy">{{cite web |url=https://foreignpolicy.com/2020/08/10/belarus-elections-lukashenko-protests-tikhanovskaya-europe/ |title=Meltdown in Minsk |publisher=[[Foreign Policy]] |date=10 жніўня 2020 |lang=en}}</ref>. Адкрытая канфрантацыя працягвалася на працягу некалькіх дзён, пасля чаго пратэсты набылі выключна мірны характар ([[Маршы салідарнасці|маршы салідарнасці]], жаночыя і студэнцкія маршы). Дзяржава адказала на мірныя пратэсты хваляй масавых [[Палітычныя рэпрэсіі|рэпрэсій]], якія ўключалі ў сябе брутальныя затрыманні, збіцці, выкарыстанне спецсродкаў ([[Светлашумавая граната|светлашумавых гранат]], [[Гумовая куля|гумовых куляў]], [[Вадамёт|вадамётаў]]) і сістэматычныя катаванні ў месцах [[Зняволенне|зняволення]]{{sfn|Першая справаздача|2020|с=9-10}}. Гвалт насіў высокаарганізаваны характар і кіраваўся непасрэдна найвышэйшымі службовымі асобамі дзяржавы. Аляксандр Лукашэнка пазней публічна прызнаваў, што асабіста аддаваў загады на жорсткія дзеянні сілавікоў, заяўляючы ўвосень 2020 года аб тым, што ў палон нікога не бяруць, і загадваючы сілавікам дзейнічаць такім чынам, каб пратэстоўцы сыходзілі «як мінімум без рук»{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=31}}. На аўдыязапісах, апублікаваных ініцыятывай былых сілавікоў «[[BYPOL]]», тагачасны намеснік міністра ўнутраных спраў [[Мікалай Мікалаевіч Карпянкоў|Мікалай Карпянкоў]] прама трансляваў падначаленым загад выкарыстоўваць [[Агнястрэльная зброя|зброю на паражэнне]], каб калечыць і забіваць удзельнікаў акцый. Ён таксама распавядаў пра стварэнне спецыяльных [[Канцэнтрацыйны лагер|лагераў]], абнесеных [[Калючы дрот|калючым дротам]], для доўгатэрміновай ізаляцыі палітычна актыўных грамадзян{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=33}}. Былы міністр унутраных спраў [[Юрый Хаджымуратавіч Караеў|Юрый Караеў]] таксама аддаваў указанні на фізічнае знішчэнне пратэстоўцаў, называючы іх «тварамі» і галоўнай пагрозай дзяржаве{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=32-33}}. == Затрыманні і транспарціроўка == Парушэнні правоў чалавека пачыналіся ўжо на самым першым этапе. Сілавікі (пераважна супрацоўнікі [[Атрад міліцыі асаблівага прызначэння|АМАПа]], [[Унутраныя войскі МУС Беларусі|унутраных войскаў]] і асобы ў цывільным без апазнавальных знакаў — так званыя «[[Ціхары|ціхары]]») дзейнічалі з максімальнай [[Агрэсія|агрэсіяй]] і непрапарцыйным выкарыстаннем сілы. Грамадзян, у тым ліку выпадковых мінакоў, жанчын, непаўналетніх і асоб сталага ўзросту, жорстка збівалі [[Гумовая дубінка|гумовымі дубінкамі]], нагамі і рукамі, пасля чаго закідвалі ў [[Аўтазак|аўтазакі]] і [[Мікрааўтобус|мікрааўтобусы]] без нумарных знакаў. Затрыманні часта насілі характар выкраданняў: сілавікі хавалі свае твары пад [[Балаклава (галаўныя ўборы)|балаклавамі]], не прадстаўляліся і не называлі прычын абмежавання свабоды{{sfn|Другая справаздача|2020|с=5}}. У транспартных сродках практыкавалася масавае збіццё і пачатковыя этапы катаванняў. Затрыманых прымушалі стаяць на каленях на падлозе, упіраючыся галавой у сядзенні або ў падлогу, рукі жорстка фіксаваліся за спінай [[Пластыкавая сцяжка|пластыкавымі будаўнічымі сцяжкамі]], якія моцна перацягвалі запясці. Гэта выклікала парушэнне кровазвароту, аняменне і доўгатэрміновыя пашкоджанні [[Нерв|нерваў]] і [[Сухажылле|сухажылляў]]. З-за недахопу месца людзейк часта ўкладвалі на падлогу «штабелямі» ў некалькі слаёў (адно на аднаго). У аддзяленнях аўтазакаў («стаканах»), разлічаных выключна на аднаго чалавека (плошчай каля 1-1,5 квадратных метра), змяшчалі па пяць-шэсць асоб. У такіх умовах востра не хапала [[Кісларод|кіслароду]], людзі задыхаліся і часта гублялі [[Прытомнасць|прытомнасць]]. [[Вентыляцыя]] не ўключалася нават у летнюю спякоту, а ў халодны час года дзверы аўтазакаў наўмысна адчынялі, каб затрыманыя мерзлі{{sfn|Другая справаздача|2020|с=17}}. Пры транспарціроўцы сілавікі праводзілі незаконныя дагляды [[Тэлефон|тэлефонаў]]. Калі чалавек адмаўляўся назваць пароль, яго пачыналі жорстка катаваць, у тым ліку з выкарыстаннем [[Электрашокавая зброя|электрашокераў]] і дубінак, пагражалі прастрэліць калені або згвалціць. Тых, у каго знаходзілі падпіскі на незалежныя [[Тэлеграм-канал|Telegram-каналы]] або фота з пратэстаў, пазначалі фарбай з балончыкаў (малявалі крыжы на спіне, ілбе ці вопратцы). Гэтая пазнака служыла своеасаблівым сігналам для іншых сілавікоў аб неабходнасці прымянення да дадзенага чалавека асабліва жорсткіх катаванняў пры выгрузцы ў пастарунках. Таксама асобнай жорсткасці падвяргаліся людзі з нацыянальнай сімволікай ([[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белымі сцягамі]], гербам «[[Пагоня (герб)|Пагоня]]»), [[Татуіроўка|татуіроўкамі]], доўгімі валасамі або [[Дрэды|дрэдамі]]. На падлозе аўтазакаў і РУУС часта рассцілалі нацыянальныя сцягі і прымушалі затрыманых таптацца па іх{{sfn|Цэнтральны РУУС|2024|с=29}}. == Катаванні ў раённых упраўленнях унутраных спраў (РУУС) == Пры выгрузцы ў [[Раённае ўпраўленне ўнутраных спраў|раённых упраўленнях унутраных спраў]] горада Мінска (Савецкім, Фрунзенскім, Цэнтральным, Маскоўскім, Кастрычніцкім, Партызанскім і іншых) затрыманых праганялі праз так званыя «калідоры смерці» або «калідоры ганьбы» — строй супрацоўнікаў міліцыі і АМАПа, якія з абодвух бакоў наносілі ўдары дубінкамі, нагамі і шчытамі па ўсіх частках цела людзей, што прабягалі міма. Тых, хто спатыкаўся і падаў, працягвалі жорстка збіваць на зямлі{{sfn|Фрунзенскі РУУС|2022|с=11}}. З-за вялікай колькасці затрыманых іх размяшчалі ў непрыстасаваных для гэтага месцах: у адкрытых унутраных дворыках, неацяпляемых гаражах, спартыўных і актавых залах, цірах і падвалах. Людзей прымушалі стаяць на так званай «расцяжцы» (ногі максімальна шырока, рукі высока на сцяне, галава ўніз) або стаяць на каленях з упёртай у бетонную падлогу галавой і рукамі, звязанымі за спінай (пазіцыя «[[Ластаўка (поза)|ластаўка]]»). У такіх ненатуральных і пакутлівых позах грамадзян утрымлівалі па 15—24 гадзіны. Любая спроба змяніць позу, павярнуць галаву ці папрасіць вады жорстка каралася ўдарамі дубінкай па суставах, [[Ныркі|нырках]], галаве або спіне{{sfn|Маскоўскі РУУС|2024|с=10}}{{sfn|Савецкі РУУС|2021|с=16}}. Падчас знаходжання ў РУУС затрыманым цалкам не давалі ежы на працягу некалькіх сутак. Доступ да пітной вады быў максімальна абмежаваны (часта выдавалася адна-дзве пластыкавыя бутэлькі на дзясяткі чалавек). У наведванні прыбіральні адмаўлялася, з-за чаго многія, у тым ліку сталыя людзі і жанчыны, былі вымушаныя спраўляць натуральныя патрэбы прама пад сябе на вачах у іншых і пад здзекі сілавікоў. Медыцынская дапамога практычна не надавалася нават пры відавочных пераломах, [[Чэрапна-мазгавая траўма|чэрапна-мазгавых траўмах]] і прыступах [[Эпілепсія|эпілепсіі]] або сардэчных хвароб. Хуткую дапамогу выклікалі толькі ў крытычных станах, калі чалавек знаходзіўся на мяжы смерці{{sfn|Скаардынаваная палітыка|2021|с=8}}. Допыты ў РУУС суправаджаліся гвалтам і патрабаваннем падпісаць загадзя сфальсіфікаваныя пратаколы аб адміністрацыйных правапарушэннях (часцей за ўсё па артыкуле 23.34 [[Кодэкс Рэспублікі Беларусь аб адміністрацыйных правапарушэннях|КаАП РБ]]). За адмову падпісаць дакумент не гледзячы чалавека пачыналі катаваць. Пры гэтым супрацоўнікі РУУС і АМАПа спаборнічалі ў жорсткасці, прымушаючы затрыманых спяваць [[Гімн Беларусі|дзяржаўны гімн]] або выкрыкваць лозунгі ў падтрымку Аляксандра Лукашэнкі{{sfn|Маскоўскі РУУС|2024|с=14}}. == Умовы і катаванні на Акрэсціна і ў Жодзіне == {{Асноўны артыкул|Акрэсціна}} {{Асноўны артыкул|Следчая турма № 8}} [[Цэнтр ізаляцыі правапарушальнікаў]] (ЦІП) і [[Ізалятар часовага ўтрымання]] (ІЧУ) у завулку Акрэсціна ў Мінску, а таксама Следчы ізалятар і ІЧУ ў горадзе [[Жодзіна]] сталі асноўнымі месцамі масавых катаванняў і бесчалавечнага ўтрымання палітычных зняволеных. У жніўні 2020 года праз ЦІП на Акрэсціна, разлічаны на 110 чалавек, за некалькі дзён прайшло больш за тры тысячы затрыманых{{sfn|Вязні Акрэсціна|2023|с=4}}. Камеры былі перапоўненыя ў 5—10 разоў: у чатырохмясцовыя камеры змяшчалі да 40—50 чалавек. З-за недахопу кіслароду сцены былі мокрымі ад кандэнсату, дыхаць было практычна немагчыма, людзі гублялі прытомнасць. Сон быў магчымы толькі стоячы або па чарзе на бетоннай падлозе. Наглядчыкі катэгарычна адмаўляліся адчыняць вокны для ветрання. Наадварот, у якасці метаду катавання ў перапоўненыя душныя камеры на падлогу вылівалі вёдры вады з высокай канцэнтрацыяй хлоркі ([[Хлорная вада|хлорнай вады]]). Ядавітыя выпарэнні выклікалі апёкі дыхальных шляхоў і вачэй, людзі пачыналі задыхацца і кашляць{{sfn|Чацвёртая справаздача|2021|с=16, 29-30}}. З восені 2020 года кіраўніцтва [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]], у прыватнасці, па ініцыятыве [[Іван Уладзіміравіч Кубракоў|Івана Кубракова]] і [[Аляксандр Пятровіч Барсукоў|Аляксандра Барсукова]], пачало свядома і сістэматычна пагаршаць умовы ўтрымання для асоб, арыштаваных па палітычных матывах. Гэтая практыка ўключала поўнае адабранне матрацаў, падушак і пасцельнай бялізны; забарону сядзець і ляжаць на ложках з 6:00 да 22:00; пазбаўленне прагулак і магчымасці прыняць душ. Ноччу ў камерах пастаянна гарэла яркае святло, а наглядчыкі будзілі арыштаваных па два-тры разы за ноч (прыкладна ў 2:00 і 4:00), прымушаючы ўскокваць, называць сваё прозвішча і артыкул. Гэта з'яўляецца класічнай формай катавання [[Дэпрывацыя сну|дэпрывацыяй сну]]{{sfn|Чацвёртая справаздача|2021|с=30}}. Былі цалкам забароненыя перадачы ад сваякоў: людзі не маглі атрымаць зменную бялізну, сродкі гігіены (у тым ліку зубныя шчоткі, мыла і туалетную паперу), цёплыя рэчы і нават жыццёва неабходныя лекі. У зімовы перыяд у камерах часта наўмысна адключалі ацяпленне, прымушаючы людзей мерзнуць на бетоннай падлозе. У выніку [[Антысанітарыя|антысанітарыі]] і адсутнасці вентыляцыі ў камерах хутка распаўсюджваліся [[вошы]], [[Блашчыцы|блашчыцы]] і [[Інфекцыйныя захворванні|інфекцыйныя захворванні]], у тым ліку [[COVID-19]]. Хворых не ізалявалі ад здаровых, медыцынская дапамога не надавалася, што прыводзіла да масавага заражэння ўсіх зняволеных{{sfn|Чацвёртая справаздача|2021|с=35}}{{sfn|Трэцяя справаздача|2020|с=19}}. == Сексуалізаваны гвалт і катаванні жанчын == {{Асноўны артыкул|Сексуальны гвалт}} Сексуалізаваны гвалт стаў адным са сродкаў запалохвання і прыніжэння пратэстоўцаў. Затрыманым мужчынам супрацоўнікі АМАПа неаднаразова пагражалі згвалтаваннем міліцэйскай дубінкай, часта суправаджаючы гэта рассяканнем штаноў і бялізны. Зафіксаваныя выпадкі рэальнага згвалтавання мужчын шляхам пранікнення дубінкай у анальную адтуліну. У дачыненні да жанчын сілавікі таксама пастаянна выкарыстоўвалі пагрозы групавога згвалтавання, [[Абраза|абразы]] з сексуальным падтэкстам («[[Прастытутка|прастытуткі]]», «[[Шлюха|шлюхі]]») і прымусовае распрананне падчас даглядаў. Часта такія дагляды жанчын праводзіліся ў прысутнасці супрацоўнікаў-мужчын або нават здымаліся імі на відэа{{sfn|Маскоўскі РУУС|2024|с=21}}{{sfn|Трэцяя справаздача|2020|с=20}}. Жанчыны, затрыманыя за мірныя пратэсты, праходзілі праз тыя ж катаванні ўмовамі ўтрымання, што і мужчыны. Іх пазбаўлялі сродкаў гігіены падчас [[Менструацыя|менструацыі]] (забаранялася перадаваць [[Гігіенічныя пракладкі|гігіенічныя пракладкі]]), прапаноўваючы «выцірацца майкамі» або выкарыстоўваць адзін кавалак ваты на ўсю камеру. З-за доўгага знаходжання на халоднай падлозе і адсутнасці матрацаў многія жанчыны атрымлівалі запаленне прыдаткаў і [[Цыстыт|цыстыт]]{{sfn|Трэцяя справаздача|2020|с=17}}. == Пераслед прадстаўнікоў ЛГБТК+ == {{Асноўны артыкул|Пераслед ЛГБТ-людзей ў Беларусі (з 2020 года)}} [[Гамафобія]] і [[Трансфобія|трансфобія]] на дзяржаўным узроўні сталі дадатковым трыгерам для найбольш жорсткіх катаванняў у месцах зняволення. Любое адхіленне ад стэрэатыпнага ўяўлення сілавікоў пра «нарматыўную» знешнасць (кароткія валасы і [[пірсінг]] у жанчын, доўгія ці афарбаваныя валасы і макіяж у мужчын) прыводзіла да абвінавачванняў у прыналежнасці да [[ЛГБТ]]-супольнасці і, як вынік, да ўзмоцненага фізічнага і псіхалагічнага гвалту{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=6, 12, 14}}. Супрацоўнікі міліцыі мэтанакіравана зневажалі такіх затрыманых, выкарыстоўваючы словы нянавісці («[[Підар|підары]]», «[[Петух (абраза)|петухі]]»), пагражалі сексуальным гвалтам, гвалтоўна абстрыгалі валасы. Трансгендарных асоб змяшчалі ў камеры ў адпаведнасці з біялагічным полам і падвяргалі асаблівым здзекам, прымушаючы распранацца перад іншымі для дэманстрацыі геніталій. У 2021—2022 гадах ГУБАЗіК пачаў актыўна выкарыстоўваць [[Аўтынг|прымусовы «аўтынг»]] (публічнае разгалошванне інфармацыі пра сексуальную арыентацыю ці гендарную ідэнтычнасць без згоды) на «[[Пакаяннае відэа|пакаянных відэа]]», прымушаючы людзей пад фізічным ціскам называць сваю [[Сексуальная арыентацыя|сексуальную арыентацыю]] або [[Гендарная ідэнтычнасць|гендарную ідэнтычнасць]], каб дадаткова дыскрэдытаваць і прынізіць іх у вачах грамадства{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=16-17}}. == Дзейнасць ГУБАЗіК == {{Асноўны артыкул|Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй}} [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй МУС Рэспублікі Беларусь]] (ГУБАЗіК) пасля выбараў 2020 года было ператворана ў асноўны інструмент палітычнага вышуку і тэрору супраць грамадзянскай супольнасці. Супрацоўнікі ГУБАЗіК (на чале з [[Мікалай Мікалаевіч Карпянкоў|Мікалаем Карпянковым]], а пасля [[Андрэй Яўгенавіч Паршын|Андрэем Паршыным]] і іншымі) асабіста ўдзельнічалі ў брутальных разгонах пратэстаў, збіцці людзей і пагромах прыватных кватэр пратэстоўцаў{{sfn|ГУБАЗіК|2022|с=3-4, 29}}. Менавіта ГУБАЗіК увёў практыку запісу так званых «[[Пакаяннае відэа|пакаянных відэа]]», якія з'яўляюцца формай псіхалагічнага катавання і публічнага прыніжэння. Затрыманых пад пагрозамі, а часта і пасля жорсткага збіцця, прымушалі называць на камеру памер свайго заробку, паведамляць інфармацыю пра сваё асабістае жыццё, прызнавацца ў падпісцы на «экстрэмісцкія» [[Тэлеграм-канал|Telegram-каналы]] і прасіць прабачэння перад сілавікамі. Відэа суправаджаліся абразлівымі тытрамі і публікаваліся ў праўладных медыя-рэсурсах{{sfn|ГУБАЗіК|2022|с=27-28}}. Пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|поўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну ў 2022 годзе]] менавіта ГУБАЗіК узначаліў паляванне на грамадзян Беларусі, якія выказвалі антываенную пазіцыю. Найбольш жорстка дзейнічалі супраць так званых «[[Рэйкавая вайна ў Беларусі (2022)|рэйкавых партызан]]» — людзей, якія спрабавалі выводзіць з ладу чыгуначную інфраструктуру, каб запаволіць рух расійскай ваеннай тэхнікі. Пры затрыманні такіх асоб у [[Бабруйск]]у і іншых гарадах сілавікі наўмысна стралялі ім у каленныя суставы баявой зброяй, хоць тыя не аказвалі ніякага супраціву{{sfn|ГУБАЗіК|2022|с=27}}. == Удзел рэжыму ў вайне ва Украіне і антываенны супраціў == {{Асноўны артыкул|Беларусь ва ўмовах расійска-ўкраінскай вайны}} Беларускі рэжым прадаставіў тэрыторыю, ваенныя базы, аэрадромы і чыгуначную інфраструктуру [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|Узброеным сілам Расійскай Федэрацыі]] для здзяйснення акту агрэсіі супраць [[Украіна|Украіны]] ў лютым 2022 года. З тэрыторыі Беларусі наносіліся ракетныя і авіяцыйныя ўдары па ўкраінскіх гарадах{{sfn|Антываенны супраціў|2022|с=10-12}}. Беларускае грамадства, нягледзячы на беспрэцэдэнтны ўзровень рэпрэсій папярэдніх двух гадоў, адказала на гэта антываеннымі акцыямі і дыверсіямі. 27 і 28 лютага 2022 года, у дзень правядзення [[Рэферэндум у Беларусі (2022)|рэферэндуму па змене Канстытуцыі]], па ўсёй краіне прайшлі мітынгі супраць вайны, на якіх былі затрыманыя каля 1100 чалавек. Стаўленне да затрыманых антываенных актывістаў было такім жа жорсткім, як і ў жніўні 2020 года. Іх утрымлівалі ў перапоўненых [[Карцар|карцарах]] без ежы, вады і сродкаў гігіены, збівалі і аблівалі хлоркай{{sfn|Антываенны супраціў|2022|с=4}}. Дзяржава адказала на антываенны супраціў увядзеннем вышэйшай меры пакарання ([[Смяротнае пакаранне ў Беларусі|смяротнага пакарання]]) за замах на акт [[Тэрарызм|тэрарызму]], пад які сталі падводзіць дзеянні «рэйкавых партызан»{{sfn|Антываенны супраціў|2022|с=26-27}}. == Суды і Пракуратура == Судовая і праваахоўная сістэмы Беларусі сталі неад'емнай часткай механізма масавых катаванняў. У жніўні 2020 года суды над затрыманымі праводзіліся непасрэдна ў сценах ізалятараў на Акрэсціна і ў Жодзіне (так званыя «выязныя суды»). Пасяджэнні доўжыліся па некалькі хвілін без удзелу [[Адвакат|адвакатаў]]. Суддзі бачылі перад сабой жорстка збітых людзей з ірванымі ранамі, сінякамі і пераломамі, чулі іх заявы пра катаванні, але ігнаравалі гэтыя факты, выносячы стандартныя пастановы аб адміністрацыйным арышце на падставе сфальсіфікаваных рапартаў супрацоўнікаў міліцыі, якія выступалі ў судзе пад выдуманымі імёнамі і ў масках{{sfn|Даклад НДА|2021|с=47}}. [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь]] і [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчы камітэт]] цалкам праігнаравалі каля 5000 афіцыйных заяў грамадзян аб катаваннях і жорсткім абыходжанні. На працягу 2020—2021 гадоў не было ўзбуджана ніводнай крымінальнай справы супраць сілавікоў па фактах гвалту. Замест гэтага Следчы камітэт пачаў масава ўзбуджаць крымінальныя справы супраць саміх пацярпелых, абвінавачваючы іх у «арганізацыі масавых беспарадкаў» або «супраціве супрацоўнікам міліцыі». Прадстаўнікі пракуратуры (у тым ліку Генеральны пракурор [[Андрэй Іванавіч Швед|Андрэй Швед]]) публічна падтрымлівалі дзеянні сілавых структур і апраўдвалі гвалт неабходнасцю захавання дзяржаўнага ладу{{sfn|Савецкі РУУС|2021|с=48}}{{sfn|Першая справаздача|2020|с=12}}. Дзеянні праваахоўных органаў цалкам супярэчылі артыкулу 128 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэкса Рэспублікі Беларусь]] («Злачынствы супраць бяспекі чалавецтва»){{sfn|Даклад НДА|2021|с=27-28}}. == Наступствы і ахвяры == {{Асноўны артыкул|Спіс загінулых падчас пратэстаў у Беларусі (2020—2021)}} Масавыя катаванні прывялі да цяжкіх наступстваў для фізічнага і псіхічнага здароўя дзясяткаў тысяч беларусаў. [[Судова-медыцынская экспертыза|Судова-медыцынскія экспертызы]], праведзеныя на падставе фатаграфій і выпісак з бальніц незалежнымі міжнароднымі спецыялістамі, пацвердзілі шырокі спектр траўм: закрытыя [[Чэрапна-мазгавая траўма|чэрапна-мазгавыя траўмы]], пераломы рэбраў і канечнасцяў, разрывы ўнутраных органаў, шырокія гематомы, што займалі да 80 % паверхні цела. Многія пацярпелыя атрымалі цяжкі [[Посттраўматычны стрэсавы разлад|посттраўматычны стрэсавы разлад]] (ПТСР), [[Дэпрэсія|дэпрэсію]] і [[Суіцыд|суіцыдальныя думкі]]{{sfn|Скаардынаваная палітыка|2021|с=12-13}}. У выніку непасрэдных дзеянняў сілавікоў пры падаўленні пратэстаў і катаванняў у міліцыі былі забітыя некалькі чалавек. У прыватнасці, [[Аляксандр Тарайкоўскі]] быў застрэлены 10 жніўня 2020 года ў Мінску супрацоўнікамі спецпадраздзяленняў (меркавана, [[Спецыяльнае падраздзяленне па барацьбе з тэрарызмам «Алмаз»|«Алмаз»]] або [[Група «Альфа» КДБ Беларусі|«Альфа» КДБ]]). [[Аляксандр Віхор]] сканаў 12 жніўня 2020 года ў Гомелі пасля жорсткага збіцця і адмовы ў медыцынскай дапамозе ў міліцэйскім фургоне і ІЧУ. [[Генадзь Шутаў]] быў застрэлены ў патыліцу 11 жніўня 2020 года ў Брэсце вайскоўцам сіл спецыяльных аперацый. [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Раман Бандарэнка]] быў збіты да смерці 11 лістапада 2020 года ў Мінску асобамі, блізкімі да атачэння Аляксандра Лукашэнкі, і перададзены сілавікам (памёр у рэанімацыі). Ніводная з гэтых смерцяў не была належным чынам расследаваная дзяржавай, а вінаватыя не панеслі пакарання{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=59-62}}. == Інкамунікада і гвалтоўныя знікненні == З пачатку 2023 года беларускія ўлады пачалі шырока прымяняць практыку поўнай ізаляцыі ([[Інкамунікада|інкамунікада]]) ключавых фігур апазіцыі. Больш за год адсутнічала любая сувязь у выглядзе лістоў, тэлефонных званкоў, візітаў адвакатаў або сваякоў з такімі палітыкамі і актывістамі, як [[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыя Калеснікава]], [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]], [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктар Бабарыка]], [[Мікалай Віктаравіч Статкевіч|Мікалай Статкевіч]], [[Максім Аляксандравіч Знак|Максім Знак]] і [[Ігар Аляксандравіч Лосік|Ігар Лосік]]<ref name="Amnesty_2024">{{cite web |url=https://www.amnesty.org/es/location/europe-and-central-asia/eastern-europe-and-central-asia/belarus/report-belarus/ |title=Bielorrusia 2024 (Report) |publisher=Amnesty International |date=2024 |lang=es|accessdate=21 лютага 2026}}</ref><ref name="AP_deaths">{{cite web |url=https://apnews.com/article/belarus-prisoner-deaths-lukashenko-e20232aca4d0894dedade382441a4520 |title=UN calls on Belarus to investigate torture and death of politicial prisoners |publisher=Associated Press |date=2024-06-06 |author=Yuras Karmanau |lang=en|accessdate=21 лютага 2026}}</ref>. [[Спецыяльны дакладчык ААН па Беларусі]] [[Анаіс Марэн]] і міжнародныя праваабарончыя арганізацыі адзначаюць, што такая працяглая ізаляцыя з'яўляецца формай катаванняў і можа прыраўноўвацца да [[Гвалтоўнае знікненне|гвалтўнага знікнення асобы]]<ref name="Amnesty_2024" /><ref name="AP_deaths" />. == Міжнародная і прававая рэакцыя == Міжнародная супольнасць, у тым ліку [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]], [[Савет Еўропы]] і шматлікія міжнародныя праваабарончыя арганізацыі («[[Amnesty International]]», «[[Human Rights Watch]]», «[[Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі]]»), прызналі факты масавых катаванняў у Беларусі і кваліфікавалі іх як злачынствы супраць чалавечнасці. Было ўстаноўлена, што гвалт насіў не спарадычны, а сістэматычны і загадзя спланаваны характар<ref name="OMCT" />{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=21-22}}. У сувязі з поўным [[Прававы дэфолт у Беларусі|прававым дэфолтам]] унутры Беларусі, калі нацыянальная судовая сістэма абараняе злачынцаў, праваабаронцы і пацярпелыя пачалі звяртацца ў суды еўрапейскіх краін ([[Літва]], [[Польшча]], [[Германія]], [[Чэхія]]) з заявамі аб узбуджэнні крымінальных спраў супраць беларускіх сілавікоў па прынцыпе [[Універсальная юрысдыкцыя|ўніверсальнай юрысдыкцыі]]{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=81-83}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар= |загаловак=Маскоўскі РУУС горада Мінска. Катаванні затрыманых 9 – 13 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2024 |старонак=71 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2024/06/moskovskoe_ruvd_by.pdf |ref=Маскоўскі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Цэнтральны РУУС г. Мінска. Катаванні затрыманых 9–13 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2024 |старонак=71 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2024/02/report_centr_ruvd_by-1.pdf |ref=Цэнтральны РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Советское РУВД г. Минска. Пытки задержанных в августе 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=58 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/06/report_sov_ruvd_ru.pdf |ref=Савецкі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=“Вы здохнеце тут”. Вязні Акрэсціна сведчаць. Грамадскае расследаванне выпадкаў масавых катаванняў у Цэнтры ізаляцыі правапарушальнікаў горада Мінска 9–14 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=57 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/okrest%D0%B8na_bel.pdf |ref=Вязні Акрэсціна}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Фрунзенскі РУУС г.Мінска. Катаванні затрыманых у жніўні 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=54 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/11/report_frunzenskoye_ruvd_by.pdf |ref=Фрунзенскі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Пытки в Беларуси. Доклад неправительственных организаций в преддверии принятия комитетом против пыток ООН списка вопросов к Республике Беларусь |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=97 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/report-international-committee-on-investigation-of-tortures-in-belarus-2020_ru-1.pdf |ref=Даклад НДА}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Первый международный отчет о реакции государства и предпринимаемых мерах по расследованию массовых пыток 9-13 августа 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=40 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/firstreport2020.pdf |ref=Першая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Второй промежуточный отчет: задержание, условия содержания и обращение с задержанными в сентябре-ноябре 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=32 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_2-1.pdf |ref=Другая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Третий промежуточный отчет: пытки, жестокое, бесчеловечное и унижающее человеческое достоинство обращение в отношении женщин |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=61 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_3-1.pdf |ref=Трэцяя справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Четвертый промежуточный отчет: Условия содержания в местах несвободы с августа 2020 года по май 2021 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=61 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_4-1.pdf |ref=Чацвёртая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларусь: Преступления против человечности. Правовая квалификация преступления режима А. Лукашенко |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=94 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/belarus_prestuplen%D0%B8ya_prot%D0%B8v_chelovechnost%D0%B8_2021-1.pdf |ref=Злачынствы супраць чалавецтва}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларусь: скоординированная политика пыток. Судебно-медицинская экспертиза 50 случаев пыток в период последней диктатуры Европы |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=25 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/belarus_skoord%D0%B8n%D0%B8rovannayaya_pol%D0%B8t%D0%B8ka_pytok-1.pdf |ref=Скаардынаваная палітыка}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларускi удзел у вайне ва Украiне: рэжым i народ. Мы выйшлi за мiр, а трапiлi у турму. Антываенныя дзеяннi грамадзянау i рэакцыя беларускага рэжыма |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/spravazdacha_belaruski-udzel-u-vajne-va-ukraine-rezhym-i-narod_bel-1.pdf |ref=Антываенны супраціў}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=ГУБАЗiК – карны падраздел рэжыму па барацьбе з iншадумствам |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/report-gubop%D0%B8k-bel_compressed.pdf |ref=ГУБАЗіК}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Катаваннi людзей ЛГБТК+ i гамафобная палiтыка рэжыму |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=23 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/05/report_lgbtq_by.pdf |ref=ЛГБТК+}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Масавыя катаванні ў Беларусі}} [[Катэгорыя:Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)]] [[Катэгорыя:Катаванні ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Злачынствы супраць чалавецтва]] [[Катэгорыя:Дзяржаўны тэрорызм]] [[Катэгорыя:Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (з 1991 года)]] f2dqd7r21iub5nhg0auuxa7kq3m1x7m 5148033 5148024 2026-05-28T18:07:45Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148033 wikitext text/x-wiki '''Масавыя катаванні ў Беларусі''' — сістэматычныя і мэтанакіраваныя акты [[Гвалт|гвалту]], жорсткага, бесчалавечнага і прыніжальнага для годнасці абыходжання з грамадзянамі з боку [[Праваахоўныя органы|сілавых структур]] [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], якія набылі беспрэцэдэнтны маштаб пасля фальсіфікацыі [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2020)|прэзідэнцкіх выбараў 9 жніўня 2020 года]]{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=5}}. Паводле шматлікіх публікацый са спасылкай на сведкаў і пацярпелых ад падаўлення [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|беларускіх пратэстаў 2020 года]], падзеі суправаджаліся надзвычайным [[Жорсткасць паліцыі|міліцэйскім гвалтам]] і сістэматычным парушэннем [[Правы чалавека ў Беларусі|правоў чалавека]] на ўсіх этапах працэсу [[Затрыманне|затрымання]], уключаючы шырокае прымяненне празмернай [[Фізічная сіла|фізічнай сілы]], [[Катаванні|катаванняў]], адмову ў [[Медыцынская дапамога|медыцынскай дапамозе]], [[Псіхалагічны гвалт|псіхалагічны гвалт]] і пагрозы [[Згвалтаванне|згвалтаваннем]]<ref name="tut_13_August">{{cite web |url=https://news.tut.by/society/696444.html |title="Там творится какой-то ад". Истории людей, которые побывали в изоляторе на Окрестина после выборов |publisher=[[TUT.BY]] |date=13 жніўня 2020 |lang=ru |url-status=dead}}</ref><ref name="znak_12_August">{{cite web |url=https://www.znak.com/2020-08-12/belorusskiy_pravozachitnik_o_zaderzhaniyah_zhurnalistov_usloviyah_v_tyurmah_i_sudah_pod_kopirku |title=Белорусский правозащитник — о задержаниях людей, пытках в тюрьмах и конвейерных судах |publisher=Znak |date=12 жніўня 2020 |lang=ru |url-status=dead}}</ref>. У далейшых дакладах [[Фонд правоў чалавека|Фонду правоў чалавека]], [[Сусветная арганізацыя супраць катаванняў|Сусветнай арганізацыі супраць катаванняў]] і незалежных праваабарончых ініцыятыў была дадзена [[Прававая ацэнка|прававая кваліфікацыя]] гэтых падзей як [[Злачынствы супраць чалавецтва|злачынстваў супраць чалавечнасці]], паколькі яны ўяўлялі сабой шырокамаштабны і сістэматычны напад на [[Цывільнае насельніцтва|цывільнае насельніцтва]] пры падтрымцы і па прамым загадзе [[Дзяржава|дзяржаўных уладаў]]<ref name="OMCT">{{cite web |url=https://www.omct.org/statements/belarus/2020/08/d26028/ |title=Belarus: Widespread torture of protesters suggests crimes against humanity |publisher=[[Сусветная арганізацыя супраць катаванняў]] |date=14 жніўня 2020 |lang=en}}</ref>{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=9}}. Ужо 1 верасня 2020 года ў афіцыйнай заяве [[Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па правах чалавека|Упраўлення па правах чалавека ААН]] згадвалася больш за 450 задакументаваных выпадкаў катаванняў і жорсткага абыходжання з затрыманымі, у тым ліку [[Сексуальны гвалт|сексуальнага гвалту]]<ref name="UN_1_September">{{cite web |url=https://www.ohchr.org/EN/NewsEvents/Pages/DisplayNews.aspx?NewsID=26199&LangID=E |title=UN human rights experts: Belarus must stop torturing protesters and prevent enforced disappearances |publisher=[[Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па правах чалавека|УВКПЧ ААН]] |date=1 верасня 2020 |lang=en}}</ref>. У 2024 годзе [[Камітэт ААН супраць катаванняў]] апублікаваў даклад, у якім прыйшоў да неабвержнай высновы аб тым, што прымяненне катаванняў з'яўляецца сістэматычнай дзяржаўнай практыкай у Беларусі<ref name="UN_CAT">{{cite web |url=https://www.ungeneva.org/ru/news-media/news/2024/05/93336/komitet-oon-pytki-sistematicheskaya-praktika-v-belarusi |title=Комитет ООН: пытки – «систематическая практика» в Беларуси |publisher=UN Geneva |date=2024-05-10 |lang=ru|accessdate=21 лютага 2026}}</ref>. Гэтыя дзеянні сілавікоў, якія карыстаюцца поўнай [[Беспакаранасць|беспакаранасцю]], могуць быць кваліфікаваныя як злачынствы супраць чалавечнасці<ref name="OHCHR">{{cite web |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2022/03/belarus-un-report-details-scale-and-patterns-human-rights-violations |title=Belarus: UN report details scale and patterns of human rights violations committed with impunity |publisher=Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па правах чалавека |date=2022-03-09 |lang=en|accessdate=21 лютага 2026}}</ref>. == Перадумовы і пачатак масавага гвалту == {{Асноўны артыкул|Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)}} Дзявятага жніўня 2020 года, адразу пасля заканчэння галасавання на прэзідэнцкіх выбарах, якія беларускае грамадства і [[Палiтычная апазіцыя|апазіцыя]] палічылі сфальсіфікаванымі, у Мінску і іншых буйных гарадах Беларусі пачалі фармавацца масавыя сходы пратэстоўцаў. У наступныя ночы першапачаткова мірныя акцыі пратэсту перараслі ў поўнамаштабнае супрацьстаянне паміж мітынгоўцамі і беларускімі сілавікамі. Толькі за першыя чатыры дні былі арыштаваныя больш за 7000 чалавек<ref name="foreignpolicy">{{cite web |url=https://foreignpolicy.com/2020/08/10/belarus-elections-lukashenko-protests-tikhanovskaya-europe/ |title=Meltdown in Minsk |publisher=[[Foreign Policy]] |date=10 жніўня 2020 |lang=en}}</ref>. Адкрытая канфрантацыя працягвалася на працягу некалькіх дзён, пасля чаго пратэсты набылі выключна мірны характар ([[Маршы салідарнасці|маршы салідарнасці]], жаночыя і студэнцкія маршы). Дзяржава адказала на мірныя пратэсты хваляй масавых [[Палітычныя рэпрэсіі|рэпрэсій]], якія ўключалі ў сябе брутальныя затрыманні, збіцці, выкарыстанне спецсродкаў ([[Светлашумавая граната|светлашумавых гранат]], [[Гумовая куля|гумовых куляў]], [[Вадамёт|вадамётаў]]) і сістэматычныя катаванні ў месцах [[Зняволенне|зняволення]]{{sfn|Першая справаздача|2020|с=9-10}}. Гвалт насіў высокаарганізаваны характар і кіраваўся непасрэдна найвышэйшымі службовымі асобамі дзяржавы. Аляксандр Лукашэнка пазней публічна прызнаваў, што асабіста аддаваў загады на жорсткія дзеянні сілавікоў, заяўляючы ўвосень 2020 года аб тым, што ў палон нікога не бяруць, і загадваючы сілавікам дзейнічаць такім чынам, каб пратэстоўцы сыходзілі «як мінімум без рук»{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=31}}. На аўдыязапісах, апублікаваных ініцыятывай былых сілавікоў «[[BYPOL]]», тагачасны намеснік міністра ўнутраных спраў [[Мікалай Мікалаевіч Карпянкоў|Мікалай Карпянкоў]] прама трансляваў падначаленым загад выкарыстоўваць [[Агнястрэльная зброя|зброю на паражэнне]], каб калечыць і забіваць удзельнікаў акцый. Ён таксама распавядаў пра стварэнне спецыяльных [[Канцэнтрацыйны лагер|лагераў]], абнесеных [[Калючы дрот|калючым дротам]], для доўгатэрміновай ізаляцыі палітычна актыўных грамадзян{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=33}}. Былы міністр унутраных спраў [[Юрый Хаджымуратавіч Караеў|Юрый Караеў]] таксама аддаваў указанні на фізічнае знішчэнне пратэстоўцаў, называючы іх «тварамі» і галоўнай пагрозай дзяржаве{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=32-33}}. У той жа час вышэйшыя службовыя асобы публічна адмаўлялі факты [[Катаванні|катаванняў]]. Аляксандр Лукашэнка называў інфармацыю пра збіцці «фэйкам» і сцвярджаў, што сінякі пратэстоўцам «намалявалі сіняй фарбай». Старшыня [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі]] [[Наталля Іванаўна Качанава|Наталля Качанава]] заяўляла, што ніхто не пацярпеў, а намеснік міністра ўнутраных спраў [[Аляксандр Пятровіч Барсукоў|Аляксандр Барсукоў]], выходзячы з [[Акрэсціна|ізалятара на Акрэсціна]], сцвярджаў, што «нікога не білі»<ref name="Belsat_leak">{{cite web |url=https://belsat.eu/news/24-11-2023-ranej-nevyadomyya-dokazy-masavyh-katavannyau-i-zbivannyau-9-13-zhniunya-2020-ga-i-patsverdzhanne-zgvaltavannya |title=Раней невядомыя доказы масавых катаванняў і збіванняў 9–13 жніўня 2020-га. У тым ліку пацверджанне згвалтавання |publisher=[[Белсат]] |date=24 лістапада 2023 |lang=be|accessdate=22 снежня 2025}}</ref>. Аднак, дзякуючы працы «Альянсу расследавальнікаў Беларусі» і хакераў з групоўкі «[[Кіберпартызаны]]», была ўзламаная ўнутраная база [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]] «102», якая фіксуе паведамленні медыкаў аб цялесных пашкоджаннях. Толькі за перыяд з 9 па 13 жніўня ў базе было знойдзена каля 600 запісаў з падрабязным апісаннем цяжкіх траўмаў затрыманых, у тым ліку 101 [[Чэрапна-мазгавая траўма|чэрапна-мазгавая траўма]], 43 пераломы, і сотні іншых пашкоджанняў<ref name="Belsat_leak" />. == Затрыманні і транспарціроўка == Парушэнні правоў чалавека пачыналіся ўжо на самым першым этапе. Сілавікі (пераважна супрацоўнікі [[Атрад міліцыі асаблівага прызначэння|АМАПа]], [[Унутраныя войскі МУС Беларусі|унутраных войскаў]] і асобы ў цывільным без апазнавальных знакаў — так званыя «[[Ціхары|ціхары]]») дзейнічалі з максімальнай [[Агрэсія|агрэсіяй]] і непрапарцыйным выкарыстаннем сілы. Грамадзян, у тым ліку выпадковых мінакоў, жанчын, непаўналетніх і асоб сталага ўзросту, жорстка збівалі [[Гумовая дубінка|гумовымі дубінкамі]], нагамі і рукамі, пасля чаго закідвалі ў [[Аўтазак|аўтазакі]] і [[Мікрааўтобус|мікрааўтобусы]] без нумарных знакаў. Затрыманні часта насілі характар выкраданняў: сілавікі хавалі свае твары пад [[Балаклава (галаўныя ўборы)|балаклавамі]], не прадстаўляліся і не называлі прычын абмежавання свабоды{{sfn|Другая справаздача|2020|с=5}}. У транспартных сродках практыкавалася масавае збіццё і пачатковыя этапы катаванняў. Затрыманых прымушалі стаяць на каленях на падлозе, упіраючыся галавой у сядзенні або ў падлогу, рукі жорстка фіксаваліся за спінай [[Пластыкавая сцяжка|пластыкавымі будаўнічымі сцяжкамі]], якія моцна перацягвалі запясці. Гэта выклікала парушэнне кровазвароту, аняменне і доўгатэрміновыя пашкоджанні [[Нерв|нерваў]] і [[Сухажылле|сухажылляў]]. З-за недахопу месца людзейк часта ўкладвалі на падлогу «штабелямі» ў некалькі слаёў (адно на аднаго). У аддзяленнях аўтазакаў («стаканах»), разлічаных выключна на аднаго чалавека (плошчай каля 1-1,5 квадратных метра), змяшчалі па пяць-шэсць асоб. У такіх умовах востра не хапала [[Кісларод|кіслароду]], людзі задыхаліся і часта гублялі [[Прытомнасць|прытомнасць]]. [[Вентыляцыя]] не ўключалася нават у летнюю спякоту, а ў халодны час года дзверы аўтазакаў наўмысна адчынялі, каб затрыманыя мерзлі{{sfn|Другая справаздача|2020|с=17}}. Пры транспарціроўцы сілавікі праводзілі незаконныя дагляды [[Тэлефон|тэлефонаў]]. Калі чалавек адмаўляўся назваць пароль, яго пачыналі жорстка катаваць, у тым ліку з выкарыстаннем [[Электрашокавая зброя|электрашокераў]] і дубінак, пагражалі прастрэліць калені або згвалціць. Тых, у каго знаходзілі падпіскі на незалежныя [[Тэлеграм-канал|Telegram-каналы]] або фота з пратэстаў, пазначалі фарбай з балончыкаў (малявалі крыжы на спіне, ілбе ці вопратцы). Гэтая пазнака служыла своеасаблівым сігналам для іншых сілавікоў аб неабходнасці прымянення да дадзенага чалавека асабліва жорсткіх катаванняў пры выгрузцы ў пастарунках. Таксама асобнай жорсткасці падвяргаліся людзі з нацыянальнай сімволікай ([[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белымі сцягамі]], гербам «[[Пагоня (герб)|Пагоня]]»), [[Татуіроўка|татуіроўкамі]], доўгімі валасамі або [[Дрэды|дрэдамі]]. На падлозе аўтазакаў і РУУС часта рассцілалі нацыянальныя сцягі і прымушалі затрыманых таптацца па іх{{sfn|Цэнтральны РУУС|2024|с=29}}. == Катаванні ў раённых упраўленнях унутраных спраў (РУУС) == Пры выгрузцы ў [[Раённае ўпраўленне ўнутраных спраў|раённых упраўленнях унутраных спраў]] горада Мінска (Савецкім, Фрунзенскім, Цэнтральным, Маскоўскім, Кастрычніцкім, Партызанскім і іншых) затрыманых праганялі праз так званыя «калідоры смерці» або «калідоры ганьбы» — строй супрацоўнікаў міліцыі і АМАПа, якія з абодвух бакоў наносілі ўдары дубінкамі, нагамі і шчытамі па ўсіх частках цела людзей, што прабягалі міма. Тых, хто спатыкаўся і падаў, працягвалі жорстка збіваць на зямлі{{sfn|Фрунзенскі РУУС|2022|с=11}}. З-за вялікай колькасці затрыманых іх размяшчалі ў непрыстасаваных для гэтага месцах: у адкрытых унутраных дворыках, неацяпляемых гаражах, спартыўных і актавых залах, цірах і падвалах. Людзей прымушалі стаяць на так званай «расцяжцы» (ногі максімальна шырока, рукі высока на сцяне, галава ўніз) або стаяць на каленях з упёртай у бетонную падлогу галавой і рукамі, звязанымі за спінай (пазіцыя «[[Ластаўка (поза)|ластаўка]]»). У такіх ненатуральных і пакутлівых позах грамадзян утрымлівалі па 15—24 гадзіны. Любая спроба змяніць позу, павярнуць галаву ці папрасіць вады жорстка каралася ўдарамі дубінкай па суставах, [[Ныркі|нырках]], галаве або спіне{{sfn|Маскоўскі РУУС|2024|с=10}}{{sfn|Савецкі РУУС|2021|с=16}}. Падчас знаходжання ў РУУС затрыманым цалкам не давалі ежы на працягу некалькіх сутак. Доступ да пітной вады быў максімальна абмежаваны (часта выдавалася адна-дзве пластыкавыя бутэлькі на дзясяткі чалавек). У наведванні прыбіральні адмаўлялася, з-за чаго многія, у тым ліку сталыя людзі і жанчыны, былі вымушаныя спраўляць натуральныя патрэбы прама пад сябе на вачах у іншых і пад здзекі сілавікоў. Медыцынская дапамога практычна не надавалася нават пры відавочных пераломах, [[Чэрапна-мазгавая траўма|чэрапна-мазгавых траўмах]] і прыступах [[Эпілепсія|эпілепсіі]] або сардэчных хвароб. Хуткую дапамогу выклікалі толькі ў крытычных станах, калі чалавек знаходзіўся на мяжы смерці{{sfn|Скаардынаваная палітыка|2021|с=8}}. Допыты ў РУУС суправаджаліся гвалтам і патрабаваннем падпісаць загадзя сфальсіфікаваныя пратаколы аб адміністрацыйных правапарушэннях (часцей за ўсё па артыкуле 23.34 [[Кодэкс Рэспублікі Беларусь аб адміністрацыйных правапарушэннях|КаАП РБ]]). За адмову падпісаць дакумент не гледзячы чалавека пачыналі катаваць. Пры гэтым супрацоўнікі РУУС і АМАПа спаборнічалі ў жорсткасці, прымушаючы затрыманых спяваць [[Гімн Беларусі|дзяржаўны гімн]] або выкрыкваць лозунгі ў падтрымку Аляксандра Лукашэнкі{{sfn|Маскоўскі РУУС|2024|с=14}}. Аналіз уцечкі з базы звестак «102 МУС» паказаў, што масавыя збіцці адбываліся пад кіраўніцтвам канкрэтных начальнікаў [[Раённае ўпраўленне ўнутраных спраў|РУУС]]. Зафіксаваныя выпадкі збіцця: у Ленінскім РУУС (начальнік [[Віталь Капілевіч]]), у Заводскім РУУС ([[Кірыл Кіслоў]]), Кастрычніцкім ([[Аляксандр Рыдзецкі]]), Маскоўскім (Сяргей Варэйка), Савецкім (Сяргей Каліннік), Першамайскім (Андрэй Бакач), Партызанскім (Дзмітрый Бурдзюк), Цэнтральным (Артур Шахлай) і Фрунзенскім РУУС (Аляксандр Палулех). Таксама ў збіццях удзельнічалі супрацоўнікі [[Дзяржаўная аўтамабільная інспекцыя Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|ДАІ]] пад кіраўніцтвам Сяргея Бабіча<ref name="Belsat_leak" />. == Умовы і катаванні на Акрэсціна і ў Жодзіне == {{Асноўны артыкул|Акрэсціна}} {{Асноўны артыкул|Следчая турма № 8}} [[Цэнтр ізаляцыі правапарушальнікаў]] (ЦІП) і [[Ізалятар часовага ўтрымання]] (ІЧУ) у завулку Акрэсціна ў Мінску, а таксама Следчы ізалятар і ІЧУ ў горадзе [[Жодзіна]] сталі асноўнымі месцамі масавых катаванняў і бесчалавечнага ўтрымання палітычных зняволеных. У жніўні 2020 года праз ЦІП на Акрэсціна, разлічаны на 110 чалавек, за некалькі дзён прайшло больш за тры тысячы затрыманых{{sfn|Вязні Акрэсціна|2023|с=4}}. Камеры былі перапоўненыя ў 5—10 разоў: у чатырохмясцовыя камеры змяшчалі да 40—50 чалавек. З-за недахопу кіслароду сцены былі мокрымі ад кандэнсату, дыхаць было практычна немагчыма, людзі гублялі прытомнасць. Сон быў магчымы толькі стоячы або па чарзе на бетоннай падлозе. Наглядчыкі катэгарычна адмаўляліся адчыняць вокны для ветрання. Наадварот, у якасці метаду катавання ў перапоўненыя душныя камеры на падлогу вылівалі вёдры вады з высокай канцэнтрацыяй хлоркі ([[Хлорная вада|хлорнай вады]]). Ядавітыя выпарэнні выклікалі апёкі дыхальных шляхоў і вачэй, людзі пачыналі задыхацца і кашляць{{sfn|Чацвёртая справаздача|2021|с=16, 29-30}}. З восені 2020 года кіраўніцтва [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС]], у прыватнасці, па ініцыятыве [[Іван Уладзіміравіч Кубракоў|Івана Кубракова]] і [[Аляксандр Пятровіч Барсукоў|Аляксандра Барсукова]], пачало свядома і сістэматычна пагаршаць умовы ўтрымання для асоб, арыштаваных па палітычных матывах. Гэтая практыка ўключала поўнае адабранне матрацаў, падушак і пасцельнай бялізны; забарону сядзець і ляжаць на ложках з 6:00 да 22:00; пазбаўленне прагулак і магчымасці прыняць душ. Ноччу ў камерах пастаянна гарэла яркае святло, а наглядчыкі будзілі арыштаваных па два-тры разы за ноч (прыкладна ў 2:00 і 4:00), прымушаючы ўскокваць, называць сваё прозвішча і артыкул. Гэта з'яўляецца класічнай формай катавання [[Дэпрывацыя сну|дэпрывацыяй сну]]{{sfn|Чацвёртая справаздача|2021|с=30}}. Былі цалкам забароненыя перадачы ад сваякоў: людзі не маглі атрымаць зменную бялізну, сродкі гігіены (у тым ліку зубныя шчоткі, мыла і туалетную паперу), цёплыя рэчы і нават жыццёва неабходныя лекі. У зімовы перыяд у камерах часта наўмысна адключалі ацяпленне, прымушаючы людзей мерзнуць на бетоннай падлозе. У выніку [[Антысанітарыя|антысанітарыі]] і адсутнасці вентыляцыі ў камерах хутка распаўсюджваліся [[вошы]], [[Блашчыцы|блашчыцы]] і [[Інфекцыйныя захворванні|інфекцыйныя захворванні]], у тым ліку [[COVID-19]]. Хворых не ізалявалі ад здаровых, медыцынская дапамога не надавалася, што прыводзіла да масавага заражэння ўсіх зняволеных{{sfn|Чацвёртая справаздача|2021|с=35}}{{sfn|Трэцяя справаздача|2020|с=19}}. == Сексуалізаваны гвалт і катаванні жанчын == {{Асноўны артыкул|Сексуальны гвалт}} Сексуалізаваны гвалт стаў адным са сродкаў запалохвання і прыніжэння пратэстоўцаў. Затрыманым мужчынам супрацоўнікі АМАПа неаднаразова пагражалі згвалтаваннем міліцэйскай дубінкай, часта суправаджаючы гэта рассяканнем штаноў і бялізны. Зафіксаваныя выпадкі рэальнага згвалтавання мужчын шляхам пранікнення дубінкай у анальную адтуліну. У дачыненні да жанчын сілавікі таксама пастаянна выкарыстоўвалі пагрозы групавога згвалтавання, [[Абраза|абразы]] з сексуальным падтэкстам («[[Прастытутка|прастытуткі]]», «[[Шлюха|шлюхі]]») і прымусовае распрананне падчас даглядаў. Часта такія дагляды жанчын праводзіліся ў прысутнасці супрацоўнікаў-мужчын або нават здымаліся імі на відэа{{sfn|Маскоўскі РУУС|2024|с=21}}{{sfn|Трэцяя справаздача|2020|с=20}}. Жанчыны, затрыманыя за мірныя пратэсты, праходзілі праз тыя ж катаванні ўмовамі ўтрымання, што і мужчыны. Іх пазбаўлялі сродкаў гігіены падчас [[Менструацыя|менструацыі]] (забаранялася перадаваць [[Гігіенічныя пракладкі|гігіенічныя пракладкі]]), прапаноўваючы «выцірацца майкамі» або выкарыстоўваць адзін кавалак ваты на ўсю камеру. З-за доўгага знаходжання на халоднай падлозе і адсутнасці матрацаў многія жанчыны атрымлівалі запаленне прыдаткаў і [[Цыстыт|цыстыт]]{{sfn|Трэцяя справаздача|2020|с=17}}. == Пераслед прадстаўнікоў ЛГБТК+ == {{Асноўны артыкул|Пераслед ЛГБТ-людзей ў Беларусі (з 2020 года)}} [[Гамафобія]] і [[Трансфобія|трансфобія]] на дзяржаўным узроўні сталі дадатковым трыгерам для найбольш жорсткіх катаванняў у месцах зняволення. Любое адхіленне ад стэрэатыпнага ўяўлення сілавікоў пра «нарматыўную» знешнасць (кароткія валасы і [[пірсінг]] у жанчын, доўгія ці афарбаваныя валасы і макіяж у мужчын) прыводзіла да абвінавачванняў у прыналежнасці да [[ЛГБТ]]-супольнасці і, як вынік, да ўзмоцненага фізічнага і псіхалагічнага гвалту{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=6, 12, 14}}. Супрацоўнікі міліцыі мэтанакіравана зневажалі такіх затрыманых, выкарыстоўваючы словы нянавісці («[[Підар|підары]]», «[[Петух (абраза)|петухі]]»), пагражалі сексуальным гвалтам, гвалтоўна абстрыгалі валасы. Трансгендарных асоб змяшчалі ў камеры ў адпаведнасці з біялагічным полам і падвяргалі асаблівым здзекам, прымушаючы распранацца перад іншымі для дэманстрацыі геніталій. У 2021—2022 гадах ГУБАЗіК пачаў актыўна выкарыстоўваць [[Аўтынг|прымусовы «аўтынг»]] (публічнае разгалошванне інфармацыі пра сексуальную арыентацыю ці гендарную ідэнтычнасць без згоды) на «[[Пакаяннае відэа|пакаянных відэа]]», прымушаючы людзей пад фізічным ціскам называць сваю [[Сексуальная арыентацыя|сексуальную арыентацыю]] або [[Гендарная ідэнтычнасць|гендарную ідэнтычнасць]], каб дадаткова дыскрэдытаваць і прынізіць іх у вачах грамадства{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=16-17}}. == Дзейнасць ГУБАЗіК == {{Асноўны артыкул|Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй}} [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй МУС Рэспублікі Беларусь]] (ГУБАЗіК) пасля выбараў 2020 года было ператворана ў асноўны інструмент палітычнага вышуку і тэрору супраць грамадзянскай супольнасці. Супрацоўнікі ГУБАЗіК (на чале з [[Мікалай Мікалаевіч Карпянкоў|Мікалаем Карпянковым]], а пасля [[Андрэй Яўгенавіч Паршын|Андрэем Паршыным]] і іншымі) асабіста ўдзельнічалі ў брутальных разгонах пратэстаў, збіцці людзей і пагромах прыватных кватэр пратэстоўцаў{{sfn|ГУБАЗіК|2022|с=3-4, 29}}. Менавіта ГУБАЗіК увёў практыку запісу так званых «[[Пакаяннае відэа|пакаянных відэа]]», якія з'яўляюцца формай псіхалагічнага катавання і публічнага прыніжэння. Затрыманых пад пагрозамі, а часта і пасля жорсткага збіцця, прымушалі называць на камеру памер свайго заробку, паведамляць інфармацыю пра сваё асабістае жыццё, прызнавацца ў падпісцы на «экстрэмісцкія» [[Тэлеграм-канал|Telegram-каналы]] і прасіць прабачэння перад сілавікамі. Відэа суправаджаліся абразлівымі тытрамі і публікаваліся ў праўладных медыя-рэсурсах{{sfn|ГУБАЗіК|2022|с=27-28}}. Пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (2022)|поўнамаштабнага ўварвання Расіі ва Украіну ў 2022 годзе]] менавіта ГУБАЗіК узначаліў паляванне на грамадзян Беларусі, якія выказвалі антываенную пазіцыю. Найбольш жорстка дзейнічалі супраць так званых «[[Рэйкавая вайна ў Беларусі (2022)|рэйкавых партызан]]» — людзей, якія спрабавалі выводзіць з ладу чыгуначную інфраструктуру, каб запаволіць рух расійскай ваеннай тэхнікі. Пры затрыманні такіх асоб у [[Бабруйск]]у і іншых гарадах сілавікі наўмысна стралялі ім у каленныя суставы баявой зброяй, хоць тыя не аказвалі ніякага супраціву{{sfn|ГУБАЗіК|2022|с=27}}. == Удзел рэжыму ў вайне ва Украіне і антываенны супраціў == {{Асноўны артыкул|Беларусь ва ўмовах расійска-ўкраінскай вайны}} Беларускі рэжым прадаставіў тэрыторыю, ваенныя базы, аэрадромы і чыгуначную інфраструктуру [[Узброеныя сілы Расійскай Федэрацыі|Узброеным сілам Расійскай Федэрацыі]] для здзяйснення акту агрэсіі супраць [[Украіна|Украіны]] ў лютым 2022 года. З тэрыторыі Беларусі наносіліся ракетныя і авіяцыйныя ўдары па ўкраінскіх гарадах{{sfn|Антываенны супраціў|2022|с=10-12}}. Беларускае грамадства, нягледзячы на беспрэцэдэнтны ўзровень рэпрэсій папярэдніх двух гадоў, адказала на гэта антываеннымі акцыямі і дыверсіямі. 27 і 28 лютага 2022 года, у дзень правядзення [[Рэферэндум у Беларусі (2022)|рэферэндуму па змене Канстытуцыі]], па ўсёй краіне прайшлі мітынгі супраць вайны, на якіх былі затрыманыя каля 1100 чалавек. Стаўленне да затрыманых антываенных актывістаў было такім жа жорсткім, як і ў жніўні 2020 года. Іх утрымлівалі ў перапоўненых [[Карцар|карцарах]] без ежы, вады і сродкаў гігіены, збівалі і аблівалі хлоркай{{sfn|Антываенны супраціў|2022|с=4}}. Дзяржава адказала на антываенны супраціў увядзеннем вышэйшай меры пакарання ([[Смяротнае пакаранне ў Беларусі|смяротнага пакарання]]) за замах на акт [[Тэрарызм|тэрарызму]], пад які сталі падводзіць дзеянні «рэйкавых партызан»{{sfn|Антываенны супраціў|2022|с=26-27}}. == Суды і Пракуратура == Судовая і праваахоўная сістэмы Беларусі сталі неад'емнай часткай механізма масавых катаванняў. У жніўні 2020 года суды над затрыманымі праводзіліся непасрэдна ў сценах ізалятараў на Акрэсціна і ў Жодзіне (так званыя «выязныя суды»). Пасяджэнні доўжыліся па некалькі хвілін без удзелу [[Адвакат|адвакатаў]]. Суддзі бачылі перад сабой жорстка збітых людзей з ірванымі ранамі, сінякамі і пераломамі, чулі іх заявы пра катаванні, але ігнаравалі гэтыя факты, выносячы стандартныя пастановы аб адміністрацыйным арышце на падставе сфальсіфікаваных рапартаў супрацоўнікаў міліцыі, якія выступалі ў судзе пад выдуманымі імёнамі і ў масках{{sfn|Даклад НДА|2021|с=47}}. [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь]] і [[Следчы камітэт Рэспублікі Беларусь|Следчы камітэт]] цалкам праігнаравалі каля 5000 афіцыйных заяў грамадзян аб катаваннях і жорсткім абыходжанні. На працягу 2020—2021 гадоў не было ўзбуджана ніводнай крымінальнай справы супраць сілавікоў па фактах гвалту. Замест гэтага Следчы камітэт пачаў масава ўзбуджаць крымінальныя справы супраць саміх пацярпелых, абвінавачваючы іх у «арганізацыі масавых беспарадкаў» або «супраціве супрацоўнікам міліцыі». Прадстаўнікі пракуратуры (у тым ліку Генеральны пракурор [[Андрэй Іванавіч Швед|Андрэй Швед]]) публічна падтрымлівалі дзеянні сілавых структур і апраўдвалі гвалт неабходнасцю захавання дзяржаўнага ладу{{sfn|Савецкі РУУС|2021|с=48}}{{sfn|Першая справаздача|2020|с=12}}. Дзеянні праваахоўных органаў цалкам супярэчылі артыкулу 128 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|Крымінальнага кодэкса Рэспублікі Беларусь]] («Злачынствы супраць бяспекі чалавецтва»){{sfn|Даклад НДА|2021|с=27-28}}. == Наступствы і ахвяры == {{Асноўны артыкул|Спіс загінулых падчас пратэстаў у Беларусі (2020—2021)}} Масавыя катаванні прывялі да цяжкіх наступстваў для фізічнага і псіхічнага здароўя дзясяткаў тысяч беларусаў. [[Судова-медыцынская экспертыза|Судова-медыцынскія экспертызы]], праведзеныя на падставе фатаграфій і выпісак з бальніц незалежнымі міжнароднымі спецыялістамі, пацвердзілі шырокі спектр траўм: закрытыя [[Чэрапна-мазгавая траўма|чэрапна-мазгавыя траўмы]], пераломы рэбраў і канечнасцяў, разрывы ўнутраных органаў, шырокія гематомы, што займалі да 80 % паверхні цела. Многія пацярпелыя атрымалі цяжкі [[Посттраўматычны стрэсавы разлад|посттраўматычны стрэсавы разлад]] (ПТСР), [[Дэпрэсія|дэпрэсію]] і [[Суіцыд|суіцыдальныя думкі]]{{sfn|Скаардынаваная палітыка|2021|с=12-13}}. У выніку непасрэдных дзеянняў сілавікоў пры падаўленні пратэстаў і катаванняў у міліцыі былі забітыя некалькі чалавек. У прыватнасці, [[Аляксандр Тарайкоўскі]] быў застрэлены 10 жніўня 2020 года ў Мінску супрацоўнікамі спецпадраздзяленняў (меркавана, [[Спецыяльнае падраздзяленне па барацьбе з тэрарызмам «Алмаз»|«Алмаз»]] або [[Група «Альфа» КДБ Беларусі|«Альфа» КДБ]]). [[Аляксандр Віхор]] сканаў 12 жніўня 2020 года ў Гомелі пасля жорсткага збіцця і адмовы ў медыцынскай дапамозе ў міліцэйскім фургоне і ІЧУ. [[Генадзь Шутаў]] быў застрэлены ў патыліцу 11 жніўня 2020 года ў Брэсце вайскоўцам сіл спецыяльных аперацый. [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Раман Бандарэнка]] быў збіты да смерці 11 лістапада 2020 года ў Мінску асобамі, блізкімі да атачэння Аляксандра Лукашэнкі, і перададзены сілавікам (памёр у рэанімацыі). Ніводная з гэтых смерцяў не была належным чынам расследаваная дзяржавай, а вінаватыя не панеслі пакарання{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=59-62}}. == Інкамунікада і гвалтоўныя знікненні == З пачатку 2023 года беларускія ўлады пачалі шырока прымяняць практыку поўнай ізаляцыі ([[Інкамунікада|інкамунікада]]) ключавых фігур апазіцыі. Больш за год адсутнічала любая сувязь у выглядзе лістоў, тэлефонных званкоў, візітаў адвакатаў або сваякоў з такімі палітыкамі і актывістамі, як [[Марыя Аляксандраўна Калеснікава|Марыя Калеснікава]], [[Сяргей Леанідавіч Ціханоўскі|Сяргей Ціханоўскі]], [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктар Бабарыка]], [[Мікалай Віктаравіч Статкевіч|Мікалай Статкевіч]], [[Максім Аляксандравіч Знак|Максім Знак]] і [[Ігар Аляксандравіч Лосік|Ігар Лосік]]<ref name="Amnesty_2024">{{cite web |url=https://www.amnesty.org/es/location/europe-and-central-asia/eastern-europe-and-central-asia/belarus/report-belarus/ |title=Bielorrusia 2024 (Report) |publisher=Amnesty International |date=2024 |lang=es|accessdate=21 лютага 2026}}</ref><ref name="AP_deaths">{{cite web |url=https://apnews.com/article/belarus-prisoner-deaths-lukashenko-e20232aca4d0894dedade382441a4520 |title=UN calls on Belarus to investigate torture and death of politicial prisoners |publisher=Associated Press |date=2024-06-06 |author=Yuras Karmanau |lang=en|accessdate=21 лютага 2026}}</ref>. [[Спецыяльны дакладчык ААН па Беларусі]] [[Анаіс Марэн]] і міжнародныя праваабарончыя арганізацыі адзначаюць, што такая працяглая ізаляцыя з'яўляецца формай катаванняў і можа прыраўноўвацца да [[Гвалтоўнае знікненне|гвалтўнага знікнення асобы]]<ref name="Amnesty_2024" /><ref name="AP_deaths" />. == Міжнародная і прававая рэакцыя == Міжнародная супольнасць, у тым ліку [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], [[Арганізацыя па бяспецы і супрацоўніцтве ў Еўропе|АБСЕ]], [[Савет Еўропы]] і шматлікія міжнародныя праваабарончыя арганізацыі («[[Amnesty International]]», «[[Human Rights Watch]]», «[[Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі]]»), прызналі факты масавых катаванняў у Беларусі і кваліфікавалі іх як злачынствы супраць чалавечнасці. Было ўстаноўлена, што гвалт насіў не спарадычны, а сістэматычны і загадзя спланаваны характар<ref name="OMCT" />{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=21-22}}. У сувязі з поўным [[Прававы дэфолт у Беларусі|прававым дэфолтам]] унутры Беларусі, калі нацыянальная судовая сістэма абараняе злачынцаў, праваабаронцы і пацярпелыя пачалі звяртацца ў суды еўрапейскіх краін ([[Літва]], [[Польшча]], [[Германія]], [[Чэхія]]) з заявамі аб узбуджэнні крымінальных спраў супраць беларускіх сілавікоў па прынцыпе [[Універсальная юрысдыкцыя|ўніверсальнай юрысдыкцыі]]{{sfn|Злачынствы супраць чалавецтва|2021|с=81-83}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар= |загаловак=Маскоўскі РУУС горада Мінска. Катаванні затрыманых 9 – 13 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2024 |старонак=71 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2024/06/moskovskoe_ruvd_by.pdf |ref=Маскоўскі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Цэнтральны РУУС г. Мінска. Катаванні затрыманых 9–13 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2024 |старонак=71 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2024/02/report_centr_ruvd_by-1.pdf |ref=Цэнтральны РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Советское РУВД г. Минска. Пытки задержанных в августе 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=58 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/06/report_sov_ruvd_ru.pdf |ref=Савецкі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=“Вы здохнеце тут”. Вязні Акрэсціна сведчаць. Грамадскае расследаванне выпадкаў масавых катаванняў у Цэнтры ізаляцыі правапарушальнікаў горада Мінска 9–14 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=57 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/okrest%D0%B8na_bel.pdf |ref=Вязні Акрэсціна}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Фрунзенскі РУУС г.Мінска. Катаванні затрыманых у жніўні 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=54 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/11/report_frunzenskoye_ruvd_by.pdf |ref=Фрунзенскі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Пытки в Беларуси. Доклад неправительственных организаций в преддверии принятия комитетом против пыток ООН списка вопросов к Республике Беларусь |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=97 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/report-international-committee-on-investigation-of-tortures-in-belarus-2020_ru-1.pdf |ref=Даклад НДА}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Первый международный отчет о реакции государства и предпринимаемых мерах по расследованию массовых пыток 9-13 августа 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=40 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/firstreport2020.pdf |ref=Першая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Второй промежуточный отчет: задержание, условия содержания и обращение с задержанными в сентябре-ноябре 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=32 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_2-1.pdf |ref=Другая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Третий промежуточный отчет: пытки, жестокое, бесчеловечное и унижающее человеческое достоинство обращение в отношении женщин |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=61 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_3-1.pdf |ref=Трэцяя справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Четвертый промежуточный отчет: Условия содержания в местах несвободы с августа 2020 года по май 2021 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=61 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_4-1.pdf |ref=Чацвёртая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларусь: Преступления против человечности. Правовая квалификация преступления режима А. Лукашенко |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=94 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/belarus_prestuplen%D0%B8ya_prot%D0%B8v_chelovechnost%D0%B8_2021-1.pdf |ref=Злачынствы супраць чалавецтва}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларусь: скоординированная политика пыток. Судебно-медицинская экспертиза 50 случаев пыток в период последней диктатуры Европы |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=25 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/belarus_skoord%D0%B8n%D0%B8rovannayaya_pol%D0%B8t%D0%B8ka_pytok-1.pdf |ref=Скаардынаваная палітыка}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларускi удзел у вайне ва Украiне: рэжым i народ. Мы выйшлi за мiр, а трапiлi у турму. Антываенныя дзеяннi грамадзянау i рэакцыя беларускага рэжыма |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/spravazdacha_belaruski-udzel-u-vajne-va-ukraine-rezhym-i-narod_bel-1.pdf |ref=Антываенны супраціў}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=ГУБАЗiК – карны падраздел рэжыму па барацьбе з iншадумствам |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/report-gubop%D0%B8k-bel_compressed.pdf |ref=ГУБАЗіК}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Катаваннi людзей ЛГБТК+ i гамафобная палiтыка рэжыму |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=23 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/05/report_lgbtq_by.pdf |ref=ЛГБТК+}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Масавыя катаванні ў Беларусі}} [[Катэгорыя:Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)]] [[Катэгорыя:Катаванні ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Злачынствы супраць чалавецтва]] [[Катэгорыя:Дзяржаўны тэрорызм]] [[Катэгорыя:Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (з 1991 года)]] 8kvbjye2snu342f648d4ldo3gbm6ox3 0 806094 5148203 5126769 2026-05-29T05:43:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148203 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Бугры}} {{НП-Расія}} '''Бугры''' — горад ва [[Усевалажскі раён|Усевалажскім раёне]] [[Ленінградская вобласць|Ленінградскай вобласці]], [[адміністрацыйны цэнтр]] Бугроўскага гарадскога паселішча. == Гісторыя == <gallery mode="packed" heights="220"> Файл:Bugry_1885.jpg| План мызы Бугры. 1885 год </gallery> === Сучаснасць === У 1997 годзе ў пасёлку ''Бугры'' Бугроўскай воласці пражывалі 3938 чалавек, у 2002 годзе — 4739 чалавек (рускія — 89%)<ref>{{Cite web|url=http://old.reglib.ru/Files/file/administrativno-territorialnoe%20delenie%20leningradskoi%20oblasti_%201997%20g_7.pdf|title=Административно-территориальное деление Ленинградской области. СПб. 1997. ISBN 5-86153-055-6. С. 51|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017184728/http://www.reglib.ru/Files/file/administrativno-territorialnoe%20delenie%20leningradskoi%20oblasti_%201997%20g_7.pdf|archive-date=2013-10-17|access-date=2020-10-17|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://lingvarium.org/russia/BD/02c_Leningradskaja_obl_new.xls|title=База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России». Ленинградская область|author=[[Коряков, Юрий Борисович|Коряков Ю. Б.]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305083243/http://lingvarium.org/russia/BD/02c_Leningradskaja_obl_new.xls|archive-date=2016-03-05|access-date=2015-12-16|url-status=live}}</ref>. 18 чэрвеня 2024 года Бугры набыў статус горада<ref>{{Cite web|url=https://npa47.ru/docs/governor/view/109090/|title=Закон Ленинградской области от 08.06.2024 № 66-оз «Об административно-территориальных преобразованиях во Всеволожском муниципальном районе Ленинградской области в связи с изменением категории населенного пункта Бугры и о внесении изменений в отдельные областные законы»|archive-url=https://web.archive.org/web/20240610160052/https://npa47.ru/docs/governor/view/109090/|archive-date=2024-06-10|access-date=2024-06-17|url-status=live}}</ref>. == Дэмаграфія == {{Wikidata/Population}}<timeline> ImageSize = width:580 height:300 PlotArea = left:50 right:40 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:34617 ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:gray1 PlotData = bar:1896 color:gray1 width:1 from:0 till:20 width:15 text:20 textcolor:red fontsize:8px bar:1926 color:gray1 width:1 from:0 till:41 width:15 text:41 textcolor:red fontsize:8px bar:1939 color:gray1 width:1 from:0 till:643 width:15 text:643 textcolor:red fontsize:8px bar:1950 color:gray1 width:1 from:0 till:832 width:15 text:832 textcolor:red fontsize:8px bar:1958 color:gray1 width:1 from:0 till:888 width:15 text:888 textcolor:red fontsize:8px bar:1959 color:gray1 width:1 from:0 till:1356 width:15 text:1356 textcolor:red fontsize:8px bar:1970 color:gray1 width:1 from:0 till:2103 width:15 text:2103 textcolor:red fontsize:8px bar:1975 color:gray1 width:1 from:0 till:2370 width:15 text:2370 textcolor:red fontsize:8px bar:1979 color:gray1 width:1 from:0 till:2578 width:15 text:2578 textcolor:red fontsize:8px bar:1989 color:gray1 width:1 from:0 till:3838 width:15 text:3838 textcolor:red fontsize:8px bar:1997 color:gray1 width:1 from:0 till:3938 width:15 text:3938 textcolor:red fontsize:8px bar:2002 color:gray1 width:1 from:0 till:4739 width:15 text:4739 textcolor:red fontsize:8px bar:2007 color:gray1 width:1 from:0 till:4615 width:15 text:4615 textcolor:red fontsize:8px bar:2010 color:gray1 width:1 from:0 till:6154 width:15 text:6154 textcolor:red fontsize:8px bar:2017 color:gray1 width:1 from:0 till:9185 width:15 text:9185 textcolor:red fontsize:8px bar:2021 color:gray1 width:1 from:0 till:22428 width:15 text:22428 textcolor:red fontsize:8px bar:2025 color:gray1 width:1 from:0 till:34617 width:15 text:34617 textcolor:red fontsize:8px </timeline> == Вядомыя асобы == * Любоў Уладзіміраўна Баранава (1929—2015) — алімпійская чэмпіёнка (1956), 4-разовая чэмпіёнка свету, 16-разовая чэмпіёнка СССР па лыжных гонках, заваявала першы ў гісторыі савецкага спорту залаты медаль зімовых Алімпійскіх гульняў. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://admbsp.ru/?page_id=41 Афіцыйны сайт МА «Бугроўскае сельскае селішча»]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090831064812/http://admbsp.ru/?page_id=41 |date=31 жніўня 2009 }} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-15}} [[Катэгорыя:Гарады Ленінградскай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Усевалажскага раёна]] prbovviagq3hfcyt80grszyryq9j6st 0 806095 5148142 5126768 2026-05-28T23:47:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148142 wikitext text/x-wiki {{НП}}'''Богра''' (афіцыйна '''Богура<ref name=":1">{{cite news|title=Bangladesh changes English spellings of five districts|url=https://bdnews24.com/bangladesh/bangladesh-changes-english-spellings-of-five-districts|work=[[Bdnews24.com]]|location=[[Dhaka]]|date=2 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20240524160648/https://bdnews24.com/bangladesh/bangladesh-changes-english-spellings-of-five-districts|access-date=2 April 2018|archive-date=24 May 2024}}</ref>''') — горад, які размешчаны ў раёне Богра, акруга Раджшахі, Бангладэш. Горад з'яўляецца буйным камерцыйным цэнтрам у Паўночным Бангладэш. Гэта другі па велічыні горад як па плошчы, так і па колькасці насельніцтва ў акрузе Раджшахі.<ref name="BDCensus2011">{{Cite web|url=http://203.112.218.65:8008/WebTestApplication/userfiles/Image/National%20Reports/Population%20%20Housing%20Census%202011.pdf|title=Population and Housing Census 2011 - Volume 3: Urban Area Report|date=August 2014|pages=xi|publisher=[[Bangladesh Bureau of Statistics]]}}</ref> Богра названая ў гонар Насірудзіна Бугра-хана, губернатара [[Бенгалія|Бенгаліі]] з 1279 па 1282 год і сына дэлійскага султана Гіясудзіна Балбана.<ref>{{Cite web|url=http://www.bogra.gov.bd/node/1076080/%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A6%9F%E0%A6%AD%E0%A7%82%E0%A6%AE%E0%A6%BF|website=bogra.gov.bd|archive-url=https://web.archive.org/web/20161205023757/http://www.bogra.gov.bd/node/1076080/%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%AA%E0%A6%9F%E0%A6%AD%E0%A7%82%E0%A6%AE%E0%A6%BF|archive-date=5 December 2016|access-date=5 February 2017|url-status=dead}}</ref> Плошча горада складае прыблізна 71,56 км². Насельніцтва Богры складае каля 480 000 чалавек. Паколькі гэта адзін з найстарэйшых гарадоў Бенгаліі, Богра славіцца сваімі шматлікімі старажытнымі будыйскімі [[Ступа (архітэктура)|ступамі]], індуісцкімі храмамі і старажытнымі палацамі будыйскіх каралёў і мусульманскіх султанаў. У горадзе жылі некалькі вядомых асоб, у тым ліку прэм'ер-міністр [[Пакістан|Пакістана]] Махамед Алі Богра і шосты прэзідэнт Бангладэш Зіяур Рахман, яны абодва нарадзіліся ў горадзе. У 2018 годзе ўрад Бангладэш афіцыйна змяніў назву горада з «Богра» на «Богура», каб адпавядаць вымаўленню на [[Бенгальская мова|бенгальскай мове]].<ref>{{Cite web|url=https://www.dhakatribune.com/bangladesh/142256/mixed-reactions-as-govt-changes-english-spellings|title=Mixed reactions as govt changes English spellings of 5 district names|date=2 April 2018|publisher=Dhaka Tribune|access-date=23 August 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/frontpage/five-districts-get-changed-english-spelling-1557259|title=5 dists get changed English spelling|date=3 April 2018|publisher=The Daily Star|access-date=23 August 2025}}</ref> == Гісторыя == Раён Богра займае важнае месца ў гісторыі Бенгаліі, а паселішчы людзей у рэгіёне існавалі больш за два тысячагоддзі назад. Найранейшая дакументальна пацверджаная цывілізацыя ў гэтым раёне знаходзіцца ў Махастхангарху, размешчаным на поўнач ад сучаснага горада. Старажытны горад Пундранагара служыў сталіцай каралеўства Пундравардхана, квітнеючага цэнтра гарадскога жыцця, гандлю і культурнага абмену прынамсі з III стагоддзя да н.э. Раскопкі ў Махастхангарху выявілі ўмацаваныя сцены, надпісы, гарадскую планіроўку і рэлігійныя збудаванні, што сведчыць пра росквіт і ўстойлівае значэнне рэгіёна на працягу перыядаў [[Імперыя Маур’яў|Маўр'яў]], [[Імперыя Гупта|Гупта]] і Пала у гісторыі Паўднёвай Азіі.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Bogra?utm_source=chatgpt.com|title=Bogra|website=Britannica.com|url-status=live}}</ref> З пашырэннем мусульманскага панавання ў Бенгаліі ў сярэднявечную эпоху паселішча, якое пазней стала сучаснай Бограй, набыло стратэгічнае і адміністрацыйнае значэнне. Мясцовыя традыцыі і гістарычныя спасылкі прыпісваюць назву горада — першапачаткова Богра, а цяпер Богура<ref name=":1"/> — султану Насіру Удзіну Богра Хану, кіраўніку XIII стагоддзя, чыё кіраванне дапамагло сфарміраваць ідэнтычнасць рэгіёна ў эпоху пераменаў у палітычным ландшафце Бенгаліі.<ref>{{Cite web|url=https://bogra.gov.bd/pages/static-pages/697fe5a635ce18e1c06dc827|title=জেলার পটভূমি|website=bogra.gov.bd|url-status=live}}</ref> З прыходам [[Брытанская імперыя|брытанскага каланіяльнага панавання]] ў горадзе былі ўведзены структураваная грамадзянская адміністрацыя і гарадское планаванне. У 1876 годзе горад быў афіцыйна пераўтвораны ў [[муніцыпалітэт]], што паклала пачатак эпохе арганізаванага кіравання. На працягу канца 19-га і пачатку 20-га стагоддзяў Богура пашырыла свой эканамічны і адукацыйны ўплыў, стаўшы ключавым рэгіянальным цэнтрам з жыццёва важнымі транспартнымі сувязямі, якія злучаюць Паўночную Бенгалію з больш шырокімі гандлёвымі сеткамі.<ref name=":2"/> Жыхары Богуры актыўна ўдзельнічалі ў [[Вайна за незалежнасць Бангладэш|вайне за вызваленне Бангладэш]] 1971 года, удзельнічаючы ў супраціве акупацыйным сілам. Уклад раёна ў барацьбу за незалежнасць адзначаецца праз мемарыялы і апавяданні, якія шануюць мужнасць і ахвярнасць яго жыхароў. На працягу дзесяцігоддзяў пасля атрымання незалежнасці Богура працягвала развівацца, захоўваючы сваю багатую гістарычную спадчыну. Сёння горад з'яўляецца дынамічным цэнтрам гандлю, адукацыі і культуры на поўначы Бангладэш, дзе старажытная археалагічная спадчына супадае з сучаснымі ўстановамі і ажыўленымі рынкамі. == Дэмаграфія == {{Wikidata/Population}} Згодна з перапісам насельніцтва 2022 года, у горадзе Богура налічвалася 126 412 хатніх гаспадарак і 486 016 жыхароў. У горадзе пераважна мусульманскае насельніцтва, ёсць невялікая індуісцкая меншасць і вельмі мала жыхароў, якія адносяць сябе да іншых рэлігій. Размеркаванне па полу амаль збалансаванае, мужчыны крыху перавышаюць колькасць жанчын, што адлюстроўвае тыповую гарадскую мадэль Бангладэш. Значная частка насельніцтва — моладзь, каля 15% маладзейшыя за дзесяць гадоў, што сведчыць аб пастаянным росце насельніцтва і ролі горада як новага гарадскога цэнтра. Узровень пісьменнасці сярод жыхароў ва ўзросце сямі гадоў і старэй умерана высокі, што сведчыць аб павышэнні ўзроўню адукацыі, хоць усё яшчэ ёсць магчымасці для паляпшэння для дасягнення нацыянальных мэтаў. Разам гэтыя дэмаграфічныя характарыстыкі сведчаць аб маладым, разнастайным і стабільна развіваючымся горадзе з сацыяльнай і адукацыйнай дынамікай, якая будзе ўплываць на яго эканамічны рост і гарадское планаванне ў бліжэйшыя гады.<ref name="2022census_report2">{{Cite book|url=http://nsds.bbs.gov.bd/storage/files/1/Publications/PHCensus/Rajshahi/District%20Report%20Bogura%20%20Final.pdf|title=Population and Housing Census 2022 - District Report: Bogura|date=June 2024|publisher=[[Bangladesh Bureau of Statistics]]|isbn=978-984-475-235-1|series=District Series|location=[[Dhaka]]|pages=|access-date=13 красавіка 2026|archive-date=7 кастрычніка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241007175842/http://nsds.bbs.gov.bd/storage/files/1/Publications/PHCensus/Rajshahi/District%20Report%20Bogura%20%20Final.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|language=en|url=https://en.banglapedia.org/index.php/Bogra_District|title=Bogra District - Banglapedia|website=en.banglapedia.org|access-date=2025-11-16}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline}} * [http://www.bogra.gov.bd Official Website of Bogra] {{Coord|24|51|N|89|22|E|region:BD_type:city}}{{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-15}} [[Катэгорыя:Гарады Бангладэш]] 8gdhp2hzx8iuhfwpgy2tqh6xjksavm7 0 806442 5148006 5143578 2026-05-28T16:46:59Z Feeleman 163471 /* Зноскі */ афармленне 5148006 wikitext text/x-wiki {{Фільм |Выява= }} '''«Пу́шар»''' ([[Дацкая мова|дацк]].: ''Pusher'') — [[Данія|дацкі]] {{Не перакладзена 5|Крымінальны фільм|крымінальны|4=Crime film}} [[трылер]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.allmovie.com/movie/pusher-am7383|title=Pusher (1996) - Nicolas Winding Refn {{!}} Synopsis, Movie Info, Moods, Themes and Related {{!}} AllMovie|access-date=2026-04-16}}</ref>, зняты [[рэжысёр]]ам і [[Сцэнарыст|суаўтарам сцэнарыя]] {{Не перакладзена 5|Нікалас Віндынг Рэфн|Нікаласам Віндынгам Рэфнам|4=Nicolas Winding Refn}}<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/film/2011/sep/08/nicolas-winding-refn-interview|title=Nicolas Winding Refn: 'Film-making is a fetish'|first=Catherine|last=Shoard|website=The Guardian|date=2011-09-08|access-date=2026-04-16}}</ref>, для якога гэты [[фільм]] стаў дэбютам у [[Кінамастацтва|поўнаметражным кіно]]. Стужка мела камерцыйны поспех і лічыцца ўплывовай у [[Гісторыя|гісторыі]] дацкага [[кінематограф]]а<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/title/tt0117407/|title=Pusher|website=www.imdb.com|access-date=2026-04-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/m/pusher|title=Pusher {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-04-16}}</ref>. Фільм таксама стаў дэбютам у кіно для [[Мадс Мікельсен|Мадса Мікельсена]]. == Сюжэт == Падзеі фільма разгортваюцца ў крымінальным падполлі [[Капенгаген]]а і расказваюць гісторыю [[Наркагандаль|наркагандляра]] Франка, які пасля страты вялікай сумы грошай у няўдалай здзелцы аказваецца ў роспачы, бо мае ўсяго некалькі дзён, каб вярнуць доўг. == У ролях == * {{Не перакладзена 5|Кім Боднія|4=Kim Bodnia}} — Франк * {{Не перакладзена 5|Златка Бурыч|4=Zlatko Burić}} — Міла * {{Не перакладзена 5|Лаўра Драсбек|4=Laura Drasbæk}} — Вік * {{Не перакладзена 5|Слаўка Лабовіч|4=Slavko Labović}} — Радаван * [[Мадс Мікельсен]] — Тоні * [[Ваня Байчыч]] — Бранка * {{Не перакладзена 5|Петэр Андэрсан|4=Peter Andersson (actor)}} — Хасэ * [[Лісбет Расмусен]] — Рыта * [[Левіна Джэнсен]] — Майк * [[Томас Бо Ларсен]] — [[Наркаманія|наркаман]], які вінен грошы Франку * {{Не перакладзена 5|Ларс Бом|4=Lars Bom}} — адзін з [[Паліцыя|паліцэйскіх]] * {{Не перакладзена 5|Нікалас Віндынг Рэфн||4=Nicolas Winding Refn}} — Браян * [[Гордан Кенэдзі]] — Скарпіён * [[Еспэр Ломан]] — Мікель == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb title|0117407|Пушар}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-17}} [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Даніі]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Капенгаген]] [[Катэгорыя:Фільмы 1996 года]] [[Катэгорыя:Фільмы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёрскія дэбюты]] [[Катэгорыя:Фільмы на дацкай мове]] 3hfgxa1i2ce20zq91un48zwlzld0gei 5148008 5148006 2026-05-28T16:47:44Z Feeleman 163471 афармленне 5148008 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Пу́шар»''' ([[Дацкая мова|дацк]].: ''Pusher'') — [[Данія|дацкі]] {{Не перакладзена 5|Крымінальны фільм|крымінальны|4=Crime film}} [[трылер]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.allmovie.com/movie/pusher-am7383|title=Pusher (1996) - Nicolas Winding Refn {{!}} Synopsis, Movie Info, Moods, Themes and Related {{!}} AllMovie|access-date=2026-04-16}}</ref>, зняты [[рэжысёр]]ам і [[Сцэнарыст|суаўтарам сцэнарыя]] {{Не перакладзена 5|Нікалас Віндынг Рэфн|Нікаласам Віндынгам Рэфнам|4=Nicolas Winding Refn}}<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.theguardian.com/film/2011/sep/08/nicolas-winding-refn-interview|title=Nicolas Winding Refn: 'Film-making is a fetish'|first=Catherine|last=Shoard|website=The Guardian|date=2011-09-08|access-date=2026-04-16}}</ref>, для якога гэты [[фільм]] стаў дэбютам у [[Кінамастацтва|поўнаметражным кіно]]. Стужка мела камерцыйны поспех і лічыцца ўплывовай у [[Гісторыя|гісторыі]] дацкага [[кінематограф]]а<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/title/tt0117407/|title=Pusher|website=www.imdb.com|access-date=2026-04-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.rottentomatoes.com/m/pusher|title=Pusher {{!}} Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|access-date=2026-04-16}}</ref>. Фільм таксама стаў дэбютам у кіно для [[Мадс Мікельсен|Мадса Мікельсена]]. == Сюжэт == Падзеі фільма разгортваюцца ў крымінальным падполлі [[Капенгаген]]а і расказваюць гісторыю [[Наркагандаль|наркагандляра]] Франка, які пасля страты вялікай сумы грошай у няўдалай здзелцы аказваецца ў роспачы, бо мае ўсяго некалькі дзён, каб вярнуць доўг. == У ролях == * {{Не перакладзена 5|Кім Боднія|4=Kim Bodnia}} — Франк * {{Не перакладзена 5|Златка Бурыч|4=Zlatko Burić}} — Міла * {{Не перакладзена 5|Лаўра Драсбек|4=Laura Drasbæk}} — Вік * {{Не перакладзена 5|Слаўка Лабовіч|4=Slavko Labović}} — Радаван * [[Мадс Мікельсен]] — Тоні * [[Ваня Байчыч]] — Бранка * {{Не перакладзена 5|Петэр Андэрсан|4=Peter Andersson (actor)}} — Хасэ * [[Лісбет Расмусен]] — Рыта * [[Левіна Джэнсен]] — Майк * [[Томас Бо Ларсен]] — [[Наркаманія|наркаман]], які вінен грошы Франку * {{Не перакладзена 5|Ларс Бом|4=Lars Bom}} — адзін з [[Паліцыя|паліцэйскіх]] * {{Не перакладзена 5|Нікалас Віндынг Рэфн||4=Nicolas Winding Refn}} — Браян * [[Гордан Кенэдзі]] — Скарпіён * [[Еспэр Ломан]] — Мікель == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb title|0117407|Пушар}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-04-17}} [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Даніі]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Капенгаген]] [[Катэгорыя:Фільмы 1996 года]] [[Катэгорыя:Фільмы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Кінарэжысёрскія дэбюты]] [[Катэгорыя:Фільмы на дацкай мове]] a7du3c3c1fwuwyaywqdr6tgw206r9e8 0 806860 5148134 5135826 2026-05-28T23:13:23Z Bk1949 50943 5148134 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Куліковіч}} {{Навуковец}} ''Уладзімір Іванавіч Куліковіч''' ({{ВД-Прэамбула}})  — беларускі [[мовазнаўца]] і [[педагог]]. [[Кандыдат філалагічных навук]] (2001), [[дацэнт]] (2004). Галоўны рэдактар часопіса «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]» (2007—2009). == Біяграфія == Нарадзіўся 10 чэрвеня 1967 года ў вёсцы [[Станцыя Ашмяны (Жупранскі сельсавет)| Станцыя Ашмяны]]. У 1984 годзе скончыў Дакурнішскую сярэднюю школу, у 1991 годзе — [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]] [[БДУ]], у 1994 годзе — аспірантуру [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. З 1991 па 1998 год працаваў выкладчыкам Мінскай сярэдняй спецыялізаванай школы пры БДУ (цяпер — [[Ліцэй БДУ]]), выкладчыкам кафедры сучаснай беларускай мовы БДУ. У 1998 па 2007 год быў старшым выкладчыкам, пасля — дацэнтам гэтай кафедры. У 2001 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю па лінгвістычных поглядах [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]]. Са жніўня 2007 года і да восені 2009 года быў галоўным рэдактарам часопіса «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]». Пачынаючы з 1994 года ён быў адным са сталых аўтараў гэтага выдання, надрукаваўшы ў ім дзясяткі публікацый. Нават у 2026 годзе паспелі ўбачыць свет дзве публікацыі з яго аўтарскага цыкла «Міфы і рэальнасць беларускай арфаграфіі», што друкаваўся ўвесь мінулы год<ref name="рс">На развітанне з Уладзімірам Куліковічам //[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]. — 2026.— № 5. — С.47.</ref> З 2009 года працаваў дацэнтам, загадчыкам кафедры рэдакцыйна-выдавецкіх тэхналогій [[Беларускі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага тэхналагічнага ўніверсітэта]]. З 2024 года дактарант кафедры беларускага мовазнаўства БДУ. Быў аўтарам больш як 500 навуковых, навукова-папулярных і навукова-метадычных работ, у тым ліку дзвюх манаграфій, каля 50 вучэбна-метадычных дапаможнікаў для вучняў, настаўнікаў, студэнтаў, рэдакцыйна-выдавецкіх работнікаў. Памёр 23 красавіка 2026 года ў Мінску. Пахаваны ў Ашмянскім раёне<ref name="рс"/>. == Выбраныя працы == * Адметнасці моўнай кампетэнцыі студэнцкай моладзі ў дачыненні да паняцця «арфаграфія» / У. І. Куліковіч // Роднае слова. — 2025. — № 1. — С. 49-52. * Арфаграфічныя правілы і моўныя тэндэнцыі ў дачыненні да новай запазычанай лексікі / У. І. Куліковіч // Роднае слова. — 2025. — № 7. — С. 53-57. * Асноўныя тыпалагічныя характарыстыкі хрэстаматый XXI ст. для вывучэння беларускага пісьма / У. І. Куліковіч // Журналістыка-2025: стан, праблемы і перспектывы : матэрыялы 27-й Міжнар. навук.-практ. канф., Мінск, 14 лістап. 2025 г. / Беларус. дзярж. ун-т; рэдкал.: А. В. Бяляеў (гал. рэд.) [i iнш.]. — Мінск : БДУ, 2025. — С. 390—394. * Асаблівасці мультымедыйных праектаў арфаграфічнай тэматыкі на сучасным этапе / У. І. Куліковіч // Труды БДТУ. Сер. 4, Принт- и медиатехнологии. — 2024. — № 1 (279). — С. 45-51. * Праблемныя аспекты аўтаматычнага перакладу з рускай мовы на беларускую: парады рэдактару / У. І. Куліковіч // Слова ў кантэксце часу: матэрыялы 5-й Міжнар. навук.-практ. канф., Мінск, 11 сак. 2024 г. / Беларус. дзярж. ун-т; рэдкал.: А. В. Бяляеў (гал. рэд.) [i iнш.]. — Мінск : БДУ, 2024. — С. 159—164. * Рэлігійная лексіка ў «Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі», як сведчанне поліканфесійнасці грамадства / У. І. Куліковіч // Беларуская думка. — 2021. — № 4. — С. 96-99. * Практыкум па беларускай арфаграфіі для рэдактараў : вучэбны дапаможнік / У. І. Куліковіч. — Мінск : РІВШ, 2021. — 292 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{cite web|author = |authorlink = |date = 2019- 01-24|url =https://www.osh.by/?p=50242 |title =Трактарыст-філолаг пра мову, мора і мары |publisher =Ашмянскі веснік |access-date = |language = }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Куліковіч, Уладзімір Іванавіч}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] 999p8cj0jvvcoom1comkwnmqjitl2m8 5148136 5148134 2026-05-28T23:22:18Z Bk1949 50943 5148136 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Куліковіч}} {{Навуковец}} '''Уладзімір Іванавіч Куліковіч''' ({{ВД-Прэамбула}})  — беларускі [[мовазнаўца]] і [[педагог]]. [[Кандыдат філалагічных навук]] (2001), [[дацэнт]] (2004). Галоўны рэдактар часопіса «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]» (2007—2009). == Біяграфія == Нарадзіўся 10 чэрвеня 1967 года ў вёсцы [[Станцыя Ашмяны (Жупранскі сельсавет)| Станцыя Ашмяны]]. У 1984 годзе скончыў Дакурнішскую сярэднюю школу, у 1991 годзе — [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічны факультэт]] [[БДУ]], у 1994 годзе — аспірантуру [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. З 1991 па 1998 год працаваў выкладчыкам Мінскай сярэдняй спецыялізаванай школы пры БДУ (цяпер — [[Ліцэй БДУ]]), выкладчыкам кафедры сучаснай беларускай мовы БДУ. З 1998 па 2007 год быў старшым выкладчыкам, пасля — дацэнтам гэтай кафедры. У 2001 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю па лінгвістычных поглядах [[Уладзімір Дубоўка|Уладзіміра Дубоўкі]]. Са жніўня 2007 года і да восені 2009 года быў галоўным рэдактарам часопіса «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]». Пачынаючы з 1994 года ён быў адным са сталых аўтараў гэтага выдання, надрукаваўшы ў ім дзясяткі публікацый. Нават у 2026 годзе паспелі ўбачыць свет дзве публікацыі з яго аўтарскага цыкла «Міфы і рэальнасць беларускай арфаграфіі», што друкаваўся ўвесь мінулы год<ref name="рс">На развітанне з Уладзімірам Куліковічам //[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]. — 2026.— № 5. — С.47.</ref>. З 2009 года працаваў дацэнтам, загадчыкам кафедры рэдакцыйна-выдавецкіх тэхналогій [[Беларускі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага тэхналагічнага ўніверсітэта]]. З 2024 года дактарант кафедры беларускага мовазнаўства БДУ. Быў аўтарам больш як 500 навуковых, навукова-папулярных і навукова-метадычных работ, у тым ліку дзвюх манаграфій, каля 50 вучэбна-метадычных дапаможнікаў для вучняў, настаўнікаў, студэнтаў, рэдакцыйна-выдавецкіх работнікаў. Памёр 23 красавіка 2026 года ў Мінску. Пахаваны ў Ашмянскім раёне<ref name="рс"/>. == Выбраныя працы == * Адметнасці моўнай кампетэнцыі студэнцкай моладзі ў дачыненні да паняцця «арфаграфія» / У. І. Куліковіч // Роднае слова. — 2025. — № 1. — С. 49-52. * Арфаграфічныя правілы і моўныя тэндэнцыі ў дачыненні да новай запазычанай лексікі / У. І. Куліковіч // Роднае слова. — 2025. — № 7. — С. 53-57. * Асноўныя тыпалагічныя характарыстыкі хрэстаматый XXI ст. для вывучэння беларускага пісьма / У. І. Куліковіч // Журналістыка-2025: стан, праблемы і перспектывы : матэрыялы 27-й Міжнар. навук.-практ. канф., Мінск, 14 лістап. 2025 г. / Беларус. дзярж. ун-т; рэдкал.: А. В. Бяляеў (гал. рэд.) [i iнш.]. — Мінск : БДУ, 2025. — С. 390—394. * Асаблівасці мультымедыйных праектаў арфаграфічнай тэматыкі на сучасным этапе / У. І. Куліковіч // Труды БДТУ. Сер. 4, Принт- и медиатехнологии. — 2024. — № 1 (279). — С. 45-51. * Праблемныя аспекты аўтаматычнага перакладу з рускай мовы на беларускую: парады рэдактару / У. І. Куліковіч // Слова ў кантэксце часу: матэрыялы 5-й Міжнар. навук.-практ. канф., Мінск, 11 сак. 2024 г. / Беларус. дзярж. ун-т; рэдкал.: А. В. Бяляеў (гал. рэд.) [i iнш.]. — Мінск : БДУ, 2024. — С. 159—164. * Рэлігійная лексіка ў «Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі», як сведчанне поліканфесійнасці грамадства / У. І. Куліковіч // Беларуская думка. — 2021. — № 4. — С. 96-99. * Практыкум па беларускай арфаграфіі для рэдактараў : вучэбны дапаможнік / У. І. Куліковіч. — Мінск : РІВШ, 2021. — 292 с. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{cite web|author = |authorlink = |date = 2019- 01-24|url =https://www.osh.by/?p=50242 |title =Трактарыст-філолаг пра мову, мора і мары |publisher =Ашмянскі веснік |access-date = |language = }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Куліковіч, Уладзімір Іванавіч}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] pjzvvcjqsymhr94xxn2k46ir93vtm0w 0 807251 5148038 5147165 2026-05-28T18:14:35Z DBatura 73587 /* Кіраўніцтва */ 5148038 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |гады = [[1957]]—[[1992]] |краіна = {{Сцягафікацыя|СССР}} → {{Сцягафікацыя|Расія|1991}} |тып = група [[Ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]] і [[Ваенны спецыяліст|ваенспецаў]] |размяшчэнне = [[File:Flag of Afghanistan (1931–1973).svg|22px]] [[Каралеўства Афганістан]] (1957—1973)<br>[[File:Flag of Afghanistan (1931–1973).svg|22px]]/[[File:Flag of Afghanistan (1974–1978).svg|22пкс]] [[Рэспубліка Афганістан (1973—1978)|Рэспубліка Афганістан]] (1973—1978)<br>[[File:Flag of Afghanistan (1978).svg|22px]]/[[File:Flag of Afghanistan (1978–1980).svg|22px]]/[[File:Flag of Afghanistan (1980–1987).svg|22px]]/[[File:Flag of Afghanistan (1987–1992).svg|22px]] [[Дэмакратычная Рэспубліка Афганістан]] (1978—1992) |бітвы = [[Афганская вайна (1979—1989)]]<br>[[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1989—1992)]] |у складзе=[[Абмежаваны кантынгент савецкіх войскаў у Афганістане]] (1979—1989) |падпарадкаванне = 10-е Галоўнае ўпраўленне [[Генеральны штаб Узброеных сіл СССР|Генштаба УС СССР]] |выява=Makhmut Gareev 05.jpg |подпіс=Ваннны саветнік у Афганістане (1989—1990) М. А. Гарэеў разам з афганцамі. |вядомыя_камандзіры = [[#Кіраўніцтва|гл. ніжэй]] }} '''Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане''' — кантынгент [[ваенны саветнік (спецыяліст)|ваенных саветнікаў]] і [[ваенны спецыяліст|ваенспецаў]] [[Узброеныя Сілы СССР|УС СССР]] у [[Афганістан]]е, якія аказвалі падтрымку ў [[Ваеннае будаўніцтва|ваенным будаўніцтве]]. Разам з баявымі часцямі [[Абмежаваны кантынгент савецкіх войскаў у Афганістане|АКСВА]], група сыграла значную ролю ў [[Афганская вайна (1979—1989)|Афганскай вайне 1979—1989 гадоў]]. Поруч з вайскоўцамі ў краіне працавалі саветнікі ад [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі СССР|Камітэта дзяржаўнай бяспекі]] (чэкісты і пагранічнікі) і [[Міністэрства ўнутраных спраў СССР|Міністэрства ўнутраных спраў]]. Размяшчэнне кантынгенту адбылося задоўга да пачатку баявых дзеянняў — у 1957 годзе, чаму спрыялі збліжэнне дзвюх дзяржаў і савецкія ваенныя пастаўкі. З цягам часу колькасць замежных спецыялістаў павялічвалася, узрасла іх прысутнасць у асобных фарміраваннях і органах ваеннага кіравання. Падчас вайны саветнікі і ваенспецы займаліся не толькі навучаннем і падрыхтоўкай афганскіх войск, але і непасрэдна ўдзельнічалі ў барацьбе з [[Афганскія маджахеды|маджахедамі]]. Як мінімум 180 з іх загінулі. Нават пасля [[Вывад савецкіх войск з Афганістана|вываду савецкіх войск]] у гарачай кропцы працягвала працаваць невялікая каманда спецыялістаў. Афганцы саветнікаў і ваенспецаў называлі «'''мушаверамі'''»{{Sfn|Пинчук|2002}} ці, як і ўсіх савецкіх грамадзян, «'''[[шураві]]'''»<ref name="АиФ"/>. == Перадгісторыя== {{Асноўны артыкул|Расійска-афганскія адносіны}} У 1919 годзе пасля [[Трэцяя англа-афганская вайна|трэцяй англа-афганскай вайны]] Афганістан вярнуў незалежнасць. Савецкі ўрад першым прызнаў адноўленую дзяржаву.{{sfn|Салмин|2019|loc=До 1978 года}} 28 лютага 1921 года быў заключаны [[Савецка-афганскі дагавор (1921)|савецка-афганскі дагавор аб дружбе і супрацоўніцтве]], у рамках якога, апроч усяго іншага, Масква перадала на патрэбы Кабула 12 (па іншых даных, 10) самалётаў і 5 тыс. вінтовак з неабходным боезапасам, аказала дапамогу ў стварэнні авіяцыйнай школы. Акрамя таго, у [[РСФСР]] Афганістан рыхтаваў лётчыкаў і аэрадромна-тэхнічны персанал.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Да 1930-х гадоў Савецкі Саюз стаў для Кабула найважнейшым гандлёвым і палітычным партнёрам, хоць адносіны паміж дзвюма краінамі часам ускладняліся.{{sfn|Брейтвейт|2013|loc=СССР — лучший друг Афганистана}} Збліжэнне з Масквой было абумоўлена тым, што кіраўнікі Афганістана паставілі перад сабой задачу мадэрнізаваць краіну — яе армію, сродкі зносін, эканоміку, урадавы апарат, сістэму адукацыі. Большасць з іх спрабавала палепшыць [[Жанчыны ў Афганістане|становішча жанчын]]. Пры тым намаганні рэфарматараў нязменна сутыкаліся з [[кансерватызм]]ам народа, рэлігійных і племянных лідараў.{{sfn|Брейтвейт|2013|loc=Афганистан в современную эпоху}} У ходзе [[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1928—1929)|грамадзянскай вайны ў Афганістане 1928—1929 гадоў]] савецкія войскі ажыццявілі [[Афганскі паход Чырвонай арміі (1929)|інтэрвенцыю]] для падтрымкі ўлады караля [[Амунула-хан|Аманулы-хана]].{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Далейшае ваеннае супрацоўніцтва паміж краінамі было прыпынена [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайной]]. Разгром [[Краіны Восі|краін «восі»]] ў 1945 годзе і паслабленне ўплыву [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] ў [[Сярэдняя Азія|сярэднеазіяцкім рэгіёне]] вызначылі пасляваенныя арыенціры многіх дзяржаў, у тым ліку Афганістана. Пазітыўны нейтралітэт і супрацоўніцтва з рознымі краінамі склалі аснову яго міжнароднага курсу. У часы [[Халодная вайна|Халоднай вайны]] афіцыйны Кабул выступіў за мірнае суіснаванне дзяржаў, супраць [[каланіялізм]]у і за раззбраенне. Гэтая знешнепалітычная лінія была сугучная інтарэсам Савецкага Саюза і іншых [[сацыялістычныя краіны|сацыялістычных краін]] і спрыяла збліжэнню паміж імі. Афганістан атрымаў ад Крамля тэхнічную і фінансавую дапамогу для многіх будаўнічых праектаў.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}}{{sfn|Брейтвейт|2013|loc=СССР — лучший друг Афганистана}} У сярэдзіне 1950-х гадоў актывізуецца ваеннае супрацоўніцтва. У жніўні 1956 года адбылося падпісанне пагаднення аб пастаўках розных відаў баявой тэхнікі і ўзбраення на льготных умовах на агульную суму 25 мільёнаў [[Долар ЗША|амерыканскіх долараў]]. Гэтаму папярэднічаў зварот афганскага кіраўніцтва па ваенную дапамогу [[ЗША]]. Аднак амерыканцы абумовілі яе цалкам непрымальнымі палітычнымі патрабаваннямі, і здзелка не адбылася.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Першыя партыі ўзбраення паступілі ў кастрычніку 1956 года. Адначасова стала аказвацца дапамога ў падрыхтоўцы і перападрыхтоўцы афганскіх армейскіх кадраў. Яна праводзілася як унутры краіны, так і ў ваенных навучальных установах Савецкага Саюза і сацыялістычных краін. Усяго, па афіцыйных даных, у 1956—1957 гадах у СССР і іншых [[Арганізацыя Варшаўскага дагавора|краінах Варшаўскага дагавора]] прайшлі навучанне каля 3700 афганскіх вайскоўцаў. У наступныя гады іх колькасць узрасла: да 1973 года толькі ў ваенных навучальных установах СССР атрымалі адукацыю каля 3000 афганцаў. Акрамя таго, была дасягнута дамоўленасць аб аказанні савецкай матэрыяльна-тэхнічнай дапамогі ў будаўніцтве ваенных аэрадромаў у [[Кабул]]е, [[Баграм]]е, [[Мазары-Шарыф]]е і [[Шынданд]]зе.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} == Кіраўніцтва == У Афганістане, як у іншых краінах з савецкай прысутнасцю, з’явілася пасада галоўнага ваеннага саветніка (ГВС). Ён валодаў шырокімі паўнамоцтвамі аж да прамога выхаду на начальніка Генеральнага штаба, міністра абароны і кіраўніка дзяржавы. ГВС стаў магутным рычагом уздзеяння не толькі на ваенную, але і на знешнюю і ўнутраную палітыку, засланіўшы нават пасла{{Sfn|Коломнин|2008|loc=«Почти безграничные полномочия»}}. У другой палове 1980 года структура калектыву ваенных саветнікаў была пераведзена на ваенныя рэйкі. Быў створаны штаб Галоўнага ваеннага саветніка, укамплектаваны ў новым складзе групы ваенных саветнікаў у карпусах, брыгадах і палках, а таксама ў авіяцыі і войсках СПА.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Галоўнымі ваеннымі саветнікамі, галоўнымі ваеннымі кансультантамі і старэйшымі груп ваенных спецыялістаў ва Узброеных сілах Афганістана з 1972 па 1992 працавалі{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}}: * генерал-маёр І. С. Бондарац (1971—1975), * генерал-лейтэнант [[Леў Мікалаевіч Гарэлаў|Л. М. Гарэлаў]] (1975—1979), * генерал-палкоўнік [[Салтан Кекезавіч Магаметаў|С. К. Магаметаў]] (1979—1980), * генерал арміі [[Аляксандр Міхайлавіч Маёраў|А. М. Маёраў]] (1980—1981), * генерал арміі [[Міхаіл Іванавіч Сарокін (генерал арміі)|М. І. Сарокін]] (1981—1984), * генерал арміі [[Рыгор Іванавіч Салманаў|Р. І. Салманаў]] (1984—1986), * генерал-палкоўнік [[Уладзімір Андрэевіч Вастроў|У. А. Вастроў]] (1986——1988), * генерал-палкоўнік [[Міхаіл Міхайлавіч Сацкоў|М. М. Сацкоў]] (1988—1989), * генерал-палкоўнік [[Барыс Пятровіч Шэін|Б. П. Шэін]] (1989—1990). Ваенным саветнікам Вярхоўнага Галоўнакамандуючага ВС РА з 1989 па 1990 быў генерал арміі [[Махмут Ахметавіч Гарэеў|М. А. Гарэеў]], а з 1990 па 1992 — галоўным ваенным спецыялістам пры Вярхоўным Галоўнакамандуючым — генерал арміі [[Мікалай Фёдаравіч Грачоў|М. Ф. Грачоў]], генерал-лейтэнант Б. С. Пярфільеў (1991—1992).{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} == Даваенны перыяд: 1957—1979 == === Прыбыццё і пашырэнне кантынгенту === У лютым і сакавіку 1957 года ў Кабул па лініі 10-га Галоўнага ўпраўлення [[Генеральны штаб Узброеных сіл СССР|Генштаба УС СССР]] была накіравана група ваенных спецыялістаў у складзе каля 10 чалавек (уключаючы перакладчыкаў) для навучання афганскіх афіцэраў і унтэр-афіцэраў правілам утрымання і эксплуатацыі пастаўленай ваеннай тэхнікі і ўзбраення. Напярэдадні адпраўкі ў [[Масква|Маскве]] камандзіраваных строга папярэдзілі паважліва ставіцца да звычаяў і традыцый краіны, не весці з афганцамі ніякіх размоў пра палітыку і не выказваць свайго меркавання адносна становішча ў Афганістане, каб не быць абвінавачанымі ва ўмяшанні ва ўнутраныя справы краіны і ў вядзенні камуністычнай прапаганды.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} У маі 1957 года ў [[Герат (горад)|Гераце]], у гарнізоне 17-й пяхотнай дывізіі пачалі функцыянаваць курсы па вывучэнні замежнай бранятанкавай тэхнікі — танка [[Т-34]] і бронетранспарцёраў [[БТР-40]] і [[БТР-152]]. Праз некалькі месяцаў першыя выпускнікі склалі касцяк камандных кадраў і баявых экіпажаў 4-й танкавай брыгады ў Кулі-Чархі.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Паспяховая праца савецкіх спецыялістаў актывізавала далейшае супрацоўніцтва паміж краінамі ў ваеннай вобласці. У Афганістан была накіравана дадатковая колькасць спецыялістаў. За 1961—1967 гады ў краіне пабывалі каля 4500 вайскоўцаў.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Пасля перавароту 1973 года аўтарытэт цэнтральнай улады скараціўся, большага ўплыву ў грамадстве атрымала ісламскае духавенства. З гэтай нагоды Крэмль стаў больш актыўна ўмешвацца ва ўнутраныя справы суседа. У прыватнасці, Масква актывізавала дапамогу ўраду [[Мухамед Дауд|М. Дауда]]. Паводле заходніх крыніц, яна складала каля 100 млн долараў у год. Павялічыўся і кантынгент ваенспецаў і саветнікаў — з 1500 чалавек у 1973 годзе да 5000 да 1978 года. А ў канцы ліпеня 1975 годзе па асабістай просьбе Дауда ў Афганістан тэрмінам на 2 гады была накіравана група савецкіх ваенных кансультантаў у Сухапутныя войскі, Міністэрства абароны, Генштаб і ва ўсе органы цэнтральныя кіравання. У склад каманды ўваходзілі 35 чалавек (без перакладчыкаў і апарата галоўнага кансультанта): 11 — для працы ў Міністэрстве нацыянальнай абароны (МНА); 3 — у вайсковых карпусах (па адным у кожны); 21 — у «разгорнутых» (укамплектаваных не менш чым на 50-60 %) пяхотных дывізіях, па 3 кансультанта на кожную — па артылерыі, тэхніцы і па тыле.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} У маі 1978 года было падпісана міжурадавае пагадненне аб ваенных саветніках, у адпаведнасці з якім быў павышаны статус замежных вайскоўцаў (замест кансультантаў – саветнікі) і павялічана іх колькасць са 100 да 400 чалавек.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}} Паралельна, па запыту Кабула, у органы бяспекі накіраваны супрацоўнікі КДБ. Савецкія чэксіты патрабаваліся для аказання саветніцкай дапамогі па лініі разведкі, контрразведкі, ваеннай контрразведкі, у падрыхтоўцы нацыянальных кадраў, аснашчэнні сродкамі тэхнікі і сувязі{{sfn|Христофоров|2014|p=4—5}}{{sfn|Христофоров|2016|p=64—66}}. === Узаемаадносіны з афганцамі === Прыбыццё першых мушавераў у 1956 годзе было прынята афганскімі афіцэрамі даволі стрымана, што звязана ў значнай ступені з уплывам [[Узброеныя сілы Турцыі|турэцкіх]] саветнікаў, якія працавалі ў той час у афганскай арміі, і празаходняй арыентацыяй часткі старэйшых афіцэраў і генералаў. Адстойваючы свае пазіцыі, яны імкнуліся дыскрэдытаваць савецкую тэхніку, звярталі ўвагу на састарэласць пастаўленай у Афганістан зброі, выказвалі сумневы ў яго высокіх баявых якасцях. Яны з захапленнем гаварылі пра аналагічныя заходнія, галоўным чынам амерыканскія, узоры зброі.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Каб пераламаць сітуацыю, М. Дауд па радзе савецкага боку прыняў рашэнне правесці паказальныя стрэльбы для караля [[Захір-шах|Захіра-шаха]] і прадэманстраваць, такім чынам, баявыя магчымасці савецкай зброі. Пры гэтым была пастаўлена жорсткая задача: усю баявую працу павінны праводзіць толькі афганскія вайскоўцы без якога-небудзь удзелу савецкіх спецыялістаў. Па выніку стрэльб васпан у прысутнасці афганскай эліты выказаў захапленне з нагоды высокіх баявых якасцяў савецкай зброі і выказаў падзяку замежнікам за аказаную дапамогу. Гэта кардынальна змяніла стаўленне да спецыялістаў.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Кіраўнік ваеннага саветніцкага апарата генерал-лейтэнант Гарэлаў успамінаў, што да снежня 1979 года афіцэры прасоўваліся па Афганістане без аховы і ўсюды сустракалі сардэчны прыём.{{sfn|Салмин|2019|loc=До 1978 года}} Але імкненні савецкага кіраўніцтва ў цэлым і савецкага ваеннага камандавання ў прыватнасці да наладжвання ўсебаковай каардынацыі сумесных дзеянняў з партнёрамі не заўсёды знаходзіла належны воклік з афганскага боку. Прычын таму было некалькі. Гэта і невысокая баяздольнасць шэрагу афганскіх ваенных часцей і падраздзяленняў, і адсутнасць належнай вывучкі матывацыі, і ўпартае нежаданне або аб’ектыўная немагчымасць прытрымлівацца ўказанняў саветнікаў.{{sfn|Шахибов|2021|loc=«ПУСТЬ ПАМЯТЬ ГОВОРИТ»}} З цягам часу кантынгент апынуўся ўцягнутым ва ўнутраныя справы краіны. Кіруючая партыя [[Народна-дэмакратычная партыя Афганістана|НДПА]] была расколатая на дзве фракцыі — «Хальк» і «Парчам». Пасля [[Дзяржаўны пераварот у Афганістане (1973)|перавароту 1973 года]] яны падзялілі ўладу наступным чынам: кіраўнік першай, [[Нур Махамад Таракі|М. Таракі]], стаў старшынёй Рэвалюцыйнага савета і прэм’ер-міністрам, а прадстаўнік другой, [[Бабрак Кармаль|Б. Кармаль]], — намеснікам старшыні Рэўсавета і прэм’ер-міністра. Паміж фракцыямі пачалася грызня. Да ўнутранапатрыйнага канфлікту неўзабаве далучыліся савецкія прадстаўнікі ў Кабуле. Партыйныя і ваенныя саветнікі падтрымлівалі фракцыю «Хальк». Прадстаўнікі КДБ працавалі з «Парчамам». Паводле ўспамін В. П. Заплаціна, саветніка начальніка Галоўнага палітычнага ўпраўлення афганскай арміі, на адной нарадзе справа дайшла да таго, што саветнікі ледзь не пабіліся адзін з адным.<ref>Леонид Млечин. [https://www.kommersant.ru/doc/3585195 Рикошет на сорок лет] // Комерсантъ, 2 апреля 2018</ref> ==Афганская вайна: 1979—1989== {{Асноўны артыкул|Афганская вайна (1979—1989)}} === Роля і ўдзел === У час Афганскай вайны праца саветнікаў і ваенспецаў была заслонена дзейнасцю часцей [[Абмежаваны кантынгент савецкіх войскаў у Афганістане|АКСВА]]. У далейшым тэма не атрымала належнай увагі і ацэнкі ні ў постсавецкай, ні ў заходняй гістарычнай літаратуры. Тым не менш іх роля ў ваенных падзеях была вельмі значнай. Яны аказвалі дапамогу афганскім генералам і афіцэрам у падтрыманні злучэнняў і часцей у баявой гатоўнасці, планаванні і кіраўніцтве ваеннымі дзеяннямі супраць [[Афганскія маджахеды|маджахедаў]]. Акрамя таго, ім даводзілася выконваць нечаканыя задачы, як барацьба за адзінства шэрагаў кіруючай прасавецкай НДПА, аказанне дапамогі ў станаўленні органаў улады на месцах, мабілізацыйных мерапрыемствах.{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} Часцяком замежнікі фактычна кіравалі афганскімі войскамі ў ходзе баявых дзеянняў замест сваіх падсаветных.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}} Мушаверы таксама сачылі, як тыя ці іншыя падраздзяленні вырашалі баявыя задачы, каб пасля вяртання ў месцы пастаяннай дыслакацыі зрабіць пільны і павучальны разбор. Перад аперацыямі абавязкова для афганцаў праводзіліся тактыка-спецыяльныя заняткі{{sfn|Пинчук|2002}}. Да канца 1980 года колькасць ваенных саветнікаў складала 1600—1800, сярод іх было да 80 генералаў. У сярэднім у кожным батальёне афганскай арміі налічвалася 3—4 савецкіх афіцэра, у палку — 4—5, дывізіі – 11–12, а таксама перакладчыкі. Былі саветнікі і ў цэнтральным апараце. Да 1985 года колькасць савецкіх вайскоўцаў ва ўрадавых войсках складала: 761 саветнік, 205 спецыялістаў, 227 перакладчыкаў. На 1 студзеня 1988 года ў афганскай арміі працавалі 1007 савецкіх ваенных спецыялістаў, у тым ліку 694 саветнікі. У гэты лік не ўваходзяць саветнікі КДБ, пагранвойск і МУС.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}}{{sfn|Ляховский|1995|loc=О советских военных советниках в Афганистане}}{{sfn|Брейтвейт|2013|loc=Советники}} Супрацоўнікі МУС і ўнутраных войск дзейнічалі ў краіне з 1978 года. Акрамя саветнікаў, па лініі [[Унутраныя войскі СССР|ўнутраных войск СССР]] у гарачай кропцы дзейнічалі атрады спецыяльнага прызначэння МУС. Усяго праз канфлікт прайшлі 856 вайскоўцаў войск правапарадку. Восем з іх загінулі. У задачы саветнікаў уваходзіла падрыхтоўка кадраў афганскай міліцыі «Царандай» і Галоўнага ўпраўлення абароны рэвалюцыі — аналага савецкіх унутраных войск. Агулам спецыялісты МУС навучылі і падрыхтавалі 10126 чалавек. Навучанне кадраў для ўнутраных структур Афганістана праходзіла як на афганскай тэрыторыі, так і на савецкай. Па рашэнні савецкага ўрада, дзейнасць ваенных спецыялістаў, якія працавалі ў Афганістане па лініі МУС, не афішавалася. Супрацоўнікі МУС мелі на руках дакументы грамадзянскіх спецыялістаў: настаўнікаў, геолагаў, будаўнікоў і іншых прафесій.<ref name="мус">[https://www.mk.ru/politics/2019/02/13/po-dokumentam-byl-stroitelem-rosgvardiya-raskryla-rol-mvd-v-afganskoy-voyne.html «По документам был строителем»: Росгвардия раскрыла роль МВД в афганской войне] // Московский Комсомолец, 19 февраля 2019</ref> У працы саветнікаў па лініі КДБ у гады вайны ўзніклі розныя асаблівасці, пра якія доўгі час аддавалі перавагу не распаўсюджвацца, а менавіта правядзенне перамоў з маджахедамі: перапісваліся, асабіста сустракаліся з верхаводамі атрадаў, спрабавалі мірным шляхам вырашаць нейкія пытанні. Вядома, такая праца вялася негалосна. Аналагічныя метады ў будучыні актыўна выкарыстоўваліся расійскай контрразведкай падчас вайны ў [[Чачня|Чачні]]{{sfn|Руденко|2011|loc=О специфике работы советника}}. Усяго ж за гады вайны ў Афганістан было камандзіравана каля 8000 саветнікаў, спецыялістаў і перакладчыкаў, з іх загінулі 180—195.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}}{{sfn|Окороков|2012|loc=Военное сотрудничество с Афганистаном}} === Умовы службы === Савецкія саветнікі і ваенспецы працавалі ў 47 гарнізонах{{sfn|Пинчук|2002}}. Афіцэры-мушаверы і салдаты, што іх абслугоўвалі, хадзілі ў форме афганскай арміі. Афіцэр штомесяц атрымліваў каля 1000 інвалютных рублёў — утрая больш, чым яго калега з АКСВА (у час вайны заробак саветнікаў у пералічэнні на долары павялічыўся з тысячы да сямісот: значна больш, чым яны маглі атрымліваць на радзіме; прыбаўку празвалі «труннымі грашыма»{{sfn|Брейтвейт|2013|loc=Советники}}). У адрозненне ад апошніх мушаверам дазвалялася браць у гарачую кропку жонак<ref name="АиФ">[https://aif.by/timefree/history/shuravi_dushman_gruz_200_desyat_slov_kotorye_prishli_k_nam_iz_afgana Шурави — душман — груз 200. Десять слов, которые пришли к нам из Афгана] // Аргументы і факты, 24 декабря 2019</ref>. Байцы маглі за год назапасіць на машыну, за два — на першы ўнёсак за кватэру ў кааператыўным доме у СССР. Звычайнаму савецкаму афіцэру на гэта патрабавалася куды больш часу. Нядзіўна, што ў арміі ненавідзелі саветнікаў. Ля ўваходу на тэрыторыю некаторых савецкіх часцей віселі абразлівыя шыльды: «З сабакамі і саветнікамі ўваход забаронены»{{sfn|Брейтвейт|2013|loc=Советники}}. У асяроддзі афіцэраў баявых часцей склалася меркаванне, што яны знаходзіліся ў прывілеяваным становішчы, не падвяргаліся рызыцы загінуць у баі, побыт іх быў уладкаваны прыстойна, мелі вялікія аклады{{sfn|Пинчук|2002}}. Аднак большасць саветнікаў і спецыялістаў, за выключэннем размешчаных у Кабыле, жылі ў найцяжэйшых умовах, дзялілі з афганцамі нягоды побыту, пастаянна падвяргаючыся смяротнай небяспецы. Умовы жыцця і службы часцяком не ішлі ні ў якое параўнанне са службай афіцэраў 40-й арміі{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}}. Паводле ўспамін генерал-лейтэнанта А. У. Зінчанка, яму часта даводзілася бачыць, як у адным з глінабітных збудаванняў размяшчалася група спецыялістаў, звычайна 4-5 чалавек: тры афіцэры-саветнікі, лейтэнант-перакладчык і салдат-радыст. Гэтая каманда, незалежна ад пасад і званняў, кожную ноч несла ахоўную службу каля дома, рыхтавала сабе ежу, займалася ўборкай і нарыхтоўкай вады, каб увечары можна было памыцца. Пры тым час ад часу яны падвяргаліся абстрэлам праціўніка. Раз у месяц хтосьці з групы прылятаў на спадарожным верталёце ў Кабул і атрымліваў на ўсіх грашовае ўтрыманне, закупляў прадукты, забіраў пошту{{sfn|Пинчук|2002}}. Знаходзячыся ў правінцыі, вайскоўцы былі адарваны ад знешняга свету: тэлефонная сувязь адсутнічала, лісты хадзілі нерэгулярна. Бывала, саветнікі па два—тры месяцы не мелі ніякіх вестак ад сям’і, самі не маглі перадаць вестку. У час прыездаў у Кабул яны заўсёды стараліся патэлефанаваць дадому.{{sfn|Руденко|2011|loc=Домой лучше не звонить!}} У сваіх даследаваннях і ўспамінах розныя аўтары, у залежнасці ад той ці іншай ведамаснай прыналежнасці, прыводзяць розныя даныя аб колькасці, умовах службы і значнасці саветнікаў па лініі таго ці іншага ведамства. Напрыклад, генерал-палкоўнік [[Іван Пятровіч Вярцелка|І. П. Вярцелка]], першы намеснік начальніка пагранвойск [[КДБ СССР]] адзначаў{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}}:{{пачатак цытаты}}Нашым памежным саветнікам у Афганістане даводзілася асабліва цяжка. Калі ў пяхотнай дывізіі афганскай арміі налічвалася да 60 саветнікаў з перакладчыкамі, абслугай і аховай, то ў памежнай брыгадзе іх было ў дзесяць разоў менш. Прычым ні аховы, ні перакладчыкаў ім у падтрымку не давалі. Прыкладна ў такім жа рэжыме і ў такіх жа ўмовах даводзілася працаваць і нашаму верхняму саветніцкага эшалону.{{канец цытаты}} Генерал арміі М. А. Гарэеў пісаў{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}}: {{пачатак цытаты}}Справа даходзіла да абсурду. У ракетных дывізіёнах і іншых часцях гвардыі, якія ўваходзяць у склад МДБ, спецыялістамі прызначаліся афіцэры Савецкай Арміі.... Маёр-спецыяліст у войсках МДБ, атрымліваў больш галоўнага ваеннага саветніка пры Міністэрстве абароны.{{канец цытаты}} Адстаўны палкоўнік [[ФСБ РФ]] П. Ф. Кудасаў, які прыбыў у гарачую кропку ў 1982 годзе, успамінаў, што адразу па прыбыцці на яго групу (29 чалавек) выдалі адзін аўтамат, два магазіна і сказалі: «''Хлопцы, вы толькі ноч пратрымаецеся, а заўтра размяркуем па правінцыях''»{{sfn|Руденко|2011|loc=Первый день на чужой земле}}. Пры тым нідзе ніякай аховы для саветнікаў не вылучалі. У мэтах бяспекі і з-за павышанай пагрозы здрады з боку афганцаў яны жылі ў асобных саветніцкіх гарадках. Апроч таго, у размяшчэнне савецкага гарнізона староннім уваход забаронены, а да саветнікаў пастаянна ішлі афганцы: аператыўны склад, прадстаўнікі атрадаў маджахедаў, з якімі вялі перамовы, агентура з ліку мясцовых жыхароў. Усім ім нявыгадна было «свяціцца». Аднак і ў іх замежнікі не адчувалі абароненасць. Паводле Кудасава, калі частка саветнікаў з’язджала на аперацыі, у гарадку заставалася некалькі чалавек, што недастаткова нават для нясення каравульнай службы. У такіх выпадках ім вылучалі невялікія каманды вайскоўцаў з баявых падраздзяленняў{{sfn|Руденко|2011|loc=Туда, где "теплее"}}. === Складанасці з афганцамі === На фоне вайны паміж афганцамі ішла дбайная барацьба за ўвагу саветнікаў. Спецыялісты гэты момант таксама ўлічвалі і будавалі сваю працу такім чынам, каб кожнаму знайсці хоць бы некалькі хвілін. З падсаветнымі працу імкнуліся будаваць на даверы, але не забывалі і пра пільнасць для ўласнай бяспекі. Пры атрыманні аператыўных звестак і планаванні баявых дзеянняў замежнікі выконвалі меры канспірацыі, каб пазбегнуць уцечкі інфармацыі да маджахедаў.{{sfn|Руденко|2011|loc=О специфике работы советника}} Пры тым большасць савецкіх вайскоўцаў мела вельмі смутныя ўяўленні пра замежныя рэаліі — пра асаблівасці побыту, традыцыі, звычаі, псіхалогію народаў. Без гэтых ведаў узаемадзеянне з саюзнікамі выбудоўваць было цяжка. Часам адбываліся непрыемныя інцыдэнты, якія наносілі шкоду прэстыжу СССР за мяжой{{Sfn|Коломнин|2008|loc=По советскому образцу}}. Мушаверы зразумелі бескарыснасць і неэфектыўнасць сваіх ваенна-тэарэтычных і практычных саветаў. Прынцыпы «Рабі як я!» ці «Не можаш – навучым, не хочаш — прымусім!», савецкія формы і метады абсалютна не працавалі для афганцаў<ref>Сергей Скрипаль. [https://stapravda.ru/20131227/afgan_neizvestnye_stroki_neizvestnoy_voyny_73564.html Афган: Неизвестные строки неизвестной войны] // Ставропольская правда, 27 декабря 2013</ref>. На гэтую праблему паказвалі і заходнія даследчыкі Арцемій Каліноўскі і Антоніа Джустоцы. Яны пазначылі, што спецыялісты спрабавалі рабіць усё па савецкім узоры і па камуністычнай ідэалогіі, але, сутыкнуўшыся са складанымі афганскімі рэаліямі і асаблівасцямі, сталі адыходзіць ад гэтага і раілі сваім афганскім калегам быць меней ідэалагічна жорсткімі<ref>Giustozzi, A., & Kalinovsky, A. M. (2016). [https://kclpure.kcl.ac.uk/portal/en/publications/missionaries-of-modernity-advisory-missions-and-the-struggle-for-/ Missionaries of modernity: advisory missions and the struggle for hegemony, from the 1940s to Afghanistan]. C Hurst & Co Publishers Ltd. </ref>. Асобныя праблемы ўтваралі моўныя асаблівасці. Спецыялістаў з СССР навучалі літаратурнаму варыянту [[фарсі]]. Ён не заўжды быў зразумелы мясцоваму насельніцтву, якое размаўляла гутарковай. Палкоўнік у адстаўцы Кудасаў успамінаў{{sfn|Руденко|2011|loc=Будни советника СГИ}}: {{пачатак цытаты}} Падышоў да [[Дэкханы|дэхканіна]], які сядзеў на зямлі побач з вялікай гарой бульбы, і кажу:<br>— Паважаны, мне трэба дзесяць кілаграмаў бульбы.<br>Бульба па-персідску — сібезамені (земляныя яблыкі). Дэхканін глядзіць на мяне і адказвае:<br>— Хічкас шома не фахмідам (я вас не разумею; і ўсё, маўляў, да пабачэння), — адказвае не груба, у рамках прыстойнасці.<br>Я пераважу погляд з гандляра на бульбу і не магу зразумець: перад ім — бульба, ён не хоча прадаваць, чаму? Таму што пакупнік — шураві з аўтаматам? Такая нядобразычлівасць мяне непрыемна ўразіла, але потым высветлілася, што мы проста не зразумелі адзін аднаго. Афганец і ведаць не ведае, што бульба па-персідску — земляныя яблыкі, на мясцовым гаворцы яе назва гучыць зусім па-іншаму — «качалу». {{канец цытаты}} ==Пасля вываду АКСВА: 1989—1992== {{Асноўны артыкул|Вывад савецкіх войск з Афганістана|Грамадзянская вайна ў Афганістане (1989—1992)}} Па меры вываду злучэнняў і часцей [[40-я агульнавайсковая армія|40-й арміі]] з гарачай кропкі вярталіся і мушаверы. Былі скарочаны адпаведныя пасады ў кабульскім гарнізоне. У цэлым на працягу першага этапу вываду 40-й арміі саветніцкі калектыў быў скарочаны на 498 чалавек.{{sfn|Салмин|2019|loc=После апреля 1978 года}}{{sfn|Ляховский|1995|loc=О советских военных советниках в Афганистане}} У час вываду войск фіксавалася значныя змены ў стаўленні да саветнікаў і спецыялістаў. Сяброўскі і дзелавы кантакт амаль цалкам знік. Пачасціліся пагрозы ў бок афіцэраў, якія навучаліся ў СССР. Часам мушавераў, якія пакідалі краіну, не толькі не праводзілі, як гэта звычайна рабілася, а наадварот — адключылі на час збораў у іх пакоях электраэнэргію, а пры ад’ездзе здзекліва абражалі{{sfn|Пинчук|2002}}. Пасля 15 лютага 1989 года савецкіх ваенных саветнікаў, як і войск, на тэрыторыі Рэспублікі Афганістан не засталося. Мелася толькі невялікая колькасць ваенных спецыялістаў, парадку 30 чалавек, на чале з генералам арміі М. А. Гарэевым, неабходных для аказання дапамогі ва ўжыванні складаных відаў тэхнікі і прыёму транспартных самалётаў, якія пастаўлялі прадукты харчавання і іншую маёмасць.{{sfn|Ляховский|1995|loc=О советских военных советниках в Афганистане}} Таксама ў краіне заставаліся саветнікі па лініі МУС і ўнутраных войск.<ref name="мус"/> Місія каманды Гарэева была вельмі няпростай. Абстаноўка для Кабула заставалася жаласнай, салдаты і навучэнцы ваенных навучальных устаноў масава дэзерціравалі са зброяй і боепрыпасамі. Чакалася, што ўрад краіны падзе за тры месяцы. Аднак спецыялісты адразу ўзялі сітуацыю пад кантроль і пачалі праводзіць рэарганізацыю ў афганскай арміі, зрабіўшы асобы акцэнт на ўрэгуляванні спрэчак унутры кіруючай партыі, а таксама прымірылі ўладу і вайскоўцаў. Намаганнямі групы Гарэева ўрад Афганістана пратрымаўся да 1992 года<ref>Владислав Безменов. [https://milliard.tatar/news/tatarskii-general-spasenie-afganistana-i-rabota-nad-voennymi-osibkami-3656 Татарский генерал: спасение Афганистана и работа над военными ошибками] // Миллиард.татар, 21 июня 2023</ref>. У сакавіку 1989 года маджахеды пачалі [[Бітва за Джалалабад (1989)|наступленне на Джалалабад]]. Афганскай арміі ўдалося адбіць атакі з дапамогай уласнай авіяцыі і савецкіх ракетчыкаў.{{sfn|Брейтвейт|2013|loc=Падение Кабула}} У снежні 1991 года супрацоўнікі КДБ пакідаюць краіну.{{sfn|Брейтвейт|2013|loc=Падение Кабула}} У красавіку 1992 года напярэдадні [[Падзенне Кабула (1992)|падзення Кабула]] прэзідэнт [[Махамад Наджыбула|М. Наджыбула]] выклікаў старэйшага расійскага вайсковага саветніка генерала [[Валерый Уладзіміравіч Лагошын|В. У. Лагошына]] і паведаміў, што ён і ягоныя калегі (на той момант у сталіцы заставалася ўсяго сем вайсковых саветнікаў) павінны неадкладна пакінуць краіну, бо маджахеды хутка захопяць уладу. Праз [[Кабул (аэрапорт)|міжнарожны аэрапорт Кабула]] група вылецела ў [[Ташкент]].{{sfn|Брейтвейт|2013|loc=Падение Кабула}} == Перакладчыкі == [[File:2 Группа урду в Кабуле март 1986.tif|міні|Група спецыялістаў па [[урду|мове ўрду]] — выпускнікі [[Ваенны інстытут Міністэрвта абароны СССР|ВІМА]] на моўнай практыцы ў Афганістане.]] Аснову кантынгенту ваенных саветнікаў і ваенспецаў складалі [[рускія]], [[украінцы]] і [[беларусы]], якія не валодалі мовамі мясцовых жыхароў: дары, [[пушту]], [[Узбекская мова|узбекскай]] і іншымі. Для вырашэння гэтай праблемы ім вылучалі студэнтаў (іх камандзіроўкі афармляліся як моўныя практыкі{{sfn|Мархабо|2016|loc=Н. Умаров: 30 студентов-восточников со всего СССР прилетели в Кабул}}), выпускнікоў і выкладчыкаў усходазнаўчых факультэтаў. Найбольш запатрабаванымі апынуліся [[Усходазнаўства|ўсходазнаўцы]]-[[таджыкі]], як найбольш падрыхтаваныя і знаёмыя з [[Арабскі алфавіт|арабскай графікай]], мовамі, звычаямі, традыцыямі і менталітэтам мясцовага насельніцтва.{{sfn|Мархабо|2016|loc=Таджикские «востоковеды» были востребованы в «Афгане»}}{{sfn|Шахибов|2021|loc=«БЕЗ СРОКА ДАВНОСТИ»}} Напярэдадні вайны ў 1978 годзе [[Ваенны інстытут замежных моў]] адкрыў набор на гадавыя курсы ваенных перакладчыкаў персідскай мовы. Праз год адбылося два набору курсантаў па 25 чалавек. Акрамя дзяржаўнага дары, роднай мовай прыкладна 60% жыхароў Афганістана лічыўся пушту, але ў ваенным інстытуце замежных моў на пачатковым этапе вайны рыхтавалі недастаткова спецыялістаў па другой мове. Першы набор на гадавы курс навучання пушту быў выраблены толькі ў 1985 годзе.{{sfn|Арсюткина|2021|p=193}} На працягу ўсёй Афганскай кампаніі адчуваўся востры недахопам перакладчыкаў — спецыялістаў па шматлікім мовам мясцовага насельніцтва.{{sfn|Мархабо|2016|loc=Н. Умаров: 30 студентов-восточников со всего СССР прилетели в Кабул}}{{sfn|Арсюткина|2021|p=194}} Ваенныя дзеянні ўнеслі ў методыку навучання ваенных перакладчыкаў свае пэўныя карэктывы. Распрацоўка і ўкараненне ў навучальны працэс практыкі паскоранай падрыхтоўкі ваенных перакладчыцкіх кадраў дазволіла скараціць час навучання кадраў да года замест пяці гадоў навучання.{{sfn|Шахибов|2021|loc=«ПУСТЬ ПАМЯТЬ ГОВОРИТ»}} У краіне былі адкрыты паскораныя курсы па 40 і больш мовах, у ліку якіх асаблівая ўвага надавалася выкладанню дары і пушту, а таксама заклікаліся ў Афганістан таджыкскія і туркменскія падраздзяленні, якія разбіраліся ў неабходных дыялектах{{sfn|Арсюткина|2021|p=194}}. На ваеннай кафедры ўвялі спецыяльнасць «ваенны перакладчык». Асаблівая ўвага тады надавалася студэнтам, якія спецыялізаваліся на мовах фарсі і дары. Навучэнцы пасля вяртання ў Саюз працягвалі вучобу ў сваіх [[ВНУ]]. Аднак пасля моўнай практыкі яны адставалі ад сваіх аднакурснікаў і скончылі вучобу на год пазней за іх.{{sfn|Мархабо|2016|loc=Н. Умаров: 30 студентов-восточников со всего СССР прилетели в Кабул}} Перад накіраваннем у краіну ўсіх перакладчыкаў накіроўвалі спярша ў Маскву, а адтуль ужо у Кабул. Пасля ўступнага інструктажу іх размяркоўвалі па розных рэгіёнах Афганістана.{{sfn|Мархабо|2016|loc=Н. Умаров: 30 студентов-восточников со всего СССР прилетели в Кабул}} == Гл. таксама == * [[Воіны-інтэрнацыяналісты]] * [[Афганцы (ветэраны вайны)]] * [[Беларусы ў Афганскай вайне]] == Крыніцы== {{Крыніцы}} == Літаратура== * {{h|Окороков|2012|Окороков А. В. Тайные войны СССР: Советские военспецы в локальных конфликтах XX века. — М.: Вече, 2012. — 288, [16] с. — (Военный архив). — 2000 экз. — ISBN 978-5-9533-6089-0.}} * {{h|Салмин|2019|Н. А. Салмин История от «Шурави». Советские консультанты, специалисты и советники в Афганистане (1919 – 1989 г.г.) // Музей "Шурави". — 2019. — 29 января.}} * {{h|Ляховский|1995|Ляховский А. Трагедия и доблесть Афгана. М.: Искона, 1995. - 720 с.}} * {{h|Руденко|2011|Руденко В.Г. Особая миссия. Сотрудники КГБ СССР вспоминают об Афганской войне 1979-1989гг. - Воронеж, 2011г., 284с., с илл.}} * {{h|Христофоров|2016|Христофоров В. С. Афганистан: военно-политическое присутствие СССР 1979—1989 гг. — М., 2016.}} * {{h|Христофоров|2014|Христофоров В. С. КГБ СССР в Афганистане.1978-1989 гг. К 25-летию вывода советских войск из Афганистана. — М., 2014. — С. 4 — 5.}} * {{h|Коломнин|2008|Сергей Коломнин. Особенности интернационального долга // Солдат удачи : журнал. — №2. — 2008.}} * {{h|Пинчук|2002|Аркадий Пинчук. Олег Зинченко: В Афганистане произошла трагедия предательства // Красная звезда : газета. — 2002. — 11 апреля.}} * {{h|Мархабо|2016|Азамат Мархабо. Ветераны — афганцы: «Военный советник без переводчика, как пушка без наводчика» // Ховар : Национальное информационное агенство Таджикистана. — 2016. — 15 февраля.}} * {{h|Брейтвейт|2013|Брейтвейт, Родрик Афган: русские на войне / Родрик Брейтвейт; пер. с англ. А. Ширикова. — Москва: АСТ: CORPUS, 2013.}} * {{h|Хабибов|2021|Хабибов, Ш. С. Роль переводчиков в афганской войне // Союз ветеранов ВИИЯ. — 2021. — 26 февраля.}} * {{h|Арсюткина|2025|Арсюткина М.Д. Военные переводчики на Афганской войне // Материалы LI Самарской областной студенческой научной конференции. Том 2. Секция «Иностранный язык в области профессиональной коммуникации». — 14–25 апреля 2025. — С. 193-194.}} == Спасылкі== * [https://afgan.ru/memorial/sovetniki.html Спіс саветнікаў і перакладчыкаў, якія загінулі ў Афганістане] * [https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1778157142&tld=by&lang=ru&name=movs.pdf&text=%D0%A1%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8%20%D0%B2%20%D0%B0%D1%84%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5&url=https%3A%2F%2Fafgan-dolg.ru%2Fassets%2Ffiles%2Fmovs.pdf&lr=157&mime=pdf&l10n=ru&sign=1b77e486bbf2d8a85aa5dc38c648141d&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1778157142%26tld%3Dby%26lang%3Dru%26name%3Dmovs.pdf%26text%3D%25D0%25A1%25D0%25BE%25D0%25B2%25D0%25B5%25D1%2582%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B5%2B%25D1%2581%25D0%25BE%25D0%25B2%25D0%25B5%25D1%2582%25D0%25BD%25D0%25B8%25D0%25BA%25D0%25B8%2B%25D0%25B2%2B%25D0%25B0%25D1%2584%25D0%25B3%25D0%25B0%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%2581%25D1%2582%25D0%25B0%25D0%25BD%25D0%25B5%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fafgan-dolg.ru%2Fassets%2Ffiles%2Fmovs.pdf%26lr%3D157%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D1b77e486bbf2d8a85aa5dc38c648141d%26keyno%3D0%26nosw%3D1 Мурзин, В. А. О военных советниках : в 3-х ч. / В. А. Мурзин. – М. : ИИУ МГОУ, 2017.] * [https://cyberleninka.ru/article/n/glavnyy-voennyy-sovetnik-v-demokraticheskoy-respublike-afganistan-1979-1980-gg Главный военный советник в Демократической Республике Афганистан (1979-1980 гг.)] {{Вонкавыя спасылкі}} {{УС СССР за мяжой}} {{Кандыдат у добрыя артыкулы}} [[Катэгорыя:Афганская вайна (1979—1989)]] [[Катэгорыя:Замежныя кантынгенты Узброеных сіл СССР]] 8m2krwgkw6o8uminpst5fc7vp1eor1m 0 808036 5148086 5143860 2026-05-28T20:36:40Z Pabojnia 135280 афармленне 5148086 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Пётр Сяргеевіч Вельямінаў''' ([[7 снежня]] [[1926]], Масква, СССР — [[14 чэрвеня]] [[2009]], Санкт-Пецярбург, Расія) — савецкі і расійскі акцёр тэатра і кіно. Народны артыст Беларускай ССР (1985). == Фільмаграфія (выбраная) == * (1976) «[[Салодкая жанчына (фільм)|Салодкая жанчына]]»  == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Акцёры СССР]] {{DEFAULTSORT:Вельямінаў Пётр Сяргеевіч}} 2nul0c5oixtbfhtwhg9o2b2u176d1c4 10 808049 5148071 5147308 2026-05-28T20:03:23Z Γλωσσολαλιά 164873 5148071 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Японскія сады | загаловак = [[Японскі сад|Японскія сады]] | стыль_загалоўкаў = background:#FFFFFF; |стыль_асноўнага_загалоўка = background:#FFFFFF; |выява = [[Файл:Logoprojetbonsai.png|65px]] |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |загаловак1 = У Японіі | спіс1 = *[[Тры знакамітыя паркі Японіі]] *[[Парк Інакасіра|Інакасіра]] *[[Кайраку-эн]] *[[Сад Кансэн-эн|Кансэн-эн]] *[[Сад Кіёсумі|Кіёсумі]] *[[Кораку-эн]] *[[Сад Коісікава Коракуэн|Коісікава Коракуэн]] *[[Кэнроку-эн]] *[[Сад Окума|Окума]] *[[Роан-дзі|Роан-дзі]] *[[Сад Рыкугіэн|Рыкугіэн]] *[[Сюкэйэн|Сюкэйэн]] *[[Сад Сін-Эдагава|Сін-Эдагава]] *[[Сад Тындзан-со|Тындзан-со]] *[[Тофуку-дзі]] *[[Уэна (парк)|Уэна]] *[[Сады Хамарыкю|Хамарыкю]] *[[Парк Хібія|Хібія]] *[[Парк Яёгі|Яёгі]] | загаловак2 = Па-за Японіяй | спіс2 = * [[Японскі сад (Адэлаіда)|Адэлаіда]] 🇦🇺 * [[Японскі сад (Афіны)|Афіны]] 🇬🇷 * [[Японскі сад (Бад-Лангэнзальца)|Бад-Лангэнзальца]] 🇩🇪 * [[Японскі сад (Белен-дэ-Эскабар)|Белен-дэ-Эскабар]] 🇦🇷 * [[Японскі сад (Бон)|Бон]] 🇩🇪 * [[Японскі сад (Буэнас-Айрэс)|Буэнас-Айрэс]] 🇦🇷 * [[Японскі сад (Яўрэмавац)|Бялград]] 🇷🇸 * [[Сад Нітабэ|Ванкувер]] 🇨🇦 * [[Японскі сад (Дыжон)|Дыжон]] 🇫🇷 * {{iw|Японскі сад (Кайзерслаўтэрн)|Кайзерслаўтэрн|de|Japanischer Garten (Kaiserslautern)}} 🇩🇪 * [[Японскі культурны цэнтр і сад у Каўры|Каўра]] 🇦🇺 * {{iw|Парк Кіёта (Кіеў)|Кіеў|uk|Кіото (парк)}} 🇺🇦 * [[Японскі сад (Ла-Серэна)|Ла-Серэна]] 🇨🇱 * {{iw|Японскі сад (Мажучай)|Мажучай|d|Q139857964}} 🇱🇹 * {{iw|Японскі сад (Манагуа)|Манагуа|es|Parque Japón Nicaragua}} 🇳🇮 * [[Японскі сад (Манака)|Манака]] 🇲🇨 * [[Японскі сад Мантэвідэа|Мантэвідэа]] 🇺🇾 * [[Японскі сад у Маскве|Масква]] 🇷🇺 * {{iw|Мінскі японскі сад|Мінск|d|Q139865318}} 🇧🇾 * [[Японскі сад Іль-дэ-Версаль|Нант]] 🇫🇷 * {{iw|Ніка Юка|||Nikka Yuko Japanese Garden}} 🇨🇦 * [[Музей Марыкамі і Японскія сады|Палм-Біч]] 🇺🇸 * [[Портлендскі японскі сад|Портленд]] 🇺🇸 * [[Японскі сад (Руэй-Мальмезон)|Руэй-Мальмезон]] 🇫🇷 * {{iw|Чайны сад (Сан-Францыска)|Сан-Францыска||Japanese Tea Garden (San Francisco)}} 🇺🇸 * [[Японскі сад (Санкт-Пецярбург)|Санкт-Пецярбург]] 🇷🇺 * [[Японскі сад (Санцьяга)|Санцьяга]] 🇨🇱 * [[Японскі сад (Сінгапур)|Сінгапур]] 🇸🇬 * [[Японскі сад Балталімані|Стамбул]] 🇹🇷 * [[Японскі сад (Тулуза)|Тулуза]] 🇫🇷 * [[Японскі сад (Уроцлаў)|Уроцлаў]] 🇵🇱 * [[Японскі сад (Хаселт)|Хаселт]] 🇧🇪 * [[Японскі сад (Хожаў)|Хожаў]] 🇵🇱 * {{iw|Японскі сад (Чыкага)|Чыкага||Garden of the Phoenix}} 🇺🇸 * [[Японскі сад ЮНЕСКА|ЮНЕСКА]] 🇫🇷 * [[Японскі сад (Яркаў)|Яркаў]] 🇵🇱 | загаловак3 = Стылі і кірункі | спіс3 = *[[Сад камянёў]] *[[Бансай]] *[[Ро-дзі|Ро-дзі (чайны сад)]] *{{iw|сад Чыстай зямлі||ja|浄土式庭園}} *[[Сакутэйкі]] *[[Цубаніва]] *[[Японскі сад]] | загаловак4 = Элементы | спіс4 = *[[Бансай]] *[[Месячны мост]] *[[Пераходныя камяні]] *{{iw|Сэндзай||ja|前栽}} *[[Сісі-адосі]] *[[Суікінкуцу]] *[[Цясіцу|Цясіцу (чайны домік)]] *[[Харайсан]] *[[Цукубаі]] *[[Таро (ліхтар)|Таро (ліхтары)]]: [[Юкімі-даро]] {{#if:{{NAMESPACE}}||[[Катэгорыя:Японскі сад]]}} }} <noinclude>{{doc}}[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Японія]]</noinclude> osf0ylvhfj5260dgw0zdlq51zpk3gws 0 808220 5148039 5145889 2026-05-28T18:14:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5148039 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Белен-дэ-Эскабар''' — горад на паўночным усходзе [[Буэнас-Айрэс (правінцыя)|правінцыі Буэнас-Айрэс]], [[Аргенціна]]. Знаходзіцца ў цэнтры [[Эскабар (муніцыпалітэт)|муніцыпалітэта Эскабар]], [[Сталіца|адміністрацыйным цэнтрам]] якога ён з'яўляецца, на скрыжаванні мясцовай трасы 25 і {{iw|Нацыянальная траса 9 (Аргенціна)|Панамерыканскай шашы|es|Ruta Nacional 9 (Argentina)}}, прыкладна за 50 км ад горада [[Буэнас-Айрэс]].<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.escobar-site.com.ar/turismo/|title=El Sitio de Escobar|date=2019-04-05|website=www.escobar-site.com.ar}}</ref> Рост агламерацыі [[Вялікі Буэнас-Айрэс]] уздоўж гэтай трасы прывёў да ўтварэння бесперапыннай забудовы, і Белен-дэ-Эскабар канчаткова ўвайшоў у склад гэтай агламерацыі ў апошнія дзесяцігоддзі [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]. Адсутнасць свабодных участкаў у населеных пунктах, размешчаных бліжэй да Буэнас-Айрэса, стымулявала набыццё зямель у больш аддаленых месцах, што спрыяла развіццю, сярод іншых населеных пунктаў, Белен-дэ-Эскабара, які ператварыўся ў адзін з самых хуткарослых жылых раёнаў Вялікага Буэнас-Айрэса. Цяперашні мэр — [[Арыэль Сухарчук]]. == Геаграфія == Ландшафт уяўляе сабой раўніну з невялікімі пагоркамі, частку звычайнага ландшафту астравоў [[дэльты Параны]].<ref name=":0" /> == Гісторыя == [[Файл:Copia (3) de P3160276.JPG|thumb|left|250px|[[Станцыя Эскабар]].]] Да прыходу еўрапейцаў гэтае месца насялялі карэнныя [[Гуарані (група народаў)|гуарані]] з-за яго блізкасці да рэк [[Парана-дэ-лас-Пальмас]] і {{iw|Лухан (рака)|Лухан|es|Río Luján}}. З прыходам іспанцаў землі былі аднымі з першых, размеркаваных [[Хуанам дэ Гараем]] пасля другога заснавання [[Буэнас-Айрэс]]а, першым уладальнікам быў Педра дэ Саяс і Эспелука; аднак праз два гады пасля заснавання Буэнас-Айрэса — у 1582 годзе — землі былі перададзены [[Эскобар, Алонсо де|Алонса дэ Эскабару]], у сілу чаго гэтае месца стала вядома як '''Каньяда-дэ-Эскабар''', а затым як '''Ісла-дэ-Эскабар'''. Федэрыка Кірбус у сваёй кнізе ''Першы з трох Буэнас-Айрэсаў'' (1980) развівае тэорыю, у якой ён сцвярджае, што паміж раёнам абрываў цяперашняга [[Баррыа-парку-Эль-Касадор]] і ўзбярэжжам ракі Лухан было сапраўднае месца першага заснавання Буэнас-Айрэса, якое здзейсніў [[Педра дэ Мендоса]]. Участкі паступова дзяліліся і засяляліся іспанцамі і крэоламі, пакуль у канцы XIX стагоддзя не з'явілася станцыя [[Чыгунка|чыгункі]] Буэнас-Айрэса — [[Кампана (Буэнас-Айрэс)|Кампана]], якая была названая '''Эскабар'''. Пабудова чыгункі паміж 1876 і 1877 гадамі была фундаментальнай для Эўхеніі Тапія дэ Крус, уладальніцы прылеглых да прымітыўнага прыпыначнага пункта зямель, якая вырашыла выдзеліць каля 80 гектараў для стварэння горада, зарэзерваваўшы два кварталы пад зялёныя зоны — з якіх быў рэалізаваны толькі адзін, вядомы як [[Плошча Генерала Хасэ дэ Сан-Марціна]] — і для будаўніцтва будучага каталіцкага храма Нараджэння Госпада нашага Ісуса Хрыста, абапіраючыся таксама на існаванне некалькіх жытлаў у гэтым раёне. Эўхенія Тапія ўспадкавала частку зямель ад свайго мужа Хасэ Антоніа Круса, які памёр у 1838 годзе, і купіла астатняе ў сваіх дзяцей у 1864 годзе. 4 сакавіка 1877 года лічыцца датай заснавання горада. Праз дзесяць гадоў была асвечана першая капліца ў гэтым месцы, а праз год памерла ініцыятарка паселішча. У 1878 годзе ўжо пачала функцыянаваць першая вытворчасць — [[Млын|мукамольны млын]] сям'і Ферары. 8 кастрычніка 1959 года быў створаны акруга Эскабар, з часткай акруг [[Пілар (акруга)|Пілар]] і [[Тыгрэ (акруга)|Тыгрэ]], прызначыўшы Белен яго сталіцай. Праз год правінцыйны ўказ абвясціў ''Горад Белен-дэ-Эскабар'' горадам, аб'яднаўшы ў назве горада першапачатковае абазначэнне з абазначэннем акругі. [[Файл:Entrada Jardin Japones Escobar.jpg|thumb|Уваход у [[Японскі сад Белен-дэ-Эскабар]] падчас 1-га Фестывалю японскага сада ў 2014 годзе.]] У 1916 годзе [[Банк Эль Огар Архэнціна]] купіў некалькі участкаў у мясцовасці, вядомай як Эль Касадор, на абрывах ракі Лухан, на якіх утвораны Баррыа Парке Эль Касадор. У сярэдзіне XX стагоддзя пладаводства і агародніцтва былі эканамічнымі слупамі рэгіёна; дзякуючы гэтаму Эскабар стаў адным з найбуйнейшых вытворцаў [[кветка|кветак]] у краіне, што заахвоціла групу [[Ротары Інтэрнэшнл|Ротары Клуба]] стварыць Свята Кветак, поспех якога прывёў да таго, што прэзідэнт [[Артура Ілія]] абвясціў Эскабар ''Нацыянальнай сталіцай кветак'' у 1964 годзе. Гэтае званне затым было ўмацавана стварэннем [[Японскі сад (Белен-дэ-Эскабар)|Японскага сада]], сімвала рэгіёна, падараванага японскай абшчынай, спраектаванага інжынерам Ясуо Інаматай.<ref name=":1">{{Cite book|author=Хуан Пабла і Альда Абель Беліера|title=Акруга Эскабар|url=|year=31 ліпеня 1990|publisher=Муніцыпалітэт Эскабара, Дом Культуры|isbn=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.eldiadeescobar.com.ar/buzon/cartas_de_lectores/21218|title=135-годдзе Белен-дэ-Эскабара|date=1 сакавіка 2012|website=Эскабар : Навіны Эскабара : El Día de Escobar|access-date=22 мая 2026|archive-date=25 красавіка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425010227/https://www.eldiadeescobar.com.ar/buzon/cartas_de_lectores/21218|url-status=dead}}</ref> У пачатку тысячагоддзя быў адкрыты [[Біяпарк Тэмайкен]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Муніцыпалітэты правінцыі Буэнас-Айрэс]] ggrx09hdkkw6pd6gpbi9gppr3k1bgew 0 808389 5148011 5146018 2026-05-28T16:49:48Z M.L.Bot 261 5148011 wikitext text/x-wiki {{Пішу}}{{цёзкі2|Родзька}} {{Асоба |імя = Аляксандр Родзька |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = Аляксандр Захаравіч Родзька |род дзейнасці = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = Захар Родзька |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Алякса́ндр Заха́равіч Ро́дзька''' — беларускі грамадскі і адукацыйны дзеяч, педагог. Адзін з актыўных удзельнікаў беларускага нацыянальнага руху ў міжваеннай [[Латвія|Латвіі]]. == Біяграфія == === Адукацыйная і навуковая дзейнасць === З 1929 года стаў першым дырэктарам новаўтворанай [[Рыжская беларуская прыватная гімназія|Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]], заснаванай [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі|Таварыствам беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] (ТБНЛ). Адначасова працаваў там настаўнікам: у розныя гады выкладаў матэматыку, фізіку і касмаграфію{{sfn|Грыбоўскі|2024|с=62—63}}. На пасяджэнні педагагічнай рады 25 кастрычніка 1931 года па прапанове Аляксандра Родзькі было прынята рашэнне падзяліць гімназію на два аддзяленні (з лацінскай мовай і з рускай і нямецкай мовамі), што дазволіла адаптаваць навучанне да рэальных патрэб вучняў<ref>[[Латвійскі дзяржаўны гістарычны архіў|Latvijas Valsts vēstures arhīvs]] (LVVA). F. 2125, ap. 5, l. 255, lp. 79.</ref>{{sfn|Грыбоўскі|2024|с=65}}. Пад яго кіраўніцтвам у сценах гімназіі праходзілі важныя культурныя мерапрыемствы беларускай дыяспары. У прыватнасці, 29 кастрычніка 1932 года ў будынку гімназіі (які размяшчаўся ў Рызе на вуліцы Вялікай Маскоўскай, 173) адбылося ўрачыстае святкаванне 50-гадовых юбілеяў беларускіх класікаў [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]. Падчас гэтай імпрэзы Аляксандр Родзька выступіў з уступнай прамовай перад вучнямі і гасцямі{{sfn|Панізнік|2017|с=43}}. Аляксандр Родзька таксама прымаў актыўны ўдзел у навукова-краязнаўчым жыцці беларусаў Латвіі. 15 красавіка 1932 года ён прысутнічаў на сходзе ініцыятыўнай групы па стварэнні [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ). На чацвёртым пасяджэнні групы 15 ліпеня таго ж года быў абраны намеснікам старшыні часовага праўлення БНКТЛ, якое ўзначаліў [[Кастусь Езавітаў]]. 2 верасня 1933 года на першым агульным сходзе таварыства Аляксандра Родзьку афіцыйна абралі намеснікам старшыні сталага праўлення{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=55—56, 58}}. === Падчас аўтарытарнага рэжыму === Пасля [[Дзяржаўны пераварот 15 мая 1934 года|дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года]], здзейсненага [[Карліс Улманіс|Карлісам Улманісам]], пачаўся ўціск нацыянальных меншасцей і іх навучальных устаноў. На падставе загаду міністра асветы ад 12 кастрычніка 1934 года Аляксандр Родзька быў звольнены з пасады дырэктара Рыжскай беларускай гімназіі (загад набыў моц 16 кастрычніка). Яго абавязкі перайшлі да іншага выкладчыка, [[Пётра Мірановіч|Пятра Мірановіча]]<ref>LVVA. F. 3175, ap. 1, l. 8, lp. 73.</ref>{{sfn|Грыбоўскі|2024|с=73}}{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=600}}. Нягледзячы на звальненне і складаныя палітычныя ўмовы, ён працягнуў грамадскую дзейнасць. Калі ў канцы 1938 года Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі апынулася пад пагрозай юрыдычнай забароны, беларускі актыў вырашыў перарэгістраваць арганізацыю пад новай назвай. На агульным сходзе ТБНЛ 9 лютага 1939 года Родзька быў абраны намеснікам старшыні і сакратаром новай управы (пад кіраўніцтвам [[Мікалай Дзямідаў|Мікалая Дзямідава]])<ref>LVVA. F. 2924, ap. 1, l. 3, lp. 1—5.</ref>{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=617}}. 14 лютага 1939 года менавіта Аляксандр Родзька перадаў у Міністэрства ўнутраных спраў Латвіі просьбу аб рэгістрацыі новай арганізацыі — [[Таварыства беларусаў у Латвіі]] (ТБЛ), статут якой быў зацверджаны летам таго ж года{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=617}}. Улетку 1939 года ён лічыўся паўнапраўным сябрам ТБЛ{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=618}}. Нейкі час Родзька выконваў абавязкі часовага старшыні ўправы Таварыства беларусаў у Латвіі, аднак 18 кастрычніка 1939 года пакінуў гэтую пасаду. Свой сыход ён абгрунтаваў цяжкім фінансавым становішчам, спаслаўшыся на тое, што «каса таварыства зусім пустая»<ref>LVVA. F. 2924, ap. 1, l. 9, lp. 5.</ref>{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=619}}. Далейшы лёс Аляксандра Родзькі невядомы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= Запісы БІНіМ |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= Беларускі Гістарычны Агляд |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Рыжская прыватная гімназія Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1929–1936)|выданне=[[Латышы і беларусы: разам праз стагоддзі]]|тып=часопіс|год=2024|выпуск=13|старонкі=58—74|спасылка=https://www.academia.edu/125464654/%D0%A0%D1%8B%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%8F_T%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%9E_%D1%83_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96_%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8D%D0%BD%D0%BD%D0%B5_%D1%96_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_1929_1936_|ref=Грыбоўскі}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Родзька Аляксандр Захаравіч}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] dbc3s0i24uejqlbqtyinpjjb2zo1njy 5148031 5148011 2026-05-28T18:05:08Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ дапаўненне 5148031 wikitext text/x-wiki {{Пішу}}{{цёзкі2|Родзька}} {{Асоба |імя = Аляксандр Родзька |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = Аляксандр Захаравіч Родзька |род дзейнасці = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = Захар Родзька |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Алякса́ндр Заха́равіч Ро́дзька''' або '''Аляксандр Захар'евіч Радзько''' ({{Lang-ru|Александр Захарович (Захарьевич) Родько, Радько, Радзько}}; {{ВД-Прэамбула}}) — педагог і арганізатар беларускага жыцця, адзін з актыўных удзельнікаў беларускага нацыянальнага руху ў міжваеннай [[Латвія|Латвійскай Рэспубліцы]]. == Біяграфія == === Ранні перыяд === Нарадзіўся 3 (15) лістапада 1876 года ў [[Беласток|Беластоку]]. Далей, як адзначае [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігар Барынаў]], біяграфія верагодна аднаўляецца толькі праз архівы, бо Родзька містыфікаваў яе, як многія прадстаўнікі яго пакалення. У прыватнасці, уяўныя звесткі дае [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Канстанцін Езавітаў]] у артыкуле «25 год вучыцельскае працы А. З. Радзько» на старонках «[[Беларуская школа ў Латвіі (часопіс)|Беларуская школа ў Латвіі]]» (№ 1 (18), 1933. с. 297-298). З артыкула 1933 года, бацька Родзькі служыў у артылерыі. У вайсковым паслужным спісе самога Родзькі ён пазначаны як «праваслаўны, сын акалодачнага наглядчыка». Паводле Барынава, служба ў паліцыі тым часам і пазней было распаўсюджанай стратэгіяй для сялянскіх дзяцей, якія адслужылі ў арміі і звольніліся ва ўнтэр-афіцэрскім чыне. Таксама ў паслужным спісе адзначана сканчэнне Гродзенскай гімназіі. Паводле асабовай справы студэнта, у 1897 годзе Родзька паступіў Пецярбургскі ўніверсітэт. Паводле паслужнога спісу ён «слухаў лекцыі» 2 гады, паводле асабовай справы -- звольніўся пасля першага курса. Не ясна, як адзначае Барынаў, гэта памылка пісара (гады замест семестраў) або свядомая дэзінфармацыя Родзькі. Паводле артыкула 1933 года, Родзька скончыў універсітэцкі курс у 1904 годзе, прычым з дыпломам 1-й ступені (то-бок з выпускным сачыненнем). Пасля звальнення з універсітэта Родзька пераехаў у Маскву, дзе 31 кастрычніка 1898 года залічаны на правах вольнанапісанага ў Маскоўскае ваеннае вучылішча. Аднак, ужо 11 лютага 1899 года ён пераведзены з вучылішча на звычайную страявую службу ў 177-ы пяхотны Ізборскі полк у Рызе. Адукацыйны цэнз дазволіў Родзьку скончыць вучэбную каманду, атрымаць чын малодшага ўнтэр-афіцэра (19 мая 1899) і здаць экзамен на чын прапаршчыка запасу (2 верасня 1899). У паслужным спісе няма звестак пра ўдзел у [[Расійска-японская вайна|руска-японскай вайне]], як сцвярджае артыкул 1933 года. У студзені 1912 года па прашэнні Родзька звольнены з запасу ў адстаўку. Адразу па арміі, у 1900 годзе, Родзька паступіў на службу ў Ліфляндскае акцызнае ўпраўленне, служыў там да рэвалюцыі 1917 года ў 3-й акрузе. Жыў паслядоўна ў Пернаве, Феліне і Валку. Паводле памятных кніжак, Родзька атрымліваў чыны толькі за выслугу гадоў. Пачаў радавым акцызным наглядчыкам у 1900 годзе, затым стаў пазаштатным малодшым кантралёрам, затым штатным, у 1909 годзе ўрэшце атрымаў чын калежскага рэгістратара. За выслугу гадоў у 1914 годзе ўзведзены ў калежскія сакратары. У правераным у лістападзе 1916 года паслужным спісе ёсць звесткі пра жонку Родзькі — дачку святара Вольгу Рыгораўну Паро. Звестак пра службу ў чыне заўрад-капітана ў Ноўгарадзе і Каўказскай арміі ў гады Першай сусветнай вайны, як сцвярджае артыкул 1933 года, у паслужным спісе няма. Як адзначае Барынаў, не мог Родзька і працаваць настаўнікам матэматыкі і фізікі ў пецярбургскіх гімназіях і рэальным вучылішчы ў Валку. Прынамсі без скончанага ўніверсітэцкага курса яго маглі дапусціць хіба да месца настаўніка пачатковай школы або, максімум, у гарадскога адна-двухкласнага вучылішча. Паводле артыкула 1933 года, у 1918--1921 гадах Родзька выкладаў у Тамбоўскай жаночай гімназіі, пасля прыехаў у Рыгу, дзе працаваў у рускіх, а з 1923 — у беларускіх школах. === Адукацыйная і навуковая дзейнасць === З 1929 года стаў першым дырэктарам новаўтворанай [[Рыжская беларуская прыватная гімназія|Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]], заснаванай [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі|Таварыствам беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] (ТБНЛ). Адначасова працаваў там настаўнікам: у розныя гады выкладаў матэматыку, фізіку і касмаграфію{{sfn|Грыбоўскі|2024|с=62—63}}. На пасяджэнні педагагічнай рады 25 кастрычніка 1931 года па прапанове Аляксандра Родзькі было прынята рашэнне падзяліць гімназію на два аддзяленні (з лацінскай мовай і з рускай і нямецкай мовамі), што дазволіла адаптаваць навучанне да рэальных патрэб вучняў<ref>[[Латвійскі дзяржаўны гістарычны архіў|Latvijas Valsts vēstures arhīvs]] (LVVA). F. 2125, ap. 5, l. 255, lp. 79.</ref>{{sfn|Грыбоўскі|2024|с=65}}. Пад яго кіраўніцтвам у сценах гімназіі праходзілі важныя культурныя мерапрыемствы беларускай дыяспары. У прыватнасці, 29 кастрычніка 1932 года ў будынку гімназіі (які размяшчаўся ў Рызе на вуліцы Вялікай Маскоўскай, 173) адбылося ўрачыстае святкаванне 50-гадовых юбілеяў беларускіх класікаў [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]. Падчас гэтай імпрэзы Аляксандр Родзька выступіў з уступнай прамовай перад вучнямі і гасцямі{{sfn|Панізнік|2017|с=43}}. Аляксандр Родзька таксама прымаў актыўны ўдзел у навукова-краязнаўчым жыцці беларусаў Латвіі. 15 красавіка 1932 года ён прысутнічаў на сходзе ініцыятыўнай групы па стварэнні [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ). На чацвёртым пасяджэнні групы 15 ліпеня таго ж года быў абраны намеснікам старшыні часовага праўлення БНКТЛ, якое ўзначаліў [[Кастусь Езавітаў]]. 2 верасня 1933 года на першым агульным сходзе таварыства Аляксандра Родзьку афіцыйна абралі намеснікам старшыні сталага праўлення{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=55—56, 58}}. === Падчас аўтарытарнага рэжыму === Пасля [[Дзяржаўны пераварот 15 мая 1934 года|дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года]], здзейсненага [[Карліс Улманіс|Карлісам Улманісам]], пачаўся ўціск нацыянальных меншасцей і іх навучальных устаноў. На падставе загаду міністра асветы ад 12 кастрычніка 1934 года Аляксандр Родзька быў звольнены з пасады дырэктара Рыжскай беларускай гімназіі (загад набыў моц 16 кастрычніка). Яго абавязкі перайшлі да іншага выкладчыка, [[Пётра Мірановіч|Пятра Мірановіча]]<ref>LVVA. F. 3175, ap. 1, l. 8, lp. 73.</ref>{{sfn|Грыбоўскі|2024|с=73}}{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=600}}. Нягледзячы на звальненне і складаныя палітычныя ўмовы, ён працягнуў грамадскую дзейнасць. Калі ў канцы 1938 года Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі апынулася пад пагрозай юрыдычнай забароны, беларускі актыў вырашыў перарэгістраваць арганізацыю пад новай назвай. На агульным сходзе ТБНЛ 9 лютага 1939 года Родзька быў абраны намеснікам старшыні і сакратаром новай управы (пад кіраўніцтвам [[Мікалай Дзямідаў|Мікалая Дзямідава]])<ref>LVVA. F. 2924, ap. 1, l. 3, lp. 1—5.</ref>{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=617}}. 14 лютага 1939 года менавіта Аляксандр Родзька перадаў у Міністэрства ўнутраных спраў Латвіі просьбу аб рэгістрацыі новай арганізацыі — [[Таварыства беларусаў у Латвіі]] (ТБЛ), статут якой быў зацверджаны летам таго ж года{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=617}}. Улетку 1939 года ён лічыўся паўнапраўным сябрам ТБЛ{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=618}}. Нейкі час Родзька выконваў абавязкі часовага старшыні ўправы Таварыства беларусаў у Латвіі, аднак 18 кастрычніка 1939 года пакінуў гэтую пасаду. Свой зыход ён абгрунтаваў цяжкім фінансавым становішчам, спаслаўшыся на тое, што «каса таварыства зусім пустая»<ref>LVVA. F. 2924, ap. 1, l. 9, lp. 5.</ref>{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=619}}. Далейшы лёс Аляксандра Родзькі невядомы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= Запісы БІНіМ |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= Беларускі Гістарычны Агляд |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Рыжская прыватная гімназія Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1929–1936)|выданне=[[Латышы і беларусы: разам праз стагоддзі]]|тып=часопіс|год=2024|выпуск=13|старонкі=58—74|спасылка=https://www.academia.edu/125464654/%D0%A0%D1%8B%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%8F_T%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%9E_%D1%83_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96_%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8D%D0%BD%D0%BD%D0%B5_%D1%96_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_1929_1936_|ref=Грыбоўскі}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Родзька Аляксандр Захаравіч}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] hoarnomngqgyjd565wjxvbaoq2kp7db 5148037 5148031 2026-05-28T18:14:26Z M.L.Bot 261 /* Літаратура */ 5148037 wikitext text/x-wiki {{Пішу}}{{цёзкі2|Родзька}} {{Асоба |імя = Аляксандр Родзька |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = Аляксандр Захаравіч Родзька |род дзейнасці = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = Захар Родзька |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Алякса́ндр Заха́равіч Ро́дзька''' або '''Аляксандр Захар’евіч Радзько''' ({{Lang-ru|Александр Захарович (Захарьевич) Родько, Радько, Радзько}}; {{ВД-Прэамбула}}) — педагог і арганізатар беларускага жыцця, адзін з актыўных удзельнікаў беларускага нацыянальнага руху ў міжваеннай [[Латвія|Латвійскай Рэспубліцы]]. == Біяграфія == === Ранні перыяд === Нарадзіўся 3 (15) лістапада 1876 года ў [[Беласток]]у{{sfn|Баринов|2026|}}. Далей, як адзначае [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігар Барынаў]], біяграфія верагодна аднаўляецца толькі праз архівы, бо Родзька містыфікаваў яе, як многія прадстаўнікі яго пакалення. У прыватнасці, уяўныя звесткі дае [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Канстанцін Езавітаў]] у артыкуле «25 год вучыцельскае працы А. З. Радзько» на старонках «[[Беларуская школа ў Латвіі (часопіс)|Беларуская школа ў Латвіі]]» (№ 1 (18), 1933. С. 297—298). З артыкула 1933 года, бацька Родзькі служыў у артылерыі. У вайсковым паслужным спісе самога Родзькі ён пазначаны як «праваслаўны, сын акалодачнага наглядчыка». Паводле Барынава, служба ў паліцыі тым часам і пазней было распаўсюджанай стратэгіяй для сялянскіх дзяцей, якія адслужылі ў арміі і звольніліся ва ўнтэр-афіцэрскім чыне. Таксама ў паслужным спісе адзначана сканчэнне Гродзенскай гімназіі. Паводле асабовай справы студэнта, у 1897 годзе Родзька паступіў Пецярбургскі ўніверсітэт. Паводле паслужнога спісу ён «слухаў лекцыі» 2 гады, паводле асабовай справы — звольніўся пасля першага курса. Не ясна, як адзначае Барынаў, гэта памылка пісара (гады замест семестраў) або свядомая дэзінфармацыя Родзькі. Паводле артыкула 1933 года, Родзька скончыў універсітэцкі курс у 1904 годзе, прычым з дыпломам 1-й ступені (то-бок з выпускным сачыненнем). Пасля звальнення з універсітэта Родзька пераехаў у Маскву, дзе 31 кастрычніка 1898 года залічаны на правах вольнанапісанага ў Маскоўскае ваеннае вучылішча. Аднак, ужо 11 лютага 1899 года ён пераведзены з вучылішча на звычайную страявую службу ў 177-ы пяхотны Ізборскі полк у Рызе. Адукацыйны цэнз дазволіў Родзьку скончыць вучэбную каманду, атрымаць чын малодшага ўнтэр-афіцэра (19 мая 1899) і здаць экзамен на чын прапаршчыка запасу (2 верасня 1899). У паслужным спісе няма звестак пра ўдзел у [[Расійска-японская вайна|руска-японскай вайне]], як сцвярджае артыкул 1933 года. У студзені 1912 года па прашэнні Родзька звольнены з запасу ў адстаўку. Адразу па арміі, у 1900 годзе, Родзька паступіў на службу ў Ліфляндскае акцызнае ўпраўленне, служыў там да рэвалюцыі 1917 года ў 3-й акрузе. Жыў паслядоўна ў Пернаве, Феліне і Валку. Паводле памятных кніжак, Родзька атрымліваў чыны толькі за выслугу гадоў. Пачаў радавым акцызным наглядчыкам у 1900 годзе, затым стаў пазаштатным малодшым кантралёрам, затым штатным, у 1909 годзе ўрэшце атрымаў чын калежскага рэгістратара. За выслугу гадоў у 1914 годзе ўзведзены ў калежскія сакратары. У правераным у лістападзе 1916 года паслужным спісе ёсць звесткі пра жонку Родзькі — дачку святара Вольгу Рыгораўну Паро. Звестак пра службу ў чыне заўрад-капітана ў Ноўгарадзе і Каўказскай арміі ў гады Першай сусветнай вайны, як сцвярджае артыкул 1933 года, у паслужным спісе няма. Як адзначае Барынаў, не мог Родзька і працаваць настаўнікам матэматыкі і фізікі ў пецярбургскіх гімназіях і рэальным вучылішчы ў Валку. Прынамсі без скончанага ўніверсітэцкага курса яго маглі дапусціць хіба да месца настаўніка пачатковай школы або, максімум, у гарадскога адна-двухкласнага вучылішча. Паводле артыкула 1933 года, у 1918—1921 гадах Родзька выкладаў у Тамбоўскай жаночай гімназіі, пасля прыехаў у Рыгу, дзе працаваў у рускіх, а з 1923 — у беларускіх школах. === Адукацыйная і навуковая дзейнасць === З 1929 года стаў першым дырэктарам новаўтворанай [[Рыжская беларуская прыватная гімназія|Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]], заснаванай [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі|Таварыствам беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] (ТБНЛ). Адначасова працаваў там настаўнікам: у розныя гады выкладаў матэматыку, фізіку і касмаграфію{{sfn|Грыбоўскі|2024|с=62—63}}. На пасяджэнні педагагічнай рады 25 кастрычніка 1931 года па прапанове Аляксандра Родзькі было прынята рашэнне падзяліць гімназію на два аддзяленні (з лацінскай мовай і з рускай і нямецкай мовамі), што дазволіла адаптаваць навучанне да рэальных патрэб вучняў<ref>[[Латвійскі дзяржаўны гістарычны архіў|Latvijas Valsts vēstures arhīvs]] (LVVA). F. 2125, ap. 5, l. 255, lp. 79.</ref>{{sfn|Грыбоўскі|2024|с=65}}. Пад яго кіраўніцтвам у сценах гімназіі праходзілі важныя культурныя мерапрыемствы беларускай дыяспары. У прыватнасці, 29 кастрычніка 1932 года ў будынку гімназіі (які размяшчаўся ў Рызе на вуліцы Вялікай Маскоўскай, 173) адбылося ўрачыстае святкаванне 50-гадовых юбілеяў беларускіх класікаў [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]. Падчас гэтай імпрэзы Аляксандр Родзька выступіў з уступнай прамовай перад вучнямі і гасцямі{{sfn|Панізнік|2017|с=43}}. Аляксандр Родзька таксама прымаў актыўны ўдзел у навукова-краязнаўчым жыцці беларусаў Латвіі. 15 красавіка 1932 года ён прысутнічаў на сходзе ініцыятыўнай групы па стварэнні [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ). На чацвёртым пасяджэнні групы 15 ліпеня таго ж года быў абраны намеснікам старшыні часовага праўлення БНКТЛ, якое ўзначаліў [[Кастусь Езавітаў]]. 2 верасня 1933 года на першым агульным сходзе таварыства Аляксандра Родзьку афіцыйна абралі намеснікам старшыні сталага праўлення{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=55—56, 58}}. === Падчас аўтарытарнага рэжыму === Пасля [[Дзяржаўны пераварот 15 мая 1934 года|дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года]], здзейсненага [[Карліс Улманіс|Карлісам Улманісам]], пачаўся ўціск нацыянальных меншасцей і іх навучальных устаноў. На падставе загаду міністра асветы ад 12 кастрычніка 1934 года Аляксандр Родзька быў звольнены з пасады дырэктара Рыжскай беларускай гімназіі (загад набыў моц 16 кастрычніка). Яго абавязкі перайшлі да іншага выкладчыка, [[Пётра Мірановіч|Пятра Мірановіча]]<ref>LVVA. F. 3175, ap. 1, l. 8, lp. 73.</ref>{{sfn|Грыбоўскі|2024|с=73}}{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=600}}. Нягледзячы на звальненне і складаныя палітычныя ўмовы, ён працягнуў грамадскую дзейнасць. Калі ў канцы 1938 года Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі апынулася пад пагрозай юрыдычнай забароны, беларускі актыў вырашыў перарэгістраваць арганізацыю пад новай назвай. На агульным сходзе ТБНЛ 9 лютага 1939 года Родзька быў абраны намеснікам старшыні і сакратаром новай управы (пад кіраўніцтвам [[Мікалай Дзямідаў|Мікалая Дзямідава]])<ref>LVVA. F. 2924, ap. 1, l. 3, lp. 1—5.</ref>{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=617}}. 14 лютага 1939 года менавіта Аляксандр Родзька перадаў у Міністэрства ўнутраных спраў Латвіі просьбу аб рэгістрацыі новай арганізацыі — [[Таварыства беларусаў у Латвіі]] (ТБЛ), статут якой быў зацверджаны летам таго ж года{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=617}}. Улетку 1939 года ён лічыўся паўнапраўным сябрам ТБЛ{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=618}}. Нейкі час Родзька выконваў абавязкі часовага старшыні ўправы Таварыства беларусаў у Латвіі, аднак 18 кастрычніка 1939 года пакінуў гэтую пасаду. Свой зыход ён абгрунтаваў цяжкім фінансавым становішчам, спаслаўшыся на тое, што «каса таварыства зусім пустая»<ref>LVVA. F. 2924, ap. 1, l. 9, lp. 5.</ref>{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=619}}. Далейшы лёс Аляксандра Родзькі невядомы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= Запісы БІНіМ |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= Беларускі Гістарычны Агляд |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Рыжская прыватная гімназія Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1929–1936)|выданне=[[Латышы і беларусы: разам праз стагоддзі]]|тып=часопіс|год=2024|выпуск=13|старонкі=58—74|спасылка=https://www.academia.edu/125464654/%D0%A0%D1%8B%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%8F_T%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%9E_%D1%83_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96_%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8D%D0%BD%D0%BD%D0%B5_%D1%96_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_1929_1936_|ref=Грыбоўскі}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} == Спасылкі == * {{cite web|url=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/permalink/1685219772626793/|title=Александр Родько: невыдуманная биография|author=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Баринов И.]]|date=2026-05-28|website=Запісы беларусаведа|accessdate=2026-05-28|ref=Баринов|year=2026|lang=ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Родзька Аляксандр Захаравіч}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] nycwcdhj2fl8kypw1opz2tn8qo6sre2 5148048 5148037 2026-05-28T18:21:21Z M.L.Bot 261 /* Спасылкі */ 5148048 wikitext text/x-wiki {{Пішу}}{{цёзкі2|Родзька}} {{Асоба |імя = Аляксандр Родзька |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = Аляксандр Захаравіч Родзька |род дзейнасці = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = Захар Родзька |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Алякса́ндр Заха́равіч Ро́дзька''' або '''Аляксандр Захар’евіч Радзько''' ({{Lang-ru|Александр Захарович (Захарьевич) Родько, Радько, Радзько}}; {{ВД-Прэамбула}}) — педагог і арганізатар беларускага жыцця, адзін з актыўных удзельнікаў беларускага нацыянальнага руху ў міжваеннай [[Латвія|Латвійскай Рэспубліцы]]. == Біяграфія == === Ранні перыяд === Нарадзіўся 3 (15) лістапада 1876 года ў [[Беласток]]у{{sfn|Баринов|2026|}}. Далей, як адзначае [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігар Барынаў]], біяграфія верагодна аднаўляецца толькі праз архівы, бо Родзька містыфікаваў яе, як многія прадстаўнікі яго пакалення. У прыватнасці, уяўныя звесткі дае [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Канстанцін Езавітаў]] у артыкуле «25 год вучыцельскае працы А. З. Радзько» на старонках «[[Беларуская школа ў Латвіі (часопіс)|Беларуская школа ў Латвіі]]» (№ 1 (18), 1933. С. 297—298). З артыкула 1933 года, бацька Родзькі служыў у артылерыі. У вайсковым паслужным спісе самога Родзькі ён пазначаны як «праваслаўны, сын акалодачнага наглядчыка». Паводле Барынава, служба ў паліцыі тым часам і пазней было распаўсюджанай стратэгіяй для сялянскіх дзяцей, якія адслужылі ў арміі і звольніліся ва ўнтэр-афіцэрскім чыне. Таксама ў паслужным спісе адзначана сканчэнне Гродзенскай гімназіі. Паводле асабовай справы студэнта, у 1897 годзе Родзька паступіў Пецярбургскі ўніверсітэт. Паводле паслужнога спісу ён «слухаў лекцыі» 2 гады, паводле асабовай справы — звольніўся пасля першага курса. Не ясна, як адзначае Барынаў, гэта памылка пісара (гады замест семестраў) або свядомая дэзінфармацыя Родзькі. Паводле артыкула 1933 года, Родзька скончыў універсітэцкі курс у 1904 годзе, прычым з дыпломам 1-й ступені (то-бок з выпускным сачыненнем). Пасля звальнення з універсітэта Родзька пераехаў у Маскву, дзе 31 кастрычніка 1898 года залічаны на правах вольнанапісанага ў Маскоўскае ваеннае вучылішча. Аднак, ужо 11 лютага 1899 года ён пераведзены з вучылішча на звычайную страявую службу ў 177-ы пяхотны Ізборскі полк у Рызе. Адукацыйны цэнз дазволіў Родзьку скончыць вучэбную каманду, атрымаць чын малодшага ўнтэр-афіцэра (19 мая 1899) і здаць экзамен на чын прапаршчыка запасу (2 верасня 1899). У паслужным спісе няма звестак пра ўдзел у [[Расійска-японская вайна|руска-японскай вайне]], як сцвярджае артыкул 1933 года. У студзені 1912 года па прашэнні Родзька звольнены з запасу ў адстаўку. Адразу па арміі, у 1900 годзе, Родзька паступіў на службу ў Ліфляндскае акцызнае ўпраўленне, служыў там да рэвалюцыі 1917 года ў 3-й акрузе. Жыў паслядоўна ў Пернаве, Феліне і Валку. Паводле памятных кніжак, Родзька атрымліваў чыны толькі за выслугу гадоў. Пачаў радавым акцызным наглядчыкам у 1900 годзе, затым стаў пазаштатным малодшым кантралёрам, затым штатным, у 1909 годзе ўрэшце атрымаў чын калежскага рэгістратара. За выслугу гадоў у 1914 годзе ўзведзены ў калежскія сакратары. У правераным у лістападзе 1916 года паслужным спісе ёсць звесткі пра жонку Родзькі — дачку святара Вольгу Рыгораўну Паро. Звестак пра службу ў чыне заўрад-капітана ў Ноўгарадзе і Каўказскай арміі ў гады Першай сусветнай вайны, як сцвярджае артыкул 1933 года, у паслужным спісе няма. Як адзначае Барынаў, не мог Родзька і працаваць настаўнікам матэматыкі і фізікі ў пецярбургскіх гімназіях і рэальным вучылішчы ў Валку. Прынамсі без скончанага ўніверсітэцкага курса яго маглі дапусціць хіба да месца настаўніка пачатковай школы або, максімум, у гарадскога адна-двухкласнага вучылішча. Паводле артыкула 1933 года, у 1918—1921 гадах Родзька выкладаў у Тамбоўскай жаночай гімназіі, пасля прыехаў у Рыгу, дзе працаваў у рускіх, а з 1923 — у беларускіх школах. === Адукацыйная і навуковая дзейнасць === З 1929 года стаў першым дырэктарам новаўтворанай [[Рыжская беларуская прыватная гімназія|Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]], заснаванай [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі|Таварыствам беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] (ТБНЛ). Адначасова працаваў там настаўнікам: у розныя гады выкладаў матэматыку, фізіку і касмаграфію{{sfn|Грыбоўскі|2024|с=62—63}}. На пасяджэнні педагагічнай рады 25 кастрычніка 1931 года па прапанове Аляксандра Родзькі было прынята рашэнне падзяліць гімназію на два аддзяленні (з лацінскай мовай і з рускай і нямецкай мовамі), што дазволіла адаптаваць навучанне да рэальных патрэб вучняў<ref>[[Латвійскі дзяржаўны гістарычны архіў|Latvijas Valsts vēstures arhīvs]] (LVVA). F. 2125, ap. 5, l. 255, lp. 79.</ref>{{sfn|Грыбоўскі|2024|с=65}}. Пад яго кіраўніцтвам у сценах гімназіі праходзілі важныя культурныя мерапрыемствы беларускай дыяспары. У прыватнасці, 29 кастрычніка 1932 года ў будынку гімназіі (які размяшчаўся ў Рызе на вуліцы Вялікай Маскоўскай, 173) адбылося ўрачыстае святкаванне 50-гадовых юбілеяў беларускіх класікаў [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]. Падчас гэтай імпрэзы Аляксандр Родзька выступіў з уступнай прамовай перад вучнямі і гасцямі{{sfn|Панізнік|2017|с=43}}. Аляксандр Родзька таксама прымаў актыўны ўдзел у навукова-краязнаўчым жыцці беларусаў Латвіі. 15 красавіка 1932 года ён прысутнічаў на сходзе ініцыятыўнай групы па стварэнні [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ). На чацвёртым пасяджэнні групы 15 ліпеня таго ж года быў абраны намеснікам старшыні часовага праўлення БНКТЛ, якое ўзначаліў [[Кастусь Езавітаў]]. 2 верасня 1933 года на першым агульным сходзе таварыства Аляксандра Родзьку афіцыйна абралі намеснікам старшыні сталага праўлення{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=55—56, 58}}. === Падчас аўтарытарнага рэжыму === Пасля [[Дзяржаўны пераварот 15 мая 1934 года|дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года]], здзейсненага [[Карліс Улманіс|Карлісам Улманісам]], пачаўся ўціск нацыянальных меншасцей і іх навучальных устаноў. На падставе загаду міністра асветы ад 12 кастрычніка 1934 года Аляксандр Родзька быў звольнены з пасады дырэктара Рыжскай беларускай гімназіі (загад набыў моц 16 кастрычніка). Яго абавязкі перайшлі да іншага выкладчыка, [[Пётра Мірановіч|Пятра Мірановіча]]<ref>LVVA. F. 3175, ap. 1, l. 8, lp. 73.</ref>{{sfn|Грыбоўскі|2024|с=73}}{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=600}}. Нягледзячы на звальненне і складаныя палітычныя ўмовы, ён працягнуў грамадскую дзейнасць. Калі ў канцы 1938 года Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі апынулася пад пагрозай юрыдычнай забароны, беларускі актыў вырашыў перарэгістраваць арганізацыю пад новай назвай. На агульным сходзе ТБНЛ 9 лютага 1939 года Родзька быў абраны намеснікам старшыні і сакратаром новай управы (пад кіраўніцтвам [[Мікалай Дзямідаў|Мікалая Дзямідава]])<ref>LVVA. F. 2924, ap. 1, l. 3, lp. 1—5.</ref>{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=617}}. 14 лютага 1939 года менавіта Аляксандр Родзька перадаў у Міністэрства ўнутраных спраў Латвіі просьбу аб рэгістрацыі новай арганізацыі — [[Таварыства беларусаў у Латвіі]] (ТБЛ), статут якой быў зацверджаны летам таго ж года{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=617}}. Улетку 1939 года ён лічыўся паўнапраўным сябрам ТБЛ{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=618}}. Нейкі час Родзька выконваў абавязкі часовага старшыні ўправы Таварыства беларусаў у Латвіі, аднак 18 кастрычніка 1939 года пакінуў гэтую пасаду. Свой зыход ён абгрунтаваў цяжкім фінансавым становішчам, спаслаўшыся на тое, што «каса таварыства зусім пустая»<ref>LVVA. F. 2924, ap. 1, l. 9, lp. 5.</ref>{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=619}}. Далейшы лёс Аляксандра Родзькі невядомы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= Запісы БІНіМ |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= Беларускі Гістарычны Агляд |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Рыжская прыватная гімназія Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1929–1936)|выданне=[[Латышы і беларусы: разам праз стагоддзі]]|тып=часопіс|год=2024|выпуск=13|старонкі=58—74|спасылка=https://www.academia.edu/125464654/%D0%A0%D1%8B%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%8F_T%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%9E_%D1%83_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96_%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8D%D0%BD%D0%BD%D0%B5_%D1%96_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_1929_1936_|ref=Грыбоўскі}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} == Спасылкі == * {{артыкул|ref=Баринов|спасылка=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/permalink/1685219772626793/|загаловак=Александр Родько: невыдуманная биография|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Баринов И.]]|год=2026|месяц=05|чысло=28|адказны=Запісы беларусаведа|мова=ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Родзька Аляксандр Захаравіч}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] 0tkgg4g914qfr9mf2gamr7okuumzyja 5148049 5148048 2026-05-28T18:24:18Z M.L.Bot 261 /* Спасылкі */ 5148049 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Родзька}} {{Асоба |імя = Аляксандр Родзька |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = Аляксандр Захаравіч Родзька |род дзейнасці = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = Захар Родзька |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Алякса́ндр Заха́равіч Ро́дзька''' або '''Аляксандр Захар’евіч Радзько''' ({{Lang-ru|Александр Захарович (Захарьевич) Родько, Радько, Радзько}}; {{ВД-Прэамбула}}) — педагог і арганізатар беларускага жыцця, адзін з актыўных удзельнікаў беларускага нацыянальнага руху ў міжваеннай [[Латвія|Латвійскай Рэспубліцы]]. == Біяграфія == === Ранні перыяд === Нарадзіўся 3 (15) лістапада 1876 года ў [[Беласток]]у{{sfn|Баринов|2026|}}. Далей, як адзначае [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігар Барынаў]], біяграфія верагодна аднаўляецца толькі праз архівы, бо Родзька містыфікаваў яе, як многія прадстаўнікі яго пакалення. У прыватнасці, уяўныя звесткі дае [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Канстанцін Езавітаў]] у артыкуле «25 год вучыцельскае працы А. З. Радзько» на старонках «[[Беларуская школа ў Латвіі (часопіс)|Беларуская школа ў Латвіі]]» (№ 1 (18), 1933. С. 297—298).{{sfn|Баринов|2026|}} З артыкула 1933 года, бацька Родзькі служыў у артылерыі. У вайсковым паслужным спісе самога Родзькі ён пазначаны як «праваслаўны, сын акалодачнага наглядчыка». Паводле Барынава, служба ў паліцыі тым часам і пазней было распаўсюджанай стратэгіяй для сялянскіх дзяцей, якія адслужылі ў арміі і звольніліся ва ўнтэр-афіцэрскім чыне.{{sfn|Баринов|2026|}} Таксама ў паслужным спісе адзначана сканчэнне Гродзенскай гімназіі. Паводле асабовай справы студэнта, у 1897 годзе Родзька паступіў Пецярбургскі ўніверсітэт. Паводле паслужнога спісу ён «слухаў лекцыі» 2 гады, паводле асабовай справы — звольніўся пасля першага курса. Не ясна, як адзначае Барынаў, гэта памылка пісара (гады замест семестраў) або свядомая дэзінфармацыя Родзькі. Паводле артыкула 1933 года, Родзька скончыў універсітэцкі курс у 1904 годзе, прычым з дыпломам 1-й ступені (то-бок з выпускным сачыненнем).{{sfn|Баринов|2026|}} Пасля звальнення з універсітэта Родзька пераехаў у Маскву, дзе 31 кастрычніка 1898 года залічаны на правах вольнанапісанага ў Маскоўскае ваеннае вучылішча. Аднак, ужо 11 лютага 1899 года ён пераведзены з вучылішча на звычайную страявую службу ў 177-ы пяхотны Ізборскі полк у Рызе. Адукацыйны цэнз дазволіў Родзьку скончыць вучэбную каманду, атрымаць чын малодшага ўнтэр-афіцэра (19 мая 1899) і здаць экзамен на чын прапаршчыка запасу (2 верасня 1899). У паслужным спісе няма звестак пра ўдзел у [[Расійска-японская вайна|руска-японскай вайне]], як сцвярджае артыкул 1933 года. У студзені 1912 года па прашэнні Родзька звольнены з запасу ў адстаўку.{{sfn|Баринов|2026|}} Адразу па арміі, у 1900 годзе, Родзька паступіў на службу ў Ліфляндскае акцызнае ўпраўленне, служыў там да рэвалюцыі 1917 года ў 3-й акрузе. Жыў паслядоўна ў Пернаве, Феліне і Валку. Паводле памятных кніжак, Родзька атрымліваў чыны толькі за выслугу гадоў. Пачаў радавым акцызным наглядчыкам у 1900 годзе, затым стаў пазаштатным малодшым кантралёрам, затым штатным, у 1909 годзе ўрэшце атрымаў чын калежскага рэгістратара. За выслугу гадоў у 1914 годзе ўзведзены ў калежскія сакратары.{{sfn|Баринов|2026|}} У правераным у лістападзе 1916 года паслужным спісе ёсць звесткі пра жонку Родзькі — дачку святара Вольгу Рыгораўну Паро. Звестак пра службу ў чыне заўрад-капітана ў Ноўгарадзе і Каўказскай арміі ў гады Першай сусветнай вайны, як сцвярджае артыкул 1933 года, у паслужным спісе няма.{{sfn|Баринов|2026|}} Як адзначае Барынаў, не мог Родзька і працаваць настаўнікам матэматыкі і фізікі ў пецярбургскіх гімназіях і рэальным вучылішчы ў Валку. Прынамсі без скончанага ўніверсітэцкага курса яго маглі дапусціць хіба да месца настаўніка пачатковай школы або, максімум, у гарадскога адна-двухкласнага вучылішча.{{sfn|Баринов|2026|}} Паводле артыкула 1933 года, у 1918—1921 гадах Родзька выкладаў у Тамбоўскай жаночай гімназіі, пасля прыехаў у Рыгу, дзе працаваў у рускіх, а з 1923 — у беларускіх школах.{{sfn|Баринов|2026|}} === Адукацыйная і навуковая дзейнасць === З 1929 года стаў першым дырэктарам новаўтворанай [[Рыжская беларуская прыватная гімназія|Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]], заснаванай [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі|Таварыствам беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] (ТБНЛ). Адначасова працаваў там настаўнікам: у розныя гады выкладаў матэматыку, фізіку і касмаграфію{{sfn|Грыбоўскі|2024|с=62—63}}. На пасяджэнні педагагічнай рады 25 кастрычніка 1931 года па прапанове Аляксандра Родзькі было прынята рашэнне падзяліць гімназію на два аддзяленні (з лацінскай мовай і з рускай і нямецкай мовамі), што дазволіла адаптаваць навучанне да рэальных патрэб вучняў<ref>[[Латвійскі дзяржаўны гістарычны архіў|Latvijas Valsts vēstures arhīvs]] (LVVA). F. 2125, ap. 5, l. 255, lp. 79.</ref>{{sfn|Грыбоўскі|2024|с=65}}. Пад яго кіраўніцтвам у сценах гімназіі праходзілі важныя культурныя мерапрыемствы беларускай дыяспары. У прыватнасці, 29 кастрычніка 1932 года ў будынку гімназіі (які размяшчаўся ў Рызе на вуліцы Вялікай Маскоўскай, 173) адбылося ўрачыстае святкаванне 50-гадовых юбілеяў беларускіх класікаў [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]. Падчас гэтай імпрэзы Аляксандр Родзька выступіў з уступнай прамовай перад вучнямі і гасцямі{{sfn|Панізнік|2017|с=43}}. Аляксандр Родзька таксама прымаў актыўны ўдзел у навукова-краязнаўчым жыцці беларусаў Латвіі. 15 красавіка 1932 года ён прысутнічаў на сходзе ініцыятыўнай групы па стварэнні [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ). На чацвёртым пасяджэнні групы 15 ліпеня таго ж года быў абраны намеснікам старшыні часовага праўлення БНКТЛ, якое ўзначаліў [[Кастусь Езавітаў]]. 2 верасня 1933 года на першым агульным сходзе таварыства Аляксандра Родзьку афіцыйна абралі намеснікам старшыні сталага праўлення{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=55—56, 58}}. === Падчас аўтарытарнага рэжыму === Пасля [[Дзяржаўны пераварот 15 мая 1934 года|дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года]], здзейсненага [[Карліс Улманіс|Карлісам Улманісам]], пачаўся ўціск нацыянальных меншасцей і іх навучальных устаноў. На падставе загаду міністра асветы ад 12 кастрычніка 1934 года Аляксандр Родзька быў звольнены з пасады дырэктара Рыжскай беларускай гімназіі (загад набыў моц 16 кастрычніка). Яго абавязкі перайшлі да іншага выкладчыка, [[Пётра Мірановіч|Пятра Мірановіча]]<ref>LVVA. F. 3175, ap. 1, l. 8, lp. 73.</ref>{{sfn|Грыбоўскі|2024|с=73}}{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=600}}. Нягледзячы на звальненне і складаныя палітычныя ўмовы, ён працягнуў грамадскую дзейнасць. Калі ў канцы 1938 года Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі апынулася пад пагрозай юрыдычнай забароны, беларускі актыў вырашыў перарэгістраваць арганізацыю пад новай назвай. На агульным сходзе ТБНЛ 9 лютага 1939 года Родзька быў абраны намеснікам старшыні і сакратаром новай управы (пад кіраўніцтвам [[Мікалай Дзямідаў|Мікалая Дзямідава]])<ref>LVVA. F. 2924, ap. 1, l. 3, lp. 1—5.</ref>{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=617}}. 14 лютага 1939 года менавіта Аляксандр Родзька перадаў у Міністэрства ўнутраных спраў Латвіі просьбу аб рэгістрацыі новай арганізацыі — [[Таварыства беларусаў у Латвіі]] (ТБЛ), статут якой быў зацверджаны летам таго ж года{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=617}}. Улетку 1939 года ён лічыўся паўнапраўным сябрам ТБЛ{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=618}}. Нейкі час Родзька выконваў абавязкі часовага старшыні ўправы Таварыства беларусаў у Латвіі, аднак 18 кастрычніка 1939 года пакінуў гэтую пасаду. Свой зыход ён абгрунтаваў цяжкім фінансавым становішчам, спаслаўшыся на тое, што «каса таварыства зусім пустая»<ref>LVVA. F. 2924, ap. 1, l. 9, lp. 5.</ref>{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=619}}. Далейшы лёс Аляксандра Родзькі невядомы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= Запісы БІНіМ |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= Беларускі Гістарычны Агляд |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Рыжская прыватная гімназія Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1929–1936)|выданне=[[Латышы і беларусы: разам праз стагоддзі]]|тып=часопіс|год=2024|выпуск=13|старонкі=58—74|спасылка=https://www.academia.edu/125464654/%D0%A0%D1%8B%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%8F_T%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%9E_%D1%83_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96_%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8D%D0%BD%D0%BD%D0%B5_%D1%96_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_1929_1936_|ref=Грыбоўскі}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} == Спасылкі == * {{артыкул|ref=Баринов|спасылка=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/permalink/1685219772626793/|загаловак=Александр Родько: невыдуманная биография|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Баринов И.]]|год=2026|выданне=Запісы беларусаведа|месяц=05|чысло=28|мова=ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Родзька Аляксандр Захаравіч}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] d1i21pewad8a9ajjvpevshm95lkpyvr 5148050 5148049 2026-05-28T18:28:30Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5148050 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Родзька}} {{Асоба |імя = Аляксандр Родзька |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = Аляксандр Захаравіч Родзька |род дзейнасці = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = Захар Родзька |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Алякса́ндр Заха́равіч Ро́дзька''' або '''Аляксандр Захар’евіч Радзько''' ({{Lang-ru|Александр Захарович (Захарьевич) Родько, Радько, Радзько}}; {{ВД-Прэамбула}}) — педагог і арганізатар беларускага жыцця, адзін з актыўных удзельнікаў беларускага нацыянальнага руху ў міжваеннай [[Латвія|Латвійскай Рэспубліцы]]. == Біяграфія == === Ранні перыяд === Нарадзіўся 3 (15) лістапада 1876 года ў [[Беласток]]у{{sfn|Баринов|2026|}}. Далей, як адзначае [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігар Барынаў]], біяграфія верагодна аднаўляецца толькі праз архівы, бо Родзька містыфікаваў яе, як многія прадстаўнікі яго пакалення. У прыватнасці, уяўныя звесткі дае [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Канстанцін Езавітаў]] у артыкуле «25 год вучыцельскае працы А. З. Радзько» на старонках «[[Беларуская школа ў Латвіі (часопіс)|Беларуская школа ў Латвіі]]» (№ 1 (18), 1933. С. 297—298).{{sfn|Баринов|2026|}} З артыкула 1933 года, бацька Родзькі служыў у артылерыі. У вайсковым паслужным спісе самога Родзькі ён пазначаны як «праваслаўны, сын акалодачнага наглядчыка». Паводле Барынава, служба ў паліцыі тым часам і пазней было распаўсюджанай стратэгіяй для сялянскіх дзяцей, якія адслужылі ў арміі і звольніліся ва ўнтэр-афіцэрскім чыне.{{sfn|Баринов|2026|}} Таксама ў паслужным спісе адзначана сканчэнне [[Гродзенская мужчынская гімназія|Гродзенскай гімназіі]]. Паводле асабовай справы студэнта, у 1897 годзе Родзька паступіў [[Пецярбургскі ўніверсітэт]]. Паводле паслужнога спісу ён «слухаў лекцыі» 2 гады, паводле асабовай справы — звольніўся пасля першага курса. Не ясна, як адзначае Барынаў, гэта памылка пісара (гады замест семестраў) або свядомая дэзінфармацыя Родзькі. Паводле артыкула 1933 года, Родзька скончыў універсітэцкі курс у 1904 годзе, прычым з дыпломам 1-й ступені (то-бок з выпускным сачыненнем).{{sfn|Баринов|2026|}} Па звальненні з універсітэта Родзька пераехаў у Маскву, 31 кастрычніка 1898 года залічаны на правах вольнанапісанага ў Маскоўскае ваеннае вучылішча. Аднак 11 лютага 1899 года пераведзены з вучылішча на звычайную страявую службу ў 177-ы Ізборскі пяхотны полк у Рызе. Адукацыйны цэнз дазволіў Родзьку скончыць вучэбную каманду, атрымаць чын малодшага ўнтэр-афіцэра (19 мая 1899) і здаць экзамен на чын прапаршчыка запасу (2 верасня 1899). У паслужным спісе няма звестак пра ўдзел у [[Расійска-японская вайна|руска-японскай вайне]], як сцвярджае артыкул 1933 года. У студзені 1912 года па прашэнні Родзька звольнены з запасу ў адстаўку.{{sfn|Баринов|2026|}} Адразу па арміі, у 1900 годзе, Родзька паступіў на службу ў Ліфляндскае акцызнае ўпраўленне, служыў там да рэвалюцыі 1917 года ў 3-й акрузе. Жыў паслядоўна ў Пернаве, Феліне і Валку. Паводле памятных кніжак, Родзька атрымліваў чыны толькі за выслугу гадоў. Пачаў радавым акцызным наглядчыкам у 1900 годзе, затым стаў пазаштатным малодшым кантралёрам, затым штатным, у 1909 годзе ўрэшце атрымаў чын калежскага рэгістратара. За выслугу гадоў у 1914 годзе ўзведзены ў калежскія сакратары.{{sfn|Баринов|2026|}} У правераным у лістападзе 1916 года паслужным спісе ёсць звесткі пра жонку Родзькі — дачку святара Вольгу Рыгораўну Паро. Звестак пра службу ў чыне заўрад-капітана ў Ноўгарадзе і Каўказскай арміі ў гады Першай сусветнай вайны, як сцвярджае артыкул 1933 года, у паслужным спісе няма.{{sfn|Баринов|2026|}} Як адзначае Барынаў, не мог Родзька і працаваць настаўнікам матэматыкі і фізікі ў пецярбургскіх гімназіях і рэальным вучылішчы ў Валку. Прынамсі без скончанага ўніверсітэцкага курса яго маглі дапусціць хіба да месца настаўніка пачатковай школы або, максімум, у гарадскога адна-двухкласнага вучылішча.{{sfn|Баринов|2026|}} Паводле артыкула 1933 года, у 1918—1921 гадах Родзька выкладаў у Тамбоўскай жаночай гімназіі, пасля прыехаў у Рыгу, дзе працаваў у рускіх, а з 1923 — у беларускіх школах.{{sfn|Баринов|2026|}} === Адукацыйная і навуковая дзейнасць === З 1929 года стаў першым дырэктарам новаўтворанай [[Рыжская беларуская прыватная гімназія|Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]], заснаванай [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі|Таварыствам беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] (ТБНЛ). Адначасова працаваў там настаўнікам: у розныя гады выкладаў матэматыку, фізіку і касмаграфію{{sfn|Грыбоўскі|2024|с=62—63}}. На пасяджэнні педагагічнай рады 25 кастрычніка 1931 года па прапанове Аляксандра Родзькі было прынята рашэнне падзяліць гімназію на два аддзяленні (з лацінскай мовай і з рускай і нямецкай мовамі), што дазволіла адаптаваць навучанне да рэальных патрэб вучняў<ref>[[Латвійскі дзяржаўны гістарычны архіў|Latvijas Valsts vēstures arhīvs]] (LVVA). F. 2125, ap. 5, l. 255, lp. 79.</ref>{{sfn|Грыбоўскі|2024|с=65}}. Пад яго кіраўніцтвам у сценах гімназіі праходзілі важныя культурныя мерапрыемствы беларускай дыяспары. У прыватнасці, 29 кастрычніка 1932 года ў будынку гімназіі (які размяшчаўся ў Рызе на вуліцы Вялікай Маскоўскай, 173) адбылося ўрачыстае святкаванне 50-гадовых юбілеяў беларускіх класікаў [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]. Падчас гэтай імпрэзы Аляксандр Родзька выступіў з уступнай прамовай перад вучнямі і гасцямі{{sfn|Панізнік|2017|с=43}}. Аляксандр Родзька таксама прымаў актыўны ўдзел у навукова-краязнаўчым жыцці беларусаў Латвіі. 15 красавіка 1932 года ён прысутнічаў на сходзе ініцыятыўнай групы па стварэнні [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ). На чацвёртым пасяджэнні групы 15 ліпеня таго ж года быў абраны намеснікам старшыні часовага праўлення БНКТЛ, якое ўзначаліў [[Кастусь Езавітаў]]. 2 верасня 1933 года на першым агульным сходзе таварыства Аляксандра Родзьку афіцыйна абралі намеснікам старшыні сталага праўлення{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=55—56, 58}}. === Падчас аўтарытарнага рэжыму === Пасля [[Дзяржаўны пераварот 15 мая 1934 года|дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года]], здзейсненага [[Карліс Улманіс|Карлісам Улманісам]], пачаўся ўціск нацыянальных меншасцей і іх навучальных устаноў. На падставе загаду міністра асветы ад 12 кастрычніка 1934 года Аляксандр Родзька быў звольнены з пасады дырэктара Рыжскай беларускай гімназіі (загад набыў моц 16 кастрычніка). Яго абавязкі перайшлі да іншага выкладчыка, [[Пётра Мірановіч|Пятра Мірановіча]]<ref>LVVA. F. 3175, ap. 1, l. 8, lp. 73.</ref>{{sfn|Грыбоўскі|2024|с=73}}{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=600}}. Нягледзячы на звальненне і складаныя палітычныя ўмовы, ён працягнуў грамадскую дзейнасць. Калі ў канцы 1938 года Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі апынулася пад пагрозай юрыдычнай забароны, беларускі актыў вырашыў перарэгістраваць арганізацыю пад новай назвай. На агульным сходзе ТБНЛ 9 лютага 1939 года Родзька быў абраны намеснікам старшыні і сакратаром новай управы (пад кіраўніцтвам [[Мікалай Дзямідаў|Мікалая Дзямідава]])<ref>LVVA. F. 2924, ap. 1, l. 3, lp. 1—5.</ref>{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=617}}. 14 лютага 1939 года менавіта Аляксандр Родзька перадаў у Міністэрства ўнутраных спраў Латвіі просьбу аб рэгістрацыі новай арганізацыі — [[Таварыства беларусаў у Латвіі]] (ТБЛ), статут якой быў зацверджаны летам таго ж года{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=617}}. Улетку 1939 года ён лічыўся паўнапраўным сябрам ТБЛ{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=618}}. Нейкі час Родзька выконваў абавязкі часовага старшыні ўправы Таварыства беларусаў у Латвіі, аднак 18 кастрычніка 1939 года пакінуў гэтую пасаду. Свой зыход ён абгрунтаваў цяжкім фінансавым становішчам, спаслаўшыся на тое, што «каса таварыства зусім пустая»<ref>LVVA. F. 2924, ap. 1, l. 9, lp. 5.</ref>{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=619}}. Далейшы лёс Аляксандра Родзькі невядомы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= Запісы БІНіМ |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= Беларускі Гістарычны Агляд |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Рыжская прыватная гімназія Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1929–1936)|выданне=[[Латышы і беларусы: разам праз стагоддзі]]|тып=часопіс|год=2024|выпуск=13|старонкі=58—74|спасылка=https://www.academia.edu/125464654/%D0%A0%D1%8B%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%8F_T%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%9E_%D1%83_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96_%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8D%D0%BD%D0%BD%D0%B5_%D1%96_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_1929_1936_|ref=Грыбоўскі}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} == Спасылкі == * {{артыкул|ref=Баринов|спасылка=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/permalink/1685219772626793/|загаловак=Александр Родько: невыдуманная биография|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Баринов И.]]|год=2026|выданне=Запісы беларусаведа|месяц=05|чысло=28|мова=ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Родзька Аляксандр Захаравіч}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] 1lse2knoz2qv6pi0ki3xr4egl4sfrn2 5148052 5148050 2026-05-28T18:48:23Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5148052 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Родзька}} {{Асоба |імя = Аляксандр Родзька |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = Аляксандр Захаравіч Родзька |род дзейнасці = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = Захар Родзька |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Алякса́ндр Заха́равіч Ро́дзька''' або '''Аляксандр Захар’евіч Радзько''' ({{Lang-ru|Александр Захарович (Захарьевич) Родько, Радько, Радзько}}; {{ВД-Прэамбула}}) — педагог і арганізатар беларускага жыцця, адзін з актыўных удзельнікаў беларускага нацыянальнага руху ў міжваеннай [[Латвія|Латвійскай Рэспубліцы]]. == Біяграфія == === Ранні перыяд === Нарадзіўся 3 (15) лістапада 1876 года ў [[Беласток]]у{{sfn|Баринов|2026|}}. Далей, як адзначае [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігар Барынаў]], біяграфія верагодна аднаўляецца толькі праз архівы, бо Родзька містыфікаваў яе, як многія прадстаўнікі яго пакалення. У прыватнасці, уяўныя звесткі дае [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Канстанцін Езавітаў]] у артыкуле «25 год вучыцельскае працы А. З. Радзько» на старонках «[[Беларуская школа ў Латвіі (часопіс)|Беларуская школа ў Латвіі]]» (№ 1 (18), 1933. С. 297—298).{{sfn|Баринов|2026|}} З артыкула 1933 года, бацька Родзькі служыў у артылерыі. У вайсковым паслужным спісе самога Родзькі ён пазначаны як «праваслаўны, сын акалодачнага наглядчыка». Паводле Барынава, служба ў паліцыі тым часам і пазней было распаўсюджанай стратэгіяй для сялянскіх дзяцей, якія адслужылі ў арміі і звольніліся ва ўнтэр-афіцэрскім чыне.{{sfn|Баринов|2026|}} Таксама ў паслужным спісе адзначана сканчэнне [[Гродзенская мужчынская гімназія|Гродзенскай гімназіі]]. Паводле асабовай справы студэнта, у 1897 годзе Родзька паступіў [[Пецярбургскі ўніверсітэт]]. Паводле паслужнога спісу ён «слухаў лекцыі» 2 гады, паводле асабовай справы — звольніўся пасля першага курса. Не ясна, як адзначае Барынаў, гэта памылка пісара (гады замест семестраў) або свядомая дэзінфармацыя Родзькі. Паводле артыкула 1933 года, Родзька скончыў універсітэцкі курс у 1904 годзе, прычым з дыпломам 1-й ступені (то-бок з выпускным сачыненнем).{{sfn|Баринов|2026|}} Па звальненні з універсітэта Родзька пераехаў у Маскву, 31 кастрычніка 1898 года залічаны на правах вольнанапісанага ў Маскоўскае ваеннае вучылішча. Аднак 11 лютага 1899 года пераведзены з вучылішча на звычайную страявую службу ў 177-ы Ізборскі пяхотны полк у Рызе. Адукацыйны цэнз дазволіў Родзьку скончыць вучэбную каманду, атрымаць чын малодшага ўнтэр-афіцэра (19 мая 1899) і здаць экзамен на чын прапаршчыка запасу (2 верасня 1899). У паслужным спісе няма звестак пра ўдзел у [[Расійска-японская вайна|руска-японскай вайне]], як сцвярджае артыкул 1933 года. У студзені 1912 года па прашэнні Родзька звольнены з запасу ў адстаўку.{{sfn|Баринов|2026|}} Адразу па арміі, у 1900 годзе, Родзька паступіў на службу ў Ліфляндскае акцызнае ўпраўленне, служыў там да рэвалюцыі 1917 года ў 3-й акрузе. Жыў паслядоўна ў Пернаве, Феліне і Валку. Паводле памятных кніжак, Родзька атрымліваў чыны толькі за выслугу гадоў. Пачаў радавым акцызным наглядчыкам у 1900 годзе, затым стаў пазаштатным малодшым кантралёрам, затым штатным, у 1909 годзе ўрэшце атрымаў чын калежскага рэгістратара. За выслугу гадоў у 1914 годзе ўзведзены ў калежскія сакратары.{{sfn|Баринов|2026|}} У правераным у лістападзе 1916 года паслужным спісе ёсць звесткі пра жонку Родзькі — дачку святара Вольгу Рыгораўну Паро. Звестак пра службу ў чыне заўрад-капітана ў Ноўгарадзе і Каўказскай арміі ў гады Першай сусветнай вайны, як сцвярджае артыкул 1933 года, у паслужным спісе няма.{{sfn|Баринов|2026|}} Як адзначае Барынаў, не мог Родзька і працаваць настаўнікам матэматыкі і фізікі ў пецярбургскіх гімназіях і рэальным вучылішчы ў Валку. Прынамсі без скончанага ўніверсітэцкага курса яго маглі дапусціць хіба да месца настаўніка пачатковай школы або, максімум, гарадскога адна-двухкласнага вучылішча.{{sfn|Баринов|2026|}} Паводле артыкула 1933 года, у 1918—1921 гадах Родзька выкладаў у Тамбоўскай жаночай гімназіі, пасля прыехаў у Рыгу, дзе працаваў у рускіх, а з 1923 — у беларускіх школах.{{sfn|Баринов|2026|}} === Адукацыйная і навуковая дзейнасць === З 1929 года стаў першым дырэктарам новаўтворанай [[Рыжская беларуская прыватная гімназія|Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]], заснаванай [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі|Таварыствам беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] (ТБНЛ). Адначасова працаваў там настаўнікам: у розныя гады выкладаў матэматыку, фізіку і касмаграфію{{sfn|Грыбоўскі|2024|с=62—63}}. На пасяджэнні педагагічнай рады 25 кастрычніка 1931 года па прапанове Аляксандра Родзькі было прынята рашэнне падзяліць гімназію на два аддзяленні (з лацінскай мовай і з рускай і нямецкай мовамі), што дазволіла адаптаваць навучанне да рэальных патрэб вучняў<ref>[[Латвійскі дзяржаўны гістарычны архіў|Latvijas Valsts vēstures arhīvs]] (LVVA). F. 2125, ap. 5, l. 255, lp. 79.</ref>{{sfn|Грыбоўскі|2024|с=65}}. Пад яго кіраўніцтвам у сценах гімназіі праходзілі важныя культурныя мерапрыемствы беларускай дыяспары. У прыватнасці, 29 кастрычніка 1932 года ў будынку гімназіі (які размяшчаўся ў Рызе на вуліцы Вялікай Маскоўскай, 173) адбылося ўрачыстае святкаванне 50-гадовых юбілеяў беларускіх класікаў [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]. Падчас гэтай імпрэзы Аляксандр Родзька выступіў з уступнай прамовай перад вучнямі і гасцямі{{sfn|Панізнік|2017|с=43}}. Аляксандр Родзька таксама прымаў актыўны ўдзел у навукова-краязнаўчым жыцці беларусаў Латвіі. 15 красавіка 1932 года ён прысутнічаў на сходзе ініцыятыўнай групы па стварэнні [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ). На чацвёртым пасяджэнні групы 15 ліпеня таго ж года быў абраны намеснікам старшыні часовага праўлення БНКТЛ, якое ўзначаліў [[Кастусь Езавітаў]]. 2 верасня 1933 года на першым агульным сходзе таварыства Аляксандра Родзьку афіцыйна абралі намеснікам старшыні сталага праўлення{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=55—56, 58}}. === Падчас аўтарытарнага рэжыму === Пасля [[Дзяржаўны пераварот 15 мая 1934 года|дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года]], здзейсненага [[Карліс Улманіс|Карлісам Улманісам]], пачаўся ўціск нацыянальных меншасцей і іх навучальных устаноў. На падставе загаду міністра асветы ад 12 кастрычніка 1934 года Аляксандр Родзька быў звольнены з пасады дырэктара Рыжскай беларускай гімназіі (загад набыў моц 16 кастрычніка). Яго абавязкі перайшлі да іншага выкладчыка, [[Пётра Мірановіч|Пятра Мірановіча]]<ref>LVVA. F. 3175, ap. 1, l. 8, lp. 73.</ref>{{sfn|Грыбоўскі|2024|с=73}}{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=600}}. Нягледзячы на звальненне і складаныя палітычныя ўмовы, ён працягнуў грамадскую дзейнасць. Калі ў канцы 1938 года Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі апынулася пад пагрозай юрыдычнай забароны, беларускі актыў вырашыў перарэгістраваць арганізацыю пад новай назвай. На агульным сходзе ТБНЛ 9 лютага 1939 года Родзька быў абраны намеснікам старшыні і сакратаром новай управы (пад кіраўніцтвам [[Мікалай Дзямідаў|Мікалая Дзямідава]])<ref>LVVA. F. 2924, ap. 1, l. 3, lp. 1—5.</ref>{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=617}}. 14 лютага 1939 года менавіта Аляксандр Родзька перадаў у Міністэрства ўнутраных спраў Латвіі просьбу аб рэгістрацыі новай арганізацыі — [[Таварыства беларусаў у Латвіі]] (ТБЛ), статут якой быў зацверджаны летам таго ж года{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=617}}. Улетку 1939 года ён лічыўся паўнапраўным сябрам ТБЛ{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=618}}. Нейкі час Родзька выконваў абавязкі часовага старшыні ўправы Таварыства беларусаў у Латвіі, аднак 18 кастрычніка 1939 года пакінуў гэтую пасаду. Свой зыход ён абгрунтаваў цяжкім фінансавым становішчам, спаслаўшыся на тое, што «каса таварыства зусім пустая»<ref>LVVA. F. 2924, ap. 1, l. 9, lp. 5.</ref>{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=619}}. Далейшы лёс Аляксандра Родзькі невядомы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= Запісы БІНіМ |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= Беларускі Гістарычны Агляд |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Рыжская прыватная гімназія Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1929–1936)|выданне=[[Латышы і беларусы: разам праз стагоддзі]]|тып=часопіс|год=2024|выпуск=13|старонкі=58—74|спасылка=https://www.academia.edu/125464654/%D0%A0%D1%8B%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%8F_T%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%9E_%D1%83_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96_%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8D%D0%BD%D0%BD%D0%B5_%D1%96_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_1929_1936_|ref=Грыбоўскі}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} == Спасылкі == * {{артыкул|ref=Баринов|спасылка=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/permalink/1685219772626793/|загаловак=Александр Родько: невыдуманная биография|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Баринов И.]]|год=2026|выданне=Запісы беларусаведа|месяц=05|чысло=28|мова=ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Родзька Аляксандр Захаравіч}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] gppy7dpaxzmtcj7xog7sh6mon0kjgz4 5148063 5148052 2026-05-28T19:41:48Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5148063 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Родзька}} {{Асоба |імя = Аляксандр Родзька |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = Аляксандр Захаравіч Родзька |род дзейнасці = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = Захар Родзька |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Алякса́ндр Заха́равіч Ро́дзька''' або '''Аляксандр Захар’евіч Радзько''' ({{Lang-ru|Александр Захарович (Захарьевич) Родько, Радько, Радзько}}; {{ВД-Прэамбула}}) — педагог і арганізатар беларускага жыцця, адзін з актыўных удзельнікаў беларускага нацыянальнага руху ў міжваеннай [[Латвія|Латвійскай Рэспубліцы]]. == Біяграфія == === Ранні перыяд === Нарадзіўся 3 (15) лістапада 1876 года ў [[Беласток]]у{{sfn|Баринов|2026|}}. Далей, як адзначае [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігар Барынаў]], біяграфія верагодна аднаўляецца толькі праз архівы, бо Родзька містыфікаваў яе, як многія прадстаўнікі яго пакалення. У прыватнасці, уяўныя звесткі [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Канстанцін Езавітаў]] перадае ў артыкуле «25 год вучыцельскае працы А. З. Радзько» на старонках «[[Беларуская школа ў Латвіі (часопіс)|Беларуская школа ў Латвіі]]» (№ 1 (18), 1933. С. 297—298).{{sfn|Баринов|2026|}} З артыкула 1933 года, бацька Родзькі служыў у артылерыі. У вайсковым паслужным спісе самога Родзькі ён пазначаны як «праваслаўны, сын акалодачнага наглядчыка». Паводле Барынава, служба ў паліцыі тым часам і пазней было распаўсюджанай стратэгіяй для сялянскіх дзяцей, якія адслужылі ў арміі і звольніліся ва ўнтэр-афіцэрскім чыне.{{sfn|Баринов|2026|}} Таксама ў паслужным спісе адзначана сканчэнне [[Гродзенская мужчынская гімназія|Гродзенскай гімназіі]]. Паводле асабовай справы студэнта, у 1897 годзе Родзька паступіў [[Пецярбургскі ўніверсітэт]]. Паводле паслужнога спісу ён «слухаў лекцыі» 2 гады, паводле асабовай справы — звольніўся пасля першага курса. Не ясна, як адзначае Барынаў, гэта памылка пісара (гады замест семестраў) або свядомая дэзінфармацыя Родзькі. Паводле артыкула 1933 года, Родзька скончыў універсітэцкі курс у 1904 годзе, прычым з дыпломам 1-й ступені (то-бок з выпускным сачыненнем).{{sfn|Баринов|2026|}} Па звальненні з універсітэта Родзька пераехаў у Маскву, 31 кастрычніка 1898 года залічаны на правах вольнанапісанага ў Маскоўскае ваеннае вучылішча. Аднак 11 лютага 1899 года пераведзены з вучылішча на звычайную страявую службу ў 177-ы Ізборскі пяхотны полк у Рызе. Адукацыйны цэнз дазволіў Родзьку скончыць вучэбную каманду, атрымаць чын малодшага ўнтэр-афіцэра (19 мая 1899) і здаць экзамен на чын прапаршчыка запасу (2 верасня 1899). У паслужным спісе няма звестак пра ўдзел у [[Расійска-японская вайна|руска-японскай вайне]], як сцвярджае артыкул 1933 года. У студзені 1912 года па прашэнні Родзька звольнены з запасу ў адстаўку.{{sfn|Баринов|2026|}} Адразу па арміі, у 1900 годзе, Родзька паступіў на службу ў Ліфляндскае акцызнае ўпраўленне, служыў там да рэвалюцыі 1917 года ў 3-й акрузе. Жыў паслядоўна ў Пернаве, Феліне і Валку. Паводле памятных кніжак, Родзька атрымліваў чыны толькі за выслугу гадоў. Пачаў радавым акцызным наглядчыкам у 1900 годзе, затым стаў пазаштатным малодшым кантралёрам, затым штатным, у 1909 годзе ўрэшце атрымаў чын калежскага рэгістратара. За выслугу гадоў у 1914 годзе ўзведзены ў калежскія сакратары.{{sfn|Баринов|2026|}} У правераным у лістападзе 1916 года паслужным спісе ёсць звесткі пра жонку Родзькі — дачку святара Вольгу Рыгораўну Паро. Звестак пра службу ў чыне заўрад-капітана ў Ноўгарадзе і Каўказскай арміі ў гады Першай сусветнай вайны, як сцвярджае артыкул 1933 года, у паслужным спісе няма.{{sfn|Баринов|2026|}} Як адзначае Барынаў, не мог Родзька і працаваць настаўнікам матэматыкі і фізікі ў пецярбургскіх гімназіях і рэальным вучылішчы ў Валку. Прынамсі без скончанага ўніверсітэцкага курса яго маглі дапусціць хіба да месца настаўніка пачатковай школы або, максімум, гарадскога адна-двухкласнага вучылішча.{{sfn|Баринов|2026|}} Паводле артыкула 1933 года, у 1918—1921 гадах Родзька выкладаў у Тамбоўскай жаночай гімназіі, пасля прыехаў у Рыгу, дзе працаваў у рускіх, а з 1923 — у беларускіх школах.{{sfn|Баринов|2026|}} === Адукацыйная і навуковая дзейнасць === З 1929 года стаў першым дырэктарам новаўтворанай [[Рыжская беларуская прыватная гімназія|Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]], заснаванай [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі|Таварыствам беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] (ТБНЛ). Адначасова працаваў там настаўнікам: у розныя гады выкладаў матэматыку, фізіку і касмаграфію{{sfn|Грыбоўскі|2024|с=62—63}}. На пасяджэнні педагагічнай рады 25 кастрычніка 1931 года па прапанове Аляксандра Родзькі было прынята рашэнне падзяліць гімназію на два аддзяленні (з лацінскай мовай і з рускай і нямецкай мовамі), што дазволіла адаптаваць навучанне да рэальных патрэб вучняў<ref>[[Латвійскі дзяржаўны гістарычны архіў|Latvijas Valsts vēstures arhīvs]] (LVVA). F. 2125, ap. 5, l. 255, lp. 79.</ref>{{sfn|Грыбоўскі|2024|с=65}}. Пад яго кіраўніцтвам у сценах гімназіі праходзілі важныя культурныя мерапрыемствы беларускай дыяспары. У прыватнасці, 29 кастрычніка 1932 года ў будынку гімназіі (які размяшчаўся ў Рызе на вуліцы Вялікай Маскоўскай, 173) адбылося ўрачыстае святкаванне 50-гадовых юбілеяў беларускіх класікаў [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]. Падчас гэтай імпрэзы Аляксандр Родзька выступіў з уступнай прамовай перад вучнямі і гасцямі{{sfn|Панізнік|2017|с=43}}. Аляксандр Родзька таксама прымаў актыўны ўдзел у навукова-краязнаўчым жыцці беларусаў Латвіі. 15 красавіка 1932 года ён прысутнічаў на сходзе ініцыятыўнай групы па стварэнні [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ). На чацвёртым пасяджэнні групы 15 ліпеня таго ж года быў абраны намеснікам старшыні часовага праўлення БНКТЛ, якое ўзначаліў [[Кастусь Езавітаў]]. 2 верасня 1933 года на першым агульным сходзе таварыства Аляксандра Родзьку афіцыйна абралі намеснікам старшыні сталага праўлення{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=55—56, 58}}. === Падчас аўтарытарнага рэжыму === Пасля [[Дзяржаўны пераварот 15 мая 1934 года|дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года]], здзейсненага [[Карліс Улманіс|Карлісам Улманісам]], пачаўся ўціск нацыянальных меншасцей і іх навучальных устаноў. На падставе загаду міністра асветы ад 12 кастрычніка 1934 года Аляксандр Родзька быў звольнены з пасады дырэктара Рыжскай беларускай гімназіі (загад набыў моц 16 кастрычніка). Яго абавязкі перайшлі да іншага выкладчыка, [[Пётра Мірановіч|Пятра Мірановіча]]<ref>LVVA. F. 3175, ap. 1, l. 8, lp. 73.</ref>{{sfn|Грыбоўскі|2024|с=73}}{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=600}}. Нягледзячы на звальненне і складаныя палітычныя ўмовы, ён працягнуў грамадскую дзейнасць. Калі ў канцы 1938 года Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі апынулася пад пагрозай юрыдычнай забароны, беларускі актыў вырашыў перарэгістраваць арганізацыю пад новай назвай. На агульным сходзе ТБНЛ 9 лютага 1939 года Родзька быў абраны намеснікам старшыні і сакратаром новай управы (пад кіраўніцтвам [[Мікалай Дзямідаў|Мікалая Дзямідава]])<ref>LVVA. F. 2924, ap. 1, l. 3, lp. 1—5.</ref>{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=617}}. 14 лютага 1939 года менавіта Аляксандр Родзька перадаў у Міністэрства ўнутраных спраў Латвіі просьбу аб рэгістрацыі новай арганізацыі — [[Таварыства беларусаў у Латвіі]] (ТБЛ), статут якой быў зацверджаны летам таго ж года{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=617}}. Улетку 1939 года ён лічыўся паўнапраўным сябрам ТБЛ{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=618}}. Нейкі час Родзька выконваў абавязкі часовага старшыні ўправы Таварыства беларусаў у Латвіі, аднак 18 кастрычніка 1939 года пакінуў гэтую пасаду. Свой зыход ён абгрунтаваў цяжкім фінансавым становішчам, спаслаўшыся на тое, што «каса таварыства зусім пустая»<ref>LVVA. F. 2924, ap. 1, l. 9, lp. 5.</ref>{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=619}}. Далейшы лёс Аляксандра Родзькі невядомы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= Запісы БІНіМ |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= Беларускі Гістарычны Агляд |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Рыжская прыватная гімназія Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1929–1936)|выданне=[[Латышы і беларусы: разам праз стагоддзі]]|тып=часопіс|год=2024|выпуск=13|старонкі=58—74|спасылка=https://www.academia.edu/125464654/%D0%A0%D1%8B%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%8F_T%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%9E_%D1%83_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96_%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8D%D0%BD%D0%BD%D0%B5_%D1%96_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_1929_1936_|ref=Грыбоўскі}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} == Спасылкі == * {{артыкул|ref=Баринов|спасылка=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/permalink/1685219772626793/|загаловак=Александр Родько: невыдуманная биография|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Баринов И.]]|год=2026|выданне=Запісы беларусаведа|месяц=05|чысло=28|мова=ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Родзька Аляксандр Захаравіч}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] dudewu9068hko7y4tl7ia6117rrkk89 5148064 5148063 2026-05-28T19:43:22Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5148064 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Родзька}} {{Асоба |імя = Аляксандр Родзька |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = Аляксандр Захаравіч Родзька |род дзейнасці = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = Захар Родзька |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Алякса́ндр Заха́равіч Ро́дзька''' або '''Аляксандр Захар’евіч Радзько''' ({{Lang-ru|Александр Захарович (Захарьевич) Родько, Радько, Радзько}}; {{ВД-Прэамбула}}) — педагог і арганізатар беларускага жыцця, адзін з актыўных удзельнікаў беларускага нацыянальнага руху ў міжваеннай [[Латвія|Латвійскай Рэспубліцы]]. == Біяграфія == === Ранні перыяд === Нарадзіўся 3 (15) лістапада 1876 года ў [[Беласток]]у{{sfn|Баринов|2026|}}. Далей, як адзначае [[Ігар Ігаравіч Барынаў|Ігар Барынаў]], біяграфія верагодна аднаўляецца толькі праз архівы, бо Родзька містыфікаваў яе, як многія прадстаўнікі яго пакалення. У прыватнасці, уяўныя звесткі [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Канстанцін Езавітаў]] перадае ў артыкуле «25 год вучыцельскае працы А. З. Радзько» на старонках «[[Беларуская школа ў Латвіі (часопіс)|Беларуская школа ў Латвіі]]» (№ 1 (18), 1933. С. 297—298).{{sfn|Баринов|2026|}} З артыкула 1933 года, бацька Родзькі служыў у артылерыі. У вайсковым паслужным спісе самога Родзькі ён пазначаны як «праваслаўны, сын акалодачнага наглядчыка». Паводле Барынава, служба ў паліцыі тым часам і пазней было распаўсюджанай стратэгіяй для сялянскіх дзяцей, якія адслужылі ў арміі і звольніліся ва ўнтэр-афіцэрскім чыне.{{sfn|Баринов|2026|}} Таксама ў паслужным спісе адзначана сканчэнне [[Гродзенская мужчынская гімназія|Гродзенскай гімназіі]]. Паводле асабовай справы студэнта, у 1897 годзе Родзька паступіў [[Пецярбургскі ўніверсітэт]]. Паводле паслужнога спісу ён «слухаў лекцыі» 2 гады, паводле асабовай справы — звольніўся пасля першага курса. Не ясна, як адзначае Барынаў, гэта памылка пісара (гады замест семестраў) або свядомая дэзінфармацыя Родзькі. Паводле артыкула 1933 года, Родзька скончыў універсітэцкі курс у 1904 годзе, прычым з дыпломам 1-й ступені (то-бок з выпускным сачыненнем).{{sfn|Баринов|2026|}} Па звальненні з універсітэта Родзька пераехаў у Маскву, 31 кастрычніка 1898 года залічаны на правах вольнанапісанага ў Маскоўскае ваеннае вучылішча. Аднак 11 лютага 1899 года пераведзены з вучылішча на звычайную страявую службу ў 177-ы Ізборскі пяхотны полк у Рызе. Адукацыйны цэнз дазволіў Родзьку скончыць вучэбную каманду, атрымаць чын малодшага ўнтэр-афіцэра (19 мая 1899) і здаць экзамен на чын прапаршчыка запасу (2 верасня 1899). У паслужным спісе няма звестак пра ўдзел у [[Расійска-японская вайна|руска-японскай вайне]], як сцвярджае артыкул 1933 года. У студзені 1912 года па прашэнні Родзька звольнены з запасу ў адстаўку.{{sfn|Баринов|2026|}} Адразу па арміі, у 1900 годзе, Родзька паступіў на службу ў Ліфляндскае акцызнае ўпраўленне, служыў у 3-й акрузе да рэвалюцыі 1917 года. Жыў паслядоўна ў Пернаве, Феліне і Валку. Паводле памятных кніжак, Родзька атрымліваў чыны толькі за выслугу гадоў. Пачаў радавым акцызным наглядчыкам у 1900 годзе, затым стаў пазаштатным малодшым кантралёрам, затым штатным, у 1909 годзе ўрэшце атрымаў чын калежскага рэгістратара. За выслугу гадоў у 1914 годзе ўзведзены ў калежскія сакратары.{{sfn|Баринов|2026|}} У правераным у лістападзе 1916 года паслужным спісе ёсць звесткі пра жонку Родзькі — дачку святара Вольгу Рыгораўну Паро. Звестак пра службу ў чыне заўрад-капітана ў Ноўгарадзе і Каўказскай арміі ў гады Першай сусветнай вайны, як сцвярджае артыкул 1933 года, у паслужным спісе няма.{{sfn|Баринов|2026|}} Як адзначае Барынаў, не мог Родзька і працаваць настаўнікам матэматыкі і фізікі ў пецярбургскіх гімназіях і рэальным вучылішчы ў Валку. Прынамсі без скончанага ўніверсітэцкага курса яго маглі дапусціць хіба да месца настаўніка пачатковай школы або, максімум, гарадскога адна-двухкласнага вучылішча.{{sfn|Баринов|2026|}} Паводле артыкула 1933 года, у 1918—1921 гадах Родзька выкладаў у Тамбоўскай жаночай гімназіі, пасля прыехаў у Рыгу, дзе працаваў у рускіх, а з 1923 — у беларускіх школах.{{sfn|Баринов|2026|}} === Адукацыйная і навуковая дзейнасць === З 1929 года стаў першым дырэктарам новаўтворанай [[Рыжская беларуская прыватная гімназія|Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]], заснаванай [[Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі|Таварыствам беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] (ТБНЛ). Адначасова працаваў там настаўнікам: у розныя гады выкладаў матэматыку, фізіку і касмаграфію{{sfn|Грыбоўскі|2024|с=62—63}}. На пасяджэнні педагагічнай рады 25 кастрычніка 1931 года па прапанове Аляксандра Родзькі было прынята рашэнне падзяліць гімназію на два аддзяленні (з лацінскай мовай і з рускай і нямецкай мовамі), што дазволіла адаптаваць навучанне да рэальных патрэб вучняў<ref>[[Латвійскі дзяржаўны гістарычны архіў|Latvijas Valsts vēstures arhīvs]] (LVVA). F. 2125, ap. 5, l. 255, lp. 79.</ref>{{sfn|Грыбоўскі|2024|с=65}}. Пад яго кіраўніцтвам у сценах гімназіі праходзілі важныя культурныя мерапрыемствы беларускай дыяспары. У прыватнасці, 29 кастрычніка 1932 года ў будынку гімназіі (які размяшчаўся ў Рызе на вуліцы Вялікай Маскоўскай, 173) адбылося ўрачыстае святкаванне 50-гадовых юбілеяў беларускіх класікаў [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]. Падчас гэтай імпрэзы Аляксандр Родзька выступіў з уступнай прамовай перад вучнямі і гасцямі{{sfn|Панізнік|2017|с=43}}. Аляксандр Родзька таксама прымаў актыўны ўдзел у навукова-краязнаўчым жыцці беларусаў Латвіі. 15 красавіка 1932 года ён прысутнічаў на сходзе ініцыятыўнай групы па стварэнні [[Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі|Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] (БНКТЛ). На чацвёртым пасяджэнні групы 15 ліпеня таго ж года быў абраны намеснікам старшыні часовага праўлення БНКТЛ, якое ўзначаліў [[Кастусь Езавітаў]]. 2 верасня 1933 года на першым агульным сходзе таварыства Аляксандра Родзьку афіцыйна абралі намеснікам старшыні сталага праўлення{{sfn|Грыбоўскі (БНКТЛ)|2023|с=55—56, 58}}. === Падчас аўтарытарнага рэжыму === Пасля [[Дзяржаўны пераварот 15 мая 1934 года|дзяржаўнага перавароту 15 мая 1934 года]], здзейсненага [[Карліс Улманіс|Карлісам Улманісам]], пачаўся ўціск нацыянальных меншасцей і іх навучальных устаноў. На падставе загаду міністра асветы ад 12 кастрычніка 1934 года Аляксандр Родзька быў звольнены з пасады дырэктара Рыжскай беларускай гімназіі (загад набыў моц 16 кастрычніка). Яго абавязкі перайшлі да іншага выкладчыка, [[Пётра Мірановіч|Пятра Мірановіча]]<ref>LVVA. F. 3175, ap. 1, l. 8, lp. 73.</ref>{{sfn|Грыбоўскі|2024|с=73}}{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=600}}. Нягледзячы на звальненне і складаныя палітычныя ўмовы, ён працягнуў грамадскую дзейнасць. Калі ў канцы 1938 года Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі апынулася пад пагрозай юрыдычнай забароны, беларускі актыў вырашыў перарэгістраваць арганізацыю пад новай назвай. На агульным сходзе ТБНЛ 9 лютага 1939 года Родзька быў абраны намеснікам старшыні і сакратаром новай управы (пад кіраўніцтвам [[Мікалай Дзямідаў|Мікалая Дзямідава]])<ref>LVVA. F. 2924, ap. 1, l. 3, lp. 1—5.</ref>{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=617}}. 14 лютага 1939 года менавіта Аляксандр Родзька перадаў у Міністэрства ўнутраных спраў Латвіі просьбу аб рэгістрацыі новай арганізацыі — [[Таварыства беларусаў у Латвіі]] (ТБЛ), статут якой быў зацверджаны летам таго ж года{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=617}}. Улетку 1939 года ён лічыўся паўнапраўным сябрам ТБЛ{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=618}}. Нейкі час Родзька выконваў абавязкі часовага старшыні ўправы Таварыства беларусаў у Латвіі, аднак 18 кастрычніка 1939 года пакінуў гэтую пасаду. Свой зыход ён абгрунтаваў цяжкім фінансавым становішчам, спаслаўшыся на тое, што «каса таварыства зусім пустая»<ref>LVVA. F. 2924, ap. 1, l. 9, lp. 5.</ref>{{sfn|Грыбоўскі (Улманіс)|2022|с=619}}. Далейшы лёс Аляксандра Родзькі невядомы. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларусы Латвіі ва ўмовах аўтарытарнага рэжыму Карліса Улманіса (1934—1940 гг.) |выданне= Запісы БІНіМ |тып=часопіс |год= 2022 |нумар= 42 |старонкі= 589—621 |спасылка=https://www.academia.edu/85269122/Беларусы_Латвіі_ва_ўмовах_аўтарытарнага_рэжыму_Карліса_Улманіса_1934_1940_гг_ |ref=Грыбоўскі (Улманіс)}} * {{артыкул |аўтар= [[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]] |загаловак= Беларускае навукова-краязнаўчае таварыства ў Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1932–1936) |выданне= Беларускі Гістарычны Агляд |тып=часопіс |год= 2023 |том= XXX |старонкі= 52—77 |ref=Грыбоўскі (БНКТЛ)}} * {{артыкул|аўтар=[[Юры Грыбоўскі|Грыбоўскі Ю.]]|загаловак=Рыжская прыватная гімназія Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі: стварэнне і дзейнасць (1929–1936)|выданне=[[Латышы і беларусы: разам праз стагоддзі]]|тып=часопіс|год=2024|выпуск=13|старонкі=58—74|спасылка=https://www.academia.edu/125464654/%D0%A0%D1%8B%D0%B6%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%8F_T%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85_%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%9E_%D1%83_%D0%9B%D0%B0%D1%82%D0%B2%D1%96%D1%96_%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8D%D0%BD%D0%BD%D0%B5_%D1%96_%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D1%8C_1929_1936_|ref=Грыбоўскі}} * {{артыкул |аўтар= [[Сяргей Сцяпанавіч Панізнік|Панізнік С.]] |загаловак= Глядзіце сонцу ў вочы (з берагоў латвійскага Надзвіньня) |выданне= Культура. Нацыя |тып=часопіс |год= 2017 |месяц= снежань |нумар= 20 |старонкі= 39—50 |issn= 2291-4757 |ref=Панізнік}} == Спасылкі == * {{артыкул|ref=Баринов|спасылка=https://www.facebook.com/groups/zapisybelarusaveda/permalink/1685219772626793/|загаловак=Александр Родько: невыдуманная биография|аўтар=[[Ігар Ігаравіч Барынаў|Баринов И.]]|год=2026|выданне=Запісы беларусаведа|месяц=05|чысло=28|мова=ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Родзька Аляксандр Захаравіч}} [[Катэгорыя:Педагогі Латвіі]] [[Катэгорыя:Беларусы ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Рыжскай беларускай прыватнай гімназіі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага навукова-краязнаўчага таварыства ў Латвіі]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства беларускіх настаўнікаў у Латвіі]] 0qn794ty8qy8jyihvv5c43p3ing80rr 0 808504 5148233 5147665 2026-05-29T08:55:27Z JerzyKundrat 174 вікіфікацыя 5148233 wikitext text/x-wiki {{Свята | назва свята = Сусветны дзень голага садоўніка | арыгінальная назва = | выява = World Naked Gardening Day in California.jpg | подпіс = Адзенне не абавязковае | тып = | афіцыйна = | інакш = | таксама = | значэнне = | усталявана = 2005 | стваральнік = Body Freedom Collaborative, Джэйкаб Габрыэль, Ліз Мілер і Марк Сторі | адзначаецца = сусветны | дата = першая [[субота]] [[май|мая]] | дата2026 = 2 мая | дата2027 = 1 мая | святкаванне = | традыцыі = | звязана з = [[натурызм]], [[садаводства]], [[пермакультура]] | website = http://www.WNGD.net }} '''Сусветны дзень голага садоўніка'''<ref name=marinij>{{cite web |title=Fine Living: Nude gardening buffs exposed |website=Marin Independent Journal |date=2007-05-12 |url=https://www.marinij.com/homeandgarden/ci_5823997 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071001220645/https://www.marinij.com/homeandgarden/ci_5823997 |archive-date=2007-10-01 |url-status=dead |access-date=2023-05-21}}</ref> — штогадовае міжнароднае мерапрыемства, якое звычайна адзначаецца ў першую суботу мая<ref name="msnbc naked">{{cite news |title= Not dirty to play in dirt on World Naked Gardening Day|author= Laura T. Coffey|url= http://today.msnbc.msn.com/id/43018053/ns/today-today_people/#.T2clA9nTAwc|archive-url= https://web.archive.org/web/20110516152211/http://today.msnbc.msn.com/id/43018053/ns/today-today_people/#.T2clA9nTAwc|url-status= dead|archive-date=2011-05-16|newspaper= MSNBC|date= 2011-04-13|access-date=2012-03-22}}</ref><ref name="Metropolitan home">{{cite book|title=Metropolitan home|url=https://books.google.com/books?id=M-gJAQAAMAAJ|accessdate=21 March 2012|year=2008|publisher=Meredith Corp|page=64}}</ref> [[садаводства|садоўнікамі]] і спачуваючымі.<ref>{{cite news |title= Nude climber craze tipped to take over Britain|url= https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/northamerica/usa/2403752/Nude-climber-craze-tipped-to-take-over-Britain.html|newspaper= [[The Daily Telegraph]]|date= 2008-07-14|access-date=2012-03-22}}</ref> Дзень яднання з прыродай. [[Файл:John Liston Byam Shaw The Woman The Man the Serpent.jpg|міні|Паняцці сада і галізны непадзельныя з часоў [[Адам]]а і [[Ева|Евы]]]] == Гісторыя == Дзень голага садоўніка быў заснаваны і арганізаваны Маркам Сторы (рэдактарам-кансультантам часопіса {{iw|Nude & Natural}}) і [[пермакультура|пермакультуршчыкам]] Джэйкабам Гэбрыэлам як праект Body Freedom Collaborative (BFC).<ref>{{Cite web|url=http://www.bodyfreedom.org/|title=Body Freedom Collaborative (BFC) - Question Shame|archive-url=https://web.archive.org/web/20080912154909/http://www.bodyfreedom.org/|archive-date=2008-09-12|url-status=dead}}</ref> У першыя дні Сторы ўяўляў BFC як удзельніка «партызанскага пранкстэрства»<ref>[[Nude & Natural]] (N), ''Guerilla Nudity/Wave Makers: Introducing the Body Freedom Collaborative'' by Mark Storey. Issue 23.1, Autumn 2003.</ref>, напрыклад, выскакваючы з фургона або спантанна з'яўляючыся ў гарадскім асяроддзі і займаючыся [[партызанскае садаводства|партызанскім садаводствам]]. У [[Daily News (New York)|нью-ёркскай ''Daily News'']] Сторы адзначыў, што мерапрыемства не належыць якой-небудзь арганізацыі. «Ніводная канкрэтная арганізацыя не валодае Сусветным днём голага садоўніка, — сказаў Сторы, — і гэта насамрэч не адзін вялікі сход садоўнікаў у [[Сіэтл]]е, якія распранаюцца і разам стрыгуць кусты».<ref name="NYdailynews"> {{cite news |title= World Naked Gardening Day encourages no-pants planting|author= Victoria Taylor|url= http://www.nydailynews.com/news/world/world-naked-gardening-day-digging-article-1.1335126|newspaper= [[NY Daily News]]|date= 2013-05-04|access-date=2014-02-17}}</ref> Хоць рух хутка распаўсюдзіўся па ўсім свеце, яго заснавальнікі ўклалі ў яго мала сродкаў. «Сторы кажа, што ён і Джонсан не патрацілі ні капейкі і не прыклалі асаблівых намаганняў для прасоўвання Сусветнага дня голага садоўніка пасля таго, як яго ініцыявалі. Яны дапамаглі стварыць вэб-сайт на першым этапе, а затым адышлі на другі план. Яны меркавалі, што ідэя знаёмства са свабодай ад адзення праз садаводства каштоўная і будзе развівацца арганічна сама па сабе».<ref name = "NBC Today News"/> С.Д.Г.С. падтрымліваецца {{iw|The Naturist Society}}, Clothes Free International і {{iw|American Association for Nude Recreation}} (AANR),<ref name="cleveland naked"> {{cite news |title= World Naked Gardening Day: Ready the soil, plant seeds and take off your clothes|url= http://www.cleveland.com/insideout/index.ssf/2011/05/post_55.html|newspaper= [[The Plain Dealer|Cleveland.com]]|date= 2011-05-11|access-date=2012-03-22}}</ref> сярод іншых. Па стане на 2012 год кіраўніком праекта С.Д.Г.С. з'яўляўся Сторы<ref name="msnbc naked"/> С.Д.Г.С. у цяперашні час з'яўляецца сумесным праектам з Naturist Education Foundation, Inc. == Альтэрнатыўныя даты == Першы штогадовы Сусветны дзень голага садоўніка адбыўся 10 верасня 2005 года.<ref name="msnbc naked"/> У 2007 годзе дата мерапрыемства была перанесена на першую суботу мая; па стане на 2026 год мерапрыемства па-ранейшаму праводзіцца ў першую суботу мая.<ref>{{cite news|title=Celebrating World Naked Gardening Day could be good for your health|first=Abigail|last= Curtis|date= 2018-05-02 |url =https://bangordailynews.com/2018/05/02/homestead/world-naked-gardening-day-how-gardening-in-the-nude-might-be-good-for-your-health/|work=Bangor Daily News|location=Bangor, ME}}</ref> Аднак у 2018 годзе Федэрацыя натурыстаў Новай Зеландыі прыняла апошнія выхадныя кастрычніка ў якасці мясцовага дня голага садаводства; гэтая дата была прызнана больш прыдатнай для клімату Паўднёвага паўшар'я.<ref name="New Zealand Naturist Federation June 2018">{{citation |title=Gardening au naturel |journal=Gonatural |publisher=New Zealand Naturist Federation |date=2018-06 |issue=245 |issn=1177-1887 |oclc=173322430 |url=https://gonatural.co.nz/gonatural-magazine/past-issues/ |access-date=2018-11-17 |archive-date=2020-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114181022/https://gonatural.co.nz/gonatural-magazine/past-issues/ |url-status=dead }}</ref> У Канадзе першая субота мая можа быць даволі халоднай для голага садаводства, таму ў якасці альтэрнатыўнай даты была прапанавана першая субота чэрвеня як Канадскі дзень голага садоўніка. == Побутавыя матывы == Паводле меркавання [[Today (тэлеперадача)|NBC’s ''Today'']], дзень голага садоўніка «стаў штогадовай традыцыяй, якая прапагандуе [[праполка|праполку]], пасадку кветак і падрэзку жывых агароджаў голышом. Хоць дзень звязаны з рухам [[натурызм|натурыстаў]], якія прапагандуюць здаровае і непрыхаванае прыняцце чалавечага цела, ён закліканы быць вясёлым, бесклапотным і непалітычным, кажуць заснавальнікі».<ref name = "NBC Today News">{{cite web|url = http://www.today.com/id/43018053/ns/today-today_people/#.UwK2l3n5L8E|title = Not dirty to play in dirt on World Naked Gardening Day: Saturday's global movement celebrates weeding, planting flowers in the buff|author = Laura T. Coffey|publisher = [[Today (тэлеперадача)|Today News]]|date = 2011-05-13|access-date = 2014-02-17|archive-date = 2017-05-06|archive-url = https://web.archive.org/web/20170506100453/http://www.today.com/id/43018053/ns/today-today_people#.UwK2l3n5L8E|url-status = dead}}</ref> Арганізатары сцвярджаюць, што «як занятак, які людзі больш за ўсё гатовыя разглядаць для выканання нагамі, голае садаводства саступае толькі плаванню».<ref name=spec>{{cite news |title= World naked gardening day|url= http://www.thespec.com/news/article/531601--world-naked-gardening-day|newspaper= [[The Hamilton Spectator]]|date= 2011-05-13|access-date=2012-03-22}}</ref> Акрамя [[бодыпазітыў|бодыпазітыву]], Коркі Стэнтана з Clothes Free International, арганізацыі, якая прапагандуе нудысцкі адпачынак, сцвярджае, што мерапрыемства прапануе «дадатковыя перавагі аголенага, непрыхаванага адпачынку: задавальненне ад заняткаў спортам на свежым паветры; прывабнасць усебаковага [[загар]]у; [[Вітамін D]] для цела; непераўзыдзены вопыт [[купанне нагамі|купання нагамі]], калі натурысцкае мерапрыемства ўключае пляж або возера».<ref name = "NBC Today News"/> == Святкаванні грамадскія і прыватныя == Хоць мерапрыемства часцей за ўсё адзначаецца ў зацішных месцах, BFC упершыню запусціла яго сваёй фірмовай «партызанскай акцыяй» і правяла фотасесію ў грамадскім парку. На іншы год Сторы і Габрыэль заручыліся дапамогай мясцовых аматараў свабодных пляжаў у неафіцыйным парку з пляжам для нудыстаў на [[Вашынгтон (возера)|возеры Вашынгтон]] у [[Сіэтл]]е<ref name = "NBC Today News"/>. Многія людзі аддаюць перавагу не выходзіць за межы адноснай бяспекі непублічных месцаў<ref name = "NBC Today News"/>. Падчас пятага штогадовага Сусветнага дня голага садоўніка ў [[Злучанае каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучаным Каралеўстве]], які адзначаўся ў 2010 годзе, арганізатары заклікалі людзей распранацца альбо ў сваіх прыватных садах, альбо ў [[Гарадскі парк|грамадскіх парках]]<ref>{{cite news |title= Phwoar-ticultural: It's Naked Gardening Day|url= http://news.sky.com/home/strange-news/article/15627988|newspaper= [[Sky News Online]]|date= 2010-05-08|access-date=2012-03-22}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|http://www.wngd.net/|руху голых садоўнікаў}} [[Катэгорыя:Энвайранменталізм]] [[Катэгорыя:Святы мая]] [[Катэгорыя:Мерапрыемствы, якія рэгулярна праводзяцца з 2005 года]] [[Катэгорыя:Партызанскае садаводства]] [[Катэгорыя:Натурызм]] [[Катэгорыя:Садаводства]] jcmed7v2xudv6zu2numkte0a12fb9ji 0 808541 5147964 5147608 2026-05-28T13:50:56Z Γλωσσολαλιά 164873 5147964 wikitext text/x-wiki {{Чыгуначная лінія |назва = Малое кальцо<br>Маскоўскай чыгункі |выява = 1908 moscow mozd.jpg |шырыня = 300px |подпіс = Схема Акружной чыгункі 1908 года |колер = |фон = #{{Маскоўскі метрапалітэн/колер лініі|14}} |арыгінал = |назва па-англійску = |тып = кальцавая |статус = дзейная |краіна = {{RUS}} |размяшчэнне = [[Масква]] |канцавыя = няма |станцыі = 12 (16 з улікам адгалінаванняў)<br>+ 31 п. п. |год адкрыцця = {{год|1903||желдор}}—{{год|1908||желдор}} |сайт = |падпарадкаванне = [[Маскоўская чыгунка]] [[Маскоўска-Курскі рэгіён Маскоўскай чыгункі|(Маскоўска-Курскі рэгіён)]] |год закрыцця = |працягласць = 54 км (145 км з пад’язнымі шляхамі і СЗВ) |каляіна = [[Руская каляіна|1520 мм]] |электрыфікацыя = [[пастаянны ток|=3 кВ]]{{efn|Частка грузавых шляхоў і з’ездаў на радыяльныя кірункі не электрыфікавана}} |хуткасць = |карта = |ап.карты = |схема = [[Файл:Moscow Central Ring - passenger scheme2.png|300px]] |назва схемы = Схема пасажырскіх платформаў на лініі |згарнуць схему = }} '''Малое кальцо Маскоўскай чыгункі''' (МК МЧ) — акруговая [[чыгуначная лінія]] ў [[Масква|Маскве]], таксама вядомая як '''Маскоўская кальцавая чыгунка''' (МКЧ) і '''Маскоўская акружная чыгунка''' (МАЧ). З’яўляецца часткай Маскоўска-Курскага рэгіёна [[Маскоўская чыгунка|Маскоўскай чыгункі]]. З 1917 па 1960 гады была афіцыйнай мяжой горада.<ref>Распараджэнне [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]] «Аб далучэнні да горада Масквы тэрыторыі, якая ўваходзіць у межы паласы адчужэння пад Маскоўскую Акружную дарогу», гл. «Збор узаканенняў і распараджэнняў урада, які выдаецца пры ўрадавым Сенаце» №141 ад 20 чэрвеня (ст.ст.) 1917 г.</ref> Працягласць кальца — 54 км, з улікам прылеглых галін і пад’язных шляхоў — 145 км. З дзесяццю радыяльнымі чыгуначнымі кірункамі (дзевяць кірункаў [[Маскоўская чыгунка|Маскоўскай чыгункі]] і адзін [[Акцябрская чыгунка|Акцябрскай чыгункі]]) кальцо звязана 22 злучальнымі галінамі. Малое кальцо — зручнае «плячо» для перакідання цягнікоў з адной радыяльнай магістралі на іншую, да гэтага часу яно з’яўляецца тарыфным пунктам, па якім вызначаецца працягласць руху (найкарацейшая адлегласць) грузаў, што перавозяцца{{sfn|Ленский|2013|с=7}}. Маскоўская акруговая чыгунка<ref>{{cite web|url=http://www.parovoz.com/maps/mozhd.gif|title=Карта ММЖД|archive-url=https://archive.today/20120906070709/http://www.parovoz.com/maps/mozhd.gif|archive-date=2012-09-06}}</ref> была пабудавана вакол [[Масква|Масквы]] па праекце інжынера П. І. Рашэўскага ў 1903—1908 гг. Кальцо атрымалася не зусім круглым: на паўночным захадзе яно адцягваецца на 12 км, а на поўдні праходзіць у 5 км ад Крамля<ref name="autogenerated3">{{cite web|lang=ru|url=http://www.rg.ru/2010/12/25/poezd.html|title=Москва: Малое железнодорожное кольцо реконструируют для пассажирских перевозок|website=Российская газета|date=2010-12-25|access-date=2017-12-15|archive-date=2017-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215221244/https://rg.ru/2010/12/25/poezd.html|url-status=live}}</ref>. Станцыі былі спраектаваны пад кіраўніцтвам архітэктараў [[Аляксандр Ніканоравіч Памеранцаў|А. Н. Памеранцава]] і [[Мікалай Уладзіміравіч Маркоўнікаў|М. У. Маркоўнікава]] і ўяўляюць сабой выдатныя творы ў стылі [[ар-нуво]]. Лінія адкрыта {{СС|2|жніўня|1908 года|19|ліпеня}}. Адлік [[Вярста|вёрст]] чыгункі пачынаўся ад пункта яе перасячэння з [[Мікалаеўская чыгунка|Мікалаеўскай чыгункай]], па гадзіннікавай стрэлцы. Да 1934 года на лініі ажыццяўляліся пасажырскія перавозкі. У далейшым да 2016 года лінія выкарыстоўвалася толькі для грузавых перавозак і абслугоўвання прамысловых прадпрыемстваў горада. У 2012 годзе на лініі было 12 дзейных тэхнічных станцый без пасажырскай працы. У 2012—2016 гадах была ажыццёўлена рэканструкцыя Малога кальца для арганізацыі на першым і другім галоўных шляхах руху пасажырскіх электрацягнікоў. З 2016 года на МК МЧ курсуюць электрацягнікі ўнутрыгарадскога кальцавога маршруту<ref name=МКЖД>{{cite web|url=http://mkzd.ru|title=Московское центральное кольцо (МЦК) – новый вид удобного наземного транспорта для быстрого передвижения по Москве.|publisher=mkzd.ru|access-date=2012-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120223170200/http://mkzd.ru/|archive-date=2012-02-23|url-status=dead}}</ref><ref name=MosmetroMCC>{{cite web|url=http://mosmetro.ru/mcc/|title=Московское центральное кольцо (МЦК) призвано стать неотъемлемой частью современной транспортной системы города, распределяющей пассажиропотоки столицы.|publisher=Московский метрополитен (официальный сайт)|access-date=2016-09-13|archive-date=2021-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308204508/https://mosmetro.ru/mcc/|url-status=live}}</ref><ref name="Ъ-Огонек">{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc/3023880|title=МКЖД — железнодорожный транспорт, правила проезда на котором регулируются другими нормативными документами. (Д.Пегов, начальник Московского метрополитена).|author=[[Коммерсантъ]]|website=|date=2016-07-04|publisher=|access-date=2016-09-13|archive-date=2016-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025095148/http://www.kommersant.ru/doc/3023880|url-status=live}}</ref>, які атрымаў афіцыйную назву '''[[Маскоўскае цэнтральнае кальцо]]''' ('''МЦК'''). Лінія пасажырскіх цягнікоў цесна інтэграваўная з [[Маскоўскі метрапалітэн|маскоўскім метрапалітэнам]], у тым ліку і ў яго сістэму аплаты праезду. На схемах метро адлюстроўваецца белай лініяй з чырвоным контурам з парадкавым нумарам {{MOSMETRO icon|14|20}}<ref>{{cite web|url=https://stroi.mos.ru/news/vtoraia-kol-tsievaia-liniia-poiavilas-na-skhiemie-mietro-moskvy|title=«Вторая кольцевая линия» появилась на схеме metro Москвы|date=2016-06-07|publisher=Информационная служба портала Комплекса градостроительной политики и строительства города Москвы|access-date=2016-06-12|archive-date=2016-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160917194836/http://stroi.mos.ru/news/vtoraia-kol-tsievaia-liniia-poiavilas-na-skhiemie-mietro-moskvy|url-status=live}}</ref>. Пасажырскі рух адкрыты 10 верасня 2016 года<ref>{{cite web|title=Московское центральное кольцо отроют 10 сентября|url=https://rg.ru/2016/08/10/reg-cfo/moskovskoe-centralnoe-kolco-otroiut-10-sentiabria.html|website=Российская газета|date=2016-08-10|access-date=2017-12-15|lang=ru|archive-date=2016-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816221948/https://rg.ru/2016/08/10/reg-cfo/moskovskoe-centralnoe-kolco-otroiut-10-sentiabria.html|url-status=live}}</ref>. Па нанава пабудаваным трэцім галоўным шляху даўжынёй 37 км (ад [[Прэсня (станцыя)|Прэсні]] да [[Угрэшская (станцыя)|Угрэшскай]] праз поўнач), станцыях і перадатачных галінах працягваецца ў скарочаных аб’ёмах грузавая праца<ref name="autogenerated21">{{cite web|url=http://www.stopstamp.ru/statty/2xr151qmkixwle7vrcuc.html|title=ДО СКОРОЙ ВСТРЕЧИ, ГОРОДСКАЯ ЭЛЕКТРИЧКА!|publisher=www.stopstamp.ru|access-date=2017-12-15|archive-date=2016-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20161021104006/http://stopstamp.ru/statty/2xr151qmkixwle7vrcuc.html|url-status=live}}</ref><ref name="autogenerated5">{{cite news|url=http://government.ru/docs/20466/|title=Правительство РФ. О мерах по развитию Малого кольца Московской железной дороги и её радиальных направлений|author=|quote=|date=2015-11-10|publisher=Официальный сайт Правительства России|access-date=2016-01-03|archive-date=2016-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160812034318/http://government.ru/docs/20466/}}</ref>. == Зноскі == <references group="заўв"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = Ленский И. Л.|загаловак = Московская кругосветка: второй век, вторая жизнь|месца = М.|выдавецтва = Деловой ритм|год = 2013|старонак = 192|isbn = 978-5-903291-16-8|тыраж = 700|ref=Ленский}} * {{артыкул|загаловак=Электричка для мегаполиса|выданне=«[[Московский железнодорожник]]»|год=2011|нумар=25 (29 чэрвеня — 5 ліпеня)|старонкі=1—2}} * [https://viewer.rusneb.ru/ru/rsl01001843432?page=1 Сытин П. В. «Вокруг современной Москвы (По окружной железной дороге)», со схематическим планом Москвы в тексте; Москва, Московский отдел народного образования, 1930 год] * [[:Файл:Альбом исполнительных типовых чертежей Московской окружной железной дороги 1903-1908. Том 1.pdf|«Альбом исполнительных типовых чертежей (с объяснительным текстом) : 1903—1908 (том 1)»; МПС, Управление по сооружению Московской окружной ж. д.]] * [[:Файл:Альбом исполнительных типовых чертежей Московской окружной железной дороги 1903-1908. Том 2.pdf|«Альбом исполнительных типовых чертежей (с объяснительным текстом), 1903—1908 (том 2)»; МПС, Управление по сооружению Московской окружной ж. д.]] * [[:Файл:Альбом московской окружной железной дороги (1908).pdf|Альбом московской окружной железной дороги.]] — М., 1908. * ''Останкович, Н. Н.'' [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/16101-ostankovich-n-n-putevoditel-po-moskovskoy-okruzhnoy-zheleznoy-doroge-m-1912 Путеводитель по Московской окружной железной дороге…] — М., 1912. — 86 с.: іл. * {{cite news|url=http://b-m.info/upload/iblock/d89/d89be011c1dec3178e0d950d1497a523.pdf|title=Московская кругосветка № 23 (54)|author=|quote=|date=2015-06-24|publisher=Большая Москва|access-date=2015-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304091718/http://b-m.info/upload/iblock/d89/d89be011c1dec3178e0d950d1497a523.pdf|archive-date=2016-03-04|url-status=dead}} * [[Васькин, Александр Анатольевич|Аляксандр Васькін]]. Московская окружная. К открытию МКЖД/Историк, 2016, 9, стар. 54-60. * Юрый Ягораў. Московская Окружная железная дорога. Путеводитель. — М.: Москва, которой нет, 2017. — 272 С. — ISBN 978-5-9907559-4-9 == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://mkmzd.ru/ Сайт пра Малое кальцо МЧ] * [https://web.archive.org/web/20120223170200/http://mkzd.ru/ Афіцыйны сайт праекта рэканструкцыі і арганізацыя пасажырскага руху па МКЧ] * [http://www.all-photo.ru/empire/index.ru.html?id=4529 Пабудовы Маскоўскай акруговай чыгункі ] * [http://www.noorderlingen.org/pages/mkmzhd-07-likhobory.htm Удоўж паўночнай часткі Малога кальца Маскоўскай чыгункі] [[Катэгорыя:Аб’екты культурнай спадчыны Расіі]] [[Катэгорыя:Малое кальцо Маскоўскай чыгункі| ]] 97vkxdkbw32tnk09sja79bw6vzc0ecr 0 808573 5148076 5147173 2026-05-28T20:12:58Z JerzyKundrat 174 5148076 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч | партрэт = Kostrowicki Daniel 83.jpg }} '''Даніэль Кастравіцкі''' ({{lang-pl|Daniel Kostrowicki}}, псеўд.: «Данака»; {{ДН|||1908}} — {{ДС|||1942}}, {{МС|Вільня||}}) — польскі вайсковец, удзельнік падполля на Віленшчыне ў час [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Біяграфія == Належаў да шляхецкага рода [[Кастравіцкія|Кастравіцкіх]]. Нарадзіўся ў мнагадзетнай сям’і лекара, беларускага грамадскага дзеяча [[Амброзій Кастравіцкі|Амброзія Кастравіцкага]] і [[Марыя Стэфанія Кастравіцкая|Марыі з Багушэўскіх]]. Пляменнік [[Карусь Каганец|Каруся Каганца]] (Казіміра Кастравіцкага). Пасля падзелу Польшчы ў 1939 годзе Даніэль Кастравіцкі апынуўся ў [[Вільня|Вільні]]. Ён адразу ўключыўся ў дзейнасць польскага вайсковага падполля, якое змагалася як супраць нацысцкай акупацыі, так і супраць савецкіх спецслужб. Меў вайсковае званне падхарунжага. Быў на чале баявой групы, якая пазней увайшла ў склад [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]]. Адной з вядомых аперацый яго групы стала нападзенне ў Вільні на выяўленых агентаў [[НКВД]]. У 1941—1942 гадах Даніэль Кастравіцкі стаў байцом дыверсійнай арганізацыі «Вахлаж» ({{lang-pl|Wachlarz}}), якая з’яўлялася аўтаномнай часткай Арміі Краёвай. Задачамі іх былі партызанскія дыверсіі ў тыле нямецкіх войскаў, каб сабатаваць наступленне Трэцяга рэйха на Усход. Даніэль Кастравіцкі служыў у V сектары «Вахлажа», які дзейнічаў у раёне [[Дзвінск]]а, [[Полацк]]а і [[Віцебск]]а. У 1942 годзе застрэлены ў Вільні на вуліцы<ref>[https://pawet.net/library/v_literature/mury/09/06/2/Андрэй_Брахоцкі.html pawet.net]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{продкі}} {{DEFAULTSORT:Кастравіцкі Даніэль}} [[Катэгорыя:Кастравіцкія|Даніэль]] 05px9gujqtclhhaxrgouy15gy192tw9 0 808620 5148083 5147527 2026-05-28T20:33:37Z Pabojnia 135280 афармленне, вкфктр 5148083 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | інструмент = {{hlist| [[Alto saxophone]] | [[tenor saxophone]]|[[soprano saxophone]]}} | гады актыўнасці = 1947–2014 }}'''Уолтэр Тэадор''' «'''Соні'''» '''Ролінз''' (7 верасня 1930 г. — 25 мая 2026 г.) — амерыканскі [[джаз]]авы тэнар-саксафаніст, які лічыцца адным з найважнейшых і найуплывоўнейшых джазавых музыкаў. За сем дзесяцігоддзяў кар’еры Ролінз запісаў больш за шэсцьдзесят альбомаў у якасці лідара. Яго альбом 1956 года ''«Saxophone Colossus»'' быў абраны для захавання Нацыянальным рэестрам аўдыязапісаў [[Бібліятэка Кангрэса|Бібліятэкі Кангрэса]] ў 2016 годзе. Шэраг яго кампазіцый, у тым ліку «St. Thomas», «Oleo», «Doxy» і «Airegin», сталі {{Не перакладзена 3|Джазавы стандарт|джазавымі стандартамі|ru|Джазовый стандарт}}. Ролінза часта называлі «найвялікшым жывым імправізатарам». Ролінз быў апошнім жывым з 57 джазавых музыкаў на фатаграфіі 1958 года ''«[[:en:A Great Day in Harlem|Вялікі дзень у Гарлеме]]»''. На працягу ўсёй яго кар’еры Ролінза называлі «саксафонным калосам». Ён быў узнагароджаны пажыццёвай [[Грэмі|прэміяй «Грэмі]]», а ў 2011 годзе быў узнагароджаны прэміяй Цэнтра Кенэдзі. Яго прызналі вызначальнай фігурай джазавага жанру.<ref name="NYTobit2">{{cite news|last=Keepnews|first=Peter|url=https://www.nytimes.com/2026/05/25/arts/music/sonny-rollins-dead.html|title=Sonny Rollins, Giant of the Jazz Saxophone, Is Dead at 95|newspaper=[[The New York Times]]|date=May 25, 2026|access-date=May 26, 2026|issn=0362-4331}}</ref><ref name="rolling2">{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/sonny-rollins-jazz-legend-saxophone-colossus-dead-obit-1234715446/|title=Sonny Rollins, Jazz's Saxophone Colossus and Greatest Improvisor, Dead at 95|magazine=[[Rolling Stone]]|date=May 25, 2026|access-date=May 25, 2026}}</ref> [[Файл:Sonny_Rollins_concert_in_Helsinki_1972_(JOKAHBL3F_C32-3).tif|справа|міні|308x308пкс|Ролінз выступае ў Хельсінкі ў 1972 годзе]] == Уплыў, творчасць і спадчына == Ролінз шырока прызнаны адным з найважнейшых і найуплывовейшых джазавых музыкаў.<ref name="ALLMUSIC">{{Cite web|url=http://www.allmusic.com/artist/sonny-rollins-mn0000039656/biography|title=Sonny Rollins &#124; Biography|author=Nastos|first=Michael G.|website=[[AllMusic]]|date=1930-09-07|access-date=2015-07-28}}</ref><ref name="NYT-20240318">{{cite news|last=Garner|first=Dwight|title=This Jazz Legend Is His Own Work in Progress - The private musings of Sonny Rollins reveal an artist devoted to the rigors of self-improvement.|url=https://www.nytimes.com/2024/03/18/books/review/notebooks-of-sonny-rollins.html|date=March 18, 2024|work=[[The New York Times]]|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20240318194515/https://www.nytimes.com/2024/03/18/books/review/notebooks-of-sonny-rollins.html|archive-date=March 18, 2024|access-date=March 20, 2024}}</ref> Ролінза часта называлі «найвялікшым жывым імправізатарам». <ref>{{Cite news|accesdate=John Fordham (jazz critic)}}</ref> Ролінз у розны час іграў на тэнар-саксафоне Selmer Mark VI<ref name="jazztimes1">{{Cite web|url=http://jazztimes.com/articles/21052-sonny-rollins-summoning-the-muse|title=Jazz Articles: Sonny Rollins: Summoning the Muse|author=Primack|first=Bret|website=Jazztimes.com|date=1949-01-20|access-date=2015-11-13}}</ref> і Buescher Aristocrat<ref>{{Cite web|url=http://www.organissimo.org/forum/index.php?/topic/56916-a-tale-of-some-saxophones/|title=A Tale of Some Saxophones - Miscellaneous Music - organissimo forums|website=Organissimo.org|date=January 13, 2010|access-date=2015-11-13}}</ref>. У 1970-х гадах ён запісваў альбом ''Easy Living'' на сапрана-саксафоне. Яго любімымі муштукамі былі муштукі Ота Лінка і Берга Ларсена<ref>{{Cite web|url=http://sonnyrollins.com/frequentlyaskedquestions/|title=FAQ|publisher=Sonny Rollins|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117025806/http://sonnyrollins.com/frequentlyaskedquestions/|archive-date=November 17, 2015|access-date=2015-11-13|url-status=dead}}</ref>. Ён выкарыстоўваў язычкі сярэдняй таўшчыні Frederick Hemke<ref name="jazztimes1" />. Гук Ролінза апісвалі як «рэзкі і чысты».<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.westword.com/music/the-ten-best-saxophonists-of-all-time-5697660|title=The ten best saxophonists of all time|author=Solomon|first=Jon|website=Westword.com|date=August 7, 2013|access-date=2025-03-22}}</ref> Як саксафаніста, яго спачатку прыцягвалі скачковыя гукі і [[Рытм-н-блюз|R&B]]-гучанне такіх выканаўцаў, як Луі Джордан, але неўзабаве ён трапіў у мэйнстрымную традыцыю тэнар-саксафона. Нямецкі крытык Іаахім-Эрнст Берэндт апісаў гэтую традыцыю як такую, што знаходзіцца паміж двума полюсамі: моцнай гучнасцю Коўлмана Хокінса і лёгкай гнуткай фразіроўкай Лестэра Янга, які так натхніў імклівую імправізацыю бібопа ў 1950-х гадах.<ref>{{cite book|last=Berendt|first=Joachim|title=The Jazz Book|publisher=Paladin|year=1976|page=229}}</ref> Сярод іншых уплывовых асоб на яго тэнар-саксафон — [[Бен Уэбстэр|Бэн Вэбстэр]] і Дон Баяс. У падлеткавым узросце на Ролінза моцна паўплываў альт-саксафаніст Чарлі Паркер.<ref>{{Cite web|url=http://www.jazz.com/features-and-interviews/2009/11/13/in-conversation-with-sonny-rollins|title=In Conversation with Sonny Rollins – Jazz.com &#124; Jazz Music – Jazz Artists – Jazz News|website=Jazz.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20151022063033/http://www.jazz.com/features-and-interviews/2009/11/13/in-conversation-with-sonny-rollins|archive-date=October 22, 2015|access-date=2015-11-13|url-status=dead}}</ref> У гады навучання ў сярэдняй школе яго настаўнікам быў піяніст і кампазітар [[Тэлоніус Монк|Тэланіус Монк]], і ён часта рэпеціраваў у яго кватэры.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=jk3Bx7KfdO8C&q=rollins+thelonious+monk+high+school&pg=PA118|title=Thelonious Monk: The Life and Times of an American Original|author-link=Robin Kelley|first=Robin|last=Kelley|page=118|date=December 8, 2009|publisher=Simon and Schuster|access-date=2015-11-13|isbn=9781439190494}}</ref> У 2011 годзе [[Барак Абама]] ўзнагародзіў яго Нацыянальным медалём мастацтваў; Абама сказаў, што Ролінз натхніў яго «рызыкаваць, на што ён бы інакш не пайшоў». Яго калега-саксафаніст Брэнфард Марсаліс ахарактарызаваў Ролінза, разам з [[Луі Армстранг]]ам, як «найвялікшага імправізатара ў гісторыі джаза».<ref name="guardian">{{Cite news|last=Beaumont-Thomas|first=Ben|date=2026-05-26|title=Sonny Rollins, colossus of jazz saxophone, dies aged 95|url=https://www.theguardian.com/music/2026/may/26/sonny-rollins-jazz-saxophone-dies-aged-95|access-date=2026-05-26|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> Пасля смерці Ролінза згадвалі яго уплыў на джазавую музыку. PBS назваў Ролінза «няўрымслівым геніем джаза».<ref name="PBS">{{Cite web|url=https://www.pbs.org/newshour/arts/sonny-rollins-saxophonist-and-restless-genius-of-jazz-dead-at-95|title=Sonny Rollins, saxophonist and restless genius of jazz, dead at 95|date=May 26, 2026|publisher=PBS|access-date=May 26, 2026}}</ref> ''[[The New York Times|Нью-Ёрк Таймз]]'' у сваім некралогу пра Ролінза назвала яго «Гігантам джазавага саксафона» і заявіла, што яго «моцны і вынаходлівы падыход» да тэнар-саксафона зрабіў яго адным з «дамінуючых джазавых музыкаў пасля Другой сусветнай вайны».<ref name="NYTobit">{{cite news|last=Keepnews|first=Peter|url=https://www.nytimes.com/2026/05/25/arts/music/sonny-rollins-dead.html|title=Sonny Rollins, Giant of the Jazz Saxophone, Is Dead at 95|newspaper=[[The New York Times]]|date=May 25, 2026|access-date=May 26, 2026|issn=0362-4331}}</ref> На працягу ўсёй сваёй кар’еры яго называлі «саксафонным калосам».<ref name="BBCobit">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c1e224dwz18o|title=Jazz legend Sonny Rollins dies aged 95|author=Mann|first=Toby|date=May 25, 2026|publisher=[[BBC]]|access-date=May 26, 2026}}</ref> [[BBC]] адзначыла яго доўгія музычныя сола і лічыла Ролінза адным з лепшых імправізатараў у музычнай індустрыі.<ref name="BBCobit" /> Часопіс ''[[Rolling Stone]]'' напісаў, што Ролінз «пераасэнсаваў мову жанру [джаз]» сваімі імправізацыйнымі навыкамі.<ref name="rolling">{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/sonny-rollins-jazz-legend-saxophone-colossus-dead-obit-1234715446/|title=Sonny Rollins, Jazz's Saxophone Colossus and Greatest Improvisor, Dead at 95|magazine=[[Rolling Stone]]|date=May 25, 2026|access-date=May 25, 2026}}</ref> Часопіс ''[[Variety]]'' у сваім некралогу назваў Ролінза «рэвалюцыйным» голасам джаза.<ref name="variety">{{Cite web|url=https://variety.com/2026/music/news/sonny-rollins-dead-jazz-saxophone-colossus-1236758510|title=Sonny Rollins, Jazz's 'Saxophone Colossus,' Dies at 95|author=Morris|first=Chris|author-link=Chris Morris (music writer)|website=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=May 25, 2026|access-date=May 25, 2026}}</ref>[[Файл:Sonny_Rollins_at_Newport_2008.jpg|міні|200x200пкс|Ролінз на джазавым фестывалі ў Ньюпарце ў 2008 годзе]] == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' {| class="wikitable sortable" |- style="background:#ffdead;" ! align="center" valign="bottom" width="30" |Год ! align="center" valign="bottom" width="290" |Назва |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1953 | align="left" valign="top" |''Sonny Rollins with the Modern Jazz Quartet'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1954 | align="left" valign="top" |''Moving Out'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1955 | align="left" valign="top" |''Work Time'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1956 | align="left" valign="top" |''Sonny Rollins Plus 4'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1956 | align="left" valign="top" |''Tenor Madness'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1956 | align="left" valign="top" |''Saxophone Colossus'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1956 | align="left" valign="top" |''Rollins Plays for Bird'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1956 | align="left" valign="top" |''Tour de Force'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1956 | align="left" valign="top" |''Sonny Boy'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1957 | align="left" valign="top" |''Sonny Rollins, Volume 1'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1957 | align="left" valign="top" |''Way Out West'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1957 | align="left" valign="top" |''Sonny Rollins, Vol. 2'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1957 | align="left" valign="top" |''The Sound of Sonny'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1957 | align="left" valign="top" |''Newk’s Time'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1957 | align="left" valign="top" |''Sonny Rollins Plays (split album with Thad Jones)'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1958 | align="left" valign="top" |''Freedom Suite'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1958 | align="left" valign="top" |''Sonny Rollins and the Big Brass'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1958 | align="left" valign="top" |''Sonny Rollins and the Contemporary Leaders'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1962 | align="left" valign="top" |''The Bridge'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1962 | align="left" valign="top" |''Sonny’s Time'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1962 | align="left" valign="top" |''What’s New?'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1963 | align="left" valign="top" |''Sonny Meets Hawk!'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1964 | align="left" valign="top" |''Now’s the Time'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1964 | align="left" valign="top" |''The Standard Sonny Rollins'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1965 | align="left" valign="top" |''Sonny Rollins on Impulse!'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1966 | align="left" valign="top" |''Alfie'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1966 | align="left" valign="top" |''East Broadway Run Down'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1972 | align="left" valign="top" |''Next Album'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1973 | align="left" valign="top" |''Horn Culture'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1975 | align="left" valign="top" |''Nucleus'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1976 | align="left" valign="top" |''The Way I Feel'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1977 | align="left" valign="top" |''Easy Living'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1979 | align="left" valign="top" |''Don’t Ask'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1980 | align="left" valign="top" |''Love at First Sight'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1981 | align="left" valign="top" |''No Problem'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1982 | align="left" valign="top" |''Reel Life'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1984 | align="left" valign="top" |''Sunny Days, Starry Nights'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1987 | align="left" valign="top" |''Dancing in the Dark'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1989 | align="left" valign="top" |''Falling in Love with Jazz'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1991 | align="left" valign="top" |''Here’s to the People'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1993 | align="left" valign="top" |''Old Flames'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1996 | align="left" valign="top" |''Sonny Rollins + 3'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |1998 | align="left" valign="top" |''Global Warming'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |2000 | align="left" valign="top" |''This Is What I Do'' |- |- bgcolor="#efefef" | align="left" valign="top" |2006 | align="left" valign="top" |''Sonny, Please'' |} == Ганаровыя званні і ўзнагароды == * Абраны ў Залу славы джаза ''DownBeat'' (1973)<ref>{{Cite web|url=http://www.downbeat.com/default.asp?sect=stories&subsect=story_detail&sid=1020|title=DownBeat Magazine|website=Downbeat.com|access-date=2016-05-20}}</ref> * Ганаровы доктар мастацтваў Бард-каледжа (1992)<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/1992/05/24/us/commencements-at-georgetown-a-speech-on-education-s-ills.html|title=COMMENCEMENTS - At Georgetown, a Speech on Education's Ills|website=[[The New York Times]]|date=1992-05-24|access-date=2016-05-20}}</ref> * Ганаровы доктар музыкі Уэсліянскага ўніверсітэта (1998)<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/1998/05/25/nyregion/commencements-speakers-counsel-courage-perseverance-and-hope.html|title=Commencements - Speakers Counsel Courage, Perseverance and Hope|author=Christian|first=Nichole M.|website=[[The New York Times]]|date=1998-05-25|access-date=2016-05-20}}</ref> * Ганаровы доктар музыкі Лонг-Айлендскага ўніверсітэта (1998)<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gZIjT8PgJMEC&q=sonny+rollins+long+island+university+1998&pg=PA438|editor-first=Andy|editor-last=Gregory|title=The International Who's Who in Popular Music 2002|page=438|publisher=Europa Publications|access-date=2016-05-20|isbn=9781857431612|year=2002}}</ref> * Ганаровы доктар музыкі [[Універсітэт імя В. Дзюка|Універсітэта Дзюка]] (1999)<ref>{{Cite web|url=https://trustees.duke.edu/honorary-degrees-past-recipients/1990-1999|title=1990-1999 &#124; Board of Trustees|website=Trustees.duke.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20180201100835/https://trustees.duke.edu/honorary-degrees-past-recipients/1990-1999|archive-date=February 1, 2018|access-date=2016-05-20|url-status=dead}}</ref> * Ганаровы доктар музыкі Кансерваторыі музыкі Новай Англіі (2002)<ref>{{Cite web|url=http://jazztimes.com/articles/21986-sonny-rollins-accepts-honorary-degree|title=Jazz Articles: Sonny Rollins Accepts Honorary Degree|author=Carlson|first=Russell|website=Jazztimes.com|date=February 23, 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20160407175339/http://jazztimes.com/articles/21986-sonny-rollins-accepts-honorary-degree|archive-date=April 7, 2016|access-date=2016-05-20|url-status=dead}}</ref> * Ганаровы доктар музыкі Музычнага каледжа Берклі (2003)<ref>{{Cite web|url=https://www.berklee.edu/about/honorary-degree-recipients|title=Honorary Degree Recipients &#124; Berklee College of Music|website=Berklee.edu|access-date=2016-05-20}}</ref> * [[Грэмі|Прэмія «Грэмі»]] за дасягненні ўсяго жыцця (2004)<ref>{{Cite web|url=https://www.awardsandshows.com/features/grammy-lifetime-achievement-382.html|title=Grammy Lifetime Achievement Award – Grammy Award for Lifetime Achievement|website=awardsandshows.com}}</ref> * Узнагарода «Залатая талерка» Амерыканскай акадэміі дасягненняў, уручаная членам Савета па ўзнагародах Карымам Абдул-Джабарам (2006 г.)<ref>{{Cite web|url=https://achievement.org/our-history/golden-plate-awards/#the-arts|title=Golden Plate Awardees of the American Academy of Achievement|website=Achievement.org|publisher=[[American Academy of Achievement]]}}</ref><ref>{{cite news|date=2006|title=2006 Summit Highlights Photo|url=https://achievement.org/summit/2006/|quote=Saxophone colossus and 2006 Academy guest of honor Sonny Rollins performs at the 20th Century Fox Studio.}}</ref> * [[Polar Music Prize|Прэмія Polar Music Prize]] «больш за 50 гадоў адзін з самых магутных і асабістых галасоў у джазе» (2007) * Ганаровы доктар музыкі каледжа Колбі (2007)<ref>{{Cite web|url=https://www.colby.edu/commencement/2007-2/honorary/sonny-rollins/|title=Sonny Rollins &#124; Commencement &#124; Colby College|website=Colby.edu|date=2007-05-27|access-date=2016-05-20}}</ref> * Аўстрыйскі крыж Ганаровага ордэна за навуку і мастацтва 1-й ступені (2009 г.)<ref>{{Cite web|lang=de|url=http://www.parlament.gv.at/PAKT/VHG/XXIV/AB/AB_10542/imfname_251156.pdf|title=Reply to a parliamentary question|access-date=January 2, 2013|page=1919}}</ref> * Ганаровы доктар музыкі [[Ратгерскі ўніверсітэт|Рутгерскага ўніверсітэта]] (2009)<ref>{{Cite web|url=http://news.rutgers.edu/news-releases/2009/04/rutgers-to-confer-fi-20090409#.VvaB8iiQnII|title=Rutgers to Confer Five Honorary Degrees at May Commencement; Fashion Designer-Entrepreneur Marc Eckō to Receive Doctor of Humane Letters and Deliver Keynote Address &#124; Media Relations|website=News.rutgers.edu|date=2009-04-09|access-date=2016-05-20}}</ref> * Нацыянальны медаль мастацтваў (2010)<ref>{{Cite web|url=https://obamawhitehouse.archives.gov/the-press-office/2011/03/01/president-obama-award-2010-national-medal-arts-and-national-humanities-m|title=President Obama to Award 2010 National Medal of Arts and National Humanities Medal &#124; The White House|website=[[Whitehouse.gov]]|date=March 1, 2011|access-date=2013-01-31}}</ref> * Прэмія Майлза Дэвіса на Манрэальскім джазавым фестывалі (2010)<ref>{{Cite web|url=http://www.montrealjazzfest.com/artists/artist.aspx?id=4150|title=Artist : Sonny Rollins – Festival International de Jazz de Montréal|website=Montrealjazzfest.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120302222910/http://www.montrealjazzfest.com/artists/artist.aspx?id=4150|archive-date=March 2, 2012|access-date=2013-01-31|url-status=dead}}</ref> * Абраны ў [[Амерыканская акадэмія мастацтваў і навук|Амерыканскую акадэмію мастацтваў і навук]] (2010)<ref>{{Cite web|url=http://jazztimes.com/articles/25998-sonny-rollins-elected-member-of-american-academy-of-arts-and-sciences|title=Sonny Rollins Elected Member of American Academy of Arts and Sciences|website=Jazztimes.com|date=2010-04-23|access-date=2016-06-10}}</ref> * Медаль Эдварда Макдаўэла (2010)<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/theatre/theatre-news/8447621/MacDowell-Medal-winners-1960-2011.html|title=MacDowell Medal winners 1960-2011|website=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|date=13 April 2011|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/culture/theatre/theatre-news/8447621/MacDowell-Medal-winners-1960-2011.html|archive-date=January 12, 2022|url-status=live}}</ref> * Ушанаванне Кенэдзі-цэнтрам у яго 81-ы дзень нараджэння (7 верасня 2011 г.) * Ганаровы доктар музыкі Джульярдскай школы (май 2013 г.)<ref name="juill">[http://www.juilliard.edu/journal/1305/honorary-degrees «7 to Be Presented With Honorary Degrees»], [[Джульярдская школа|Juilliard School]]. {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130725232135/http://www.juilliard.edu/journal/1305/honorary-degrees}}. Retrieved September 14, 2013.</ref> * Ганаровы доктар музыкі [[Хартфардскі ўніверсітэт|Хартфардскага ўніверсітэта]] (2015)<ref>Steinberger, Barbara (April 20, 2015) [http://unotes.hartford.edu/announcements/2015/04/2015-04-20-commencement-speakers-will-bring-a-global-perspective.aspx «Commencement Speakers Will Bring a Global Perspective»]. Unotes Daily.</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Выканаўцы Verve Records]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Нацыянальным медалём ЗША ў галіне мастацтваў]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1930 годзе]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Саксафаністы ЗША]] kcdpss0xs445tcmulfoqb46mcfdp0yq 0 808632 5148212 5147721 2026-05-29T07:26:13Z Feeleman 163471 5148212 wikitext text/x-wiki {{Гэты артыкул|пра фільм|Я — легенда|Пра раман}} {{Фільм|Выява=Лагатып Легенда.png}} '''Я — легенда''' ({{Lang-en|I Am Legend}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[Постапакаліптыка|постапакаліптычны]] [[Баявік (кінажанр)|баявік]]-[[трылер]] 2007 года рэжысёра [[Фрэнсіс Лоўрэнс|Фрэнсіса Лоўрэнса]], зняты паводле сцэнарыя [[Аківа Голдзмэн]]а і [[Марк Пратасевіч|Марка Пратасевіча]]. Галоўную ролю ў фільме выканаў [[Уіл Сміт]], які сыграў [[Ваеннаслужачы|ваеннага]] [[Вірусалогія|вірусолага]] [[Армія ЗША|арміі ЗША]] Роберта Нэвіла<ref name=":0">{{Cite web|lang=en-US|url=https://editorial.rottentomatoes.com/article/box-office-guru-wrapup-will-smith-rescues-industry-with-explosive-opening-for-i-am-legend/|title=Box Office Guru Wrapup: Will Smith Rescues Industry With Explosive Opening For I Am Legend|website=editorial.rottentomatoes.com|access-date=2026-05-28}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/title/tt0480249/|title=I Am Legend|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-28}}</ref>. Стужка заснавана на аднайменным рамане [[Рычард Мэтысан|Рычарда Мэтысана]]. Падзеі разгортваюцца ў Нью-Ёрк пасля таго, як вірус, першапачаткова створаны як лекі ад раку, знішчыў большую частку чалавецтва. Нэвіл застаецца апошнім чалавекам у горадзе, акрамя мутантаў, якія выходзяць толькі ноччу. Маючы імунітэт да віруса, ён спрабуе стварыць [[Антыдоты|проціяддзе]] і адначасова абараняецца ад варожых істот<ref name=":1" />. Фільм стаў трэцяй экранізацыяй рамана пасля карцін «{{Не перакладзена 5|Апошні чалавек на Зямлі (фільм, 1964)|Апошні чалавек на Зямлі|4=The Last Man on Earth (1964 film)}}» (1964) і «{{Не перакладзена 5|Чалавек-амега|4=The Omega Man}}» (1971). Распрацоўка фільма студыяй [[Warner Bros. Pictures]] пачалася яшчэ ў 1994 годзе. На розных этапах да праекта далучаліся розныя [[акцёр]]ы і [[рэжысёр]]ы, аднак вытворчасць неаднаразова адкладвалася праз высокі бюджэт сцэнарыя. Здымкі стартавалі ў 2006 годзе ў [[Нью-Ёрк]] і пераважна праходзілі непасрэдна на вуліцах горада. Адной з найбольш маштабных стала сцэна на [[Бруклінскі мост]], кошт здымак якой склаў каля 5 мільёнаў долараў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.reuters.com/article/filmNews/idUSN2335654320070424|title=Government agencies cover filmmakers in red tape|author=Joseph Steuer|archive-url=https://web.archive.org/web/20071116195005/http://www.reuters.com/article/filmNews/idUSN2335654320070424|archive-date=2007-11-16|access-date=2026-05-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/television/features/e3i75150efee777f4aeaf5bf8e90b207030|title=A 'Legend' in the Making|author=Joseph Steuer|date=2007-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011204523/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/television/features/e3i75150efee777f4aeaf5bf8e90b207030|archive-date=2007-10-11|access-date=2026-05-28}}</ref>. Прэм’ера адбылася 14 снежня 2007 года ў Злучаных Штатах і [[Канада|Канадзе]]. Стужка паказала рэкордныя касавыя зборы для не-каляднага фільма, выпушчанага ў снежні ў ЗША, і ў выніку стала [[2007 год у гісторыі кіно|сёмым самым прыбытковым фільмам 2007 года]]. Карціна сабрала 256 мільёнаў долараў у паўночнаамерыканскім пракаце і яшчэ 329 мільёнаў у міжнародным, што ў агульнай складанасці склала 585 мільёнаў долараў<ref name=":0" />. == У ролях == * [[Уіл Сміт]] — Роберт Нэвіл * [[Алісэ Брага|Аліса Брага]] — Ганна * [[Чарлі Тахан]] — Ітан * Эбі і Кона — Саманта, [[Нямецкая аўчарка|нямецкі аўчарка]] Роберта * [[Дэш Міхок]] — альфа-самец начных * [[Эма Томпсан]] — Аліса Крыпін * [[Салі Рычардсан]] — Зоя Нэвіл, жонка Роберта * [[Уілау Сміт]] — Марлі Нэвіл, дачка Роберта * Джаана Нумата — альфа-самка начных * [[Дарэл Фостэр]] — салдат, які суправаджаў Нэвіла напачатку ўспышкі. * Пэт Фрэйлі — [[прэзідэнт ЗША]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://www.warnerbros.com/i-am-legend}} * {{Imdb title|0480249}} * {{Metacritic film}} [[Катэгорыя:Фільмы кампаніі Warner Bros.]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Джэймс Ньютан Ховард]] [[Катэгорыя:Фільмы Фрэнсіса Лоўрэнса]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Нью-Ёрк]] [[Катэгорыя:Фільмы-трылеры 2007 года]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2007 года]] [[Катэгорыя:Фільмы 2007 года]] [[Катэгорыя:Навукова-фантастычныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Постапакаліптычныя фільмы]] [[Катэгорыя:Фільмы Heyday Films]] [[Катэгорыя:Фільмы жахаў ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы пра сабак]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] on9bd0nhazc9b30pepqil3t4lqi26b8 5148213 5148212 2026-05-29T07:26:45Z Feeleman 163471 афармленне 5148213 wikitext text/x-wiki {{Гэты артыкул|пра фільм|Я — легенда|Пра раман}} {{Фільм |Выява=Лагатып Легенда.png }} '''Я — легенда''' ({{Lang-en|I Am Legend}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[Постапакаліптыка|постапакаліптычны]] [[Баявік (кінажанр)|баявік]]-[[трылер]] 2007 года рэжысёра [[Фрэнсіс Лоўрэнс|Фрэнсіса Лоўрэнса]], зняты паводле сцэнарыя [[Аківа Голдзмэн]]а і [[Марк Пратасевіч|Марка Пратасевіча]]. Галоўную ролю ў фільме выканаў [[Уіл Сміт]], які сыграў [[Ваеннаслужачы|ваеннага]] [[Вірусалогія|вірусолага]] [[Армія ЗША|арміі ЗША]] Роберта Нэвіла<ref name=":0">{{Cite web|lang=en-US|url=https://editorial.rottentomatoes.com/article/box-office-guru-wrapup-will-smith-rescues-industry-with-explosive-opening-for-i-am-legend/|title=Box Office Guru Wrapup: Will Smith Rescues Industry With Explosive Opening For I Am Legend|website=editorial.rottentomatoes.com|access-date=2026-05-28}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/title/tt0480249/|title=I Am Legend|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-28}}</ref>. Стужка заснавана на аднайменным рамане [[Рычард Мэтысан|Рычарда Мэтысана]]. Падзеі разгортваюцца ў Нью-Ёрк пасля таго, як вірус, першапачаткова створаны як лекі ад раку, знішчыў большую частку чалавецтва. Нэвіл застаецца апошнім чалавекам у горадзе, акрамя мутантаў, якія выходзяць толькі ноччу. Маючы імунітэт да віруса, ён спрабуе стварыць [[Антыдоты|проціяддзе]] і адначасова абараняецца ад варожых істот<ref name=":1" />. Фільм стаў трэцяй экранізацыяй рамана пасля карцін «{{Не перакладзена 5|Апошні чалавек на Зямлі (фільм, 1964)|Апошні чалавек на Зямлі|4=The Last Man on Earth (1964 film)}}» (1964) і «{{Не перакладзена 5|Чалавек-амега|4=The Omega Man}}» (1971). Распрацоўка фільма студыяй [[Warner Bros. Pictures]] пачалася яшчэ ў 1994 годзе. На розных этапах да праекта далучаліся розныя [[акцёр]]ы і [[рэжысёр]]ы, аднак вытворчасць неаднаразова адкладвалася праз высокі бюджэт сцэнарыя. Здымкі стартавалі ў 2006 годзе ў [[Нью-Ёрк]] і пераважна праходзілі непасрэдна на вуліцах горада. Адной з найбольш маштабных стала сцэна на [[Бруклінскі мост]], кошт здымак якой склаў каля 5 мільёнаў долараў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.reuters.com/article/filmNews/idUSN2335654320070424|title=Government agencies cover filmmakers in red tape|author=Joseph Steuer|archive-url=https://web.archive.org/web/20071116195005/http://www.reuters.com/article/filmNews/idUSN2335654320070424|archive-date=2007-11-16|access-date=2026-05-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/television/features/e3i75150efee777f4aeaf5bf8e90b207030|title=A 'Legend' in the Making|author=Joseph Steuer|date=2007-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011204523/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/television/features/e3i75150efee777f4aeaf5bf8e90b207030|archive-date=2007-10-11|access-date=2026-05-28}}</ref>. Прэм’ера адбылася 14 снежня 2007 года ў Злучаных Штатах і [[Канада|Канадзе]]. Стужка паказала рэкордныя касавыя зборы для не-каляднага фільма, выпушчанага ў снежні ў ЗША, і ў выніку стала [[2007 год у гісторыі кіно|сёмым самым прыбытковым фільмам 2007 года]]. Карціна сабрала 256 мільёнаў долараў у паўночнаамерыканскім пракаце і яшчэ 329 мільёнаў у міжнародным, што ў агульнай складанасці склала 585 мільёнаў долараў<ref name=":0" />. == У ролях == * [[Уіл Сміт]] — Роберт Нэвіл * [[Алісэ Брага|Аліса Брага]] — Ганна * [[Чарлі Тахан]] — Ітан * Эбі і Кона — Саманта, [[Нямецкая аўчарка|нямецкі аўчарка]] Роберта * [[Дэш Міхок]] — альфа-самец начных * [[Эма Томпсан]] — Аліса Крыпін * [[Салі Рычардсан]] — Зоя Нэвіл, жонка Роберта * [[Уілау Сміт]] — Марлі Нэвіл, дачка Роберта * Джаана Нумата — альфа-самка начных * [[Дарэл Фостэр]] — салдат, які суправаджаў Нэвіла напачатку ўспышкі. * Пэт Фрэйлі — [[прэзідэнт ЗША]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт|https://www.warnerbros.com/i-am-legend}} * {{Imdb title|0480249}} * {{Metacritic film}} [[Катэгорыя:Фільмы кампаніі Warner Bros.]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Джэймс Ньютан Ховард]] [[Катэгорыя:Фільмы Фрэнсіса Лоўрэнса]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Нью-Ёрк]] [[Катэгорыя:Фільмы-трылеры 2007 года]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2007 года]] [[Катэгорыя:Фільмы 2007 года]] [[Катэгорыя:Навукова-фантастычныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Постапакаліптычныя фільмы]] [[Катэгорыя:Фільмы Heyday Films]] [[Катэгорыя:Фільмы жахаў ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы пра сабак]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] fww7tll2agpmdagvt3n009n4ko0ets1 0 808650 5147953 5147948 2026-05-28T12:25:20Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Біяграфія */ 5147953 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рудольф Казлоўскі''' ({{lang-pl|Rudolf Kozłowski}}, [[11 ліпеня]] [[1908]], [[Ракішкі]] — [[15 сакавіка]] [[1977]], [[Кракаў]]) — польскі [[Рэстаўрацыя|рэстаўратар]]. == Біяграфія == Скончыў польскую гімназію ў літоўскім [[Панявеж]]ы і ў 1927 годзе выехаў у [[Кракаў]], адначасова атрымаўшы польскае грамадзянства{{odn|Święch|1989|s=69}}. У 1932 годзе скончыў кракаўскую [[Дзяржаўная школа дэкаратыўнага мастацтва і мастацкай прамысловасці|Дзяржаўную школу дэкаратыўнага мастацтва і мастацкай прамысловасці]], а ў 1937 годзе кракаўскую [[Акадэмія прыгожых мастацтваў імя Яна матэйкі ў Кракаве|Акадэмію мастацтваў]] у майстэрні [[Фрыдэрык Паўч|Фрыдэрыка Паўча]]. У 1935 годзе пачаў працаваць на [[Вавель|Вавелі]] ў Кіраўніцтве аднаўлення Каралеўскага замка. У перыяд нямецкай акупацыі быў памочнікам рэстаўратара на Вавелі, таксама дзейнічаў у падполлі, распаўсюджваючы газету «[[Dziennik Polski]]»{{odn|Święch|1989|s=69}}. У 1949 годзе заняў пасаду кіраўніка рэстаўрацыйных майстэрняў Дзяржаўных мастацкіх збораў на Вавелі, затым галоўнага музейнага рэстаўратара{{odn|Święch|1989|s=70}}. Акрамя таго, з 1958 года кіраваў, як надзвычайны прафесар, Кафедрай тэхналогіі і тэарэтычнай кансервацыі [[Люблінскі каталіцкі ўніверсітэт|Люблінскага каталіцкага ўніверсітэта]]{{odn|Święch|1989|s=75}}. Кіраваў ліквідацыяй ваенных разбурэнняў у [[Марыяцкая капліца на Вавелі|Марыяцкай капліцы]] і рэстаўрацыяй насценнага жывапісу ў [[Капліца Святога Крыжа на Вавелі|капліцы Святога Крыжа]]{{odn|Święch|1989|s=71,73}}. У 1948–1952 гадах праводзіў тэхналагічныя даследаванні і рэстаўрацыю абраза [[Чэнстахоўскі абраз Маці Божай|Маці Божай Чэнстахоўскай]], вызначыўшы час стварэння цяперашняй версіі абраза каля 1430 года, а першаўзору — на перыяд паміж VII і IX стагоддзямі{{odn|Święch|1989|s=76-79}}<ref>{{cite web|author=Рудольф Козловский|url=http://czestochowa.ru/icon/kozlowski/ |title=История Ясногорского образа в свете технологических и искусствоведческих исследований|language=ru}}</ref>. Праводзіў таксама даследаванні сапраўднасці так званага [[Збруцкі ідал|Збруцкага ідала]], лічачы, што статуя была закапана яго паслядоўнікамі, а ў [[Збруч]]ы апынулася ў выніку зруху рэчышча ракі{{odn|Święch|1989|s=81}}. Рэстаўраваў таксама аб'екты, вынятыя ў 1973 годзе з магілы караля [[Казімір IV Ягелончык|Казіміра IV Ягелончыка]]{{odn|Święch|1989|s=47}}, а ў 1952 годзе — [[Дама з гарнастаем|Даму з гарнастаем]]. Пахаваны на [[Ракавіцкія могілкі|Ракавіцкіх магілках]]<ref name=":02">{{Cite book|article = Kozłowski, Jastrzębiec-Kozłowski, Rudolf |title = [[Encyklopedia Krakowa]] |date = 2023 |isbn = 9788366334915 |publisher = Wyd. 2 zm. i rozsz. |volume = 1 |place = Kraków |p= 767}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Бібліяграфія == * {{cite book | ref = tak |author=Zbigniew Święch|title = [[Klątwy, mikroby i uczeni]], t.I, W ciszy otwieranych grobów | year = 1989|ISBN=83-207-1102-9}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Казлоўскі, Рудольф}} [[Катэгорыя:Польскія рэстаўратары помнікаў]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Люблінскага каталіцкага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1908 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1977 годзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Ракавіцкіх могілках]] py4kf62uiyu4q0aumaxtfsa8v91srpv 5147957 5147953 2026-05-28T13:20:14Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Бібліяграфія */ 5147957 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рудольф Казлоўскі''' ({{lang-pl|Rudolf Kozłowski}}, [[11 ліпеня]] [[1908]], [[Ракішкі]] — [[15 сакавіка]] [[1977]], [[Кракаў]]) — польскі [[Рэстаўрацыя|рэстаўратар]]. == Біяграфія == Скончыў польскую гімназію ў літоўскім [[Панявеж]]ы і ў 1927 годзе выехаў у [[Кракаў]], адначасова атрымаўшы польскае грамадзянства{{odn|Święch|1989|s=69}}. У 1932 годзе скончыў кракаўскую [[Дзяржаўная школа дэкаратыўнага мастацтва і мастацкай прамысловасці|Дзяржаўную школу дэкаратыўнага мастацтва і мастацкай прамысловасці]], а ў 1937 годзе кракаўскую [[Акадэмія прыгожых мастацтваў імя Яна матэйкі ў Кракаве|Акадэмію мастацтваў]] у майстэрні [[Фрыдэрык Паўч|Фрыдэрыка Паўча]]. У 1935 годзе пачаў працаваць на [[Вавель|Вавелі]] ў Кіраўніцтве аднаўлення Каралеўскага замка. У перыяд нямецкай акупацыі быў памочнікам рэстаўратара на Вавелі, таксама дзейнічаў у падполлі, распаўсюджваючы газету «[[Dziennik Polski]]»{{odn|Święch|1989|s=69}}. У 1949 годзе заняў пасаду кіраўніка рэстаўрацыйных майстэрняў Дзяржаўных мастацкіх збораў на Вавелі, затым галоўнага музейнага рэстаўратара{{odn|Święch|1989|s=70}}. Акрамя таго, з 1958 года кіраваў, як надзвычайны прафесар, Кафедрай тэхналогіі і тэарэтычнай кансервацыі [[Люблінскі каталіцкі ўніверсітэт|Люблінскага каталіцкага ўніверсітэта]]{{odn|Święch|1989|s=75}}. Кіраваў ліквідацыяй ваенных разбурэнняў у [[Марыяцкая капліца на Вавелі|Марыяцкай капліцы]] і рэстаўрацыяй насценнага жывапісу ў [[Капліца Святога Крыжа на Вавелі|капліцы Святога Крыжа]]{{odn|Święch|1989|s=71,73}}. У 1948–1952 гадах праводзіў тэхналагічныя даследаванні і рэстаўрацыю абраза [[Чэнстахоўскі абраз Маці Божай|Маці Божай Чэнстахоўскай]], вызначыўшы час стварэння цяперашняй версіі абраза каля 1430 года, а першаўзору — на перыяд паміж VII і IX стагоддзямі{{odn|Święch|1989|s=76-79}}<ref>{{cite web|author=Рудольф Козловский|url=http://czestochowa.ru/icon/kozlowski/ |title=История Ясногорского образа в свете технологических и искусствоведческих исследований|language=ru}}</ref>. Праводзіў таксама даследаванні сапраўднасці так званага [[Збруцкі ідал|Збруцкага ідала]], лічачы, што статуя была закапана яго паслядоўнікамі, а ў [[Збруч]]ы апынулася ў выніку зруху рэчышча ракі{{odn|Święch|1989|s=81}}. Рэстаўраваў таксама аб'екты, вынятыя ў 1973 годзе з магілы караля [[Казімір IV Ягелончык|Казіміра IV Ягелончыка]]{{odn|Święch|1989|s=47}}, а ў 1952 годзе — [[Дама з гарнастаем|Даму з гарнастаем]]. Пахаваны на [[Ракавіцкія могілкі|Ракавіцкіх магілках]]<ref name=":02">{{Cite book|article = Kozłowski, Jastrzębiec-Kozłowski, Rudolf |title = [[Encyklopedia Krakowa]] |date = 2023 |isbn = 9788366334915 |publisher = Wyd. 2 zm. i rozsz. |volume = 1 |place = Kraków |p= 767}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Бібліяграфія == * {{cite book | ref = tak |author=Zbigniew Święch|title = [[Klątwy, mikroby i uczeni]], t.I, W ciszy otwieranych grobów | year = 1989|ISBN=83-207-1102-9}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Казлоўскі, Рудольф}} [[Катэгорыя:Польскія рэстаўратары]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Люблінскага каталіцкага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1908 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1977 годзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Ракавіцкіх могілках]] rntfsum8boh1f6gspguyywgq3k08zbi 5147960 5147957 2026-05-28T13:30:31Z Γλωσσολαλιά 164873 /* Біяграфія */ 5147960 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Рудольф Казлоўскі''' ({{lang-pl|Rudolf Kozłowski}}, [[11 ліпеня]] [[1908]], [[Ракішкі]] — [[15 сакавіка]] [[1977]], [[Кракаў]]) — польскі [[Рэстаўрацыя|рэстаўратар]]. == Біяграфія == Скончыў польскую гімназію ў літоўскім [[Панявеж]]ы і ў 1927 годзе выехаў у [[Кракаў]], адначасова атрымаўшы польскае грамадзянства{{odn|Święch|1989|s=69}}. У 1932 годзе скончыў кракаўскую [[Дзяржаўная школа дэкаратыўнага мастацтва і мастацкай прамысловасці|Дзяржаўную школу дэкаратыўнага мастацтва і мастацкай прамысловасці]], а ў 1937 годзе кракаўскую [[Акадэмія прыгожых мастацтваў імя Яна матэйкі ў Кракаве|Акадэмію мастацтваў]] у майстэрні [[Фрыдэрык Паўч|Фрыдэрыка Паўча]]. У 1935 годзе пачаў працаваць на [[Вавель|Вавелі]] ў Кіраўніцтве аднаўлення Каралеўскага замка. У перыяд нямецкай акупацыі быў памочнікам рэстаўратара на Вавелі, таксама дзейнічаў у падполлі, распаўсюджваючы газету «{{iw|Dziennik Polski||pl|Dziennik Polski (pismo SD)}}»{{odn|Święch|1989|s=69}}. У 1949 годзе заняў пасаду кіраўніка рэстаўрацыйных майстэрняў Дзяржаўных мастацкіх збораў на Вавелі, затым галоўнага музейнага рэстаўратара{{odn|Święch|1989|s=70}}. Акрамя таго, з 1958 года кіраваў, як надзвычайны прафесар, Кафедрай тэхналогіі і тэарэтычнай кансервацыі [[Люблінскі каталіцкі ўніверсітэт|Люблінскага каталіцкага ўніверсітэта]]{{odn|Święch|1989|s=75}}. Кіраваў ліквідацыяй ваенных разбурэнняў у [[Марыяцкая капліца на Вавелі|Марыяцкай капліцы]] і рэстаўрацыяй насценнага жывапісу ў [[Капліца Святога Крыжа на Вавелі|капліцы Святога Крыжа]]{{odn|Święch|1989|s=71,73}}. У 1948–1952 гадах праводзіў тэхналагічныя даследаванні і рэстаўрацыю абраза [[Чэнстахоўскі абраз Маці Божай|Маці Божай Чэнстахоўскай]], вызначыўшы час стварэння цяперашняй версіі абраза каля 1430 года, а першаўзору — на перыяд паміж VII і IX стагоддзямі{{odn|Święch|1989|s=76-79}}<ref>{{cite web|author=Рудольф Козловский|url=http://czestochowa.ru/icon/kozlowski/ |title=История Ясногорского образа в свете технологических и искусствоведческих исследований|language=ru}}</ref>. Праводзіў таксама даследаванні сапраўднасці так званага [[Збруцкі ідал|Збруцкага ідала]], лічачы, што статуя была закапана яго паслядоўнікамі, а ў [[Збруч]]ы апынулася ў выніку зруху рэчышча ракі{{odn|Święch|1989|s=81}}. Рэстаўраваў таксама аб'екты, вынятыя ў 1973 годзе з магілы караля [[Казімір IV Ягелончык|Казіміра IV Ягелончыка]]{{odn|Święch|1989|s=47}}, а ў 1952 годзе — [[Дама з гарнастаем|Даму з гарнастаем]]. Пахаваны на [[Ракавіцкія могілкі|Ракавіцкіх магілках]]<ref name=":02">{{Cite book|article = Kozłowski, Jastrzębiec-Kozłowski, Rudolf |title = [[Encyklopedia Krakowa]] |date = 2023 |isbn = 9788366334915 |publisher = Wyd. 2 zm. i rozsz. |volume = 1 |place = Kraków |p= 767}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Бібліяграфія == * {{cite book | ref = tak |author=Zbigniew Święch|title = [[Klątwy, mikroby i uczeni]], t.I, W ciszy otwieranych grobów | year = 1989|ISBN=83-207-1102-9}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Казлоўскі, Рудольф}} [[Катэгорыя:Польскія рэстаўратары]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Люблінскага каталіцкага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1908 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1977 годзе]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Ракавіцкіх могілках]] pmw94oweq0swyfr96uvu76nahv9q5ul 14 808658 5147958 2026-05-28T13:20:36Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Рэстаўратары паводле краін]]» 5147958 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Рэстаўратары паводле краін]] g8olv95ullhkjuqt3o6b5tfy9en0fsl 0 808659 5147983 2026-05-28T16:15:19Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{цёзкі2|Акаловіч}} {{Асоба |імя=Леанід Акаловіч |арыгінал імя= |фота= |шырыня= |подпіс= |дата нараджэння=[[1939]] |месца нараджэння= |дата смерці= |месца смерці= |грамадзянства= |род дзейнасці=святар, філолаг, грамадскі дзеяч, краязнавец |месца працы=Беларускі дз...» 5147983 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Акаловіч}} {{Асоба |імя=Леанід Акаловіч |арыгінал імя= |фота= |шырыня= |подпіс= |дата нараджэння=[[1939]] |месца нараджэння= |дата смерці= |месца смерці= |грамадзянства= |род дзейнасці=святар, філолаг, грамадскі дзеяч, краязнавец |месца працы=[[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка]] |альма-матэр= }} '''Леані́д Алякса́ндравіч Акало́віч''' (нар. [[1939]]) — беларускі грамадскі і рэлігійны дзеяч, святар [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]] (БАПЦ), [[філолаг]], [[педагог]], [[лінгвіст]], [[перакладчык]], [[краязнавец]] і [[генеолаг]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-201973&strq=l_siz=20|title=Акаловіч, Леанід Аляксандравіч (нар. 1939)|publisher=Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1939 годзе<ref name="nlb"/>. Паводле адукацыі з'яўляецца філолагам. З 1967 па 2005 год працаваў выкладчыкам беларускай мовы ў [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускім дзяржаўным педагагічным універсітэце]]. Займаўся даследаваннем беларускай царкоўнай гісторыі, [[Анамастыка|анамастыкай]], [[Генеалогія|генеалогіяй]], [[Краязнаўства|краязнаўствам]] і перакладамі. Быў сябрам мінскага культурна-асветніцкага клуба «[[Спадчына (клуб)|Спадчына]]», таксама вядомы як кнігалюб і калекцыянер<ref name="nlb"/>. Актыўна ўдзельнічаў у адраджэнні практыкі набажэнстваў на [[Беларуская мова|беларускай мове]], пазней стаў святаром [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]]<ref name="svaboda_2008">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/1140295.html|title=Леанід Акаловіч: “Буду працягваць за праўду сьвятую змагацца”|author=Іна Студзінская|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё «Свабода»]]|date=18 чэрвеня 2008|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Мае сыноў<ref name="svaboda_2008"/>. === Грамадская дзейнасць і пераслед === Леанід Акаловіч актыўна ўдзельнічаў у мерапрыемствах па ўшанаванні памяці ахвяр розных гістарычных падзей, за што неаднаразова падвяргаўся пераследу з боку ўладаў. У 2006 годзе разам з іншымі актывістамі, сярод якіх быў [[Анатоль Яўхімавіч Белы|Анатоль Белы]], яго затрымала міліцыя падчас спробы ўшанаваць памяць ксяндза [[Вінцэнт Гадлеўскі|Вінцэнта Гадлеўскага]]<ref name="svaboda_2008" />. Вясной 2008 года ў вёсцы [[Дражна (Старадарожскі раён)|Дражна]] ([[Старадарожскі раён]]) ён правёў набажэнства ў памяць аб мірных жыхарах, якія загінулі падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], і асвяціў крыж. 17 чэрвеня 2008 года [[Старадарожскі раённы суд]] палічыў гэтыя дзеянні несанкцыянаванай масавай акцыяй і аштрафаваў святара на 30 базавых велічынь<ref name="svaboda_2008" />. У снежні 2019 года Акаловіч быў асуджаны за ўдзел у [[Пратэсты ў Беларусі (2019)|мірных пратэстах супраць паглыбленай інтэграцыі з Расіяй]]. Ён атрымаў вялікія штрафы, якія вылічваліся з яго пенсіі, і з-за іх нявыплаты святару абмежавалі права распараджацца ўласнай маёмасцю<ref name="n_chas_2020">{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/zatrymany-svjatar-leanid-akalovicz|title=Затрыманы святар Леанід Акаловіч (дапоўнена)|publisher=[[Новы Час (1990)|Новы час]]|date=24 жніўня 2020|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. === Падзеі 2020 года === Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавых пратэстаў у Беларусі 2020 года]] працягваў актыўную грамадскую дзейнасць. 24 жніўня 2020 года ён прысутнічаў на стыхійным мітынгу на [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы Незалежнасці]] ў [[Мінск]]у, дзе чытаў малітву «[[Ойча наш]]». Пасля сканчэння акцыі, па дарозе да метро, быў затрыманы невядомымі ў цывільным і дастаўлены ў [[Цэнтральны РУУС г. Мінска|Цэнтральны РУУС]]. На яго склалі пратакол за ўдзел у несанкцыянаваным масавым мерапрыемстве, пасля чаго адпусцілі<ref name="n_chas_2020" />. У кастрычніку таго ж года разам з актывістамі руху салідарнасці «[[Разам (рух)|Разам]]» наведваў месцы масавых пахаванняў ахвяр [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|камуністычных рэпрэсій]] у Мінску і ваколіцах, удзельнічаючы ў мерапрыемствах, прысвечаных памяці расстраляных у [[Ноч расстраляных паэтаў|ноч з 29 на 30 кастрычніка 1937 года]] дзеячаў беларускай культуры і святароў<ref name="cb_2020">{{cite web|url=https://belarus2020.churchby.info/leanid-akalovich-xaj-bog-dasc-peramogu-nad-supastatami-i-voragami-nashymi/|title=Леанід Акаловіч: Хай Бог дасць перамогу над супастатамі і ворагамі нашымі|publisher=Царква і палітычны крызіс у Беларусі|date=30 кастрычніка 2020|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Акаловіч Леанід Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1939 годзе]] [[Катэгорыя:Філолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Святары Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДПУ імя Максіма Танка]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] 4ljptnx8smosmb5vhe7uipb9id42sl8 5147984 5147983 2026-05-28T16:16:42Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5147984 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Акаловіч}} {{Асоба |імя = Леанід Акаловіч |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = Леанід Аляксандравіч Акаловіч |род дзейнасці = святар, філолаг, грамадскі дзеяч, краязнавец |дата нараджэння = [[1939]] |месца нараджэння = |грамадзянства = |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Леані́д Алякса́ндравіч Акало́віч''' (нар. [[1939]]) — беларускі грамадскі і рэлігійны дзеяч, святар [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]] (БАПЦ), [[філолаг]], [[педагог]], [[лінгвіст]], [[перакладчык]], [[краязнавец]] і [[генеолаг]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-201973&strq=l_siz=20|title=Акаловіч, Леанід Аляксандравіч (нар. 1939)|publisher=Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1939 годзе<ref name="nlb"/>. Паводле адукацыі з’яўляецца філолагам. З 1967 па 2005 год працаваў выкладчыкам беларускай мовы ў [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускім дзяржаўным педагагічным універсітэце]]. Займаўся даследаваннем беларускай царкоўнай гісторыі, [[анамастыка]]й, [[генеалогія]]й, [[краязнаўства]]м і перакладамі. Быў сябрам мінскага культурна-асветніцкага клуба «[[Спадчына (клуб)|Спадчына]]», таксама вядомы як кнігалюб і калекцыянер<ref name="nlb"/>. Актыўна ўдзельнічаў у адраджэнні практыкі набажэнстваў на [[Беларуская мова|беларускай мове]], пазней стаў святаром [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]]<ref name="svaboda_2008">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/1140295.html|title=Леанід Акаловіч: “Буду працягваць за праўду сьвятую змагацца”|author=Іна Студзінская|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё «Свабода»]]|date=18 чэрвеня 2008|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Мае сыноў<ref name="svaboda_2008"/>. === Грамадская дзейнасць і пераслед === Леанід Акаловіч актыўна ўдзельнічаў у мерапрыемствах па ўшанаванні памяці ахвяр розных гістарычных падзей, за што неаднаразова падвяргаўся пераследу з боку ўладаў. У 2006 годзе разам з іншымі актывістамі, сярод якіх быў [[Анатоль Яўхімавіч Белы|Анатоль Белы]], яго затрымала міліцыя падчас спробы ўшанаваць памяць ксяндза [[Вінцэнт Гадлеўскі|Вінцэнта Гадлеўскага]]<ref name="svaboda_2008" />. Вясной 2008 года ў вёсцы [[Дражна (Старадарожскі раён)|Дражна]] ([[Старадарожскі раён]]) ён правёў набажэнства ў памяць аб мірных жыхарах, якія загінулі падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], і асвяціў крыж. 17 чэрвеня 2008 года [[Старадарожскі раённы суд]] палічыў гэтыя дзеянні несанкцыянаванай масавай акцыяй і аштрафаваў святара на 30 базавых велічынь<ref name="svaboda_2008" />. У снежні 2019 года Акаловіч быў асуджаны за ўдзел у [[Пратэсты ў Беларусі (2019)|мірных пратэстах супраць паглыбленай інтэграцыі з Расіяй]]. Ён атрымаў вялікія штрафы, якія вылічваліся з яго пенсіі, і з-за іх нявыплаты святару абмежавалі права распараджацца ўласнай маёмасцю<ref name="n_chas_2020">{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/zatrymany-svjatar-leanid-akalovicz|title=Затрыманы святар Леанід Акаловіч (дапоўнена)|publisher=[[Новы Час (1990)|Новы час]]|date=24 жніўня 2020|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. === Падзеі 2020 года === Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавых пратэстаў у Беларусі 2020 года]] працягваў актыўную грамадскую дзейнасць. 24 жніўня 2020 года ён прысутнічаў на стыхійным мітынгу на [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы Незалежнасці]] ў [[Мінск]]у, дзе чытаў малітву «[[Ойча наш]]». Пасля сканчэння акцыі, па дарозе да метро, быў затрыманы невядомымі ў цывільным і дастаўлены ў [[Цэнтральны РУУС г. Мінска|Цэнтральны РУУС]]. На яго склалі пратакол за ўдзел у несанкцыянаваным масавым мерапрыемстве, пасля чаго адпусцілі<ref name="n_chas_2020" />. У кастрычніку таго ж года разам з актывістамі руху салідарнасці «[[Разам (рух)|Разам]]» наведваў месцы масавых пахаванняў ахвяр [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|камуністычных рэпрэсій]] у Мінску і ваколіцах, удзельнічаючы ў мерапрыемствах, прысвечаных памяці расстраляных у [[Ноч расстраляных паэтаў|ноч з 29 на 30 кастрычніка 1937 года]] дзеячаў беларускай культуры і святароў<ref name="cb_2020">{{cite web|url=https://belarus2020.churchby.info/leanid-akalovich-xaj-bog-dasc-peramogu-nad-supastatami-i-voragami-nashymi/|title=Леанід Акаловіч: Хай Бог дасць перамогу над супастатамі і ворагамі нашымі|publisher=Царква і палітычны крызіс у Беларусі|date=30 кастрычніка 2020|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Акаловіч Леанід Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1939 годзе]] [[Катэгорыя:Філолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Святары Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДПУ імя Максіма Танка]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] f95rbkh3vdxucrn8sf2n3xwl2kwqwgp 5147988 5147984 2026-05-28T16:22:44Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 дададзена [[Катэгорыя:Генеалогі Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5147988 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Акаловіч}} {{Асоба |імя = Леанід Акаловіч |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = Леанід Аляксандравіч Акаловіч |род дзейнасці = святар, філолаг, грамадскі дзеяч, краязнавец |дата нараджэння = [[1939]] |месца нараджэння = |грамадзянства = |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Леані́д Алякса́ндравіч Акало́віч''' (нар. [[1939]]) — беларускі грамадскі і рэлігійны дзеяч, святар [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]] (БАПЦ), [[філолаг]], [[педагог]], [[лінгвіст]], [[перакладчык]], [[краязнавец]] і [[генеолаг]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-201973&strq=l_siz=20|title=Акаловіч, Леанід Аляксандравіч (нар. 1939)|publisher=Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1939 годзе<ref name="nlb"/>. Паводле адукацыі з’яўляецца філолагам. З 1967 па 2005 год працаваў выкладчыкам беларускай мовы ў [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускім дзяржаўным педагагічным універсітэце]]. Займаўся даследаваннем беларускай царкоўнай гісторыі, [[анамастыка]]й, [[генеалогія]]й, [[краязнаўства]]м і перакладамі. Быў сябрам мінскага культурна-асветніцкага клуба «[[Спадчына (клуб)|Спадчына]]», таксама вядомы як кнігалюб і калекцыянер<ref name="nlb"/>. Актыўна ўдзельнічаў у адраджэнні практыкі набажэнстваў на [[Беларуская мова|беларускай мове]], пазней стаў святаром [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]]<ref name="svaboda_2008">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/1140295.html|title=Леанід Акаловіч: “Буду працягваць за праўду сьвятую змагацца”|author=Іна Студзінская|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё «Свабода»]]|date=18 чэрвеня 2008|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Мае сыноў<ref name="svaboda_2008"/>. === Грамадская дзейнасць і пераслед === Леанід Акаловіч актыўна ўдзельнічаў у мерапрыемствах па ўшанаванні памяці ахвяр розных гістарычных падзей, за што неаднаразова падвяргаўся пераследу з боку ўладаў. У 2006 годзе разам з іншымі актывістамі, сярод якіх быў [[Анатоль Яўхімавіч Белы|Анатоль Белы]], яго затрымала міліцыя падчас спробы ўшанаваць памяць ксяндза [[Вінцэнт Гадлеўскі|Вінцэнта Гадлеўскага]]<ref name="svaboda_2008" />. Вясной 2008 года ў вёсцы [[Дражна (Старадарожскі раён)|Дражна]] ([[Старадарожскі раён]]) ён правёў набажэнства ў памяць аб мірных жыхарах, якія загінулі падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], і асвяціў крыж. 17 чэрвеня 2008 года [[Старадарожскі раённы суд]] палічыў гэтыя дзеянні несанкцыянаванай масавай акцыяй і аштрафаваў святара на 30 базавых велічынь<ref name="svaboda_2008" />. У снежні 2019 года Акаловіч быў асуджаны за ўдзел у [[Пратэсты ў Беларусі (2019)|мірных пратэстах супраць паглыбленай інтэграцыі з Расіяй]]. Ён атрымаў вялікія штрафы, якія вылічваліся з яго пенсіі, і з-за іх нявыплаты святару абмежавалі права распараджацца ўласнай маёмасцю<ref name="n_chas_2020">{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/zatrymany-svjatar-leanid-akalovicz|title=Затрыманы святар Леанід Акаловіч (дапоўнена)|publisher=[[Новы Час (1990)|Новы час]]|date=24 жніўня 2020|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. === Падзеі 2020 года === Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавых пратэстаў у Беларусі 2020 года]] працягваў актыўную грамадскую дзейнасць. 24 жніўня 2020 года ён прысутнічаў на стыхійным мітынгу на [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы Незалежнасці]] ў [[Мінск]]у, дзе чытаў малітву «[[Ойча наш]]». Пасля сканчэння акцыі, па дарозе да метро, быў затрыманы невядомымі ў цывільным і дастаўлены ў [[Цэнтральны РУУС г. Мінска|Цэнтральны РУУС]]. На яго склалі пратакол за ўдзел у несанкцыянаваным масавым мерапрыемстве, пасля чаго адпусцілі<ref name="n_chas_2020" />. У кастрычніку таго ж года разам з актывістамі руху салідарнасці «[[Разам (рух)|Разам]]» наведваў месцы масавых пахаванняў ахвяр [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|камуністычных рэпрэсій]] у Мінску і ваколіцах, удзельнічаючы ў мерапрыемствах, прысвечаных памяці расстраляных у [[Ноч расстраляных паэтаў|ноч з 29 на 30 кастрычніка 1937 года]] дзеячаў беларускай культуры і святароў<ref name="cb_2020">{{cite web|url=https://belarus2020.churchby.info/leanid-akalovich-xaj-bog-dasc-peramogu-nad-supastatami-i-voragami-nashymi/|title=Леанід Акаловіч: Хай Бог дасць перамогу над супастатамі і ворагамі нашымі|publisher=Царква і палітычны крызіс у Беларусі|date=30 кастрычніка 2020|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Акаловіч Леанід Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1939 годзе]] [[Катэгорыя:Філолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Святары Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДПУ імя Максіма Танка]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] [[Катэгорыя:Генеалогі Беларусі]] mmc3m05e5skbq2hynpqph9y47x1h2kb 5147989 5147988 2026-05-28T16:24:45Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5147989 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Акаловіч}} {{Асоба |імя = Леанід Акаловіч |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = Леанід Аляксандравіч Акаловіч |род дзейнасці = святар, філолаг, грамадскі дзеяч, краязнавец |дата нараджэння = [[1939]] |месца нараджэння = |грамадзянства = |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Леані́д Алякса́ндравіч Акало́віч''' (нар. [[30 кастрычніка]] [[1939]], г. [[Мінск]]) — беларускі грамадскі і рэлігійны дзеяч, святар [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]] (БАПЦ), [[філолаг]], [[педагог]], [[лінгвіст]], [[перакладчык]], [[краязнавец]] і [[генеолаг]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-201973&strq=l_siz=20|title=Акаловіч, Леанід Аляксандравіч (нар. 1939)|publisher=Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 30 кастрычніка 1939 годзе ў [[Мінск|Мінску]]<ref>[https://www.facebook.com/akalovich/about Профіль у фэйсбуку]</ref><ref name="nlb"/>. Паводле адукацыі з’яўляецца філолагам. З 1967 па 2005 год працаваў выкладчыкам беларускай мовы ў [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускім дзяржаўным педагагічным універсітэце]]. Займаўся даследаваннем беларускай царкоўнай гісторыі, [[анамастыка]]й, [[генеалогія]]й, [[краязнаўства]]м і перакладамі. Быў сябрам мінскага культурна-асветніцкага клуба «[[Спадчына (клуб)|Спадчына]]», таксама вядомы як кнігалюб і калекцыянер<ref name="nlb"/>. Актыўна ўдзельнічаў у адраджэнні практыкі набажэнстваў на [[Беларуская мова|беларускай мове]], пазней стаў святаром [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]]<ref name="svaboda_2008">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/1140295.html|title=Леанід Акаловіч: “Буду працягваць за праўду сьвятую змагацца”|author=Іна Студзінская|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё «Свабода»]]|date=18 чэрвеня 2008|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Мае сыноў<ref name="svaboda_2008"/>. === Грамадская дзейнасць і пераслед === Леанід Акаловіч актыўна ўдзельнічаў у мерапрыемствах па ўшанаванні памяці ахвяр розных гістарычных падзей, за што неаднаразова падвяргаўся пераследу з боку ўладаў. У 2006 годзе разам з іншымі актывістамі, сярод якіх быў [[Анатоль Яўхімавіч Белы|Анатоль Белы]], яго затрымала міліцыя падчас спробы ўшанаваць памяць ксяндза [[Вінцэнт Гадлеўскі|Вінцэнта Гадлеўскага]]<ref name="svaboda_2008" />. Вясной 2008 года ў вёсцы [[Дражна (Старадарожскі раён)|Дражна]] ([[Старадарожскі раён]]) ён правёў набажэнства ў памяць аб мірных жыхарах, якія загінулі падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], і асвяціў крыж. 17 чэрвеня 2008 года [[Старадарожскі раённы суд]] палічыў гэтыя дзеянні несанкцыянаванай масавай акцыяй і аштрафаваў святара на 30 базавых велічынь<ref name="svaboda_2008" />. У снежні 2019 года Акаловіч быў асуджаны за ўдзел у [[Пратэсты ў Беларусі (2019)|мірных пратэстах супраць паглыбленай інтэграцыі з Расіяй]]. Ён атрымаў вялікія штрафы, якія вылічваліся з яго пенсіі, і з-за іх нявыплаты святару абмежавалі права распараджацца ўласнай маёмасцю<ref name="n_chas_2020">{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/zatrymany-svjatar-leanid-akalovicz|title=Затрыманы святар Леанід Акаловіч (дапоўнена)|publisher=[[Новы Час (1990)|Новы час]]|date=24 жніўня 2020|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. === Падзеі 2020 года === Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавых пратэстаў у Беларусі 2020 года]] працягваў актыўную грамадскую дзейнасць. 24 жніўня 2020 года ён прысутнічаў на стыхійным мітынгу на [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы Незалежнасці]] ў [[Мінск]]у, дзе чытаў малітву «[[Ойча наш]]». Пасля сканчэння акцыі, па дарозе да метро, быў затрыманы невядомымі ў цывільным і дастаўлены ў [[Цэнтральны РУУС г. Мінска|Цэнтральны РУУС]]. На яго склалі пратакол за ўдзел у несанкцыянаваным масавым мерапрыемстве, пасля чаго адпусцілі<ref name="n_chas_2020" />. У кастрычніку таго ж года разам з актывістамі руху салідарнасці «[[Разам (рух)|Разам]]» наведваў месцы масавых пахаванняў ахвяр [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|камуністычных рэпрэсій]] у Мінску і ваколіцах, удзельнічаючы ў мерапрыемствах, прысвечаных памяці расстраляных у [[Ноч расстраляных паэтаў|ноч з 29 на 30 кастрычніка 1937 года]] дзеячаў беларускай культуры і святароў<ref name="cb_2020">{{cite web|url=https://belarus2020.churchby.info/leanid-akalovich-xaj-bog-dasc-peramogu-nad-supastatami-i-voragami-nashymi/|title=Леанід Акаловіч: Хай Бог дасць перамогу над супастатамі і ворагамі нашымі|publisher=Царква і палітычны крызіс у Беларусі|date=30 кастрычніка 2020|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Акаловіч Леанід Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1939 годзе]] [[Катэгорыя:Філолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Святары Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДПУ імя Максіма Танка]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] [[Катэгорыя:Генеалогі Беларусі]] 2sze7xdzgu82hqvhjy3uc56tx03321z 5147990 5147989 2026-05-28T16:25:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5147990 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Акаловіч}} {{Асоба |імя = Леанід Акаловіч |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = Леанід Аляксандравіч Акаловіч |род дзейнасці = святар, філолаг, грамадскі дзеяч, краязнавец |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Леані́д Алякса́ндравіч Акало́віч''' (нар. [[30 кастрычніка]] [[1939]], г. [[Мінск]]) — беларускі грамадскі і рэлігійны дзеяч, святар [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]] (БАПЦ), [[філолаг]], [[педагог]], [[лінгвіст]], [[перакладчык]], [[краязнавец]] і [[генеолаг]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-SEK-201973&strq=l_siz=20|title=Акаловіч, Леанід Аляксандравіч (нар. 1939)|publisher=Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся 30 кастрычніка 1939 годзе ў [[Мінск|Мінску]]<ref>[https://www.facebook.com/akalovich/about Профіль у фэйсбуку]</ref><ref name="nlb"/>. Паводле адукацыі з’яўляецца філолагам. З 1967 па 2005 год працаваў выкладчыкам беларускай мовы ў [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка|Беларускім дзяржаўным педагагічным універсітэце]]. Займаўся даследаваннем беларускай царкоўнай гісторыі, [[анамастыка]]й, [[генеалогія]]й, [[краязнаўства]]м і перакладамі. Быў сябрам мінскага культурна-асветніцкага клуба «[[Спадчына (клуб)|Спадчына]]», таксама вядомы як кнігалюб і калекцыянер<ref name="nlb"/>. Актыўна ўдзельнічаў у адраджэнні практыкі набажэнстваў на [[Беларуская мова|беларускай мове]], пазней стаў святаром [[Беларуская аўтакефальная праваслаўная царква|Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]]<ref name="svaboda_2008">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/1140295.html|title=Леанід Акаловіч: “Буду працягваць за праўду сьвятую змагацца”|author=Іна Студзінская|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё «Свабода»]]|date=18 чэрвеня 2008|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Мае сыноў<ref name="svaboda_2008"/>. === Грамадская дзейнасць і пераслед === Леанід Акаловіч актыўна ўдзельнічаў у мерапрыемствах па ўшанаванні памяці ахвяр розных гістарычных падзей, за што неаднаразова падвяргаўся пераследу з боку ўладаў. У 2006 годзе разам з іншымі актывістамі, сярод якіх быў [[Анатоль Яўхімавіч Белы|Анатоль Белы]], яго затрымала міліцыя падчас спробы ўшанаваць памяць ксяндза [[Вінцэнт Гадлеўскі|Вінцэнта Гадлеўскага]]<ref name="svaboda_2008" />. Вясной 2008 года ў вёсцы [[Дражна (Старадарожскі раён)|Дражна]] ([[Старадарожскі раён]]) ён правёў набажэнства ў памяць аб мірных жыхарах, якія загінулі падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], і асвяціў крыж. 17 чэрвеня 2008 года [[Старадарожскі раённы суд]] палічыў гэтыя дзеянні несанкцыянаванай масавай акцыяй і аштрафаваў святара на 30 базавых велічынь<ref name="svaboda_2008" />. У снежні 2019 года Акаловіч быў асуджаны за ўдзел у [[Пратэсты ў Беларусі (2019)|мірных пратэстах супраць паглыбленай інтэграцыі з Расіяй]]. Ён атрымаў вялікія штрафы, якія вылічваліся з яго пенсіі, і з-за іх нявыплаты святару абмежавалі права распараджацца ўласнай маёмасцю<ref name="n_chas_2020">{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/zatrymany-svjatar-leanid-akalovicz|title=Затрыманы святар Леанід Акаловіч (дапоўнена)|publisher=[[Новы Час (1990)|Новы час]]|date=24 жніўня 2020|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. === Падзеі 2020 года === Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавых пратэстаў у Беларусі 2020 года]] працягваў актыўную грамадскую дзейнасць. 24 жніўня 2020 года ён прысутнічаў на стыхійным мітынгу на [[Плошча Незалежнасці (Мінск)|плошчы Незалежнасці]] ў [[Мінск]]у, дзе чытаў малітву «[[Ойча наш]]». Пасля сканчэння акцыі, па дарозе да метро, быў затрыманы невядомымі ў цывільным і дастаўлены ў [[Цэнтральны РУУС г. Мінска|Цэнтральны РУУС]]. На яго склалі пратакол за ўдзел у несанкцыянаваным масавым мерапрыемстве, пасля чаго адпусцілі<ref name="n_chas_2020" />. У кастрычніку таго ж года разам з актывістамі руху салідарнасці «[[Разам (рух)|Разам]]» наведваў месцы масавых пахаванняў ахвяр [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|камуністычных рэпрэсій]] у Мінску і ваколіцах, удзельнічаючы ў мерапрыемствах, прысвечаных памяці расстраляных у [[Ноч расстраляных паэтаў|ноч з 29 на 30 кастрычніка 1937 года]] дзеячаў беларускай культуры і святароў<ref name="cb_2020">{{cite web|url=https://belarus2020.churchby.info/leanid-akalovich-xaj-bog-dasc-peramogu-nad-supastatami-i-voragami-nashymi/|title=Леанід Акаловіч: Хай Бог дасць перамогу над супастатамі і ворагамі нашымі|publisher=Царква і палітычны крызіс у Беларусі|date=30 кастрычніка 2020|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Акаловіч Леанід Аляксандравіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1939 годзе]] [[Катэгорыя:Філолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Святары Беларускай аўтакефальнай праваслаўнай царквы]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДПУ імя Максіма Танка]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] [[Катэгорыя:Генеалогі Беларусі]] 01ammdolteggetxsngyn4yujzw0a39g 0 808660 5147985 2026-05-28T16:21:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Леанід Аляксандравіч Акаловіч]] 5147985 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Леанід Аляксандравіч Акаловіч]] j7e7vpjfe5tp31kx14hnnvqgsi01rix 0 808661 5147986 2026-05-28T16:21:50Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Леанід Аляксандравіч Акаловіч]] 5147986 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Леанід Аляксандравіч Акаловіч]] j7e7vpjfe5tp31kx14hnnvqgsi01rix 0 808662 5147987 2026-05-28T16:22:04Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Леанід Аляксандравіч Акаловіч]] 5147987 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Леанід Аляксандравіч Акаловіч]] j7e7vpjfe5tp31kx14hnnvqgsi01rix 14 808663 5147994 2026-05-28T16:26:59Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Постаці БАПЦ]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя святары Беларусі|*]]» 5147994 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Постаці БАПЦ]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя святары Беларусі|*]] 9d7w7a0m6ekhr0qt8u7j82fm4jqc8gr 0 808664 5148000 2026-05-28T16:43:56Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Орган выканаўчай улады |назва = Упраўленне ўнутраных спраў адміністрацыі Цэнтральнага раёна г. Мінска |скарачэнне = Цэнтральнае РУУС г. Мінска |арыгінальная назва = |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |краіна = {{Сц...» 5148000 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Упраўленне ўнутраных спраў адміністрацыі Цэнтральнага раёна г. Мінска |скарачэнне = Цэнтральнае РУУС г. Мінска |арыгінальная назва = |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |юрысдыкцыя = Цэнтральны раён ([[Мінск]]) |пячатка = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = |шырыня выявы = |подпіс выявы = |эмблема = |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |дата стварэння = 12 жніўня 1969 |папярэднік1 = |папярэднік2 = |папярэднік3 = |папярэднік4 = |папярэднік5 = |папярэднік6 = |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|ГУУС Мінгарвыканкама]] |штаб-кватэра = г. Мінск, вул. Арлоўская, 58, к. 1 |region_code = |бюджэт = |імя міністра1 = |функцыя міністра1 = |імя міністра2 = |функцыя міністра2 = |імя міністра3 = |функцыя міністра3 = |імя міністра4 = |функцыя міністра4 = |імя міністра5 = |функцыя міністра5 = |імя міністра6 = |функцыя міністра6 = |імя міністра7 = |функцыя міністра7 = |імя главы1 = Віталь Мікалаевіч Семянцоў |пасада главы1 = Начальнік РУУС |імя главы2 = Яўген Мікалаевіч Арцёмчык |пасада главы2 = Першы намеснік начальніка (начальнік МГБ) |імя главы3 = Уладзімір Іванавіч Кубракоў |пасада главы3 = Намеснік начальніка (начальнік КМ) |імя главы4 = Арцём Уладзіміравіч Кавалёў |пасада главы4 = Намеснік начальніка па ідэалагічнай рабоце і кадравым забеспячэнні |імя главы5 = |пасада главы5 = |імя главы6 = |пасада главы6 = |імя главы7 = |пасада главы7 = |імя главы8 = |пасада главы8 = |імя главы9 = |пасада главы9 = |вышэйстаячае ведамства = [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Рэспублікі Беларусь]] |супрацоўнікаў = |падведамны орган1 = Аддзел па грамадзянстве і міграцыі |падведамны орган2 = Аддзел Дзяржаўнай аўтамабільнай інспекцыі |падведамны орган3 = |падведамны орган4 = |падведамны орган5 = |падведамны орган6 = |падведамны орган7 = |падведамны орган8 = |падведамны орган9 = |дакумент1 = |дакумент2 = |дакумент3 = |дакумент4 = |дакумент5 = |дакумент6 = |сайт = minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Упраўле́нне ўну́траных спраў адміністра́цыі Цэнтра́льнага раё́на г. Мі́нска''' ('''Цэнтра́льнае РУУС г. Мі́нска''') — тэрытарыяльны орган выканаўчай улады ў структуры [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністэрства ўнутраных спраў Беларусі]]. Падпарадкоўваецца [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|Галоўнаму ўпраўленню ўнутраных спраў Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта]]. Размяшчаецца па адрасе [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўская вуліца]], 58, корпус 1<ref name="ruvd">{{cite web|url=https://minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd|title=Цэнтральнае РУУС г.Мінска|publisher=ГУУС Мінскага гарвыканкама|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Прававы статус == Згодна з Законам Рэспублікі Беларусь ад 17 ліпеня 2007 года «[[Аб органах унутраных спраў Рэспублікі Беларусь]]», Цэнтральнае РУУС уваходзіць у сістэму тэрытарыяльных органаў унутраных спраў. Упраўленне з'яўляецца юрыдычнай асобай, мае ўласнае найменне і пячатку з выявай [[Дзяржаўны герб Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага герба Рэспублікі Беларусь]]. Начальнік раённага ўпраўлення ўнутраных спраў прызначаецца на пасаду і вызваляецца ад яе непасрэдна [[Міністр унутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністрам унутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] па ўзгадненні з кіраўніком мясцовага выканаўчага і распарадчага органа<ref name="zakon_263_Z">{{cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h10700263|title=Закон Республики Беларусь от 17 июля 2007 г. № 263-З «Об органах внутренних дел Республики Беларусь»|publisher=Нацыянальны прававы Інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|date=2007-07-17|lang=ru|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Гісторыя == Гісторыя фарміравання ўпраўлення шчыльна звязана з развіццём мінскай міліцыі. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]], да сярэдзіны сакавіка 1917 года, у Мінску было створана пяць участкаў гарадской міліцыі ў адпаведнасці з тагачаснай колькасцю раёнаў. У 1921 годзе гарадская тэрыторыя падзялялася на [[Аляксандраўскі раён (Мінск)|Аляксандраўскі]] (які стаў прататыпам сучаснага Кастрычніцкага), [[Ляхаўскі раён (Мінск)|Ляхаўскі]] і [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны]] раёны. Менавіта ў Цэнтральным раёне размяшчаліся першае і другое аддзяленні міліцыі. Такое адміністрацыйнае дзяленне праіснавала каля сямнаццаці гадоў. У сакавіку 1938 года пастановай Прэзідыума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральнага выканаўчага камітэта БССР]] тэрыторыя горада была падзелена паміж новымі раёнамі: [[Сталінскі раён (Мінск)|Сталінскім]], [[Варашылаўскі раён (Мінск)|Варашылаўскім]] і [[Кагановіцкі раён (Мінск)|Кагановіцкім]], паміж якімі раўнамерна размеркавалі тэрыторыю Цэнтральнага раёна<ref name="hist">{{cite web|url=https://minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd/istoriya-central-nogo-ruvd-g-minska|title=Гісторыя Цэнтральнага РУУС г. Мінска|publisher=ГУУС Мінскага гарвыканкама|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Зноў Цэнтральны раён быў утвораны 22 чэрвеня 1969 года ўказам Прэзідыума [[Вярхоўны Савет Беларускай ССР|Вярхоўнага Савета БССР]]. Неўзабаве, загадам [[МУС БССР]] ад 12 жніўня таго ж года, быў створаны раённы аддзел унутраных спраў і абвешчаны яго першы штат у колькасці 152 чалавек. Гэтая дата лічыцца афіцыйным зыходным пунктам у дзейнасці Цэнтральнага РУУС. Першапачаткова аддзел размяшчаўся ў цэнтры горада на [[Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)|вуліцы Інтэрнацыянальнай]], 14, а ў 1997 годзе пераехаў у будынак на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|вуліцы Арлоўскай]]<ref name="hist"/>. == Структура і кіраўніцтва == У адпаведнасці з заканадаўствам, функцыянальна ўпраўленне падзяляецца на крымінальную міліцыю, міліцыю грамадскай бяспекі, падраздзяленні па грамадзянстве і міграцыі і іншыя дапаможныя службы. Агульнае кіраўніцтва ўпраўленнем ажыццяўляе начальнік РУУС<ref name="ruvd"/>. Кірунак міліцыі грамадскай бяспекі, якая вырашае задачы па ахове грамадскага парадку, прафілактыцы правапарушэнняў і забеспячэнні асабістай бяспекі грамадзян, узначальвае першы намеснік начальніка РУУС<ref name="ruvd"/><ref name="zakon_263_Z"/>. У структуру гэтага блока таксама ўваходзіць аддзел Дзяржаўнай аўтамабільнай інспекцыі (АДАІ) Цэнтральнага РУУС<ref name="ogai">{{cite web|url=https://minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd/ogai-central-nogo-ruvd|title=АДАІ Цэнтральнага РУУС г. Мінска|publisher=ГУУС Мінскага гарвыканкама|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Крымінальнай міліцыяй, у абавязкі якой уваходзіць вышук асоб, прафілактыка і раскрыццё злачынстваў, кіруе адпаведны намеснік начальніка РУУС. За ідэалагічную работу і кадравае забеспячэнне ва ўпраўленні таксама адказвае асобны намеснік начальніка<ref name="ruvd"/><ref name="zakon_263_Z"/>. Асобным структурным падраздзяленнем органаў унутраных спраў з'яўляецца аддзел па грамадзянстве і міграцыі (АГіМ), які размяшчаецца на вуліцы Ціміразева, 114. АГіМ выконвае шырокі спектр адміністрацыйных працэдур: афармленне пашпартоў, біяметрычных дакументаў, рэгістрацыю па месцы жыхарства, вядзенне рэгістра насельніцтва, а таксама вырашэнне пытанняў, звязаных са знаходжаннем і пражываннем замежных грамадзян у Рэспубліцы Беларусь<ref name="ogim">{{cite web|url=https://minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd/ogim-central-nogo-ruvd-g-minska|title=АГІМ Цэнтральнага РУУС г.Мінска|publisher=ГУУС Мінскага гарвыканкама|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1969 годзе]] [[Катэгорыя:Міліцыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя ўстановы Мінска]] [[Катэгорыя:Цэнтральны раён (Мінск)]] 84425fouu7ekqqrkq0os4vvitq207f4 5148001 5148000 2026-05-28T16:44:12Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148001 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Упраўленне ўнутраных спраў адміністрацыі Цэнтральнага раёна г. Мінска |скарачэнне = Цэнтральнае РУУС г. Мінска |арыгінальная назва = |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |юрысдыкцыя = Цэнтральны раён ([[Мінск]]) |пячатка = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = |шырыня выявы = |подпіс выявы = |эмблема = |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |дата стварэння = 12 жніўня 1969 |папярэднік1 = |папярэднік2 = |папярэднік3 = |папярэднік4 = |папярэднік5 = |папярэднік6 = |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|ГУУС Мінгарвыканкама]] |штаб-кватэра = г. Мінск, вул. Арлоўская, 58, к. 1 |region_code = |бюджэт = |імя міністра1 = |функцыя міністра1 = |імя міністра2 = |функцыя міністра2 = |імя міністра3 = |функцыя міністра3 = |імя міністра4 = |функцыя міністра4 = |імя міністра5 = |функцыя міністра5 = |імя міністра6 = |функцыя міністра6 = |імя міністра7 = |функцыя міністра7 = |імя главы1 = [[Віталь Мікалаевіч Семянцоў]] |пасада главы1 = Начальнік РУУС |імя главы2 = [[Яўген Мікалаевіч Арцёмчык]] |пасада главы2 = Першы намеснік начальніка (начальнік МГБ) |імя главы3 = [[Уладзімір Іванавіч Кубракоў]] |пасада главы3 = Намеснік начальніка (начальнік КМ) |імя главы4 = [[Арцём Уладзіміравіч Кавалёў]] |пасада главы4 = Намеснік начальніка па ідэалагічнай рабоце і кадравым забеспячэнні |імя главы5 = |пасада главы5 = |імя главы6 = |пасада главы6 = |імя главы7 = |пасада главы7 = |імя главы8 = |пасада главы8 = |імя главы9 = |пасада главы9 = |вышэйстаячае ведамства = [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Рэспублікі Беларусь]] |супрацоўнікаў = |падведамны орган1 = Аддзел па грамадзянстве і міграцыі |падведамны орган2 = Аддзел Дзяржаўнай аўтамабільнай інспекцыі |падведамны орган3 = |падведамны орган4 = |падведамны орган5 = |падведамны орган6 = |падведамны орган7 = |падведамны орган8 = |падведамны орган9 = |дакумент1 = |дакумент2 = |дакумент3 = |дакумент4 = |дакумент5 = |дакумент6 = |сайт = minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Упраўле́нне ўну́траных спраў адміністра́цыі Цэнтра́льнага раё́на г. Мі́нска''' ('''Цэнтра́льнае РУУС г. Мі́нска''') — тэрытарыяльны орган выканаўчай улады ў структуры [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністэрства ўнутраных спраў Беларусі]]. Падпарадкоўваецца [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|Галоўнаму ўпраўленню ўнутраных спраў Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта]]. Размяшчаецца па адрасе [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўская вуліца]], 58, корпус 1<ref name="ruvd">{{cite web|url=https://minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd|title=Цэнтральнае РУУС г.Мінска|publisher=ГУУС Мінскага гарвыканкама|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Прававы статус == Згодна з Законам Рэспублікі Беларусь ад 17 ліпеня 2007 года «[[Аб органах унутраных спраў Рэспублікі Беларусь]]», Цэнтральнае РУУС уваходзіць у сістэму тэрытарыяльных органаў унутраных спраў. Упраўленне з'яўляецца юрыдычнай асобай, мае ўласнае найменне і пячатку з выявай [[Дзяржаўны герб Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага герба Рэспублікі Беларусь]]. Начальнік раённага ўпраўлення ўнутраных спраў прызначаецца на пасаду і вызваляецца ад яе непасрэдна [[Міністр унутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністрам унутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] па ўзгадненні з кіраўніком мясцовага выканаўчага і распарадчага органа<ref name="zakon_263_Z">{{cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h10700263|title=Закон Республики Беларусь от 17 июля 2007 г. № 263-З «Об органах внутренних дел Республики Беларусь»|publisher=Нацыянальны прававы Інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|date=2007-07-17|lang=ru|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Гісторыя == Гісторыя фарміравання ўпраўлення шчыльна звязана з развіццём мінскай міліцыі. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]], да сярэдзіны сакавіка 1917 года, у Мінску было створана пяць участкаў гарадской міліцыі ў адпаведнасці з тагачаснай колькасцю раёнаў. У 1921 годзе гарадская тэрыторыя падзялялася на [[Аляксандраўскі раён (Мінск)|Аляксандраўскі]] (які стаў прататыпам сучаснага Кастрычніцкага), [[Ляхаўскі раён (Мінск)|Ляхаўскі]] і [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны]] раёны. Менавіта ў Цэнтральным раёне размяшчаліся першае і другое аддзяленні міліцыі. Такое адміністрацыйнае дзяленне праіснавала каля сямнаццаці гадоў. У сакавіку 1938 года пастановай Прэзідыума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральнага выканаўчага камітэта БССР]] тэрыторыя горада была падзелена паміж новымі раёнамі: [[Сталінскі раён (Мінск)|Сталінскім]], [[Варашылаўскі раён (Мінск)|Варашылаўскім]] і [[Кагановіцкі раён (Мінск)|Кагановіцкім]], паміж якімі раўнамерна размеркавалі тэрыторыю Цэнтральнага раёна<ref name="hist">{{cite web|url=https://minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd/istoriya-central-nogo-ruvd-g-minska|title=Гісторыя Цэнтральнага РУУС г. Мінска|publisher=ГУУС Мінскага гарвыканкама|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Зноў Цэнтральны раён быў утвораны 22 чэрвеня 1969 года ўказам Прэзідыума [[Вярхоўны Савет Беларускай ССР|Вярхоўнага Савета БССР]]. Неўзабаве, загадам [[МУС БССР]] ад 12 жніўня таго ж года, быў створаны раённы аддзел унутраных спраў і абвешчаны яго першы штат у колькасці 152 чалавек. Гэтая дата лічыцца афіцыйным зыходным пунктам у дзейнасці Цэнтральнага РУУС. Першапачаткова аддзел размяшчаўся ў цэнтры горада на [[Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)|вуліцы Інтэрнацыянальнай]], 14, а ў 1997 годзе пераехаў у будынак на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|вуліцы Арлоўскай]]<ref name="hist"/>. == Структура і кіраўніцтва == У адпаведнасці з заканадаўствам, функцыянальна ўпраўленне падзяляецца на крымінальную міліцыю, міліцыю грамадскай бяспекі, падраздзяленні па грамадзянстве і міграцыі і іншыя дапаможныя службы. Агульнае кіраўніцтва ўпраўленнем ажыццяўляе начальнік РУУС<ref name="ruvd"/>. Кірунак міліцыі грамадскай бяспекі, якая вырашае задачы па ахове грамадскага парадку, прафілактыцы правапарушэнняў і забеспячэнні асабістай бяспекі грамадзян, узначальвае першы намеснік начальніка РУУС<ref name="ruvd"/><ref name="zakon_263_Z"/>. У структуру гэтага блока таксама ўваходзіць аддзел Дзяржаўнай аўтамабільнай інспекцыі (АДАІ) Цэнтральнага РУУС<ref name="ogai">{{cite web|url=https://minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd/ogai-central-nogo-ruvd|title=АДАІ Цэнтральнага РУУС г. Мінска|publisher=ГУУС Мінскага гарвыканкама|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Крымінальнай міліцыяй, у абавязкі якой уваходзіць вышук асоб, прафілактыка і раскрыццё злачынстваў, кіруе адпаведны намеснік начальніка РУУС. За ідэалагічную работу і кадравае забеспячэнне ва ўпраўленні таксама адказвае асобны намеснік начальніка<ref name="ruvd"/><ref name="zakon_263_Z"/>. Асобным структурным падраздзяленнем органаў унутраных спраў з'яўляецца аддзел па грамадзянстве і міграцыі (АГіМ), які размяшчаецца на вуліцы Ціміразева, 114. АГіМ выконвае шырокі спектр адміністрацыйных працэдур: афармленне пашпартоў, біяметрычных дакументаў, рэгістрацыю па месцы жыхарства, вядзенне рэгістра насельніцтва, а таксама вырашэнне пытанняў, звязаных са знаходжаннем і пражываннем замежных грамадзян у Рэспубліцы Беларусь<ref name="ogim">{{cite web|url=https://minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd/ogim-central-nogo-ruvd-g-minska|title=АГІМ Цэнтральнага РУУС г.Мінска|publisher=ГУУС Мінскага гарвыканкама|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1969 годзе]] [[Катэгорыя:Міліцыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя ўстановы Мінска]] [[Катэгорыя:Цэнтральны раён (Мінск)]] oxcg90mqqhkcr0zudh7e7ujx3xupptn 5148004 5148001 2026-05-28T16:46:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148004 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Упраўленне ўнутраных спраў адміністрацыі Цэнтральнага раёна г. Мінска |скарачэнне = Цэнтральнае РУУС г. Мінска |арыгінальная назва = |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |юрысдыкцыя = [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны раён]] ([[Мінск]]) |пячатка = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = |шырыня выявы = |подпіс выявы = |эмблема = |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |дата стварэння = 12 жніўня 1969 |папярэднік1 = |папярэднік2 = |папярэднік3 = |папярэднік4 = |папярэднік5 = |папярэднік6 = |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|ГУУС Мінгарвыканкама]] |штаб-кватэра = г. Мінск, вул. Арлоўская, 58, к. 1 |region_code = |бюджэт = |імя міністра1 = |функцыя міністра1 = |імя міністра2 = |функцыя міністра2 = |імя міністра3 = |функцыя міністра3 = |імя міністра4 = |функцыя міністра4 = |імя міністра5 = |функцыя міністра5 = |імя міністра6 = |функцыя міністра6 = |імя міністра7 = |функцыя міністра7 = |імя главы1 = [[Віталь Мікалаевіч Семянцоў]] |пасада главы1 = Начальнік РУУС |імя главы2 = [[Яўген Мікалаевіч Арцёмчык]] |пасада главы2 = Першы намеснік начальніка (начальнік МГБ) |імя главы3 = [[Уладзімір Іванавіч Кубракоў]] |пасада главы3 = Намеснік начальніка (начальнік КМ) |імя главы4 = [[Арцём Уладзіміравіч Кавалёў]] |пасада главы4 = Намеснік начальніка па ідэалагічнай рабоце і кадравым забеспячэнні |імя главы5 = |пасада главы5 = |імя главы6 = |пасада главы6 = |імя главы7 = |пасада главы7 = |імя главы8 = |пасада главы8 = |імя главы9 = |пасада главы9 = |вышэйстаячае ведамства = [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Рэспублікі Беларусь]] |супрацоўнікаў = |падведамны орган1 = Аддзел па грамадзянстве і міграцыі |падведамны орган2 = Аддзел Дзяржаўнай аўтамабільнай інспекцыі |падведамны орган3 = |падведамны орган4 = |падведамны орган5 = |падведамны орган6 = |падведамны орган7 = |падведамны орган8 = |падведамны орган9 = |дакумент1 = |дакумент2 = |дакумент3 = |дакумент4 = |дакумент5 = |дакумент6 = |сайт = minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Упраўле́нне ўну́траных спраў адміністра́цыі Цэнтра́льнага раё́на г. Мі́нска''' ('''Цэнтра́льнае РУУС г. Мі́нска''') — тэрытарыяльны орган выканаўчай улады ў структуры [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністэрства ўнутраных спраў Беларусі]]. Падпарадкоўваецца [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|Галоўнаму ўпраўленню ўнутраных спраў Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта]]. Размяшчаецца па адрасе [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўская вуліца]], 58, корпус 1<ref name="ruvd">{{cite web|url=https://minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd|title=Цэнтральнае РУУС г.Мінска|publisher=ГУУС Мінскага гарвыканкама|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Прававы статус == Згодна з Законам Рэспублікі Беларусь ад 17 ліпеня 2007 года «[[Аб органах унутраных спраў Рэспублікі Беларусь]]», Цэнтральнае РУУС уваходзіць у сістэму тэрытарыяльных органаў унутраных спраў. Упраўленне з'яўляецца юрыдычнай асобай, мае ўласнае найменне і пячатку з выявай [[Дзяржаўны герб Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага герба Рэспублікі Беларусь]]. Начальнік раённага ўпраўлення ўнутраных спраў прызначаецца на пасаду і вызваляецца ад яе непасрэдна [[Міністр унутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністрам унутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] па ўзгадненні з кіраўніком мясцовага выканаўчага і распарадчага органа<ref name="zakon_263_Z">{{cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h10700263|title=Закон Республики Беларусь от 17 июля 2007 г. № 263-З «Об органах внутренних дел Республики Беларусь»|publisher=Нацыянальны прававы Інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|date=2007-07-17|lang=ru|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Гісторыя == Гісторыя фарміравання ўпраўлення шчыльна звязана з развіццём мінскай міліцыі. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]], да сярэдзіны сакавіка 1917 года, у Мінску было створана пяць участкаў гарадской міліцыі ў адпаведнасці з тагачаснай колькасцю раёнаў. У 1921 годзе гарадская тэрыторыя падзялялася на [[Аляксандраўскі раён (Мінск)|Аляксандраўскі]] (які стаў прататыпам сучаснага Кастрычніцкага), [[Ляхаўскі раён (Мінск)|Ляхаўскі]] і [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны]] раёны. Менавіта ў Цэнтральным раёне размяшчаліся першае і другое аддзяленні міліцыі. Такое адміністрацыйнае дзяленне праіснавала каля сямнаццаці гадоў. У сакавіку 1938 года пастановай Прэзідыума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральнага выканаўчага камітэта БССР]] тэрыторыя горада была падзелена паміж новымі раёнамі: [[Сталінскі раён (Мінск)|Сталінскім]], [[Варашылаўскі раён (Мінск)|Варашылаўскім]] і [[Кагановіцкі раён (Мінск)|Кагановіцкім]], паміж якімі раўнамерна размеркавалі тэрыторыю Цэнтральнага раёна<ref name="hist">{{cite web|url=https://minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd/istoriya-central-nogo-ruvd-g-minska|title=Гісторыя Цэнтральнага РУУС г. Мінска|publisher=ГУУС Мінскага гарвыканкама|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Зноў Цэнтральны раён быў утвораны 22 чэрвеня 1969 года ўказам Прэзідыума [[Вярхоўны Савет Беларускай ССР|Вярхоўнага Савета БССР]]. Неўзабаве, загадам [[МУС БССР]] ад 12 жніўня таго ж года, быў створаны раённы аддзел унутраных спраў і абвешчаны яго першы штат у колькасці 152 чалавек. Гэтая дата лічыцца афіцыйным зыходным пунктам у дзейнасці Цэнтральнага РУУС. Першапачаткова аддзел размяшчаўся ў цэнтры горада на [[Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)|вуліцы Інтэрнацыянальнай]], 14, а ў 1997 годзе пераехаў у будынак на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|вуліцы Арлоўскай]]<ref name="hist"/>. == Структура і кіраўніцтва == У адпаведнасці з заканадаўствам, функцыянальна ўпраўленне падзяляецца на крымінальную міліцыю, міліцыю грамадскай бяспекі, падраздзяленні па грамадзянстве і міграцыі і іншыя дапаможныя службы. Агульнае кіраўніцтва ўпраўленнем ажыццяўляе начальнік РУУС<ref name="ruvd"/>. Кірунак міліцыі грамадскай бяспекі, якая вырашае задачы па ахове грамадскага парадку, прафілактыцы правапарушэнняў і забеспячэнні асабістай бяспекі грамадзян, узначальвае першы намеснік начальніка РУУС<ref name="ruvd"/><ref name="zakon_263_Z"/>. У структуру гэтага блока таксама ўваходзіць аддзел Дзяржаўнай аўтамабільнай інспекцыі (АДАІ) Цэнтральнага РУУС<ref name="ogai">{{cite web|url=https://minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd/ogai-central-nogo-ruvd|title=АДАІ Цэнтральнага РУУС г. Мінска|publisher=ГУУС Мінскага гарвыканкама|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Крымінальнай міліцыяй, у абавязкі якой уваходзіць вышук асоб, прафілактыка і раскрыццё злачынстваў, кіруе адпаведны намеснік начальніка РУУС. За ідэалагічную работу і кадравае забеспячэнне ва ўпраўленні таксама адказвае асобны намеснік начальніка<ref name="ruvd"/><ref name="zakon_263_Z"/>. Асобным структурным падраздзяленнем органаў унутраных спраў з'яўляецца аддзел па грамадзянстве і міграцыі (АГіМ), які размяшчаецца на вуліцы Ціміразева, 114. АГіМ выконвае шырокі спектр адміністрацыйных працэдур: афармленне пашпартоў, біяметрычных дакументаў, рэгістрацыю па месцы жыхарства, вядзенне рэгістра насельніцтва, а таксама вырашэнне пытанняў, звязаных са знаходжаннем і пражываннем замежных грамадзян у Рэспубліцы Беларусь<ref name="ogim">{{cite web|url=https://minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd/ogim-central-nogo-ruvd-g-minska|title=АГІМ Цэнтральнага РУУС г.Мінска|publisher=ГУУС Мінскага гарвыканкама|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1969 годзе]] [[Катэгорыя:Міліцыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя ўстановы Мінска]] [[Катэгорыя:Цэнтральны раён (Мінск)]] 3kf2gj8r3jvgxbx5an38bktvvfgaui1 5148012 5148004 2026-05-28T16:50:10Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Крыніцы */ 5148012 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Упраўленне ўнутраных спраў адміністрацыі Цэнтральнага раёна г. Мінска |скарачэнне = Цэнтральнае РУУС г. Мінска |арыгінальная назва = |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |юрысдыкцыя = [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны раён]] ([[Мінск]]) |пячатка = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = |шырыня выявы = |подпіс выявы = |эмблема = |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |дата стварэння = 12 жніўня 1969 |папярэднік1 = |папярэднік2 = |папярэднік3 = |папярэднік4 = |папярэднік5 = |папярэднік6 = |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|ГУУС Мінгарвыканкама]] |штаб-кватэра = г. Мінск, вул. Арлоўская, 58, к. 1 |region_code = |бюджэт = |імя міністра1 = |функцыя міністра1 = |імя міністра2 = |функцыя міністра2 = |імя міністра3 = |функцыя міністра3 = |імя міністра4 = |функцыя міністра4 = |імя міністра5 = |функцыя міністра5 = |імя міністра6 = |функцыя міністра6 = |імя міністра7 = |функцыя міністра7 = |імя главы1 = [[Віталь Мікалаевіч Семянцоў]] |пасада главы1 = Начальнік РУУС |імя главы2 = [[Яўген Мікалаевіч Арцёмчык]] |пасада главы2 = Першы намеснік начальніка (начальнік МГБ) |імя главы3 = [[Уладзімір Іванавіч Кубракоў]] |пасада главы3 = Намеснік начальніка (начальнік КМ) |імя главы4 = [[Арцём Уладзіміравіч Кавалёў]] |пасада главы4 = Намеснік начальніка па ідэалагічнай рабоце і кадравым забеспячэнні |імя главы5 = |пасада главы5 = |імя главы6 = |пасада главы6 = |імя главы7 = |пасада главы7 = |імя главы8 = |пасада главы8 = |імя главы9 = |пасада главы9 = |вышэйстаячае ведамства = [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Рэспублікі Беларусь]] |супрацоўнікаў = |падведамны орган1 = Аддзел па грамадзянстве і міграцыі |падведамны орган2 = Аддзел Дзяржаўнай аўтамабільнай інспекцыі |падведамны орган3 = |падведамны орган4 = |падведамны орган5 = |падведамны орган6 = |падведамны орган7 = |падведамны орган8 = |падведамны орган9 = |дакумент1 = |дакумент2 = |дакумент3 = |дакумент4 = |дакумент5 = |дакумент6 = |сайт = minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Упраўле́нне ўну́траных спраў адміністра́цыі Цэнтра́льнага раё́на г. Мі́нска''' ('''Цэнтра́льнае РУУС г. Мі́нска''') — тэрытарыяльны орган выканаўчай улады ў структуры [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністэрства ўнутраных спраў Беларусі]]. Падпарадкоўваецца [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|Галоўнаму ўпраўленню ўнутраных спраў Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта]]. Размяшчаецца па адрасе [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўская вуліца]], 58, корпус 1<ref name="ruvd">{{cite web|url=https://minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd|title=Цэнтральнае РУУС г.Мінска|publisher=ГУУС Мінскага гарвыканкама|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Прававы статус == Згодна з Законам Рэспублікі Беларусь ад 17 ліпеня 2007 года «[[Аб органах унутраных спраў Рэспублікі Беларусь]]», Цэнтральнае РУУС уваходзіць у сістэму тэрытарыяльных органаў унутраных спраў. Упраўленне з'яўляецца юрыдычнай асобай, мае ўласнае найменне і пячатку з выявай [[Дзяржаўны герб Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага герба Рэспублікі Беларусь]]. Начальнік раённага ўпраўлення ўнутраных спраў прызначаецца на пасаду і вызваляецца ад яе непасрэдна [[Міністр унутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністрам унутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] па ўзгадненні з кіраўніком мясцовага выканаўчага і распарадчага органа<ref name="zakon_263_Z">{{cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h10700263|title=Закон Республики Беларусь от 17 июля 2007 г. № 263-З «Об органах внутренних дел Республики Беларусь»|publisher=Нацыянальны прававы Інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|date=2007-07-17|lang=ru|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Гісторыя == Гісторыя фарміравання ўпраўлення шчыльна звязана з развіццём мінскай міліцыі. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]], да сярэдзіны сакавіка 1917 года, у Мінску было створана пяць участкаў гарадской міліцыі ў адпаведнасці з тагачаснай колькасцю раёнаў. У 1921 годзе гарадская тэрыторыя падзялялася на [[Аляксандраўскі раён (Мінск)|Аляксандраўскі]] (які стаў прататыпам сучаснага Кастрычніцкага), [[Ляхаўскі раён (Мінск)|Ляхаўскі]] і [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны]] раёны. Менавіта ў Цэнтральным раёне размяшчаліся першае і другое аддзяленні міліцыі. Такое адміністрацыйнае дзяленне праіснавала каля сямнаццаці гадоў. У сакавіку 1938 года пастановай Прэзідыума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральнага выканаўчага камітэта БССР]] тэрыторыя горада была падзелена паміж новымі раёнамі: [[Сталінскі раён (Мінск)|Сталінскім]], [[Варашылаўскі раён (Мінск)|Варашылаўскім]] і [[Кагановіцкі раён (Мінск)|Кагановіцкім]], паміж якімі раўнамерна размеркавалі тэрыторыю Цэнтральнага раёна<ref name="hist">{{cite web|url=https://minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd/istoriya-central-nogo-ruvd-g-minska|title=Гісторыя Цэнтральнага РУУС г. Мінска|publisher=ГУУС Мінскага гарвыканкама|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Зноў Цэнтральны раён быў утвораны 22 чэрвеня 1969 года ўказам Прэзідыума [[Вярхоўны Савет Беларускай ССР|Вярхоўнага Савета БССР]]. Неўзабаве, загадам [[МУС БССР]] ад 12 жніўня таго ж года, быў створаны раённы аддзел унутраных спраў і абвешчаны яго першы штат у колькасці 152 чалавек. Гэтая дата лічыцца афіцыйным зыходным пунктам у дзейнасці Цэнтральнага РУУС. Першапачаткова аддзел размяшчаўся ў цэнтры горада на [[Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)|вуліцы Інтэрнацыянальнай]], 14, а ў 1997 годзе пераехаў у будынак на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|вуліцы Арлоўскай]]<ref name="hist"/>. == Структура і кіраўніцтва == У адпаведнасці з заканадаўствам, функцыянальна ўпраўленне падзяляецца на крымінальную міліцыю, міліцыю грамадскай бяспекі, падраздзяленні па грамадзянстве і міграцыі і іншыя дапаможныя службы. Агульнае кіраўніцтва ўпраўленнем ажыццяўляе начальнік РУУС<ref name="ruvd"/>. Кірунак міліцыі грамадскай бяспекі, якая вырашае задачы па ахове грамадскага парадку, прафілактыцы правапарушэнняў і забеспячэнні асабістай бяспекі грамадзян, узначальвае першы намеснік начальніка РУУС<ref name="ruvd"/><ref name="zakon_263_Z"/>. У структуру гэтага блока таксама ўваходзіць аддзел Дзяржаўнай аўтамабільнай інспекцыі (АДАІ) Цэнтральнага РУУС<ref name="ogai">{{cite web|url=https://minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd/ogai-central-nogo-ruvd|title=АДАІ Цэнтральнага РУУС г. Мінска|publisher=ГУУС Мінскага гарвыканкама|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Крымінальнай міліцыяй, у абавязкі якой уваходзіць вышук асоб, прафілактыка і раскрыццё злачынстваў, кіруе адпаведны намеснік начальніка РУУС. За ідэалагічную работу і кадравае забеспячэнне ва ўпраўленні таксама адказвае асобны намеснік начальніка<ref name="ruvd"/><ref name="zakon_263_Z"/>. Асобным структурным падраздзяленнем органаў унутраных спраў з'яўляецца аддзел па грамадзянстве і міграцыі (АГіМ), які размяшчаецца на вуліцы Ціміразева, 114. АГіМ выконвае шырокі спектр адміністрацыйных працэдур: афармленне пашпартоў, біяметрычных дакументаў, рэгістрацыю па месцы жыхарства, вядзенне рэгістра насельніцтва, а таксама вырашэнне пытанняў, звязаных са знаходжаннем і пражываннем замежных грамадзян у Рэспубліцы Беларусь<ref name="ogim">{{cite web|url=https://minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd/ogim-central-nogo-ruvd-g-minska|title=АГІМ Цэнтральнага РУУС г.Мінска|publisher=ГУУС Мінскага гарвыканкама|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Міністэрства ўнутраных спраў Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1969 годзе]] [[Катэгорыя:Міліцыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя ўстановы Мінска]] [[Катэгорыя:Цэнтральны раён (Мінск)]] 8g2yi5x46j6a3hxekjmiz9jzn6o1ev3 5148015 5148012 2026-05-28T17:01:38Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148015 wikitext text/x-wiki {{Орган выканаўчай улады |назва = Упраўленне ўнутраных спраў адміністрацыі Цэнтральнага раёна г. Мінска |скарачэнне = Цэнтральнае РУУС г. Мінска |арыгінальная назва = |арыгінальная назва1 = |арыгінальная назва2 = |краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |юрысдыкцыя = [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны раён]] ([[Мінск]]) |пячатка = |шырыня пячаткі = |подпіс пячаткі = |выява = |шырыня выявы = |подпіс выявы = |эмблема = |шырыня эмблемы = |подпіс эмблемы = |дата стварэння = 12 жніўня 1969 |папярэднік1 = |папярэднік2 = |папярэднік3 = |папярэднік4 = |папярэднік5 = |папярэднік6 = |дата скасавання = |пераемнік = |падпарадкаванне = [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|ГУУС Мінгарвыканкама]] |штаб-кватэра = г. Мінск, вул. Арлоўская, 58, к. 1 |region_code = |бюджэт = |імя міністра1 = |функцыя міністра1 = |імя міністра2 = |функцыя міністра2 = |імя міністра3 = |функцыя міністра3 = |імя міністра4 = |функцыя міністра4 = |імя міністра5 = |функцыя міністра5 = |імя міністра6 = |функцыя міністра6 = |імя міністра7 = |функцыя міністра7 = |імя главы1 = [[Віталь Мікалаевіч Семянцоў]] |пасада главы1 = Начальнік РУУС |імя главы2 = [[Яўген Мікалаевіч Арцёмчык]] |пасада главы2 = Першы намеснік начальніка (начальнік МГБ) |імя главы3 = [[Уладзімір Іванавіч Кубракоў]] |пасада главы3 = Намеснік начальніка (начальнік КМ) |імя главы4 = [[Арцём Уладзіміравіч Кавалёў]] |пасада главы4 = Намеснік начальніка па ідэалагічнай рабоце і кадравым забеспячэнні |імя главы5 = |пасада главы5 = |імя главы6 = |пасада главы6 = |імя главы7 = |пасада главы7 = |імя главы8 = |пасада главы8 = |імя главы9 = |пасада главы9 = |вышэйстаячае ведамства = [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС Рэспублікі Беларусь]] |супрацоўнікаў = |падведамны орган1 = Аддзел па грамадзянстве і міграцыі |падведамны орган2 = Аддзел Дзяржаўнай аўтамабільнай інспекцыі |падведамны орган3 = |падведамны орган4 = |падведамны орган5 = |падведамны орган6 = |падведамны орган7 = |падведамны орган8 = |падведамны орган9 = |дакумент1 = |дакумент2 = |дакумент3 = |дакумент4 = |дакумент5 = |дакумент6 = |сайт = minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd |раздзел заўваг = |карта = |шырыня карты = |подпіс карты = }} '''Упраўле́нне ўну́траных спраў адміністра́цыі Цэнтра́льнага раё́на г. Мі́нска''' ('''Цэнтра́льнае РУУС г. Мі́нска''') — тэрытарыяльны орган выканаўчай улады ў структуры [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністэрства ўнутраных спраў Беларусі]]. Падпарадкоўваецца [[Галоўнае ўпраўленне ўнутраных спраў Мінскага гарвыканкама|Галоўнаму ўпраўленню ўнутраных спраў Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта]]. Размяшчаецца па адрасе [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўская вуліца]], 58, корпус 1<ref name="ruvd">{{cite web|url=https://minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd|title=Цэнтральнае РУУС г.Мінска|publisher=ГУУС Мінскага гарвыканкама|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Прававы статус == Згодна з Законам Рэспублікі Беларусь ад 17 ліпеня 2007 года «[[Аб органах унутраных спраў Рэспублікі Беларусь]]», Цэнтральнае РУУС уваходзіць у сістэму тэрытарыяльных органаў унутраных спраў. Упраўленне з'яўляецца юрыдычнай асобай, мае ўласнае найменне і пячатку з выявай [[Дзяржаўны герб Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага герба Рэспублікі Беларусь]]. Начальнік раённага ўпраўлення ўнутраных спраў прызначаецца на пасаду і вызваляецца ад яе непасрэдна [[Міністр унутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Міністрам унутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] па ўзгадненні з кіраўніком мясцовага выканаўчага і распарадчага органа<ref name="zakon_263_Z">{{cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=h10700263|title=Закон Республики Беларусь от 17 июля 2007 г. № 263-З «Об органах внутренних дел Республики Беларусь»|publisher=Нацыянальны прававы Інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|date=2007-07-17|lang=ru|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Гісторыя == Гісторыя фарміравання ўпраўлення шчыльна звязана з развіццём мінскай міліцыі. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]], да сярэдзіны сакавіка 1917 года, у Мінску было створана пяць участкаў гарадской міліцыі ў адпаведнасці з тагачаснай колькасцю раёнаў. У 1921 годзе гарадская тэрыторыя падзялялася на [[Аляксандраўскі раён (Мінск)|Аляксандраўскі]] (які стаў прататыпам сучаснага Кастрычніцкага), [[Ляхаўскі раён (Мінск)|Ляхаўскі]] і [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны]] раёны. Менавіта ў Цэнтральным раёне размяшчаліся першае і другое аддзяленні міліцыі. Такое адміністрацыйнае дзяленне праіснавала каля сямнаццаці гадоў. У сакавіку 1938 года пастановай Прэзідыума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральнага выканаўчага камітэта БССР]] тэрыторыя горада была падзелена паміж новымі раёнамі: [[Сталінскі раён (Мінск)|Сталінскім]], [[Варашылаўскі раён (Мінск)|Варашылаўскім]] і [[Кагановіцкі раён (Мінск)|Кагановіцкім]], паміж якімі раўнамерна размеркавалі тэрыторыю Цэнтральнага раёна<ref name="hist">{{cite web|url=https://minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd/istoriya-central-nogo-ruvd-g-minska|title=Гісторыя Цэнтральнага РУУС г. Мінска|publisher=ГУУС Мінскага гарвыканкама|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Зноў Цэнтральны раён быў утвораны 22 чэрвеня 1969 года ўказам Прэзідыума [[Вярхоўны Савет Беларускай ССР|Вярхоўнага Савета БССР]]. Неўзабаве, загадам [[МУС БССР]] ад 12 жніўня таго ж года, быў створаны раённы аддзел унутраных спраў і абвешчаны яго першы штат у колькасці 152 чалавек. Гэтая дата лічыцца афіцыйным зыходным пунктам у дзейнасці Цэнтральнага РУУС. Першапачаткова аддзел размяшчаўся ў цэнтры горада на [[Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)|вуліцы Інтэрнацыянальнай]], 14, а ў 1997 годзе пераехаў у будынак на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|вуліцы Арлоўскай]]<ref name="hist"/>. == Структура і кіраўніцтва == У адпаведнасці з заканадаўствам, функцыянальна ўпраўленне падзяляецца на крымінальную міліцыю, міліцыю грамадскай бяспекі, падраздзяленні па грамадзянстве і міграцыі і іншыя дапаможныя службы. Агульнае кіраўніцтва ўпраўленнем ажыццяўляе начальнік РУУС<ref name="ruvd"/>. Кірунак міліцыі грамадскай бяспекі, якая вырашае задачы па ахове грамадскага парадку, прафілактыцы правапарушэнняў і забеспячэнні асабістай бяспекі грамадзян, узначальвае першы намеснік начальніка РУУС<ref name="ruvd"/><ref name="zakon_263_Z"/>. У структуру гэтага блока таксама ўваходзіць аддзел Дзяржаўнай аўтамабільнай інспекцыі (АДАІ) Цэнтральнага РУУС<ref name="ogai">{{cite web|url=https://minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd/ogai-central-nogo-ruvd|title=АДАІ Цэнтральнага РУУС г. Мінска|publisher=ГУУС Мінскага гарвыканкама|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Крымінальнай міліцыяй, у абавязкі якой уваходзіць вышук асоб, прафілактыка і раскрыццё злачынстваў, кіруе адпаведны намеснік начальніка РУУС (увесну 2021 года гэтую пасаду заняў Уладзімір Кубракоў, сын тагачаснага Міністра ўнутраных спраў [[Іван Уладзіміравіч Кубракоў|Івана Кубракова]], які сам раней пачынаў службу ў гэтым упраўленні<ref name="nn_kubrakov">{{cite web|url=https://nashaniva.com/275817|title=Сын міністра Кубракова пайшоў па ягонай сцежцы: працуе ў Цэнтральным РУУС|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=27 ліпеня 2021|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>). За ідэалагічную работу і кадравае забеспячэнне ва ўпраўленні таксама адказвае асобны намеснік начальніка<ref name="ruvd"/><ref name="zakon_263_Z"/>. Асобным структурным падраздзяленнем органаў унутраных спраў з'яўляецца аддзел па грамадзянстве і міграцыі (АГіМ), які размяшчаецца на вуліцы Ціміразева, 114. АГіМ выконвае шырокі спектр адміністрацыйных працэдур: афармленне пашпартоў, біяметрычных дакументаў, рэгістрацыю па месцы жыхарства, вядзенне рэгістра насельніцтва, а таксама вырашэнне пытанняў, звязаных са знаходжаннем і пражываннем замежных грамадзян у Рэспубліцы Беларусь<ref name="ogim">{{cite web|url=https://minsk.mvd.gov.by/by/page/central-noe-ruvd/ogim-central-nogo-ruvd-g-minska|title=АГІМ Цэнтральнага РУУС г.Мінска|publisher=ГУУС Мінскага гарвыканкама|date=|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Дзейнасць падчас пратэстаў (2020) == Цэнтральнае РУУС адыграла прыкметную ролю падчас задушэння [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавых пратэстаў у Беларусі ў 2020 годзе]]. Паводле дадзеных [[Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі|Міжнароднага камітэта па расследаванні катаванняў у Беларусі]], у перыяд з 9 па 13 жніўня 2020 года на тэрыторыі ўпраўлення адбываліся [[Катаванні ў Беларусі (з 2020 года)|масавыя катаванні і жорсткае абыходжанне з затрыманымі]]. Людзей, схопленых на вуліцах Мінска, у тым ліку непаўналетніх, дастаўлялі ў РУУС, дзе яны падвяргаліся сістэматычнаму фізічнаму і псіхалагічнаму гвалту з боку супрацоўнікаў міліцыі і байцоў [[Атрад міліцыі асобага прызначэння (Беларусь)|АМАПа]]. Затрыманых прымушалі гадзінамі стаяць у ненатуральных позах (на «[[Расцяжка (поза)|расцяжках]]»), жорстка збівалі [[Дубінка|дубінкамі]], абмяжоўвалі ў вадзе і медыцынскай дапамозе. Расследавальнікі задакументавалі дзясяткі выпадкаў цяжкіх траўмаў ([[Пералом|пераломы]], [[Чэрапна-мазгавая траўма|чэрапна-мазгавыя траўмы]], пашкоджанні ўнутраных органаў), атрыманых грамадзянамі ў гэты перыяд, кваліфікуючы дзеянні сілавікоў як [[злачынствы супраць чалавечнасці]]<ref name="tortures">{{cite web|url=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2024/02/ruvd-centralnogo-rajona-minsk.pdf|title=Цэнтральны РУУС г. Мінска. Катаванні затрыманых 9–13 жніўня 2020 года|publisher=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі|date=2024|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref><ref name="racyja">{{cite web|url=https://racyja.com/by/hramadstva/vyjsla-rassledavanne-pa-katavannjach-u-centralnym-ruus-menska-u-2020-hodze/|title=Выйшла расследаванне па катаваннях у Цэнтральным РУУС Менска ў 2020 годзе|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя|Радыё Рацыя]]|date=16 лютага 2024|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У кастрычніку 2020 года тагачасны начальнік ГУУС Мінгарвыканкама [[Іван Кубракоў]] заявіў, што падчас аднаго з нядзельных маршаў пратэстоўцы нібыта здзейснілі напад на Цэнтральнае РУУС, закідваючы будынак і супрацоўнікаў камянямі<ref name="svaboda_kubrakov">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/30912001.html|title=Начальнік менскай міліцыі: Пратэстоўцы напалі на Цэнтральнае РУУС|publisher=[[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё «Свабода»]]|date=25 кастрычніка 2020|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У лістападзе 2020 года менавіта ў Цэнтральнае РУУС невядомымі ў цывільным быў дастаўлены 31-гадовы мінчук [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Раман Бандарэнка]], схоплены на «[[Плошча Перамен (Мінск)|Плошчы Перамен]]». З будынка ўпраўлення ён быў шпіталізаваны ўжо ў непрытомным стане з цяжкімі чэрапна-мазгавымі траўмамі, ад якіх пазней памёр у бальніцы<ref name="nn_bondarenko">{{cite web|url=https://nashaniva.com/262312|title=Памёр Раман Бандарэнка, якога хуткая забрала непрытомным з Цэнтральнага РУУС|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=12 лістапада 2020|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У гэты перыяд упраўленнем кіраваў [[Артур Шахлай]], на якога, як стала вядома са злітай базы даносаў, падначаленыя скардзіліся ў [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] за [[Карупцыя|карупцыю]] і збор грошай са сталічных кавярняў за права працаваць у начны час<ref name="nn_shahlay">{{cite web|url=https://nashaniva.com/341775|title=Супрацоўніца Цэнтральнага РУУС Мінска напісала данос на начальніка. А яго ўзялі і павысілі|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=29 красавіка 2024|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Начальнікі == * [[Анатоль Сямёнавіч Мацвеенка]] (1969—1971) * [[Г. В. Сівіцкі|Г.&nbsp;В.&nbsp;Сівіцкі]] (1972—1980) * [[В. С. Палоўнік|В.&nbsp;С.&nbsp;Палоўнік]] (1980—1985) * [[В. А. Пяхота|В.&nbsp;А.&nbsp;Пяхота]] (1985—1988) * [[В. Л. Русак|В.&nbsp;Л.&nbsp;Русак]] (1988—1996) * [[А. Ф. Зыль|А.&nbsp;Ф.&nbsp;Зыль]] (1996—2001) * [[С. К. Дубаневіч|С.&nbsp;К.&nbsp;Дубаневіч]] (2001—2003) * [[В. Ф. Яромкін|В.&nbsp;Ф.&nbsp;Яромкін]] (люты — ліпень 2003) * [[С. М. Статуеў|С.&nbsp;М.&nbsp;Статуеў]] (2003—2004) * [[Л. А. Абрамюк|Л.&nbsp;А.&nbsp;Абрамюк]] (2004—2006) * [[В. А. Сінякоў|В.&nbsp;А.&nbsp;Сінякоў]] (2006—2009) * [[В. В. Радзевіч|В.&nbsp;В.&nbsp;Радзевіч]] (2009—2014) * [[Артур Уладзіміравіч Шахлай]] (2014—2021)<ref name="history_50_let">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20210113153025/https://centr.minsk.gov.by/sfery-deyatelnosti/zakonnost-i-pravoporyadok/pravookhranitelnye-organy/ruvd-tsentralnogo-rajona-g-minska/novosti-ruvd-tsentralnogo-rajona-g-minska/6461-tsentralnomu-ruvd-g-minska-50-let|title=Центральному РУВД г.Минска – 50 лет|publisher=Адміністрацыя Цэнтральнага раёна г. Мінска|date=2019|lang=ru|accessdate=28 мая 2026}}</ref> * [[Віталь Мікалаевіч Семянцоў]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Міністэрства ўнутраных спраў Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1969 годзе]] [[Катэгорыя:Міліцыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя ўстановы Мінска]] [[Катэгорыя:Цэнтральны раён (Мінск)]] nlnz0fgw2mvgo5j7hdglif121ctx6g2 0 808665 5148003 2026-05-28T16:45:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Цэнтральнае РУУС г. Мінска]] 5148003 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Цэнтральнае РУУС г. Мінска]] c1nd3hebq0tk66irn0uvq9rsiwciw4g 0 808666 5148005 2026-05-28T16:46:30Z Feeleman 163471 Перасылае да [[Пушар (фільм, 1996)]] 5148005 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Пушар (фільм, 1996)]] 92x5og1apknib0mmru2x5hwhayh2cpb 0 808667 5148007 2026-05-28T16:47:28Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Цэнтральнае РУУС г. Мінска]] 5148007 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Цэнтральнае РУУС г. Мінска]] c1nd3hebq0tk66irn0uvq9rsiwciw4g 0 808668 5148017 2026-05-28T17:20:28Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Асоба |імя = Артур Шахлай |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = Артур Уладзіміравіч Шахлай |род дзейнасці = міліцыянер |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзян...» 5148017 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Артур Шахлай |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = Артур Уладзіміравіч Шахлай |род дзейнасці = міліцыянер |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = [[Медаль «За бездакорную службу» (Беларусь)|Медаль «За бездакорную службу» III ступені]] |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Арту́р Уладзі́міравіч Шахла́й''' — беларускі дзяржаўны дзеяч і міліцыянер. Палкоўнік міліцыі. Начальнік [[Цэнтральнае РУУС г. Мінска|Цэнтральнага раённага ўпраўлення ўнутраных спраў г. Мінска]] ў перыяд з 2014 па 2021 год, першы намеснік начальніка УУС [[Магілёўскі абласны выканаўчы камітэт|Магілёўскага аблвыканкама]] — начальнік міліцыі грамадскай бяспекі з 2021 года. == Біяграфія == Мае брата Максіма<ref name="bandaluki">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20200922214001/https://bandaluki.info/bandits/shakhlai-artur-vladimirovich/|title=Шахлай Артур Владимирович|publisher=Банда Луки|date=|lang=ru|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У 2012 годзе выступаў сведкам у судзе супраць беларускага праваабаронцы [[Алег Канстанцінавіч Воўчак|Алега Воўчака]]. У той час Шахлай займаў пасаду начальніка міліцыі грамадскай бяспекі Цэнтральнага РУУС (паводле іншых звестак — намесніка начальніка). На падставе яго паказанняў праваабаронца быў асуджаны на чатыры сутак адміністрацыйнага арышту за нібыта нецэнзурную лаянку і дробнае хуліганства<ref name="bandaluki"/><ref name="volchek">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20200920172115/http://protivpytok.org/eshhe-odni-sutki-pravozashhitnik-provedet-v-nechelovecheskix-usloviyax.html|title=Еще одни сутки правозащитник проведет в нечеловеческих условиях|publisher=Против пыток|date=|lang=ru|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. 26 верасня 2014 года быў прызначаны начальнікам Цэнтральнага РУУС г. Мінска<ref name="centr_50">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20210113153025/https://centr.minsk.gov.by/sfery-deyatelnosti/zakonnost-i-pravoporyadok/pravookhranitelnye-organy/ruvd-tsentralnogo-rajona-g-minska/novosti-ruvd-tsentralnogo-rajona-g-minska/6461-tsentralnomu-ruvd-g-minska-50-let|title=Центральному РУВД г.Минска – 50 лет|publisher=Адміністрацыя Цэнтральнага раёна г. Мінска|date=2019|lang=ru|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У студзені 2015 года падчас выязных судовых пасяджэнняў па справе ўдзельнікаў акцыі памяці ўкраінскай «[[Нябесная сотня|Нябеснай сотні]]» асабіста ўдзельнічаў у выцясненні грамадзян з будынка РУУС і адмовіў праваабаронцам у прадастаўленні кнігі заўваг і прапаноў. Пазней у афіцыйным адказе на скаргу заявіў, што ніякіх перашкод для доступу грамадзян у будынак не было<ref name="charter_2015">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20200501180329/https://charter97.org/ru/news/2015/2/13/139462/|title=Начальник Центрального РУВД не нашел нарушений в своих действиях|publisher=[[Хартыя’97]]|date=13 лютага 2015|lang=ru|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У сакавіку таго ж года праводзіў затрыманне прадпрымальніка і грамадскага актывіста [[Алесь Макаеў|Алеся Макаева]] пасля сходу гандляроў на рынку ў [[Ждановічы|Ждановічах]]<ref name="makaev">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20210126022316/https://www.racyja.com/hramadstva/u-mensku-byu-zatrymany-ales-makaeu/|title=У Менску быў затрыманы Алесь Макаеў|author=Генадзь Барбарыч|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя|Радыё Рацыя]]|date=2015|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У якасці кіраўніка РУУС асабіста курыраваў пытанні працы забаўляльных устаноў на «тусовачнай» мінскай [[Вуліца Зыбіцкая (Мінск)|вуліцы Зыбіцкай]], усталёўваў і працягваў рэжым іх працы<ref name="euroradio_zyba">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20211112163013/https://euroradio.fm/zyba-budze-gulyac-da-ranicy-baram-na-tusovachnay-vulicy-mozhna-pracavac-da-4-y|title="Зыба" будзе гуляць да раніцы: барам на тусовачнай вуліцы можна працаваць да 4-й|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|date=7 ліпеня 2017|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Згодна з інфармацыяй са злітай базы даносаў, апублікаванай ініцыятывай «[[Кіберпартызаны]]», у жніўні 2021 года адна з супрацоўніц Цэнтральнага РУУС накіравала скаргу ў [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]]. У ёй яна сцвярджала, што Артур Шахлай «крышуе» кавярні на Зыбіцкай, сістэматычна збіраючы з іх хабар за дазволы на працу ў начны час, а таксама атрымлівае грошы за закрыццё крымінальных спраў аб крадзяжы мабільных тэлефонаў у наведвальнікаў бараў. Тым не менш, гэты данос не паўплываў на яго кар'еру<ref name="nn_zyba">{{cite web|url=https://nashaniva.com/341775|title=Супрацоўніца Цэнтральнага РУУС Мінска напісала данос на начальніка. А яго ўзялі і павысілі|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=29 красавіка 2024|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. 14 ліпеня 2016 года Шахлаю было прысвоена спецыяльнае званне палкоўніка міліцыі<ref name="centr_50"/>. Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавых пратэстаў у Беларусі ў 2020 годзе]] Цэнтральнае РУУС, якім кіраваў Артур Шахлай, стала адным з месцаў сістэматычных катаванняў затрыманых удзельнікаў пратэстаў. Расследавальнікі Міжнароднага камітэта па расследаванні катаванняў задакументавалі факты масавага фізічнага і псіхалагічнага гвалту ў сценах упраўлення ў перыяд з 9 па 13 жніўня 2020 года<ref name="nn_zyba"/>. Акрамя таго, 11 лістапада 2020 года ў Цэнтральнае РУУС быў дастаўлены 31-гадовы [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Раман Бандарэнка]], якога невядомыя схапілі на «[[Плошча Перамен (Мінск)|Плошчы Перамен]]». З будынка ўпраўлення ён быў шпіталізаваны ўжо ў стане комы з шматлікімі цяжкімі траўмамі, ад якіх памёр у бальніцы. Ініцыятыва [[BYPOL]] адзначыла, што як начальнік РУУС Артур Шахлай нясе персанальную крымінальную адказнасць за тое, што адбываецца ў падпарадкаваным яму будынку<ref name="charter">{{cite web|url=https://charter97.org/be/news/2020/11/15/400666/|title=«Ужо зараз можна назваць службовую асобу, адказную за забойства Рамана Бандарэнкі»|publisher=[[Хартыя’97]]|date=15 лістапада 2020|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У 2021 годзе пайшоў на павышэнне і быў прызначаны першым намеснікам начальніка Упраўлення ўнутраных спраў Магілёўскага аблвыканкама — начальнікам міліцыі грамадскай бяспекі<ref name="nn_zyba"/>. == Узнагароды == * [[Медаль «За бездакорную службу» (Беларусь)|Медаль «За бездакорную службу»]] III ступені (2015)<ref name="ukaz">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20210114132114/https://pravo.by/upload/docs/op/P31500108_1425330000.pdf|title=Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 27 лютага 2015 г. № 108 «Аб узнагароджанні»|publisher=Нацыянальны прававы Інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|date=2015-02-27|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шахлай Артур Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Міліцыянеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Палкоўнікі міліцыі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі задушэння пратэстаў у Беларусі (2020—2021)]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «За бездакорную службу» 3 ступені]] our9tx9ox2agtzvqg0ogcfrcl7tb1xt 5148018 5148017 2026-05-28T17:21:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148018 wikitext text/x-wiki {{Асоба |імя = Артур Шахлай |арыгінал імя = |партрэт = |шырыня = |подпіс = |апісанне = |імя пры нараджэнні = Артур Уладзіміравіч Шахлай |род дзейнасці = міліцыянер |дата нараджэння = |месца нараджэння = |грамадзянства = |падданства = |дата смерці = |месца смерці = |бацька = |маці = |муж = |жонка = |дзеці = |узнагароды і прэміі = [[Медаль «За бездакорную службу» (Беларусь)|Медаль «За бездакорную службу» III ступені]] |сайт = |Commons = |Rodovid = }} '''Арту́р Уладзі́міравіч Шахла́й''' — беларускі дзяржаўны дзеяч і міліцыянер. Палкоўнік міліцыі. Начальнік [[Цэнтральнае РУУС г. Мінска|Цэнтральнага раённага ўпраўлення ўнутраных спраў г. Мінска]] ў перыяд з 2014 па 2021 год, першы намеснік начальніка УУС [[Магілёўскі абласны выканаўчы камітэт|Магілёўскага аблвыканкама]] — начальнік міліцыі грамадскай бяспекі з 2021 года. == Біяграфія == Мае брата Максіма<ref name="bandaluki">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20200922214001/https://bandaluki.info/bandits/shakhlai-artur-vladimirovich/|title=Шахлай Артур Владимирович|publisher=Банда Луки|date=|lang=ru|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У 2012 годзе выступаў сведкам у судзе супраць беларускага праваабаронцы [[Алег Канстанцінавіч Воўчак|Алега Воўчака]]. У той час Шахлай займаў пасаду начальніка міліцыі грамадскай бяспекі Цэнтральнага РУУС (паводле іншых звестак — намесніка начальніка). На падставе яго паказанняў праваабаронца быў асуджаны на чатыры сутак адміністрацыйнага арышту за нібыта нецэнзурную лаянку і дробнае хуліганства<ref name="bandaluki"/><ref name="volchek">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20200920172115/http://protivpytok.org/eshhe-odni-sutki-pravozashhitnik-provedet-v-nechelovecheskix-usloviyax.html|title=Еще одни сутки правозащитник проведет в нечеловеческих условиях|publisher=Против пыток|date=|lang=ru|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. 26 верасня 2014 года быў прызначаны начальнікам Цэнтральнага РУУС г. Мінска<ref name="centr_50">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20210113153025/https://centr.minsk.gov.by/sfery-deyatelnosti/zakonnost-i-pravoporyadok/pravookhranitelnye-organy/ruvd-tsentralnogo-rajona-g-minska/novosti-ruvd-tsentralnogo-rajona-g-minska/6461-tsentralnomu-ruvd-g-minska-50-let|title=Центральному РУВД г.Минска – 50 лет|publisher=Адміністрацыя Цэнтральнага раёна г. Мінска|date=2019|lang=ru|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У студзені 2015 года падчас выязных судовых пасяджэнняў па справе ўдзельнікаў акцыі памяці ўкраінскай «[[Нябесная сотня|Нябеснай сотні]]» асабіста ўдзельнічаў у выцясненні грамадзян з будынка РУУС і адмовіў праваабаронцам у прадастаўленні кнігі заўваг і прапаноў. Пазней у афіцыйным адказе на скаргу заявіў, што ніякіх перашкод для доступу грамадзян у будынак не было<ref name="charter_2015">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20200501180329/https://charter97.org/ru/news/2015/2/13/139462/|title=Начальник Центрального РУВД не нашел нарушений в своих действиях|publisher=[[Хартыя’97]]|date=13 лютага 2015|lang=ru|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У сакавіку таго ж года праводзіў затрыманне прадпрымальніка і грамадскага актывіста [[Алесь Макаеў|Алеся Макаева]] пасля сходу гандляроў на рынку ў [[Ждановічы|Ждановічах]]<ref name="makaev">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20210126022316/https://www.racyja.com/hramadstva/u-mensku-byu-zatrymany-ales-makaeu/|title=У Менску быў затрыманы Алесь Макаеў|author=Генадзь Барбарыч|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя|Радыё Рацыя]]|date=2015|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У якасці кіраўніка РУУС асабіста курыраваў пытанні працы забаўляльных устаноў на «тусовачнай» мінскай [[Вуліца Зыбіцкая (Мінск)|вуліцы Зыбіцкай]], усталёўваў і працягваў рэжым іх працы<ref name="euroradio_zyba">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20211112163013/https://euroradio.fm/zyba-budze-gulyac-da-ranicy-baram-na-tusovachnay-vulicy-mozhna-pracavac-da-4-y|title="Зыба" будзе гуляць да раніцы: барам на тусовачнай вуліцы можна працаваць да 4-й|publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі]]|date=7 ліпеня 2017|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Згодна з інфармацыяй са злітай базы даносаў, апублікаванай ініцыятывай «[[Кіберпартызаны]]», у жніўні 2021 года адна з супрацоўніц Цэнтральнага РУУС накіравала скаргу ў [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]]. У ёй яна сцвярджала, што Артур Шахлай «крышуе» кавярні на Зыбіцкай, сістэматычна збіраючы з іх хабар за дазволы на працу ў начны час, а таксама атрымлівае грошы за закрыццё крымінальных спраў аб крадзяжы мабільных тэлефонаў у наведвальнікаў бараў. Тым не менш, гэты данос не паўплываў на яго кар'еру<ref name="nn_zyba">{{cite web|url=https://nashaniva.com/341775|title=Супрацоўніца Цэнтральнага РУУС Мінска напісала данос на начальніка. А яго ўзялі і павысілі|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=29 красавіка 2024|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. 14 ліпеня 2016 года Шахлаю было прысвоена спецыяльнае званне палкоўніка міліцыі<ref name="centr_50"/>. Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|масавых пратэстаў у Беларусі ў 2020 годзе]] Цэнтральнае РУУС, якім кіраваў Артур Шахлай, стала адным з месцаў сістэматычных катаванняў затрыманых удзельнікаў пратэстаў. Расследавальнікі Міжнароднага камітэта па расследаванні катаванняў задакументавалі факты [[Катаванні ў Беларусі (з 2020 года)|масавага фізічнага і псіхалагічнага гвалту]] ў сценах упраўлення ў перыяд з 9 па 13 жніўня 2020 года<ref name="nn_zyba"/>. Акрамя таго, 11 лістапада 2020 года ў Цэнтральнае РУУС быў дастаўлены 31-гадовы [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Раман Бандарэнка]], якога невядомыя схапілі на «[[Плошча Перамен (Мінск)|Плошчы Перамен]]». З будынка ўпраўлення ён быў шпіталізаваны ўжо ў стане комы з шматлікімі цяжкімі траўмамі, ад якіх памёр у бальніцы. Ініцыятыва [[BYPOL]] адзначыла, што як начальнік РУУС Артур Шахлай нясе персанальную крымінальную адказнасць за тое, што адбываецца ў падпарадкаваным яму будынку<ref name="charter">{{cite web|url=https://charter97.org/be/news/2020/11/15/400666/|title=«Ужо зараз можна назваць службовую асобу, адказную за забойства Рамана Бандарэнкі»|publisher=[[Хартыя’97]]|date=15 лістапада 2020|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У 2021 годзе пайшоў на павышэнне і быў прызначаны першым намеснікам начальніка [[Упраўленне ўнутраных спраў Магілёўскага аблвыканкама|Упраўлення ўнутраных спраў Магілёўскага аблвыканкама]] — начальнікам міліцыі грамадскай бяспекі<ref name="nn_zyba"/>. == Узнагароды == * [[Медаль «За бездакорную службу» (Беларусь)|Медаль «За бездакорную службу»]] III ступені (2015)<ref name="ukaz">{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20210114132114/https://pravo.by/upload/docs/op/P31500108_1425330000.pdf|title=Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 27 лютага 2015 г. № 108 «Аб узнагароджанні»|publisher=Нацыянальны прававы Інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|date=2015-02-27|lang=be|accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шахлай Артур Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Міліцыянеры Беларусі]] [[Катэгорыя:Палкоўнікі міліцыі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі задушэння пратэстаў у Беларусі (2020—2021)]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «За бездакорную службу» 3 ступені]] 2khocmgy7lnnd6esov6a33f885hyuhv 0 808669 5148021 2026-05-28T17:41:13Z DBatura 73587 Новая старонка: «[[File:Dokshytsy ghetto 2a.jpg|міні|Помнік на месцы масавых забойстваў яўрэяў.]] '''Гета ў Докшыцах''' (лета 1941 — 29 мая 1942) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] горада [[Докшыцы]] Віцебская вобласць|Віцеб...» 5148021 wikitext text/x-wiki [[File:Dokshytsy ghetto 2a.jpg|міні|Помнік на месцы масавых забойстваў яўрэяў.]] '''Гета ў Докшыцах''' (лета 1941 — 29 мая 1942) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскае гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] горада [[Докшыцы]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] і бліжэйшых населеных пунктаў у працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Гісторыя == У 1931 годзе ў мястэчку пражывала каля 4000 яўрэяў<ref name=autogenerated1>{{РЕЭ|Докшицы}}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=276}}. Паводле перапісу 1939 года, з 3600 чалавек насельніцтва 75% складалі яўрэі<ref name=autogenerated3>''Адамович О.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/dokshicy/adamovich.html Трагедия Докшиц] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/dokshicy/adamovich.html |date=20140815210128 }}</ref><ref name=autogenerated4>''М. Нахват.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/dokshicy/dokshicy.html Самое главное — любить и помнить] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/dokshicy/dokshicy.html |date=20150308140130 }}</ref>{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=295}}. Докшыцы былі захопленыя [[Вермахт|нямецкімі войскамі]] 9 ліпеня 1941 года. Акупацыя працягвалася 3 гады — да 2 ліпеня 1944 года<ref>{{Cite web |url=http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |title=Периоды оккупации населенных пунктов Беларуси |access-date=2015-03-10 |archive-date=2013-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131020101853/http://archives.gov.by/index.php?id=447717 |url-status=live }}</ref>. Большасць з габрэяў не змаглі ці не захацелі эвакуявацца, не верачы чутках аб жорсткасці нацыстаў у дачыненні да габрэйскага насельніцтва<ref name=autogenerated3 />{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=295}}. Першымі ахвярамі сярод габрэяў сталі вар’ят Мазін і застрэлены ва ўласным доме Маркман<ref name=autogenerated3/>, а таксама былы работнік міліцыі Сепсул (Шепсель) Левін{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=274, 295, 495}}. Як толькі ў горадзе з’явілася [[гестапа]], у першую чаргу былі забітыя габрэі-актывісты савецкай улады — Гронам Клофт, Абрам Левітан, Залман Цыклін і іншыя. Іх катавалі чатыры дні, пасля чаго вывезлі з горада, расстралялі і закапалі ў невядомым месцы<ref name=autogenerated3 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=276}}. Рэалізуючы нацысцкую [[канчатковае рашэнне яўрэйскага пытання|праграму знішчэння яўрэяў]], у Докшыцах ужо летам 1941 (верасень 1941<ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated4 />{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=296}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=276}}, сакавік 1942{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=21}}) года акупанты арганізавалі гета{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=271, 295}}. Усяго ў ім апынулася каля 3000 прадстаўнікоў нацыянальнасці<ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated4 />{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=296}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=276}}. Акупацыйныя ўлады пад страхам смерці забаранілі габрэям здымаць жоўтыя латы, выходзіць з гета без спецыяльнага дазволу, мяняць месца пражывання і кватэру ўнутры гета, хадзіць па ходніках, карыстацца грамадскім транспартам, знаходзіцца на тэрыторыі паркаў і грамадскіх месцаў, наведваць школы{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=271}}. Тэрыторыя гета пачыналася ад саду сінагогі, уключала ў сябе некалькі суседніх алей і частка галоўнай вуліцы імя Касцюшкі і займала тэрыторыю, абмежаваную вуліцамі Горкага (былая Полацкая), Савецкая (былая Глыбоцкая), Інтэрнацыянальная і ракой [[Бярэзіна (прыток Дняпра)|Бярэзіна]]<ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated4 />{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=296}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=276}}. Уся ежа, якую атрымлівалі вязні — гэта 300 грамаў хлеба на чалавека, прычым нерэгулярна. Калі б не спецыялісты, якіх выводзілі з гета кожны дзень і якія куплялі або абменьвалі каштоўнасці на ежу, гета вымерла б ад голаду яшчэ да поўнай ліквідацыі<ref name=autogenerated3 />{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=296}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=276}}. Аж да поўнага знішчэння гета яўрэяў выкарыстоўвалі на цяжкіх і брудных прымусовых работах, ад чаго многія вязні гета памерлі ад непасільных нагрузак ва ўмовах пастаяннага голаду і адсутнасці медыцынскай дапамогі. За найменшае парушэнне жорстка каралі. Калі Залман Раскін на некалькі хвілін спазніўся, яму загадалі паўзці, і нямецкі салдат ударыў яго 25 разоў{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=271, 295}}<ref name=autogenerated3 />. У жніўні 1941 года немцы расстралялі чарговую групу габрэяў<ref name=autogenerated3 />{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=295}}. У красавіку (сакавіку<ref name=autogenerated3 />) 1942 года пагром зладзілі мясцовыя [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|паліцаі]] без дапамогі немцаў. Частку яўрэяў расстралялі. Пасля гэтага пагрому многія габрэі сталі ўладкоўваць прытулку, каб схавацца падчас наступнага пагрому<ref name=autogenerated3 />{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=296}}. Наступная акцыя адбылася ў пачатку мая 1942 года. У гэтым пагроме загінула 350 чалавек<ref name=autogenerated3 /><ref name=autogenerated4 />{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=296}}. Гета ў Докшыцах было цалкам знішчана 29 мая 1942 года, калі былі забітыя 2653 яўрэі<ref name=autogenerated1 /><ref name=autogenerated3 />{{sfn|Справочник о местах принудительного содержания|2001|с=21}}{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=295, 296}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=276}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=68}}. Усяго загінула 3000-3500 прадстаўнікоў нацыянальнасці<ref name=autogenerated4 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=276}}. Некаторыя мясцовыя жыхары, рызыкуючы жыццём, дапамагалі габрэям прадуктамі<ref name=autogenerated3 />. Частка докшыцкіх яўрэяў змаглі ўцячы і затым ваявалі ў партызанскіх атрадах{{sfn|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|с=295, 297}}{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=276}}. Падчас расстрэлу сям’я Явідаў схавала яўрэйскага хлопчыка —Хаіма Кацмана, які выжыў і пасля рэпатрыяваўся ў [[Ізраіль]]<ref name=autogenerated3 />. == Памяць == 18 мая 1968 года на месцы расстрэлу яўрэяў быў закладзены сквер і ўстаноўлена стэла з барэльефамі<ref name=autogenerated4 />. На месцы старых яўрэйскіх могілак усталяваны помнік ахвярам генацыду яўрэяў<ref>[http://www.ctv.by/node/52409 Евреи в Беларуси] {{Wayback|url=http://www.ctv.by/node/52409 |date=20150316201335 }}, телеканал СТВ 22.04.2011</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|«Памяць. Докшыцкi раён».|2004|Г. П. Пашкоў, I. I. Камінскi iнш. (рэдкал.); А. В. Скараход. (уклад.). «Памяць. Докшыцкi раён». Гісторыка-дакументальная хроніка гарадоў і раѐнаў Беларусі.. — Минск: "Беларуская Энцыклапедыя", 2004. — 752 с. — ISBN 985-11-0293-8.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} {{Гета на Беларусі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Докшыцы]] [[Катэгорыя:Докшыцы]] mzv5nsiz8qbdbwdrvx8coyuk1wxb0nw 0 808670 5148023 2026-05-28T17:43:51Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Катаванні ў Беларусі]] у [[Катаванні ў Беларусі (з 2020)]] 5148023 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Катаванні ў Беларусі (з 2020)]] mo3lfi1manroyix2nuerltblqfszal9 0 808671 5148026 2026-05-28T18:01:16Z Feeleman 163471 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1353912992|Willow Smith]]» 5148026 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст|Гады актыўнасці=[[2006]] – наш час}} '''Уілау Сміт''' ({{Lang-en|Willow Smith}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] [[Спявак|спявачка]], [[Акцёр|актрыса]] і [[Танцы|танцорка]]. Дачка [[Уіл Сміт|Уіла Сміта]] і [[Джада Пінкет-Сміт|Джады Пінкет-Сміт]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm2405238/awards/?ref_=nm_awd|title=Willow Smith {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-28}}</ref>. Нарадзілася і вырасла ў Лос-Анджэлес. У кіно дэбютавала ў фільме «[[Я — легенда (фільм, 2007)|Я — легенда]]», дзе здымалася разам са сваім бацькам, а пазней з’явілася ў стужцы «{{Не перакладзена 5|Кіт Кітрыдж: Амерыканская дзяўчына|4=Kit Kittredge: An American Girl}}» разам з [[Эбігейл Брэслін]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.people.com/people/article/0,,20163838,00.html|title=Will Smith: My Daughter Wants to Be Paris Hilton|website=People|date=2007-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117052321/http://www.people.com/people/article/0,,20163838,00.html|archive-date=2008-01-17|access-date=2026-05-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.vanityfair.com/news/2010/06/jaden-smith-201006|title=Rising Son: The New Karate Kid|first=Krista|last=Smith|website=Vanity Fair|date=2010-05-14|access-date=2026-05-28}}</ref>. Музычную кар’еру пачала з сінгла «[[Whip My Hair]]» (2010), які дасягнуў 11-га месца ў чарце [[Billboard Hot 100]]. Раней Сміт падпісала кантракт з лэйблам [[Roc Nation]], які належыць яе настаўніку [[Jay-Z]], стаўшы самай маладой выканаўцай у гісторыі кампаніі. У 2011 годзе яна выпусціла сінглы «[[21st Century Girl]]» і «[[Fireball]]», запісаны пры ўдзеле [[Нікі Мінаж]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.huffingtonpost.com/2011/12/08/willow-smith-wants-to-emp_0_n_1136308.html|title=Willow Smith On Her New Album, Inspiration and Style|website=The Huffington Post|access-date=2026-05-28|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=http://www.teen.com/2012/05/02/news/entertainment-news/willow-smith-do-it-like-me-rockstar-video/|title=Willow Smith Debuts Her First Ever Music Video for "Do It Like Me (Rockstar)" - Teen.com|last=Teen.com|website=Teen.com|date=2012-05-02|access-date=2026-05-28}}</ref>. Дэбютны студыйны альбом Сміт — «{{Не перакладзена 5|Ardipithecus (альбом)|Ardipithecus|4=Ardipithecus (album)}}» (2015) — быў натхнёны [[Неасоўл|неасоўлам]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://music.apple.com/us/album/ardipithecus/1440923499|title=ARDIPITHECUS by WILLOW on Apple Music|date=2015-12-11|access-date=2026-05-28}}</ref>. У яго ўвайшоў сінгл «[[Wait a Minute!]]», які атрымаў двойчы плацінавы статус ад [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Амерыканскай асацыяцыі гуказапісных кампаній]] (RIAA)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.hollywoodreporter.com/lists/daytime-emmy-awards-2020-full-list-nominees-1289414/|title=Daytime Emmy Awards: ‘General Hospital’ Tops Nominations|first=Kimberly Nordyke,Annie|last=Howard|website=The Hollywood Reporter|date=2020-05-21|access-date=2026-05-28}}</ref>. Пазней спявачка выпусціла альбомы «{{Не перакладзена 5|The 1st (альбом)|The 1st|4=The 1st (album)}}» (2017) і «{{Не перакладзена 5|Willow (альбом)|Willow|4=Willow (Willow album)}}» (2019), якія былі высока ацэнены музычнымі крытыкамі. Чацвёрты альбом — «[[Lately I Feel Everything]]» (2021) — стаў першай працай Сміт, што трапіла ў чарт [[Billboard 200]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://defpen.com/willow-smith-announces-new-album-mini-tour/|title=Willow Smith Announces New Album and Mini-Tour|first=Fatima|last=Barrie|website=Def Pen|date=2019-06-25|access-date=2026-05-28}}</ref>. У яго ўвайшоў сінгл «[[Transparent Soul]]», сертыфікаваны як [[Сертыфікацыя RIAA|залаты RIAA]]. У тым жа годзе яна атрымала другі ў сваёй кар’еры хіт у Billboard Hot 100 з песняй «[[Meet Me at Our Spot]]», запісанай у складзе дуэта [[The Anxiety]] разам з Тайлерам Коўлам<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.billboard.com/charts/hot-100/|title=Billboard Hot 100™|last=tolsen|website=Billboard|date=2013-01-02|access-date=2026-05-28}}</ref>. Пяты альбом спявачкі — «[[Coping Mechanism]]» (2022) — стаў яе апошнім рэлізам на лэйбле Roc Nation. Пасля гэтага яна падпісала кантракт з кампаніяй [[Gamma]], на якой выпусціла свой шосты альбом «{{Не перакладзена 5|Empathogen (альбом)|Empathogen|4=Empathogen (album)}}» (2024)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://pitchfork.com/reviews/albums/willow-empathogen/|title=Willow: empathogen|first=Dylan|last=Green|website=Pitchfork|access-date=2026-05-28}}</ref>. == Фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{У фільме|2007|[[Я — легенда (фільм, 2007)|Я — легенда]]|I Am Legend|Марлі Нэвіл}}{{У мультсерыяле|2018||[[Час прыгод]]|Adventure Time|Бэт}}{{УФільмеНіз}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт}} * {{Imdb імя|2405238}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Актрысы агучвання ЗША]] [[Катэгорыя:Кінаактрысы ЗША]] [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Актрысы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 2000 годзе]] [[Катэгорыя:Актрысы XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Спявачкі ЗША]] [[Катэгорыя:Дзеці-акцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі ЗША]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Малады акцёр»]] [[Катэгорыя:Музыканты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Музыканты ЗША]] clottf5rd0m8qnugr73tar6rkpcoqb0 5148029 5148026 2026-05-28T18:03:28Z Feeleman 163471 вікіфікацыя, афармленне 5148029 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сміт}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці=[[2006]] – наш час }} '''Уілау Сміт''' ({{Lang-en|Willow Smith}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] [[Спявак|спявачка]], [[Акцёр|актрыса]] і [[Танцы|танцорка]]. Дачка [[Уіл Сміт|Уіла Сміта]] і [[Джада Пінкет-Сміт|Джады Пінкет-Сміт]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm2405238/awards/?ref_=nm_awd|title=Willow Smith {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-28}}</ref>. Нарадзілася і вырасла ў Лос-Анджэлес. У кіно дэбютавала ў фільме «[[Я — легенда (фільм, 2007)|Я — легенда]]», дзе здымалася разам са сваім бацькам, а пазней з’явілася ў стужцы «{{Не перакладзена 5|Кіт Кітрыдж: Амерыканская дзяўчына|4=Kit Kittredge: An American Girl}}» разам з [[Эбігейл Брэслін]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.people.com/people/article/0,,20163838,00.html|title=Will Smith: My Daughter Wants to Be Paris Hilton|website=People|date=2007-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117052321/http://www.people.com/people/article/0,,20163838,00.html|archive-date=2008-01-17|access-date=2026-05-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.vanityfair.com/news/2010/06/jaden-smith-201006|title=Rising Son: The New Karate Kid|first=Krista|last=Smith|website=Vanity Fair|date=2010-05-14|access-date=2026-05-28}}</ref>. Музычную кар’еру пачала з сінгла «[[Whip My Hair]]» (2010), які дасягнуў 11-га месца ў чарце [[Billboard Hot 100]]. Раней Сміт падпісала кантракт з лэйблам [[Roc Nation]], які належыць яе настаўніку [[Jay-Z]], стаўшы самай маладой выканаўцай у гісторыі кампаніі. У 2011 годзе яна выпусціла сінглы «[[21st Century Girl]]» і «[[Fireball]]», запісаны пры ўдзеле [[Нікі Мінаж]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.huffingtonpost.com/2011/12/08/willow-smith-wants-to-emp_0_n_1136308.html|title=Willow Smith On Her New Album, Inspiration and Style|website=The Huffington Post|access-date=2026-05-28|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=http://www.teen.com/2012/05/02/news/entertainment-news/willow-smith-do-it-like-me-rockstar-video/|title=Willow Smith Debuts Her First Ever Music Video for "Do It Like Me (Rockstar)" - Teen.com|last=Teen.com|website=Teen.com|date=2012-05-02|access-date=2026-05-28}}</ref>. Дэбютны студыйны альбом Сміт — «{{Не перакладзена 5|Ardipithecus (альбом)|Ardipithecus|4=Ardipithecus (album)}}» (2015) — быў натхнёны [[неасоўл]]ам<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://music.apple.com/us/album/ardipithecus/1440923499|title=ARDIPITHECUS by WILLOW on Apple Music|date=2015-12-11|access-date=2026-05-28}}</ref>. У яго ўвайшоў сінгл «[[Wait a Minute!]]», які атрымаў двойчы плацінавы статус ад [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Амерыканскай асацыяцыі гуказапісных кампаній]] (RIAA)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.hollywoodreporter.com/lists/daytime-emmy-awards-2020-full-list-nominees-1289414/|title=Daytime Emmy Awards: ‘General Hospital’ Tops Nominations|first=Kimberly Nordyke,Annie|last=Howard|website=The Hollywood Reporter|date=2020-05-21|access-date=2026-05-28}}</ref>. Пазней спявачка выпусціла альбомы «{{Не перакладзена 5|The 1st (альбом)|The 1st|4=The 1st (album)}}» (2017) і «{{Не перакладзена 5|Willow (альбом)|Willow|4=Willow (Willow album)}}» (2019), якія былі высока ацэнены музычнымі крытыкамі. Чацвёрты альбом — «[[Lately I Feel Everything]]» (2021) — стаў першай працай Сміт, што трапіла ў чарт [[Billboard 200]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://defpen.com/willow-smith-announces-new-album-mini-tour/|title=Willow Smith Announces New Album and Mini-Tour|first=Fatima|last=Barrie|website=Def Pen|date=2019-06-25|access-date=2026-05-28}}</ref>. У яго ўвайшоў сінгл «[[Transparent Soul]]», сертыфікаваны як [[Сертыфікацыя RIAA|залаты RIAA]]. У тым жа годзе яна атрымала другі ў сваёй кар’еры хіт у Billboard Hot 100 з песняй «[[Meet Me at Our Spot]]», запісанай у складзе дуэта [[The Anxiety]] разам з Тайлерам Коўлам<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.billboard.com/charts/hot-100/|title=Billboard Hot 100™|last=tolsen|website=Billboard|date=2013-01-02|access-date=2026-05-28}}</ref>. Пяты альбом спявачкі — «[[Coping Mechanism]]» (2022) — стаў яе апошнім рэлізам на лэйбле Roc Nation. Пасля гэтага яна падпісала кантракт з кампаніяй [[Gamma]], на якой выпусціла свой шосты альбом «{{Не перакладзена 5|Empathogen (альбом)|Empathogen|4=Empathogen (album)}}» (2024)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://pitchfork.com/reviews/albums/willow-empathogen/|title=Willow: empathogen|first=Dylan|last=Green|website=Pitchfork|access-date=2026-05-28}}</ref>. == Фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{У фільме|2007|[[Я — легенда (фільм, 2007)|Я — легенда]]|I Am Legend|Марлі Нэвіл}} {{У мультсерыяле|2018||[[Час прыгод]]|Adventure Time|Бэт}} {{УФільмеНіз}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт}} * {{Imdb імя|2405238}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Сміт Уілау}} [[Катэгорыя:Актрысы агучвання ЗША]] [[Катэгорыя:Кінаактрысы ЗША]] [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Актрысы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 2000 годзе]] [[Катэгорыя:Актрысы XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Спявачкі ЗША]] [[Катэгорыя:Дзеці-акцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі ЗША]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Малады акцёр»]] [[Катэгорыя:Музыканты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Музыканты ЗША]] oxrrh2ftrkanjjd62w7b9qon617yn69 5148032 5148029 2026-05-28T18:05:55Z Feeleman 163471 выдалена [[Катэгорыя:Спявачкі ЗША]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5148032 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сміт}} {{Кінематаграфіст |Гады актыўнасці=[[2006]] – наш час }} '''Уілау Сміт''' ({{Lang-en|Willow Smith}}; {{ВД-Прэамбула}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканская]] [[Спявак|спявачка]], [[Акцёр|актрыса]] і [[Танцы|танцорка]]. Дачка [[Уіл Сміт|Уіла Сміта]] і [[Джада Пінкет-Сміт|Джады Пінкет-Сміт]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.imdb.com/name/nm2405238/awards/?ref_=nm_awd|title=Willow Smith {{!}} Biography|website=www.imdb.com|access-date=2026-05-28}}</ref>. Нарадзілася і вырасла ў Лос-Анджэлес. У кіно дэбютавала ў фільме «[[Я — легенда (фільм, 2007)|Я — легенда]]», дзе здымалася разам са сваім бацькам, а пазней з’явілася ў стужцы «{{Не перакладзена 5|Кіт Кітрыдж: Амерыканская дзяўчына|4=Kit Kittredge: An American Girl}}» разам з [[Эбігейл Брэслін]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.people.com/people/article/0,,20163838,00.html|title=Will Smith: My Daughter Wants to Be Paris Hilton|website=People|date=2007-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20080117052321/http://www.people.com/people/article/0,,20163838,00.html|archive-date=2008-01-17|access-date=2026-05-28}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.vanityfair.com/news/2010/06/jaden-smith-201006|title=Rising Son: The New Karate Kid|first=Krista|last=Smith|website=Vanity Fair|date=2010-05-14|access-date=2026-05-28}}</ref>. Музычную кар’еру пачала з сінгла «[[Whip My Hair]]» (2010), які дасягнуў 11-га месца ў чарце [[Billboard Hot 100]]. Раней Сміт падпісала кантракт з лэйблам [[Roc Nation]], які належыць яе настаўніку [[Jay-Z]], стаўшы самай маладой выканаўцай у гісторыі кампаніі. У 2011 годзе яна выпусціла сінглы «[[21st Century Girl]]» і «[[Fireball]]», запісаны пры ўдзеле [[Нікі Мінаж]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.huffingtonpost.com/2011/12/08/willow-smith-wants-to-emp_0_n_1136308.html|title=Willow Smith On Her New Album, Inspiration and Style|website=The Huffington Post|access-date=2026-05-28|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=http://www.teen.com/2012/05/02/news/entertainment-news/willow-smith-do-it-like-me-rockstar-video/|title=Willow Smith Debuts Her First Ever Music Video for "Do It Like Me (Rockstar)" - Teen.com|last=Teen.com|website=Teen.com|date=2012-05-02|access-date=2026-05-28}}</ref>. Дэбютны студыйны альбом Сміт — «{{Не перакладзена 5|Ardipithecus (альбом)|Ardipithecus|4=Ardipithecus (album)}}» (2015) — быў натхнёны [[неасоўл]]ам<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://music.apple.com/us/album/ardipithecus/1440923499|title=ARDIPITHECUS by WILLOW on Apple Music|date=2015-12-11|access-date=2026-05-28}}</ref>. У яго ўвайшоў сінгл «[[Wait a Minute!]]», які атрымаў двойчы плацінавы статус ад [[Амерыканская асацыяцыя гуказапісных кампаній|Амерыканскай асацыяцыі гуказапісных кампаній]] (RIAA)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.hollywoodreporter.com/lists/daytime-emmy-awards-2020-full-list-nominees-1289414/|title=Daytime Emmy Awards: ‘General Hospital’ Tops Nominations|first=Kimberly Nordyke,Annie|last=Howard|website=The Hollywood Reporter|date=2020-05-21|access-date=2026-05-28}}</ref>. Пазней спявачка выпусціла альбомы «{{Не перакладзена 5|The 1st (альбом)|The 1st|4=The 1st (album)}}» (2017) і «{{Не перакладзена 5|Willow (альбом)|Willow|4=Willow (Willow album)}}» (2019), якія былі высока ацэнены музычнымі крытыкамі. Чацвёрты альбом — «[[Lately I Feel Everything]]» (2021) — стаў першай працай Сміт, што трапіла ў чарт [[Billboard 200]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://defpen.com/willow-smith-announces-new-album-mini-tour/|title=Willow Smith Announces New Album and Mini-Tour|first=Fatima|last=Barrie|website=Def Pen|date=2019-06-25|access-date=2026-05-28}}</ref>. У яго ўвайшоў сінгл «[[Transparent Soul]]», сертыфікаваны як [[Сертыфікацыя RIAA|залаты RIAA]]. У тым жа годзе яна атрымала другі ў сваёй кар’еры хіт у Billboard Hot 100 з песняй «[[Meet Me at Our Spot]]», запісанай у складзе дуэта [[The Anxiety]] разам з Тайлерам Коўлам<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.billboard.com/charts/hot-100/|title=Billboard Hot 100™|last=tolsen|website=Billboard|date=2013-01-02|access-date=2026-05-28}}</ref>. Пяты альбом спявачкі — «[[Coping Mechanism]]» (2022) — стаў яе апошнім рэлізам на лэйбле Roc Nation. Пасля гэтага яна падпісала кантракт з кампаніяй [[Gamma]], на якой выпусціла свой шосты альбом «{{Не перакладзена 5|Empathogen (альбом)|Empathogen|4=Empathogen (album)}}» (2024)<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://pitchfork.com/reviews/albums/willow-empathogen/|title=Willow: empathogen|first=Dylan|last=Green|website=Pitchfork|access-date=2026-05-28}}</ref>. == Фільмаграфія == {{УФільмеВерх}} {{У фільме|2007|[[Я — легенда (фільм, 2007)|Я — легенда]]|I Am Legend|Марлі Нэвіл}} {{У мультсерыяле|2018||[[Час прыгод]]|Adventure Time|Бэт}} {{УФільмеНіз}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Афіцыйны сайт}} * {{Imdb імя|2405238}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Сміт Уілау}} [[Катэгорыя:Актрысы агучвання ЗША]] [[Катэгорыя:Кінаактрысы ЗША]] [[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання ЗША]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]] [[Катэгорыя:Актрысы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 2000 годзе]] [[Катэгорыя:Актрысы XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Дзеці-акцёры ЗША]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі ЗША]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Малады акцёр»]] [[Катэгорыя:Музыканты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Музыканты ЗША]] cs3qyyk6tg7jawb2az00xrmkl1h2krt 0 808672 5148035 2026-05-28T18:13:02Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Ваенны дзеяч}} '''Леанід Мікалаевіч Гарэлаў''' ({{lang-ru|Лев Николаевич Горелов}}; {{ВД-Прэамбула}}) — советский военачальник, [[генерал-лейтенант]]. == Біяграфія == У 1940 годзе прызваны ў [[рабоча-сялянская чырвоная армія|Чырвоную Армію]] і накіраваны ў 202-я паветр...» 5148035 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Леанід Мікалаевіч Гарэлаў''' ({{lang-ru|Лев Николаевич Горелов}}; {{ВД-Прэамбула}}) — советский военачальник, [[генерал-лейтенант]]. == Біяграфія == У 1940 годзе прызваны ў [[рабоча-сялянская чырвоная армія|Чырвоную Армію]] і накіраваны ў [[202-я паветрана-дэсантная брыгада|202-ю паветрана-дэсантную брыгаду]], якая дыслакавалася ў [[Хабараўск]]у. Да 1943 года служыў на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]]. У 1943 годзе скончыў [[Выстрэл (курсы камсаставу)|курсы «Выстрэл»]] Далёкаўсходняй ваеннай акругі. З 1943 года — член [[ВЛКСМ]]. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Пасля вайны працягнуў службу ў ПДВ. Скончыў [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Ваенную акадэмію імя М. В. Фрунзэ]] (1958). Са студзеня 1966 па чэрвень 1970 года камандзір [[7-я гвардзейская дэсантна-штурмавая (горная) дывізія|7-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]]<ref name="зач">{{cite web|title=В Одессе ушел из жизни Почетный гражданин города Лев Горелов|url=https://zachem.com.ua/news/10432-v-odesse-ushel-iz-zhizni-pochetnyy-grazhdanin-goroda-lev-gorelov.html|website=ZACHEM.COM.UA|date=2018-12-30|access-date=2019-12-24|archive-date=2019-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191224150507/https://zachem.com.ua/news/10432-v-odesse-ushel-iz-zhizni-pochetnyy-grazhdanin-goroda-lev-gorelov.html|url-status=live}}</ref>. Удзельнік [[Інтэрвенцыя Арганізацыі Варшаўскага дагавора ў Чэхаславакію|уводу савецкіх войскаў у Чэхаславакію]] ў 1968 годзе. Усяго за час службы ў ПДВ здзейсніў 511 скачкоў з парашутам<ref name="зач" /><ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.artofwar.net.ru/profiles/tumaha_aleksandr_s/view_book/gorelov_general |title=Горелов генерал |access-date=2012-10-03 |archive-date=2018-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180909083848/http://www.artofwar.net.ru/profiles/tumaha_aleksandr_s/view_book/gorelov_general |url-status=live }}</ref>. У 1970 годзе пераведзены з павышэннем з дэсантных у [[Сухапутныя войскі СССР]], быў прызначаны першым намеснікам камандуючага [[14-я армія (СССР)|14-й гвардзейскай арміяй]] [[Адэская ваенная акруга|Адэскай ваеннай акругі]] ([[Кішынёў]]). Скончыў курсы пры [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Ваеннай акадэміі Генеральнага штаба імя К. Я. Варашылава]] (1973). З кастрычніка 1975 па снежань 1979 года Галоўны ваенны саветнік Узброеных Сіл у [[Дэмакратычная Рэспубліка Афганістан|Дэмакратычнай Рэспубліцы Афганістан]] (ДРА). Выступіў супраць уводу савецкіх войск у Афганістан<ref name=autogenerated1 />. У студзені 1980 года атрымаў прызначэнне на пасаду намесніка камандуючага войскамі [[Адэская ваенная акруга|Адэскай ваеннай акругі]] па ВНУ і [[Пазавойская падрыхтоўка|пазавойскай падрыхтоўцы]]<ref name="зач" />. З 1984 года ў запасе. З 1992 года намеснік старшыні Камітэта Адэскага абласнога Савета ветэранаў<ref name="зач" />. Пражываў у Адэсе. [[Ганаровы грамадзянін Адэсы|Ганаровы грамадзянін горада Адэсы]]<ref name="зач" /><ref name="од">{{cite web|title=Одесситы простились с Почетным гражданином города Львом Николаевичем Гореловым|url=https://omr.gov.ua/ru/news/113907/|publisher=Сайт Одесского городского совета|date=2019-01-02|access-date=2019-12-24|archive-date=2019-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191224150502/https://omr.gov.ua/ru/news/113907/|url-status=live}}</ref>. Супруга Клавдия Пантелеевна, дочь Наталья и сын Юрий. Сканаў 29 снежня 2018 года<ref name="зач" />, пахаваны на [[Другія Хрысціянскія могілкі Адэсы|2-х хрысціянскіх могілках]]<ref name="од" />. == Узнагароды == * тры Ордэны Чырвонага Сцяга * ордэн Айчыннай вайны I ступені * чатыры ордэны Чырвонай Зоркі * ордэн «За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР» III ступені * медалі, уключаючы «За баявыя заслугі». * украінскі ордэн Багдана Хмяльніцкага II (2004)<ref>[http://oda.odessa.gov.ua/Main.aspx?sect=Page&IDPage=1194&id=1]{{Недоступная ссылка|date=2018-06|bot=InternetArchiveBot}}[http://izvestiya.odessa.ua/index.php?go=Newspaper&in=view&id=13481] {{Wayback|url=http://izvestiya.odessa.ua/index.php?go=Newspaper&in=view&id=13481|date=20110818190434}}</ref> і I (2012) ступені<ref>{{Cite web |url=http://dumskaya.net/news/veteran-iz-odessy-stal-kavalerom-ordena-bogdana--018421/ |title=Ветеран из Одессы награждён орденом Богдана Хмельницкого І степени {{!}} Новости Одессы<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2012-03-30 |archive-date=2012-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120816222125/http://dumskaya.net/news/veteran-iz-odessy-stal-kavalerom-ordena-bogdana--018421/ |url-status=live }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * Интервью: [http://www.bulvar.com.ua/arch/2009/51/4b334a8aa53ef/], [http://www.artofwar.net.ru/profiles/sergei_skripnik_andrei_greshnov_p/view_book/lev_gorelov_kak_eto_bylo], [http://timer.od.ua/?p=12621], [http://www.e-reading.org.ua/bookreader.php/149962/Iskusstvo_voiiny_2008_%2304_(9).pdf], [http://www.navoine.ru/files/magazine/pdf/artofwar6.pdf] * [http://www.artofwar.net.ru/profiles/greshnov_andrei_b/view_book/o_l_n_gorelove_moi_pervyi_general О Л. Н. Горелове. Мой первый генерал] [[Катэгорыя:Генерал-лейтэнанты СССР]][[Катэгорыя:Пехацінцы Вялікай Айчыннай вайны]][[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Адэсы]] b97kx5p4zbm9v5or0oblfhi6py1cksq 5148036 5148035 2026-05-28T18:14:21Z DBatura 73587 5148036 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Леў Мікалаевіч Гарэлаў''' ({{lang-ru|Лев Николаевич Горелов}}; {{ВД-Прэамбула}}) — советский военачальник, [[генерал-лейтенант]]. == Біяграфія == У 1940 годзе прызваны ў [[рабоча-сялянская чырвоная армія|Чырвоную Армію]] і накіраваны ў [[202-я паветрана-дэсантная брыгада|202-ю паветрана-дэсантную брыгаду]], якая дыслакавалася ў [[Хабараўск]]у. Да 1943 года служыў на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]]. У 1943 годзе скончыў [[Выстрэл (курсы камсаставу)|курсы «Выстрэл»]] Далёкаўсходняй ваеннай акругі. З 1943 года — член [[ВЛКСМ]]. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Пасля вайны працягнуў службу ў ПДВ. Скончыў [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Ваенную акадэмію імя М. В. Фрунзэ]] (1958). Са студзеня 1966 па чэрвень 1970 года камандзір [[7-я гвардзейская дэсантна-штурмавая (горная) дывізія|7-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]]<ref name="зач">{{cite web|title=В Одессе ушел из жизни Почетный гражданин города Лев Горелов|url=https://zachem.com.ua/news/10432-v-odesse-ushel-iz-zhizni-pochetnyy-grazhdanin-goroda-lev-gorelov.html|website=ZACHEM.COM.UA|date=2018-12-30|access-date=2019-12-24|archive-date=2019-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191224150507/https://zachem.com.ua/news/10432-v-odesse-ushel-iz-zhizni-pochetnyy-grazhdanin-goroda-lev-gorelov.html|url-status=live}}</ref>. Удзельнік [[Інтэрвенцыя Арганізацыі Варшаўскага дагавора ў Чэхаславакію|уводу савецкіх войскаў у Чэхаславакію]] ў 1968 годзе. Усяго за час службы ў ПДВ здзейсніў 511 скачкоў з парашутам<ref name="зач" /><ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.artofwar.net.ru/profiles/tumaha_aleksandr_s/view_book/gorelov_general |title=Горелов генерал |access-date=2012-10-03 |archive-date=2018-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180909083848/http://www.artofwar.net.ru/profiles/tumaha_aleksandr_s/view_book/gorelov_general |url-status=live }}</ref>. У 1970 годзе пераведзены з павышэннем з дэсантных у [[Сухапутныя войскі СССР]], быў прызначаны першым намеснікам камандуючага [[14-я армія (СССР)|14-й гвардзейскай арміяй]] [[Адэская ваенная акруга|Адэскай ваеннай акругі]] ([[Кішынёў]]). Скончыў курсы пры [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Ваеннай акадэміі Генеральнага штаба імя К. Я. Варашылава]] (1973). З кастрычніка 1975 па снежань 1979 года Галоўны ваенны саветнік Узброеных Сіл у [[Дэмакратычная Рэспубліка Афганістан|Дэмакратычнай Рэспубліцы Афганістан]] (ДРА). Выступіў супраць уводу савецкіх войск у Афганістан<ref name=autogenerated1 />. У студзені 1980 года атрымаў прызначэнне на пасаду намесніка камандуючага войскамі [[Адэская ваенная акруга|Адэскай ваеннай акругі]] па ВНУ і [[Пазавойская падрыхтоўка|пазавойскай падрыхтоўцы]]<ref name="зач" />. З 1984 года ў запасе. З 1992 года намеснік старшыні Камітэта Адэскага абласнога Савета ветэранаў<ref name="зач" />. Пражываў у Адэсе. [[Ганаровы грамадзянін Адэсы|Ганаровы грамадзянін горада Адэсы]]<ref name="зач" /><ref name="од">{{cite web|title=Одесситы простились с Почетным гражданином города Львом Николаевичем Гореловым|url=https://omr.gov.ua/ru/news/113907/|publisher=Сайт Одесского городского совета|date=2019-01-02|access-date=2019-12-24|archive-date=2019-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191224150502/https://omr.gov.ua/ru/news/113907/|url-status=live}}</ref>. Супруга Клавдия Пантелеевна, дочь Наталья и сын Юрий. Сканаў 29 снежня 2018 года<ref name="зач" />, пахаваны на [[Другія Хрысціянскія могілкі Адэсы|2-х хрысціянскіх могілках]]<ref name="од" />. == Узнагароды == * тры Ордэны Чырвонага Сцяга * ордэн Айчыннай вайны I ступені * чатыры ордэны Чырвонай Зоркі * ордэн «За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР» III ступені * медалі, уключаючы «За баявыя заслугі». * украінскі ордэн Багдана Хмяльніцкага II (2004)<ref>[http://oda.odessa.gov.ua/Main.aspx?sect=Page&IDPage=1194&id=1]{{Недоступная ссылка|date=2018-06|bot=InternetArchiveBot}}[http://izvestiya.odessa.ua/index.php?go=Newspaper&in=view&id=13481] {{Wayback|url=http://izvestiya.odessa.ua/index.php?go=Newspaper&in=view&id=13481|date=20110818190434}}</ref> і I (2012) ступені<ref>{{Cite web |url=http://dumskaya.net/news/veteran-iz-odessy-stal-kavalerom-ordena-bogdana--018421/ |title=Ветеран из Одессы награждён орденом Богдана Хмельницкого І степени {{!}} Новости Одессы<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2012-03-30 |archive-date=2012-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120816222125/http://dumskaya.net/news/veteran-iz-odessy-stal-kavalerom-ordena-bogdana--018421/ |url-status=live }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * Интервью: [http://www.bulvar.com.ua/arch/2009/51/4b334a8aa53ef/], [http://www.artofwar.net.ru/profiles/sergei_skripnik_andrei_greshnov_p/view_book/lev_gorelov_kak_eto_bylo], [http://timer.od.ua/?p=12621], [http://www.e-reading.org.ua/bookreader.php/149962/Iskusstvo_voiiny_2008_%2304_(9).pdf], [http://www.navoine.ru/files/magazine/pdf/artofwar6.pdf] * [http://www.artofwar.net.ru/profiles/greshnov_andrei_b/view_book/o_l_n_gorelove_moi_pervyi_general О Л. Н. Горелове. Мой первый генерал] [[Катэгорыя:Генерал-лейтэнанты СССР]][[Катэгорыя:Пехацінцы Вялікай Айчыннай вайны]][[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Адэсы]] 0f1ft4d96x2z0vp8cwg76bulew6gpk3 5148040 5148036 2026-05-28T18:14:52Z DBatura 73587 DBatura перанёс старонку [[Леанід Мікалаевіч Гарэлаў]] у [[Леў Мікалаевіч Гарэлаў]] 5148036 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Леў Мікалаевіч Гарэлаў''' ({{lang-ru|Лев Николаевич Горелов}}; {{ВД-Прэамбула}}) — советский военачальник, [[генерал-лейтенант]]. == Біяграфія == У 1940 годзе прызваны ў [[рабоча-сялянская чырвоная армія|Чырвоную Армію]] і накіраваны ў [[202-я паветрана-дэсантная брыгада|202-ю паветрана-дэсантную брыгаду]], якая дыслакавалася ў [[Хабараўск]]у. Да 1943 года служыў на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]]. У 1943 годзе скончыў [[Выстрэл (курсы камсаставу)|курсы «Выстрэл»]] Далёкаўсходняй ваеннай акругі. З 1943 года — член [[ВЛКСМ]]. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Пасля вайны працягнуў службу ў ПДВ. Скончыў [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Ваенную акадэмію імя М. В. Фрунзэ]] (1958). Са студзеня 1966 па чэрвень 1970 года камандзір [[7-я гвардзейская дэсантна-штурмавая (горная) дывізія|7-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]]<ref name="зач">{{cite web|title=В Одессе ушел из жизни Почетный гражданин города Лев Горелов|url=https://zachem.com.ua/news/10432-v-odesse-ushel-iz-zhizni-pochetnyy-grazhdanin-goroda-lev-gorelov.html|website=ZACHEM.COM.UA|date=2018-12-30|access-date=2019-12-24|archive-date=2019-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191224150507/https://zachem.com.ua/news/10432-v-odesse-ushel-iz-zhizni-pochetnyy-grazhdanin-goroda-lev-gorelov.html|url-status=live}}</ref>. Удзельнік [[Інтэрвенцыя Арганізацыі Варшаўскага дагавора ў Чэхаславакію|уводу савецкіх войскаў у Чэхаславакію]] ў 1968 годзе. Усяго за час службы ў ПДВ здзейсніў 511 скачкоў з парашутам<ref name="зач" /><ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.artofwar.net.ru/profiles/tumaha_aleksandr_s/view_book/gorelov_general |title=Горелов генерал |access-date=2012-10-03 |archive-date=2018-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180909083848/http://www.artofwar.net.ru/profiles/tumaha_aleksandr_s/view_book/gorelov_general |url-status=live }}</ref>. У 1970 годзе пераведзены з павышэннем з дэсантных у [[Сухапутныя войскі СССР]], быў прызначаны першым намеснікам камандуючага [[14-я армія (СССР)|14-й гвардзейскай арміяй]] [[Адэская ваенная акруга|Адэскай ваеннай акругі]] ([[Кішынёў]]). Скончыў курсы пры [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Ваеннай акадэміі Генеральнага штаба імя К. Я. Варашылава]] (1973). З кастрычніка 1975 па снежань 1979 года Галоўны ваенны саветнік Узброеных Сіл у [[Дэмакратычная Рэспубліка Афганістан|Дэмакратычнай Рэспубліцы Афганістан]] (ДРА). Выступіў супраць уводу савецкіх войск у Афганістан<ref name=autogenerated1 />. У студзені 1980 года атрымаў прызначэнне на пасаду намесніка камандуючага войскамі [[Адэская ваенная акруга|Адэскай ваеннай акругі]] па ВНУ і [[Пазавойская падрыхтоўка|пазавойскай падрыхтоўцы]]<ref name="зач" />. З 1984 года ў запасе. З 1992 года намеснік старшыні Камітэта Адэскага абласнога Савета ветэранаў<ref name="зач" />. Пражываў у Адэсе. [[Ганаровы грамадзянін Адэсы|Ганаровы грамадзянін горада Адэсы]]<ref name="зач" /><ref name="од">{{cite web|title=Одесситы простились с Почетным гражданином города Львом Николаевичем Гореловым|url=https://omr.gov.ua/ru/news/113907/|publisher=Сайт Одесского городского совета|date=2019-01-02|access-date=2019-12-24|archive-date=2019-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191224150502/https://omr.gov.ua/ru/news/113907/|url-status=live}}</ref>. Супруга Клавдия Пантелеевна, дочь Наталья и сын Юрий. Сканаў 29 снежня 2018 года<ref name="зач" />, пахаваны на [[Другія Хрысціянскія могілкі Адэсы|2-х хрысціянскіх могілках]]<ref name="од" />. == Узнагароды == * тры Ордэны Чырвонага Сцяга * ордэн Айчыннай вайны I ступені * чатыры ордэны Чырвонай Зоркі * ордэн «За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР» III ступені * медалі, уключаючы «За баявыя заслугі». * украінскі ордэн Багдана Хмяльніцкага II (2004)<ref>[http://oda.odessa.gov.ua/Main.aspx?sect=Page&IDPage=1194&id=1]{{Недоступная ссылка|date=2018-06|bot=InternetArchiveBot}}[http://izvestiya.odessa.ua/index.php?go=Newspaper&in=view&id=13481] {{Wayback|url=http://izvestiya.odessa.ua/index.php?go=Newspaper&in=view&id=13481|date=20110818190434}}</ref> і I (2012) ступені<ref>{{Cite web |url=http://dumskaya.net/news/veteran-iz-odessy-stal-kavalerom-ordena-bogdana--018421/ |title=Ветеран из Одессы награждён орденом Богдана Хмельницкого І степени {{!}} Новости Одессы<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2012-03-30 |archive-date=2012-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120816222125/http://dumskaya.net/news/veteran-iz-odessy-stal-kavalerom-ordena-bogdana--018421/ |url-status=live }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * Интервью: [http://www.bulvar.com.ua/arch/2009/51/4b334a8aa53ef/], [http://www.artofwar.net.ru/profiles/sergei_skripnik_andrei_greshnov_p/view_book/lev_gorelov_kak_eto_bylo], [http://timer.od.ua/?p=12621], [http://www.e-reading.org.ua/bookreader.php/149962/Iskusstvo_voiiny_2008_%2304_(9).pdf], [http://www.navoine.ru/files/magazine/pdf/artofwar6.pdf] * [http://www.artofwar.net.ru/profiles/greshnov_andrei_b/view_book/o_l_n_gorelove_moi_pervyi_general О Л. Н. Горелове. Мой первый генерал] [[Катэгорыя:Генерал-лейтэнанты СССР]][[Катэгорыя:Пехацінцы Вялікай Айчыннай вайны]][[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Адэсы]] 0f1ft4d96x2z0vp8cwg76bulew6gpk3 5148043 5148040 2026-05-28T18:15:15Z DBatura 73587 /* Узнагароды */ 5148043 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Леў Мікалаевіч Гарэлаў''' ({{lang-ru|Лев Николаевич Горелов}}; {{ВД-Прэамбула}}) — советский военачальник, [[генерал-лейтенант]]. == Біяграфія == У 1940 годзе прызваны ў [[рабоча-сялянская чырвоная армія|Чырвоную Армію]] і накіраваны ў [[202-я паветрана-дэсантная брыгада|202-ю паветрана-дэсантную брыгаду]], якая дыслакавалася ў [[Хабараўск]]у. Да 1943 года служыў на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]]. У 1943 годзе скончыў [[Выстрэл (курсы камсаставу)|курсы «Выстрэл»]] Далёкаўсходняй ваеннай акругі. З 1943 года — член [[ВЛКСМ]]. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Пасля вайны працягнуў службу ў ПДВ. Скончыў [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Ваенную акадэмію імя М. В. Фрунзэ]] (1958). Са студзеня 1966 па чэрвень 1970 года камандзір [[7-я гвардзейская дэсантна-штурмавая (горная) дывізія|7-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]]<ref name="зач">{{cite web|title=В Одессе ушел из жизни Почетный гражданин города Лев Горелов|url=https://zachem.com.ua/news/10432-v-odesse-ushel-iz-zhizni-pochetnyy-grazhdanin-goroda-lev-gorelov.html|website=ZACHEM.COM.UA|date=2018-12-30|access-date=2019-12-24|archive-date=2019-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191224150507/https://zachem.com.ua/news/10432-v-odesse-ushel-iz-zhizni-pochetnyy-grazhdanin-goroda-lev-gorelov.html|url-status=live}}</ref>. Удзельнік [[Інтэрвенцыя Арганізацыі Варшаўскага дагавора ў Чэхаславакію|уводу савецкіх войскаў у Чэхаславакію]] ў 1968 годзе. Усяго за час службы ў ПДВ здзейсніў 511 скачкоў з парашутам<ref name="зач" /><ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.artofwar.net.ru/profiles/tumaha_aleksandr_s/view_book/gorelov_general |title=Горелов генерал |access-date=2012-10-03 |archive-date=2018-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180909083848/http://www.artofwar.net.ru/profiles/tumaha_aleksandr_s/view_book/gorelov_general |url-status=live }}</ref>. У 1970 годзе пераведзены з павышэннем з дэсантных у [[Сухапутныя войскі СССР]], быў прызначаны першым намеснікам камандуючага [[14-я армія (СССР)|14-й гвардзейскай арміяй]] [[Адэская ваенная акруга|Адэскай ваеннай акругі]] ([[Кішынёў]]). Скончыў курсы пры [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Ваеннай акадэміі Генеральнага штаба імя К. Я. Варашылава]] (1973). З кастрычніка 1975 па снежань 1979 года Галоўны ваенны саветнік Узброеных Сіл у [[Дэмакратычная Рэспубліка Афганістан|Дэмакратычнай Рэспубліцы Афганістан]] (ДРА). Выступіў супраць уводу савецкіх войск у Афганістан<ref name=autogenerated1 />. У студзені 1980 года атрымаў прызначэнне на пасаду намесніка камандуючага войскамі [[Адэская ваенная акруга|Адэскай ваеннай акругі]] па ВНУ і [[Пазавойская падрыхтоўка|пазавойскай падрыхтоўцы]]<ref name="зач" />. З 1984 года ў запасе. З 1992 года намеснік старшыні Камітэта Адэскага абласнога Савета ветэранаў<ref name="зач" />. Пражываў у Адэсе. [[Ганаровы грамадзянін Адэсы|Ганаровы грамадзянін горада Адэсы]]<ref name="зач" /><ref name="од">{{cite web|title=Одесситы простились с Почетным гражданином города Львом Николаевичем Гореловым|url=https://omr.gov.ua/ru/news/113907/|publisher=Сайт Одесского городского совета|date=2019-01-02|access-date=2019-12-24|archive-date=2019-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191224150502/https://omr.gov.ua/ru/news/113907/|url-status=live}}</ref>. Супруга Клавдия Пантелеевна, дочь Наталья и сын Юрий. Сканаў 29 снежня 2018 года<ref name="зач" />, пахаваны на [[Другія Хрысціянскія могілкі Адэсы|2-х хрысціянскіх могілках]]<ref name="од" />. == Узнагароды == * тры Ордэны Чырвонага Сцяга * ордэн Айчыннай вайны I ступені * чатыры ордэны Чырвонай Зоркі * ордэн «За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР» III ступені * медалі, уключаючы «За баявыя заслугі». * украінскі ордэн Багдана Хмяльніцкага II (2004)<ref>[http://oda.odessa.gov.ua/Main.aspx?sect=Page&IDPage=1194&id=1] [http://izvestiya.odessa.ua/index.php?go=Newspaper&in=view&id=13481] {{Wayback|url=http://izvestiya.odessa.ua/index.php?go=Newspaper&in=view&id=13481|date=20110818190434}}</ref> і I (2012) ступені<ref>{{Cite web |url=http://dumskaya.net/news/veteran-iz-odessy-stal-kavalerom-ordena-bogdana--018421/ |title=Ветеран из Одессы награждён орденом Богдана Хмельницкого І степени {{!}} Новости Одессы<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2012-03-30 |archive-date=2012-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120816222125/http://dumskaya.net/news/veteran-iz-odessy-stal-kavalerom-ordena-bogdana--018421/ |url-status=live }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * Интервью: [http://www.bulvar.com.ua/arch/2009/51/4b334a8aa53ef/], [http://www.artofwar.net.ru/profiles/sergei_skripnik_andrei_greshnov_p/view_book/lev_gorelov_kak_eto_bylo], [http://timer.od.ua/?p=12621], [http://www.e-reading.org.ua/bookreader.php/149962/Iskusstvo_voiiny_2008_%2304_(9).pdf], [http://www.navoine.ru/files/magazine/pdf/artofwar6.pdf] * [http://www.artofwar.net.ru/profiles/greshnov_andrei_b/view_book/o_l_n_gorelove_moi_pervyi_general О Л. Н. Горелове. Мой первый генерал] [[Катэгорыя:Генерал-лейтэнанты СССР]][[Катэгорыя:Пехацінцы Вялікай Айчыннай вайны]][[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Адэсы]] mg7te2rg6f95nfoxnnjbmozim7gcucj 5148044 5148043 2026-05-28T18:15:53Z DBatura 73587 5148044 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Леў Мікалаевіч Гарэлаў''' ({{lang-ru|Лев Николаевич Горелов}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі военачальнік, [[генерал-лейтэнант]]. == Біяграфія == У 1940 годзе прызваны ў [[рабоча-сялянская чырвоная армія|Чырвоную Армію]] і накіраваны ў [[202-я паветрана-дэсантная брыгада|202-ю паветрана-дэсантную брыгаду]], якая дыслакавалася ў [[Хабараўск]]у. Да 1943 года служыў на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]]. У 1943 годзе скончыў [[Выстрэл (курсы камсаставу)|курсы «Выстрэл»]] Далёкаўсходняй ваеннай акругі. З 1943 года — член [[ВЛКСМ]]. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Пасля вайны працягнуў службу ў ПДВ. Скончыў [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Ваенную акадэмію імя М. В. Фрунзэ]] (1958). Са студзеня 1966 па чэрвень 1970 года камандзір [[7-я гвардзейская дэсантна-штурмавая (горная) дывізія|7-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]]<ref name="зач">{{cite web|title=В Одессе ушел из жизни Почетный гражданин города Лев Горелов|url=https://zachem.com.ua/news/10432-v-odesse-ushel-iz-zhizni-pochetnyy-grazhdanin-goroda-lev-gorelov.html|website=ZACHEM.COM.UA|date=2018-12-30|access-date=2019-12-24|archive-date=2019-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191224150507/https://zachem.com.ua/news/10432-v-odesse-ushel-iz-zhizni-pochetnyy-grazhdanin-goroda-lev-gorelov.html|url-status=live}}</ref>. Удзельнік [[Інтэрвенцыя Арганізацыі Варшаўскага дагавора ў Чэхаславакію|уводу савецкіх войскаў у Чэхаславакію]] ў 1968 годзе. Усяго за час службы ў ПДВ здзейсніў 511 скачкоў з парашутам<ref name="зач" /><ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.artofwar.net.ru/profiles/tumaha_aleksandr_s/view_book/gorelov_general |title=Горелов генерал |access-date=2012-10-03 |archive-date=2018-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180909083848/http://www.artofwar.net.ru/profiles/tumaha_aleksandr_s/view_book/gorelov_general |url-status=live }}</ref>. У 1970 годзе пераведзены з павышэннем з дэсантных у [[Сухапутныя войскі СССР]], быў прызначаны першым намеснікам камандуючага [[14-я армія (СССР)|14-й гвардзейскай арміяй]] [[Адэская ваенная акруга|Адэскай ваеннай акругі]] ([[Кішынёў]]). Скончыў курсы пры [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Ваеннай акадэміі Генеральнага штаба імя К. Я. Варашылава]] (1973). З кастрычніка 1975 па снежань 1979 года Галоўны ваенны саветнік Узброеных Сіл у [[Дэмакратычная Рэспубліка Афганістан|Дэмакратычнай Рэспубліцы Афганістан]] (ДРА). Выступіў супраць уводу савецкіх войск у Афганістан<ref name=autogenerated1 />. У студзені 1980 года атрымаў прызначэнне на пасаду намесніка камандуючага войскамі [[Адэская ваенная акруга|Адэскай ваеннай акругі]] па ВНУ і [[Пазавойская падрыхтоўка|пазавойскай падрыхтоўцы]]<ref name="зач" />. З 1984 года ў запасе. З 1992 года намеснік старшыні Камітэта Адэскага абласнога Савета ветэранаў<ref name="зач" />. Пражываў у Адэсе. [[Ганаровы грамадзянін Адэсы|Ганаровы грамадзянін горада Адэсы]]<ref name="зач" /><ref name="од">{{cite web|title=Одесситы простились с Почетным гражданином города Львом Николаевичем Гореловым|url=https://omr.gov.ua/ru/news/113907/|publisher=Сайт Одесского городского совета|date=2019-01-02|access-date=2019-12-24|archive-date=2019-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191224150502/https://omr.gov.ua/ru/news/113907/|url-status=live}}</ref>. Супруга Клавдия Пантелеевна, дочь Наталья и сын Юрий. Сканаў 29 снежня 2018 года<ref name="зач" />, пахаваны на [[Другія Хрысціянскія могілкі Адэсы|2-х хрысціянскіх могілках]]<ref name="од" />. == Узнагароды == * тры Ордэны Чырвонага Сцяга * ордэн Айчыннай вайны I ступені * чатыры ордэны Чырвонай Зоркі * ордэн «За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР» III ступені * медалі, уключаючы «За баявыя заслугі». * украінскі ордэн Багдана Хмяльніцкага II (2004)<ref>[http://oda.odessa.gov.ua/Main.aspx?sect=Page&IDPage=1194&id=1] [http://izvestiya.odessa.ua/index.php?go=Newspaper&in=view&id=13481] {{Wayback|url=http://izvestiya.odessa.ua/index.php?go=Newspaper&in=view&id=13481|date=20110818190434}}</ref> і I (2012) ступені<ref>{{Cite web |url=http://dumskaya.net/news/veteran-iz-odessy-stal-kavalerom-ordena-bogdana--018421/ |title=Ветеран из Одессы награждён орденом Богдана Хмельницкого І степени {{!}} Новости Одессы<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2012-03-30 |archive-date=2012-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120816222125/http://dumskaya.net/news/veteran-iz-odessy-stal-kavalerom-ordena-bogdana--018421/ |url-status=live }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * Интервью: [http://www.bulvar.com.ua/arch/2009/51/4b334a8aa53ef/], [http://www.artofwar.net.ru/profiles/sergei_skripnik_andrei_greshnov_p/view_book/lev_gorelov_kak_eto_bylo], [http://timer.od.ua/?p=12621], [http://www.e-reading.org.ua/bookreader.php/149962/Iskusstvo_voiiny_2008_%2304_(9).pdf], [http://www.navoine.ru/files/magazine/pdf/artofwar6.pdf] * [http://www.artofwar.net.ru/profiles/greshnov_andrei_b/view_book/o_l_n_gorelove_moi_pervyi_general О Л. Н. Горелове. Мой первый генерал] [[Катэгорыя:Генерал-лейтэнанты СССР]][[Катэгорыя:Пехацінцы Вялікай Айчыннай вайны]][[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Адэсы]] 5n39nyliqfxjcxn82mpp5tzmvsm125o 5148045 5148044 2026-05-28T18:16:26Z DBatura 73587 /* Біяграфія */ 5148045 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Леў Мікалаевіч Гарэлаў''' ({{lang-ru|Лев Николаевич Горелов}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі военачальнік, [[генерал-лейтэнант]]. == Біяграфія == У 1940 годзе прызваны ў [[рабоча-сялянская чырвоная армія|Чырвоную Армію]] і накіраваны ў [[202-я паветрана-дэсантная брыгада|202-ю паветрана-дэсантную брыгаду]], якая дыслакавалася ў [[Хабараўск]]у. Да 1943 года служыў на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]]. У 1943 годзе скончыў [[Выстрэл (курсы камсаставу)|курсы «Выстрэл»]] Далёкаўсходняй ваеннай акругі. З 1943 года — член [[ВЛКСМ]]. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Пасля вайны працягнуў службу ў ПДВ. Скончыў [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Ваенную акадэмію імя М. В. Фрунзэ]] (1958). Са студзеня 1966 па чэрвень 1970 года камандзір [[7-я гвардзейская дэсантна-штурмавая (горная) дывізія|7-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]]<ref name="зач">{{cite web|title=В Одессе ушел из жизни Почетный гражданин города Лев Горелов|url=https://zachem.com.ua/news/10432-v-odesse-ushel-iz-zhizni-pochetnyy-grazhdanin-goroda-lev-gorelov.html|website=ZACHEM.COM.UA|date=2018-12-30|access-date=2019-12-24|archive-date=2019-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191224150507/https://zachem.com.ua/news/10432-v-odesse-ushel-iz-zhizni-pochetnyy-grazhdanin-goroda-lev-gorelov.html|url-status=live}}</ref>. Удзельнік [[Інтэрвенцыя Арганізацыі Варшаўскага дагавора ў Чэхаславакію|уводу савецкіх войскаў у Чэхаславакію]] ў 1968 годзе. Усяго за час службы ў ПДВ здзейсніў 511 скачкоў з парашутам<ref name="зач" /><ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.artofwar.net.ru/profiles/tumaha_aleksandr_s/view_book/gorelov_general |title=Горелов генерал |access-date=2012-10-03 |archive-date=2018-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180909083848/http://www.artofwar.net.ru/profiles/tumaha_aleksandr_s/view_book/gorelov_general |url-status=live }}</ref>. У 1970 годзе пераведзены з павышэннем з дэсантных у [[Сухапутныя войскі СССР]], быў прызначаны першым намеснікам камандуючага [[14-я армія (СССР)|14-й гвардзейскай арміяй]] [[Адэская ваенная акруга|Адэскай ваеннай акругі]] ([[Кішынёў]]). Скончыў курсы пры [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Ваеннай акадэміі Генеральнага штаба імя К. Я. Варашылава]] (1973). З кастрычніка 1975 па снежань 1979 года Галоўны ваенны саветнік Узброеных Сіл у [[Дэмакратычная Рэспубліка Афганістан|Дэмакратычнай Рэспубліцы Афганістан]] (ДРА). Выступіў супраць уводу савецкіх войск у Афганістан<ref name=autogenerated1 />. У студзені 1980 года атрымаў прызначэнне на пасаду намесніка камандуючага войскамі [[Адэская ваенная акруга|Адэскай ваеннай акругі]] па ВНУ і [[Пазавойская падрыхтоўка|пазавойскай падрыхтоўцы]]<ref name="зач" />. З 1984 года ў запасе. З 1992 года намеснік старшыні Камітэта Адэскага абласнога Савета ветэранаў<ref name="зач" />. Пражываў у Адэсе. [[Ганаровы грамадзянін Адэсы|Ганаровы грамадзянін горада Адэсы]]<ref name="зач" /><ref name="од">{{cite web|title=Одесситы простились с Почетным гражданином города Львом Николаевичем Гореловым|url=https://omr.gov.ua/ru/news/113907/|publisher=Сайт Одесского городского совета|date=2019-01-02|access-date=2019-12-24|archive-date=2019-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191224150502/https://omr.gov.ua/ru/news/113907/|url-status=live}}</ref>. Сканаў 29 снежня 2018 года<ref name="зач" />, пахаваны на [[Другія Хрысціянскія могілкі Адэсы|2-х хрысціянскіх могілках]]<ref name="од" />. == Сям’я == Жонка Клаўдзія Панцялееўна, дачка Наталля і сын Юры. == Узнагароды == * тры Ордэны Чырвонага Сцяга * ордэн Айчыннай вайны I ступені * чатыры ордэны Чырвонай Зоркі * ордэн «За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР» III ступені * медалі, уключаючы «За баявыя заслугі». * украінскі ордэн Багдана Хмяльніцкага II (2004)<ref>[http://oda.odessa.gov.ua/Main.aspx?sect=Page&IDPage=1194&id=1] [http://izvestiya.odessa.ua/index.php?go=Newspaper&in=view&id=13481] {{Wayback|url=http://izvestiya.odessa.ua/index.php?go=Newspaper&in=view&id=13481|date=20110818190434}}</ref> і I (2012) ступені<ref>{{Cite web |url=http://dumskaya.net/news/veteran-iz-odessy-stal-kavalerom-ordena-bogdana--018421/ |title=Ветеран из Одессы награждён орденом Богдана Хмельницкого І степени {{!}} Новости Одессы<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2012-03-30 |archive-date=2012-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120816222125/http://dumskaya.net/news/veteran-iz-odessy-stal-kavalerom-ordena-bogdana--018421/ |url-status=live }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * Интервью: [http://www.bulvar.com.ua/arch/2009/51/4b334a8aa53ef/], [http://www.artofwar.net.ru/profiles/sergei_skripnik_andrei_greshnov_p/view_book/lev_gorelov_kak_eto_bylo], [http://timer.od.ua/?p=12621], [http://www.e-reading.org.ua/bookreader.php/149962/Iskusstvo_voiiny_2008_%2304_(9).pdf], [http://www.navoine.ru/files/magazine/pdf/artofwar6.pdf] * [http://www.artofwar.net.ru/profiles/greshnov_andrei_b/view_book/o_l_n_gorelove_moi_pervyi_general О Л. Н. Горелове. Мой первый генерал] [[Катэгорыя:Генерал-лейтэнанты СССР]][[Катэгорыя:Пехацінцы Вялікай Айчыннай вайны]][[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Адэсы]] 1n42262x2thd0nicnn0zqawxnw6a4jl 5148047 5148045 2026-05-28T18:16:44Z DBatura 73587 /* Біяграфія */ 5148047 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Леў Мікалаевіч Гарэлаў''' ({{lang-ru|Лев Николаевич Горелов}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі военачальнік, [[генерал-лейтэнант]]. == Біяграфія == У 1940 годзе прызваны ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоную Армію]] і накіраваны ў [[202-я паветрана-дэсантная брыгада|202-ю паветрана-дэсантную брыгаду]], якая дыслакавалася ў [[Хабараўск]]у. Да 1943 года служыў на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]]. У 1943 годзе скончыў [[Выстрэл (курсы камсаставу)|курсы «Выстрэл»]] Далёкаўсходняй ваеннай акругі. З 1943 года — член [[ВЛКСМ]]. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны. Пасля вайны працягнуў службу ў ПДВ. Скончыў [[Ваенная акадэмія імя М. В. Фрунзэ|Ваенную акадэмію імя М. В. Фрунзэ]] (1958). Са студзеня 1966 па чэрвень 1970 года камандзір [[7-я гвардзейская дэсантна-штурмавая (горная) дывізія|7-й гвардзейскай паветрана-дэсантнай дывізіі]]<ref name="зач">{{cite web|title=В Одессе ушел из жизни Почетный гражданин города Лев Горелов|url=https://zachem.com.ua/news/10432-v-odesse-ushel-iz-zhizni-pochetnyy-grazhdanin-goroda-lev-gorelov.html|website=ZACHEM.COM.UA|date=2018-12-30|access-date=2019-12-24|archive-date=2019-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191224150507/https://zachem.com.ua/news/10432-v-odesse-ushel-iz-zhizni-pochetnyy-grazhdanin-goroda-lev-gorelov.html|url-status=live}}</ref>. Удзельнік [[Інтэрвенцыя Арганізацыі Варшаўскага дагавора ў Чэхаславакію|уводу савецкіх войскаў у Чэхаславакію]] ў 1968 годзе. Усяго за час службы ў ПДВ здзейсніў 511 скачкоў з парашутам<ref name="зач" /><ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.artofwar.net.ru/profiles/tumaha_aleksandr_s/view_book/gorelov_general |title=Горелов генерал |access-date=2012-10-03 |archive-date=2018-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180909083848/http://www.artofwar.net.ru/profiles/tumaha_aleksandr_s/view_book/gorelov_general |url-status=live }}</ref>. У 1970 годзе пераведзены з павышэннем з дэсантных у [[Сухапутныя войскі СССР]], быў прызначаны першым намеснікам камандуючага [[14-я армія (СССР)|14-й гвардзейскай арміяй]] [[Адэская ваенная акруга|Адэскай ваеннай акругі]] ([[Кішынёў]]). Скончыў курсы пры [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|Ваеннай акадэміі Генеральнага штаба імя К. Я. Варашылава]] (1973). З кастрычніка 1975 па снежань 1979 года Галоўны ваенны саветнік Узброеных Сіл у [[Дэмакратычная Рэспубліка Афганістан|Дэмакратычнай Рэспубліцы Афганістан]] (ДРА). Выступіў супраць уводу савецкіх войск у Афганістан<ref name=autogenerated1 />. У студзені 1980 года атрымаў прызначэнне на пасаду намесніка камандуючага войскамі [[Адэская ваенная акруга|Адэскай ваеннай акругі]] па ВНУ і [[Пазавойская падрыхтоўка|пазавойскай падрыхтоўцы]]<ref name="зач" />. З 1984 года ў запасе. З 1992 года намеснік старшыні Камітэта Адэскага абласнога Савета ветэранаў<ref name="зач" />. Пражываў у Адэсе. [[Ганаровы грамадзянін Адэсы|Ганаровы грамадзянін горада Адэсы]]<ref name="зач" /><ref name="од">{{cite web|title=Одесситы простились с Почетным гражданином города Львом Николаевичем Гореловым|url=https://omr.gov.ua/ru/news/113907/|publisher=Сайт Одесского городского совета|date=2019-01-02|access-date=2019-12-24|archive-date=2019-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20191224150502/https://omr.gov.ua/ru/news/113907/|url-status=live}}</ref>. Сканаў 29 снежня 2018 года<ref name="зач" />, пахаваны на [[Другія Хрысціянскія могілкі Адэсы|2-х Хрысціянскіх могілках]]<ref name="од" />. == Сям’я == Жонка Клаўдзія Панцялееўна, дачка Наталля і сын Юры. == Узнагароды == * тры Ордэны Чырвонага Сцяга * ордэн Айчыннай вайны I ступені * чатыры ордэны Чырвонай Зоркі * ордэн «За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР» III ступені * медалі, уключаючы «За баявыя заслугі». * украінскі ордэн Багдана Хмяльніцкага II (2004)<ref>[http://oda.odessa.gov.ua/Main.aspx?sect=Page&IDPage=1194&id=1] [http://izvestiya.odessa.ua/index.php?go=Newspaper&in=view&id=13481] {{Wayback|url=http://izvestiya.odessa.ua/index.php?go=Newspaper&in=view&id=13481|date=20110818190434}}</ref> і I (2012) ступені<ref>{{Cite web |url=http://dumskaya.net/news/veteran-iz-odessy-stal-kavalerom-ordena-bogdana--018421/ |title=Ветеран из Одессы награждён орденом Богдана Хмельницкого І степени {{!}} Новости Одессы<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2012-03-30 |archive-date=2012-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120816222125/http://dumskaya.net/news/veteran-iz-odessy-stal-kavalerom-ordena-bogdana--018421/ |url-status=live }}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * Интервью: [http://www.bulvar.com.ua/arch/2009/51/4b334a8aa53ef/], [http://www.artofwar.net.ru/profiles/sergei_skripnik_andrei_greshnov_p/view_book/lev_gorelov_kak_eto_bylo], [http://timer.od.ua/?p=12621], [http://www.e-reading.org.ua/bookreader.php/149962/Iskusstvo_voiiny_2008_%2304_(9).pdf], [http://www.navoine.ru/files/magazine/pdf/artofwar6.pdf] * [http://www.artofwar.net.ru/profiles/greshnov_andrei_b/view_book/o_l_n_gorelove_moi_pervyi_general О Л. Н. Горелове. Мой первый генерал] [[Катэгорыя:Генерал-лейтэнанты СССР]][[Катэгорыя:Пехацінцы Вялікай Айчыннай вайны]][[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Адэсы]] b0jpcz81oytmo8pia4uu5hvam56m6in 0 808673 5148041 2026-05-28T18:14:53Z DBatura 73587 DBatura перанёс старонку [[Леанід Мікалаевіч Гарэлаў]] у [[Леў Мікалаевіч Гарэлаў]] 5148041 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Леў Мікалаевіч Гарэлаў]] tli8wfs8vkr2u2m0ob63jclv07vqgs3 0 808674 5148072 2026-05-28T20:05:32Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «{{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = 2013 |назва = |удзельнікаў = |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ГК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |разоў = 2 |2 месца = [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК]] |3 месца = Г...» 5148072 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = 2013 |назва = |удзельнікаў = |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ГК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |разоў = 2 |2 месца = [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК]] |3 месца = [[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон (Мінск)]] |дублёры = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон = [[Кубак Беларусі па гандболе 2012|2012]] |наступны сезон = [[Кубак Беларусі па гандболе 2014|2014]] }} '''Кубак Беларусі па гандболе 2013''' — 17-ы розыгрыш [[Кубак Беларусі па гандболе|кубка Беларусі па гандболе]]. Перамогу атрымаў клуб «[[ГК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]». == Фінал == {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center|2 чэрвеня|| ||[[ГК Мяшкоў Брэст|БГК]] ||align=center| 25:26 || align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ГК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' |} {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://brestcity.com/blog/kubok-belarusi-po-gandbolu-final-2013-goda Июн 02 Кубок Беларуси по гандболу. Финал 2013 года ] {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:2013 год у гандболе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2013 годзе]] [[Катэгорыя:Кубак Беларусі па гандболе|2013]] 7mcewbkx6jfjhx5nxpluq1pok50ogws 5148074 5148072 2026-05-28T20:06:57Z Паўлюк Шапецька 37440 5148074 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = 2013 |назва = |удзельнікаў = |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ГК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |разоў = 2 |2 месца = [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК]] |3 месца = [[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон (Мінск)]] |дублёры = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон = [[Кубак Беларусі па гандболе 2012|2012]] |наступны сезон = [[Кубак Беларусі па гандболе 2014|2014]] }} '''Кубак Беларусі па гандболе 2013''' — 17-ы розыгрыш [[Кубак Беларусі па гандболе|кубка Беларусі па гандболе]]. Перамогу атрымаў клуб «[[ГК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]». == Фінал == {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center|2 чэрвеня|| ||[[ГК Мяшкоў Брэст|БГК]] ||align=center| 25:26 || align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ГК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' |} {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://brestcity.com/blog/kubok-belarusi-po-gandbolu-final-2013-goda Июн 02 Кубок Беларуси по гандболу. Финал 2013 года ] * [https://handball.by/q-4-q/ Кубок Беларуси. Финал четырех] {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:2013 год у гандболе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2013 годзе]] [[Катэгорыя:Кубак Беларусі па гандболе|2013]] pygw4t5trk396pzwjm51wdt1m4odtb9 5148178 5148074 2026-05-29T04:30:53Z Паўлюк Шапецька 37440 5148178 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = 2013 |назва = |удзельнікаў = |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ГК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |разоў = 2 |2 месца = [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК]] |3 месца = [[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон (Мінск)]] |дублёры = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон = [[Кубак Беларусі па гандболе 2012|2012]] |наступны сезон = [[Кубак Беларусі па гандболе 2014|2014]] }} '''Кубак Беларусі па гандболе 2013''' — 17-ы розыгрыш [[Кубак Беларусі па гандболе|кубка Беларусі па гандболе]]. Перамогу атрымаў клуб «[[ГК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]». Фінал чатырох адбыўся 1-2 чэрвеня 2013 года. == Паўфіналы == {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center|1 чэрвеня|| ||align=right bgcolor="#bbeebb"|'''[[ГК Мяшкоў Брэст|БГК]]''' ||align=center| 41:20|| align=right|[[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон]] |- |align=center|1 чэрвеня|| ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ГК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]'''||align=center| 32:31|| align=right|[[ГК СКА Мінск|СКА]] |} == Матч за 3-е месца == {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center|2 чэрвеня|| ||align=right bgcolor="#bbeebb"|'''[[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон]] ''' ||align=center| 34:32|| align=right|[[ГК СКА Мінск|СКА]] |} == Фінал == {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center|2 чэрвеня|| ||align=right| [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК]] ||align=center| 25:26 || align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ГК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' |} == Лепшыя гульцы == Лепшымі гульцамі «Фіналу чатырох» Кубка РБ прызнаны: * Лепшы левы крайні — [[Люба Вукіч]] (БГК) * Лепшы правы крайні — [[Раман Лукашук]] (СКА) * Лепшы лінейны — [[Максім Мікалаевіч Бабічаў|Максім Бабічаў]] (Дынама) * Лепшы левы паўсярэдні — [[Барыс Валер’евіч Пухоўскі|Барыс Пухоўскі]] (СКА) * Лепшы правы паўсярэдні — [[Сяргей Барысавіч Ануфрыенка|Сяргей Ануфрыенка]] (Дынама) * Лепшы Разыгрывальнік — [[Павел Мікалаевіч Ацьман|Павел Ацьман]] (Дынама) * Лепшы брамнік — [[Віталь Міхайлавіч Чарапенька|Віталь Чарапенька]] (БГК) Лепшым бамбардзірам фінальнага «Фіналу чатырох» стаў [[Віктар Валер'евіч Зайцаў|Віктар Зайцаў]] (СКА), які закінуў 16 мячоў {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://brestcity.com/blog/kubok-belarusi-po-gandbolu-final-2013-goda Июн 02 Кубок Беларуси по гандболу. Финал 2013 года ] * [https://handball.by/q-4-q/ Кубок Беларуси. Финал четырех] {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:2013 год у гандболе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2013 годзе]] [[Катэгорыя:Кубак Беларусі па гандболе|2013]] t3jhqfz81t6fygwgi0yxinuidxfmxdv 5148194 5148178 2026-05-29T04:53:17Z Паўлюк Шапецька 37440 /* Спасылкі */ 5148194 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = 2013 |назва = |удзельнікаў = |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ГК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |разоў = 2 |2 месца = [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК]] |3 месца = [[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон (Мінск)]] |дублёры = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон = [[Кубак Беларусі па гандболе 2012|2012]] |наступны сезон = [[Кубак Беларусі па гандболе 2014|2014]] }} '''Кубак Беларусі па гандболе 2013''' — 17-ы розыгрыш [[Кубак Беларусі па гандболе|кубка Беларусі па гандболе]]. Перамогу атрымаў клуб «[[ГК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]». Фінал чатырох адбыўся 1-2 чэрвеня 2013 года. == Паўфіналы == {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center|1 чэрвеня|| ||align=right bgcolor="#bbeebb"|'''[[ГК Мяшкоў Брэст|БГК]]''' ||align=center| 41:20|| align=right|[[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон]] |- |align=center|1 чэрвеня|| ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ГК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]'''||align=center| 32:31|| align=right|[[ГК СКА Мінск|СКА]] |} == Матч за 3-е месца == {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center|2 чэрвеня|| ||align=right bgcolor="#bbeebb"|'''[[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон]] ''' ||align=center| 34:32|| align=right|[[ГК СКА Мінск|СКА]] |} == Фінал == {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center|2 чэрвеня|| ||align=right| [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК]] ||align=center| 25:26 || align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ГК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' |} == Лепшыя гульцы == Лепшымі гульцамі «Фіналу чатырох» Кубка РБ прызнаны: * Лепшы левы крайні — [[Люба Вукіч]] (БГК) * Лепшы правы крайні — [[Раман Лукашук]] (СКА) * Лепшы лінейны — [[Максім Мікалаевіч Бабічаў|Максім Бабічаў]] (Дынама) * Лепшы левы паўсярэдні — [[Барыс Валер’евіч Пухоўскі|Барыс Пухоўскі]] (СКА) * Лепшы правы паўсярэдні — [[Сяргей Барысавіч Ануфрыенка|Сяргей Ануфрыенка]] (Дынама) * Лепшы Разыгрывальнік — [[Павел Мікалаевіч Ацьман|Павел Ацьман]] (Дынама) * Лепшы брамнік — [[Віталь Міхайлавіч Чарапенька|Віталь Чарапенька]] (БГК) Лепшым бамбардзірам фінальнага «Фіналу чатырох» стаў [[Віктар Валер'евіч Зайцаў|Віктар Зайцаў]] (СКА), які закінуў 16 мячоў {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://brestcity.com/blog/kubok-belarusi-po-gandbolu-final-2013-goda Кубок Беларуси по гандболу. Финал 2013 года ] * [https://handball.by/q-4-q/ Кубок Беларуси. Финал четырех] {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:2013 год у гандболе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2013 годзе]] [[Катэгорыя:Кубак Беларусі па гандболе|2013]] 2kk4y8rgjnbpjag5a5otcq029i82x5a 5148196 5148194 2026-05-29T05:22:57Z Паўлюк Шапецька 37440 5148196 wikitext text/x-wiki {{Нацыянальны чэмпіянат |лагатып = |памер = |подпіс = |час = 2013 |назва = |удзельнікаў = |гарады = |стадыёны = |чэмпіён = [[ГК Дынама Мінск|Дынама Мінск]] |разоў = 2 |2 месца = [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК]] |3 месца = [[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон (Мінск)]] |дублёры = |гульняў = |галоў = |гледачоў = |бамбардзір = |бгалоў = |лепшы = |папярэдні сезон = [[Кубак Беларусі па гандболе 2012|2012]] |наступны сезон = [[Кубак Беларусі па гандболе 2014|2014]] }} '''Кубак Беларусі па гандболе 2013''' — 17-ы розыгрыш [[Кубак Беларусі па гандболе|кубка Беларусі па гандболе]]. Перамогу атрымаў клуб «[[ГК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]». Фінал чатырох адбыўся 1-2 чэрвеня 2013 года. == 1/8 == === Першы матч === {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center| || ||align=right|[[ГК Гомель|Гомель]] ||24:24|| align=right|[[ГК Кронан Гродна|Кронан (Гродна)]] |- |align=center| || ||align=right|[[ГК імя Лёвіна Наваполацк|ГК імя Лёвіна]] || 30:31 || align=right bgcolor="#bbeebb"|'''[[ГК Машэка Магілёў|Машэка]]''' |} === Другі матч === {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center| ||Гродна||align=right bgcolor="#bbeebb"|'''[[ГК Кронан Гродна|Кронан (Гродна)]]'''||30:24 (13:10)|| align=right|[[ГК Гомель|Гомель]] |- |align=center| ||Магілёў||align=right bgcolor="#bbeebb"|'''[[ГК Машэка Магілёў|Машэка]]'''|| 41:35 (16:13)|| align=right|[[ГК імя Лёвіна Наваполацк|ГК імя Лёвіна]] |} == Паўфіналы == {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center|1 чэрвеня|| ||align=right bgcolor="#bbeebb"|'''[[ГК Мяшкоў Брэст|БГК]]''' ||align=center| 41:20|| align=right|[[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон]] |- |align=center|1 чэрвеня|| ||align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ГК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]'''||align=center| 32:31|| align=right|[[ГК СКА Мінск|СКА]] |} == Матч за 3-е месца == {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center|2 чэрвеня|| ||align=right bgcolor="#bbeebb"|'''[[ГК Аркатрон Мінск|Аркатрон]] ''' ||align=center| 34:32|| align=right|[[ГК СКА Мінск|СКА]] |} == Фінал == {| class="wikitable" |- !width="100"|Дата!!width="150"|Месца!!width="200"|Каманда 1!!width="150"|Лік!!width="200"|Каманда 2 |- |align=center|2 чэрвеня|| ||align=right| [[ГК Мяшкоў Брэст|БГК]] ||align=center| 25:26 || align=right bgcolor="#bbeebb"| '''[[ГК Дынама Мінск|Дынама Мінск]]''' |} == Лепшыя гульцы == Лепшымі гульцамі «Фіналу чатырох» Кубка РБ прызнаны: * Лепшы левы крайні — [[Люба Вукіч]] (БГК) * Лепшы правы крайні — [[Раман Лукашук]] (СКА) * Лепшы лінейны — [[Максім Мікалаевіч Бабічаў|Максім Бабічаў]] (Дынама) * Лепшы левы паўсярэдні — [[Барыс Валер’евіч Пухоўскі|Барыс Пухоўскі]] (СКА) * Лепшы правы паўсярэдні — [[Сяргей Барысавіч Ануфрыенка|Сяргей Ануфрыенка]] (Дынама) * Лепшы Разыгрывальнік — [[Павел Мікалаевіч Ацьман|Павел Ацьман]] (Дынама) * Лепшы брамнік — [[Віталь Міхайлавіч Чарапенька|Віталь Чарапенька]] (БГК) Лепшым бамбардзірам фінальнага «Фіналу чатырох» стаў [[Віктар Валер'евіч Зайцаў|Віктар Зайцаў]] (СКА), які закінуў 16 мячоў {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://brestcity.com/blog/kubok-belarusi-po-gandbolu-final-2013-goda Кубок Беларуси по гандболу. Финал 2013 года ] * [https://handball.by/q-4-q/ Кубок Беларуси. Финал четырех] * [https://handball.by/18-01122012/ Кубок Беларуси. 1/8 финала. Ответные матчи 01.12.2012] {{Гандбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:2013 год у гандболе]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2013 годзе]] [[Катэгорыя:Кубак Беларусі па гандболе|2013]] pjoiivan1wxge7f3oq7fcvgumj3ij6y 0 808675 5148103 2026-05-28T22:02:04Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «'''Пераслед ЛГБТК-супольнасці ў Беларусі (з 2020 года)''' — мэтанакіраваная дзяржаўная палітыка [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], якая характарызуецца сістэматычнай [[Дыскрымінацыя ЛГБТ-людзей|дыскрымінацыяй]], [[Цэнзура|цэнзурай]], прымяненнем г...» 5148103 wikitext text/x-wiki '''Пераслед ЛГБТК-супольнасці ў Беларусі (з 2020 года)''' — мэтанакіраваная дзяржаўная палітыка [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], якая характарызуецца сістэматычнай [[Дыскрымінацыя ЛГБТ-людзей|дыскрымінацыяй]], [[Цэнзура|цэнзурай]], прымяненнем гвалту і заканадаўчымі абмежаваннямі ў дачыненні да прадстаўнікоў [[ЛГБТ]]-супольнасці. У перыяд з 2020 па 2026 год [[Рэжым Лукашэнкі|рэжым Аляксандра Лукашэнкі]] перайшоў ад выкарыстання [[Гамафобія|гамафобіі]] як элемента прапаганды да яе прамога інстытуцыянальнага замацавання ў заканадаўстве і сілавых практыках<ref name="tg_house_2025">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/the-monitoring-of-repression-2025 |title=Мониторинг репрессий и дискриминации в отношении ЛГБТК+ сообщества Беларуси в 2025 году |publisher=TG House |date=28 студзеня 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Заканадаўчыя абмежаванні і цэнзура == {{Асноўны артыкул|Цэнзура ў Беларусі}} Інтэграцыя анты-ЛГБТ рыторыкі ў прававое поле пачалася з ініцыятыў [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|Генеральнай пракуратуры Рэспублікі Беларусь]] і асабіста генеральнага пракурора [[Андрэй Іванавіч Швед|Андрэя Шведа]], які ў лютым 2024 года анансаваў увядзенне адказнасці за «прапаганду ненармальных адносін»<ref name="un_experts_2026">{{cite web |url=https://gpress.info/2026/04/17/eksperty-oon-vyrazhayut-obespokoennost-zakonom-napravlennym-protiv-lgbt/ |title=Эксперты ООН выражают обеспокоенность законом, направленным против ЛГБТ |publisher=Gpress |date=17 красавіка 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У сакавіку 2024 года [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]] унесла змены ў інструкцыю аб ацэнцы эратычнай прадукцыі. Згодна з новай рэдакцыяй, дэманстрацыя «нетрадыцыйных палавых адносін», да якіх улады аднеслі [[Гомасексуальнасць|гомасексуальнасць]], [[Бісексуальнасць|бісексуальнасць]], [[Трансгендарнасць|трансгендарнасць]] і [[Поліаморыя|поліаморыю]], была прыраўнаваная да [[Парнаграфія|парнаграфіі]]<ref name="tg_house_2024">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/the-monitoring-of-repression-2024 |title=Мониторинг репрессий и дискриминации в отношении ЛГБТК+ сообщества Беларуси в 2024 году |publisher=TG House |date=28 студзеня 2025 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Гэта дало праваахоўным органам падставы выкарыстоўваць крымінальны артыкул 343 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]] (распаўсюджванне парнаграфічных матэрыялаў) для пераследу квір-люзей<ref name="tg_house_2024" />. У ліпені 2025 года ў Закон «Аб правах дзіцяці» былі ўнесены папраўкі, якія ўступілі ў сілу ў студзені 2026 года. Змены забаранілі інфармацыю, якая «дыскрэдытуе інстытут сям'і» і накіравана на «прапаганду гомасексуальных адносін, змены полу, педафіліі і бяздзетнасці»<ref name="tg_house_2025" />. Апагеем інстытуцыяналізацыі гамафобіі стала прыняцце 2 красавіка 2026 года [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Саветам Рэспублікі]] законапраекта, які дапоўніў [[Кодэкс Рэспублікі Беларусь аб адміністрацыйных правапарушэннях|Кодэкс аб адміністрацыйных правапарушэннях]] артыкулам 19.16 — «Прапаганда гомасексуальных адносін, змены полу, бяздзетнасці і педафіліі»<ref name="gpress_2_april_2026">{{cite web |url=https://gpress.info/2026/04/02/sovet-respubliki-nakazanie-za-propagandu-gomoseksualnyh-otnosheniy/ |title=Совет Республики одобрил наказание за «пропаганду гомосексуальных отношений» |publisher=Gpress |date=2 красавіка 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Закон прадугледжвае гіганцкія штрафы за любое пазітыўнае ці нейтральнае асвятленне ЛГБТК-тэматыкі: да 20 базавых велічынь для фізічных асоб і да 7400 беларускіх рублёў (каля 2250 долараў ЗША) для юрыдычных асоб<ref name="gpress_19_oct_2023">{{cite web |url=https://news.zerkalo.io/life/51913.html |title=BELPOL: за «пропаганду» ЛГБТ белорусов предлагают штрафовать на сумму до 7400 рублей |publisher=[[Zerkalo.io]] |date=19 кастрычніка 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У выпадку, калі інфармацыя даступная непаўналетнім, прадугледжаны [[Адміністрацыйны арышт|адміністрацыйны арышт]] да 15 сутак або грамадскія працы<ref name="un_experts_2026" />. Праваабаронцы адзначаюць, што паняцце «прапаганда» ў законе не мае дакладных крытэрыяў, што дазваляе ўладам караць за любыя формы самавыяўлення або праваабарончую дзейнасць<ref name="tg_house_2025" />. Паралельна з заканадаўчымі зменамі [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства інфармацыі]] разгарнула маштабную кампанію цэнзуры. Ужо ў красавіку 2023 года ведамства разаслала кнігавыдаўцам каля 500 лістоў з пагрозамі прымяніць санкцыі за продаж літаратуры з ЛГБТК-тэматыкай<ref name="tbelarus_18_april">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/razoslali-pisma-zapret-knig-lgbt |title=Власти Беларуси разослали 500 писем с угрозами за продажу книг с ЛГБТ-тематикой |publisher=TG House |date=18 красавіка 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У выніку з крам зніклі творы сусветна вядомых аўтараў, такіх як [[Мадлен Мілер]] («Спеў Ахіла»), [[Ханья Янагіхара]] («Маленькае жыццё») і [[Джэймс Болдуін]]<ref name="euroradio_books">{{cite web |url=https://euroradio.fm/ru/belorusskie-magaziny-ubirayut-s-polok-knigi-s-propagandoy-lgbt |title=Белорусские магазины убирают с полок книги с "пропагандой ЛГБТ" |publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрарадыё]] |date=16 лістапада 2024 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Пазней была створана спецыяльная [[Рэспубліканская камісія па правядзенні ацэнкі сімволікі]], якая пачала афіцыйна ўносіць мастацкія кнігі ў спіс выданняў, што «наносяць шкоду нацыянальным інтарэсам» - туды трапілі раманы «[[Лета ў піянерскім гальштуку]]», «Дзікія хлопчыкі» [[Уільям Бероуз|Уільяма Бероўза]] і дзясяткі іншых)<ref name="lrt_books">{{cite web |url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2578824/v-belorusskom-perechne-zapreshchennykh-knig-uzhe-bol-she-sta-izdanii |title=В белорусском перечне запрещенных книг уже больше ста изданий |publisher=[[Lietuvos nacionalinis radijas ir televizija|LRT]] |date=1 чэрвеня 2025 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref><ref name="pozirk_books">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20260526163521/https://pozirk.online/ru/news/189297/ |title=В Беларуси запрещено еще 17 книг, в том числе любовные романы и фентези |publisher=Позірк |date=26 мая 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Дзяржаўная прапаганда і рыторыка службовых асоб == Вядучыя прадстаўнікі рэжыму выкарыстоўваюць агрэсіўную і зневажальную рыторыку ў адносінах да ЛГБТК-супольнасці, каб апраўдаць уласныя рэпрэсіўныя дзеянні і дыскрэдытаваць краіны Захаду. [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] неаднаразова публічна абражаў прадстаўнікоў ЛГБТК+. У сакавіку 2023 года падчас паслання да народа ён назваў геяў «вычварэнцамі» і «апошняй мярзотай», пры гэтым прызнаўшы, што яны ёсць нават ва ўрадзе і адміністрацыі, дадаўшы: «Дай бог не геям так працаваць, як яны... Залатыя людзі»<ref name="zerkalo_luka_2023">{{cite web |url=https://news.zerkalo.io/life/35880.html |title=Лукашенко рассказал о геях среди белорусских чиновников и охарактеризовал их работу |publisher=[[Zerkalo.io]] |date=31 сакавіка 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Адказнасць за з'яўленне лесбіянак ён усклаў выключна на мужчын<ref name="zerkalo_luka_2023" />. Пазней ён называў моду на «нетрадыцыйную сям'ю» часткай «глабальнага праекта супраць чалавецтва»<ref name="prismatica_jan_2026">{{cite web |url=https://prismatica.community/en-us/statements/january-2026 |title=Belarus LGBTQI+ rights statement (January 2026) |publisher=Prismatica |date=2026 |lang=en |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Старшыня Савета Рэспублікі [[Наталля Іванаўна Качанава|Наталля Качанава]] яшчэ ў канцы 2022 года ініцыявала стварэнне закона аб забароне «прапаганды», заявіўшы, што краіна павінна абараняць традыцыі [[Праваслаўе ў Беларусі|праваслаўя]] і сям'і<ref name="belta_kochanova">{{cite web |url=https://belta.by/society/view/zakon-o-zaprete-propagandy-lgbt-mozhet-pojavitsja-v-belarusi-542513-2022/ |title=Закон о запрете пропаганды ЛГБТ может появиться в Беларуси |publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БЕЛТА]] |date=29 снежня 2022 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Глава Адміністрацыі прэзідэнта [[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрый Крутой]] у лістападзе 2024 года назваў заходнія каштоўнасці «поўным маральным раскладаннем і дэградацыяй», абураючыся тым, што дзецям прапануюць «удзельнічаць у нейкіх ЛГБТ-пераходах» і падтрымліваць ідэі [[Чайлдфры|чайлдфры]]<ref name="tg_house_2024" />. Дзяржаўныя СМІ, такія як газеты вытворчасці «[[Беларусь сёння]]» і тэлеканалы, штотыдзень выпускаюць дзясяткі матэрыялаў, дзе ЛГБТК-тэматыка ставіцца ў адзін шэраг з [[Неанацызм|неанацызмам]], [[Наркаманія|наркаманіяй]] і [[Сатанізм|сатанізмам]]. [[Дзяржаўная прапаганда|Прапагандысты]], напрыклад, [[Рыгор Юр’евіч Азаронак|Рыгор Азаронак]] і [[Андрэй Мукавозчык]], а таксама прарасійскія актывісты, як [[Вольга Бондарава]], выкарыстоўваюць адкрытую мову варожасці. Так, у эфіры дзяржтэлебачання ў красавіку 2026 года Азаронак наўпрост апраўдваў ізаляцыю і гвалт, заяўляючы: «Я б іх саджаў», на што яго калега [[Людміла Гладкая]] з усмешкай дадала: «Я б іх расстрэльвала»<ref name="prismatica_april_2026">{{cite web |url=https://prismatica.community/en-us/statements/april-may-2026 |title=Belarus LGBTQI+ rights statement (April - May 2026) |publisher=Prismatica |date=2026 |lang=en |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Рэпрэсіі, гвалт і ўмовы ўтрымання == {{Асноўны артыкул|Катаванні ў Беларусі (з 2020 года)}} Спробы мірных пратэстаў і грамадзянскай актыўнасці жорстка душацца сілавымі структурамі. З 2023 года праваабаронцы фіксуюць масавыя рэйды на закрытыя квір-вечарынкі. У прыватнасці, у 2025 годзе [[АМАП (Беларусь)|АМАП]] уварваўся ў мінскі клуб «[[Рэактар (клуб)|Рэактар]]», дзе затрымаў да 15 чалавек. Людзей вымушалі класціся на падлогу, абражалі, пасля чаго судзілі за «дробнае хуліганства»<ref name="tg_house_2025" />. [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй]] (ГУБАЗіК) актыўна выкарыстоўвае практыку падстаўных спатканняў: сілавікі рэгіструюцца ў дадатках для знаёмстваў, напрыклад, [[Hornet]], прызначаюць сустрэчы, пасля чаго праводзяць затрыманні, правяраюць тэлефоны, шантажуюць ахвяр і схіляюць да супрацоўніцтва<ref name="tg_house_2025" />. Адным з самых жорсткіх метадаў псіхалагічнага катавання стаў прымусовы [[Аўтынг|аўтынг]] (публічнае разгалошванне інфармацыі пра сексуальную арыентацыю ці гендарную ідэнтычнасць чалавека без яго згоды). У канцы 2022 года сілавікі затрымалі стыліста Ігара Кароліка: пасля фізічнага гвалту яго прымусілі запісаць «[[Пакаяннае відэа|пакаяннае відэа]]», на якім ён абражае сябе крымінальным жаргонам і «прызнаецца» ў гомасексуальнасці. Відэа было апублікавана з подпісам «ГУБАЗ не пацерпіць петушыную-фашысцкую мразь»<ref name="tg_house_2022">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/repressii-lgbtk-2022 |title=ЛГБТК+ в Беларуси в 2022 году. Мониторинг репрессий и дискриминации |publisher=TG House |date=21 студзеня 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У верасні 2023 года вядомы прапагандыст Г. Азаронак здзейсніў публічны аўтынг маладога чалавека Андрэя Гулеўскага, які выпадкова ўбачыў яго ў спартзале і напісаў пра гэта ў сацсетках. На хлопца завялі крымінальную справу, паказалі ў эфіры яго [[Ню-фота|інтымныя фота]] і [[Сексуальныя цацкі|цацкі]], а Азаронак асабіста праводзіў з ім «выхаваўчую гутарку» на камеру<ref name="parniplus_azarenok">{{cite web |url=https://parniplus.com/news/azarenok-obychnyj-grazhdanin-i-mirovoj-auting-chto-obshhego/ |title=Азаренок, невинная шутка и публичный аутинг — что общего? |publisher=ParniPlus |date=15 верасня 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Ва ўмовах турэмнага зняволення ЛГБТК-людзі трапляюць у катэгорыю «[[Нізкі сацыяльны статус|нізкага сацыяльнага статусу]]». Як сведчаць былыя палітвязні, напрыклад, блогер [[Вадзім Ермашук]] (вядомы як Vadimati), які адбыў тры гады ў [[Бабруйская калонія|Бабруйскай калоніі]], сілавікі мэтанакіравана ізалююць такіх асоб, падвяргаюць іх здзекам з боку сукамернікаў і адміністрацыі, прымушаюць выконваць найбольш брудную працу і адмаўляюць у медыцынскай дапамозе<ref name="tg_house_2025" />. === Сексуалізаваны гвалт і пагрозы === {{Асноўны артыкул|Сексуальны гвалт}} Сексуалізаваны гвалт і пагрозы яго прымянення сталі адным з інструментаў псіхалагічнага і фізічнага катавання ЛГБТК-людзей у ізалятарах і пастарунках. У дачыненні да затрыманых, чыя знешнасць ці атрыбутыка (напрыклад, пафарбаваныя пазногці, дэталі адзення ці прычоска) успрымаліся сілавікамі як маркеры прыналежнасці да квір-супольнасці, сістэматычна ўжываліся пагрозы [[Згвалтаванне|згвалтавання]] [[Гумовая дубінка|міліцэйскімі дубінкамі]] (напрыклад, з выкарыстаннем такіх фраз, як «зробім цябе геем», «зараз дубінкі ў жопу табе будзем засоўваць»){{sfn|ЛГБТК+|2023|с=17, 19}}. Падобныя пагрозы інтэрпрэтаваліся ахвярамі як рэальныя, паколькі яны суправаджаліся жорсткім фізічным [[Збіццё|збіццём]], прымусовым распрананнем падчас даглядаў і бесперапыннымі абразамі («[[пятух (абраза)|петухі]]», «[[підар|підары]]»). Паводле дадзеных [[Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па правах чалавека|УВКПЧ ААН]], медыцынскія запісы пацвярджаюць наяўнасць у некаторых затрыманых мужчын траўм геніталій, што сведчыць пра практычную рэалізацыю гэтых пагроз{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=20}}. Асаблівай рызыцы падвяргаюцца [[Трансгендарнасць|трансгендарныя]] і небінарныя асобы. Праваабаронцы задакументавалі выпадак у верасні 2024 года, калі падчас затрыманні транс-жанчыны супрацоўнікі праваахоўных органаў прымянілі да яе фізічную сілу і [[Псіхалагічны гвалт|псіхалагічны гвалт]], якія суправаджаліся выключна трансфобнымі абразамі. У аддзяленні міліцыі яна падвергнулася жорсткаму абыходжанню: яе збівалі, цягалі па падлозе ў [[Кайданкі|кайданках]], а сілавікі адкрыта пагражалі ёй згвалтаваннем у выпадку непадпарадкавання<ref name="tg_house_2024" />. Паведамляецца, што падобныя пагрозы сексуальным гвалтам рэгулярна прымяняюцца таксама да затрыманых квір- і фемінісцкіх актывістаў падчас допытаў і ператрусаў<ref name="prismatica_autumn_2024">{{cite web |url=https://prismatica.community/en-us/statements/autumn-2024 |title=Belarus LGBTQI+ rights statement (Autumn 2024) |publisher=Prismatica |date=2024 |lang=en |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Парушэнне правоў трансгендарных людзей == Палажэнне [[Трансгендарнасць|трансгендарных людзей]] у Беларусі стала крытычным. Юрыдычны і медыцынскі [[Трансгендарны пераход|трансгендарны пераход]] фармальна не забаронены, аднак дзяржава максімальна ўскладніла гэты працэс. У верасні 2025 года [[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь|Міністэрства аховы здароўя]] змяніла склад камісіі па карэкцыі полу: з яе быў выключаны ўрач-сексолаг, а яго месца заняў псіхіятр-нарколаг. Праваабаронцы расцанілі гэта як афіцыйную паталагізацыю трансгендарнасці і прыраўноўванне яе да цяжкіх псіхічных разстройстваў і залежнасцей<ref name="tg_house_2025" />. Працэдуру ў краіне кантралюе фактычна адзін спецыяліст — псіхіятр [[Аляксандра Кучынская]], чыя адсутнасць на працоўным месцы цалкам паралізуе працэс для ўсіх пацыентаў<ref name="tg_house_2025" />. Адсотак адмоў на пасяджэннях міжведамаснай камісіі беспрэцэдэнтна вырас. У 2023 годзе са 22 чалавек адмову атрымалі 16<ref name="tbelarus_minzdrav">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/minzdrav-ogranichivaet-ts |title=Минздрав ограничивает транс-персон в получении медицинской помощи |publisher=TG House |date=26 снежня 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Зафіксаваныя выпадкі, калі транс-мужчыну, які ўжо афіцыйна змяніў дакументы на мужчынскія, прымусова выклікалі на паўторную камісію для анулявання рашэння і вяртання жаночага маркера, пагражаючы пазбаўленнем бацькоўскіх правоў на чатырох дзяцей<ref name="tg_house_2025" />. Сілавікі праводзяць адрасныя вобыскі ў кватэрах транс-асоб пад маркай пошуку «[[Экстрэмісцкія матэрыялы|экстрэмісцкіх матэрыялаў]]» або «распаўсюджвання парнаграфіі», суправаджаючы гэта фізічным гвалтам і патрабаваннем спыніць медыцынскі пераход<ref name="tg_house_2025" />. У сакавіку 2024 года праваабарончая ініцыятыва [[TG House]], якая дапамагала транс-людзям, была афіцыйна прызнана беларускім судом «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]»<ref name="tg_house_2024" />. == Міжнародная рэакцыя і ацэнкі == Дзеянні беларускіх улад выклікалі рэзкае асуджэнне з боку міжнароднай супольнасці. У красавіку 2026 года група спецыяльных дакладчыкаў і незалежных экспертаў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], уключаючы [[Спецдакладчык ААН па Беларусі|спецдакладчыка па Беларусі]] [[Анаіс Марэн]], апублікавала афіцыйную заяву, у якой назвала закон аб забароне «прапаганды» «небяспечнай эскалацыяй». Эксперты адзначылі, што закон інстытуцыяналізуе дыскрымінацыю, прыраўноўвае праваабарончую дзейнасць да адміністрацыйных правапарушэнняў, абмяжоўвае аўтаномію жанчын і стварае базу для пераследу не толькі ЛГБТК-супольнасці, але і незалежных галасоў у краіне ў цэлым<ref name="un_experts_2026" />. Паводле штогадовага дакладу арганізацыі «[[ILGA-Europe]]» («Rainbow Map»), узровень абароны правоў ЛГБТК-людзей у Беларусі катастрафічна падае. Калі ў 2022 годзе краіна мела рэйтынг 12% (45-е месца), то ў 2026 годзе Беларусь апусцілася на 46-е месца з 49 краін Еўропы, атрымаўшы ўсяго 7% выканання крытэрыяў абароны правоў. Горш за Беларусь сітуацыя ацэньваецца толькі ў [[Арменія|Арменіі]], [[Азербайджан]]ы і [[Расія|Расіі]]<ref name="rainbow_map_2026">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/rainbow-map-2026 |title=Rainbow Map 2026: Беларусь опустилась на 46-е место из 49 стран |publisher=TG House |date=12 мая 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Згодна з картай правоў арганізацыі [[TGEU]], з 32 індыкатараў абароны правоў трансгендарных асоб Беларусь выконвае толькі 5<ref name="rainbow_map_2026" />. == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар= |загаловак=Маскоўскі РУУС горада Мінска. Катаванні затрыманых 9 – 13 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2024 |старонак=71 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2024/06/moskovskoe_ruvd_by.pdf |ref=Маскоўскі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Цэнтральны РУУС г. Мінска. Катаванні затрыманых 9–13 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2024 |старонак=71 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2024/02/report_centr_ruvd_by-1.pdf |ref=Цэнтральны РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Советское РУВД г. Минска. Пытки задержанных в августе 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=58 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/06/report_sov_ruvd_ru.pdf |ref=Савецкі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=“Вы здохнеце тут”. Вязні Акрэсціна сведчаць. Грамадскае расследаванне выпадкаў масавых катаванняў у Цэнтры ізаляцыі правапарушальнікаў горада Мінска 9–14 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=57 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/okrest%D0%B8na_bel.pdf |ref=Вязні Акрэсціна}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Фрунзенскі РУУС г.Мінска. Катаванні затрыманых у жніўні 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=54 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/11/report_frunzenskoye_ruvd_by.pdf |ref=Фрунзенскі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Пытки в Беларуси. Доклад неправительственных организаций в преддверии принятия комитетом против пыток ООН списка вопросов к Республике Беларусь |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=97 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/report-international-committee-on-investigation-of-tortures-in-belarus-2020_ru-1.pdf |ref=Даклад НДА}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Первый международный отчет о реакции государства и предпринимаемых мерах по расследованию массовых пыток 9-13 августа 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=40 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/firstreport2020.pdf |ref=Першая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Второй промежуточный отчет: задержание, условия содержания и обращение с задержанными в сентябре-ноябре 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=32 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_2-1.pdf |ref=Другая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Третий промежуточный отчет: пытки, жестокое, бесчеловечное и унижающее человеческое достоинство обращение в отношении женщин |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=61 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_3-1.pdf |ref=Трэцяя справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Четвертый промежуточный отчет: Условия содержания в местах несвободы с августа 2020 года по май 2021 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=61 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_4-1.pdf |ref=Чацвёртая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларусь: Преступления против человечности. Правовая квалификация преступления режима А. Лукашенко |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=94 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/belarus_prestuplen%D0%B8ya_prot%D0%B8v_chelovechnost%D0%B8_2021-1.pdf |ref=Злачынствы супраць чалавецтва}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларусь: скоординированная политика пыток. Судебно-медицинская экспертиза 50 случаев пыток в период последней диктатуры Европы |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=25 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/belarus_skoord%D0%B8n%D0%B8rovannayaya_pol%D0%B8t%D0%B8ka_pytok-1.pdf |ref=Скаардынаваная палітыка}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларускi удзел у вайне ва Украiне: рэжым i народ. Мы выйшлi за мiр, а трапiлi у турму. Антываенныя дзеяннi грамадзянау i рэакцыя беларускага рэжыма |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/spravazdacha_belaruski-udzel-u-vajne-va-ukraine-rezhym-i-narod_bel-1.pdf |ref=Антываенны супраціў}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=ГУБАЗiК – карны падраздел рэжыму па барацьбе з iншадумствам |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/report-gubop%D0%B8k-bel_compressed.pdf |ref=ГУБАЗіК}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Катаваннi людзей ЛГБТК+ i гамафобная палiтыка рэжыму |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=23 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/05/report_lgbtq_by.pdf |ref=ЛГБТК+}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Правы ЛГБТ у Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Катаванні ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Правы чалавека ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзяржаўная прапаганда]] 43ujkb6hnvxfzpuwajbqkd9qp87v709 5148104 5148103 2026-05-28T22:15:14Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148104 wikitext text/x-wiki '''Пераслед ЛГБТК-супольнасці ў Беларусі (з 2020 года)''' — мэтанакіраваная дзяржаўная палітыка [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], якая характарызуецца сістэматычнай [[Дыскрымінацыя ЛГБТ-людзей|дыскрымінацыяй]], [[Цэнзура|цэнзурай]], прымяненнем гвалту і заканадаўчымі абмежаваннямі ў дачыненні да прадстаўнікоў [[ЛГБТ]]-супольнасці. У перыяд з 2020 па 2026 год [[Рэжым Лукашэнкі|рэжым Аляксандра Лукашэнкі]] перайшоў ад выкарыстання [[Гамафобія|гамафобіі]] як элемента прапаганды да яе прамога інстытуцыянальнага замацавання ў заканадаўстве і сілавых практыках<ref name="tg_house_2025">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/the-monitoring-of-repression-2025 |title=Мониторинг репрессий и дискриминации в отношении ЛГБТК+ сообщества Беларуси в 2025 году |publisher=TG House |date=28 студзеня 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Заканадаўчыя абмежаванні і цэнзура == {{Асноўны артыкул|Цэнзура ў Беларусі}} Інтэграцыя анты-ЛГБТ рыторыкі ў прававое поле пачалася з ініцыятыў [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|Генеральнай пракуратуры Рэспублікі Беларусь]] і асабіста генеральнага пракурора [[Андрэй Іванавіч Швед|Андрэя Шведа]], які ў лютым 2024 года анансаваў увядзенне адказнасці за «прапаганду ненармальных адносін»<ref name="un_experts_2026">{{cite web |url=https://gpress.info/2026/04/17/eksperty-oon-vyrazhayut-obespokoennost-zakonom-napravlennym-protiv-lgbt/ |title=Эксперты ООН выражают обеспокоенность законом, направленным против ЛГБТ |publisher=Gpress |date=17 красавіка 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У сакавіку 2024 года [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]] унесла змены ў інструкцыю аб ацэнцы эратычнай прадукцыі. Згодна з новай рэдакцыяй, дэманстрацыя «нетрадыцыйных палавых адносін», да якіх улады аднеслі [[Гомасексуальнасць|гомасексуальнасць]], [[Бісексуальнасць|бісексуальнасць]], [[Трансгендарнасць|трансгендарнасць]] і [[Поліаморыя|поліаморыю]], была прыраўнаваная да [[Парнаграфія|парнаграфіі]]<ref name="tg_house_2024">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/the-monitoring-of-repression-2024 |title=Мониторинг репрессий и дискриминации в отношении ЛГБТК+ сообщества Беларуси в 2024 году |publisher=TG House |date=28 студзеня 2025 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Гэта дало праваахоўным органам падставы выкарыстоўваць крымінальны артыкул 343 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]] (распаўсюджванне парнаграфічных матэрыялаў) для пераследу квір-люзей<ref name="tg_house_2024" />. У ліпені 2025 года ў Закон «Аб правах дзіцяці» былі ўнесены папраўкі, якія ўступілі ў сілу ў студзені 2026 года. Змены забаранілі інфармацыю, якая «дыскрэдытуе інстытут сям'і» і накіравана на «прапаганду гомасексуальных адносін, змены полу, педафіліі і бяздзетнасці»<ref name="tg_house_2025" />. Апагеем інстытуцыяналізацыі гамафобіі стала прыняцце 2 красавіка 2026 года [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Саветам Рэспублікі]] законапраекта, які дапоўніў [[Кодэкс Рэспублікі Беларусь аб адміністрацыйных правапарушэннях|Кодэкс аб адміністрацыйных правапарушэннях]] артыкулам 19.16 — «Прапаганда гомасексуальных адносін, змены полу, бяздзетнасці і педафіліі»<ref name="gpress_2_april_2026">{{cite web |url=https://gpress.info/2026/04/02/sovet-respubliki-nakazanie-za-propagandu-gomoseksualnyh-otnosheniy/ |title=Совет Республики одобрил наказание за «пропаганду гомосексуальных отношений» |publisher=Gpress |date=2 красавіка 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Закон прадугледжвае гіганцкія штрафы за любое пазітыўнае ці нейтральнае асвятленне ЛГБТК-тэматыкі: да 20 базавых велічынь для фізічных асоб і да 7400 беларускіх рублёў (каля 2250 долараў ЗША) для юрыдычных асоб<ref name="gpress_19_oct_2023">{{cite web |url=https://news.zerkalo.io/life/51913.html |title=BELPOL: за «пропаганду» ЛГБТ белорусов предлагают штрафовать на сумму до 7400 рублей |publisher=[[Zerkalo.io]] |date=19 кастрычніка 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У выпадку, калі інфармацыя даступная непаўналетнім, прадугледжаны [[Адміністрацыйны арышт|адміністрацыйны арышт]] да 15 сутак або грамадскія працы<ref name="un_experts_2026" />. Праваабаронцы адзначаюць, што паняцце «прапаганда» ў законе не мае дакладных крытэрыяў, што дазваляе ўладам караць за любыя формы самавыяўлення або праваабарончую дзейнасць<ref name="tg_house_2025" />. Паралельна з заканадаўчымі зменамі [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства інфармацыі]] разгарнула маштабную кампанію цэнзуры. Ужо ў красавіку 2023 года ведамства разаслала кнігавыдаўцам каля 500 лістоў з пагрозамі прымяніць санкцыі за продаж літаратуры з ЛГБТК-тэматыкай<ref name="tbelarus_18_april">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/razoslali-pisma-zapret-knig-lgbt |title=Власти Беларуси разослали 500 писем с угрозами за продажу книг с ЛГБТ-тематикой |publisher=TG House |date=18 красавіка 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У выніку з крам зніклі творы сусветна вядомых аўтараў, такіх як [[Мадлен Мілер]] («Спеў Ахіла»), [[Ханья Янагіхара]] («Маленькае жыццё») і [[Джэймс Болдуін]]<ref name="euroradio_books">{{cite web |url=https://euroradio.fm/ru/belorusskie-magaziny-ubirayut-s-polok-knigi-s-propagandoy-lgbt |title=Белорусские магазины убирают с полок книги с "пропагандой ЛГБТ" |publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрарадыё]] |date=16 лістапада 2024 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Пазней была створана спецыяльная [[Рэспубліканская камісія па правядзенні ацэнкі сімволікі]], якая пачала афіцыйна ўносіць мастацкія кнігі ў спіс выданняў, што «наносяць шкоду нацыянальным інтарэсам» - туды трапілі раманы «[[Лета ў піянерскім гальштуку]]», «Дзікія хлопчыкі» [[Уільям Бероуз|Уільяма Бероўза]] і дзясяткі іншых)<ref name="lrt_books">{{cite web |url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2578824/v-belorusskom-perechne-zapreshchennykh-knig-uzhe-bol-she-sta-izdanii |title=В белорусском перечне запрещенных книг уже больше ста изданий |publisher=[[Lietuvos nacionalinis radijas ir televizija|LRT]] |date=1 чэрвеня 2025 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref><ref name="pozirk_books">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20260526163521/https://pozirk.online/ru/news/189297/ |title=В Беларуси запрещено еще 17 книг, в том числе любовные романы и фентези |publisher=Позірк |date=26 мая 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Дзяржаўная прапаганда і рыторыка службовых асоб == Вядучыя прадстаўнікі рэжыму выкарыстоўваюць агрэсіўную і зневажальную рыторыку ў адносінах да ЛГБТК-супольнасці, каб апраўдаць уласныя рэпрэсіўныя дзеянні і дыскрэдытаваць краіны Захаду. [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] неаднаразова публічна абражаў прадстаўнікоў ЛГБТК+. У сакавіку 2023 года падчас паслання да народа ён назваў геяў «вычварэнцамі» і «апошняй мярзотай», пры гэтым прызнаўшы, што яны ёсць нават ва ўрадзе і адміністрацыі, дадаўшы: «Дай бог не геям так працаваць, як яны... Залатыя людзі»<ref name="zerkalo_luka_2023">{{cite web |url=https://news.zerkalo.io/life/35880.html |title=Лукашенко рассказал о геях среди белорусских чиновников и охарактеризовал их работу |publisher=[[Zerkalo.io]] |date=31 сакавіка 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Адказнасць за з'яўленне лесбіянак ён усклаў выключна на мужчын<ref name="zerkalo_luka_2023" />. Пазней ён называў моду на «нетрадыцыйную сям'ю» часткай «глабальнага праекта супраць чалавецтва»<ref name="prismatica_jan_2026">{{cite web |url=https://prismatica.community/en-us/statements/january-2026 |title=Belarus LGBTQI+ rights statement (January 2026) |publisher=Prismatica |date=2026 |lang=en |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Старшыня Савета Рэспублікі [[Наталля Іванаўна Качанава|Наталля Качанава]] яшчэ ў канцы 2022 года ініцыявала стварэнне закона аб забароне «прапаганды», заявіўшы, што краіна павінна абараняць традыцыі [[Праваслаўе ў Беларусі|праваслаўя]] і сям'і<ref name="belta_kochanova">{{cite web |url=https://belta.by/society/view/zakon-o-zaprete-propagandy-lgbt-mozhet-pojavitsja-v-belarusi-542513-2022/ |title=Закон о запрете пропаганды ЛГБТ может появиться в Беларуси |publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БЕЛТА]] |date=29 снежня 2022 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Глава Адміністрацыі прэзідэнта [[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрый Крутой]] у лістападзе 2024 года назваў заходнія каштоўнасці «поўным маральным раскладаннем і дэградацыяй», абураючыся тым, што дзецям прапануюць «удзельнічаць у нейкіх ЛГБТ-пераходах» і падтрымліваць ідэі [[Чайлдфры|чайлдфры]]<ref name="tg_house_2024" />. Дзяржаўныя СМІ, такія як газеты вытворчасці «[[Беларусь сёння]]» і тэлеканалы, штотыдзень выпускаюць дзясяткі матэрыялаў, дзе ЛГБТК-тэматыка ставіцца ў адзін шэраг з [[Неанацызм|неанацызмам]], [[Наркаманія|наркаманіяй]] і [[Сатанізм|сатанізмам]]. [[Дзяржаўная прапаганда|Прапагандысты]], напрыклад, [[Рыгор Юр’евіч Азаронак|Рыгор Азаронак]] і [[Андрэй Мукавозчык]], а таксама прарасійскія актывісты, як [[Вольга Бондарава]], выкарыстоўваюць адкрытую мову варожасці. Так, у эфіры дзяржтэлебачання ў красавіку 2026 года Азаронак наўпрост апраўдваў ізаляцыю і гвалт, заяўляючы: «Я б іх саджаў», на што яго калега [[Людміла Гладкая]] з усмешкай дадала: «Я б іх расстрэльвала»<ref name="prismatica_april_2026">{{cite web |url=https://prismatica.community/en-us/statements/april-may-2026 |title=Belarus LGBTQI+ rights statement (April - May 2026) |publisher=Prismatica |date=2026 |lang=en |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Рэпрэсіі, гвалт і ўмовы ўтрымання == {{Асноўны артыкул|Катаванні ў Беларусі (з 2020 года)}} Спробы мірных пратэстаў і грамадзянскай актыўнасці жорстка душацца сілавымі структурамі. З 2023 года праваабаронцы фіксуюць масавыя рэйды на закрытыя квір-вечарынкі. У прыватнасці, у 2025 годзе [[АМАП (Беларусь)|АМАП]] уварваўся ў мінскі клуб «[[Рэактар (клуб)|Рэактар]]», дзе затрымаў да 15 чалавек. Людзей вымушалі класціся на падлогу, абражалі, пасля чаго судзілі за «дробнае хуліганства»<ref name="tg_house_2025" />. [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй]] (ГУБАЗіК) актыўна выкарыстоўвае практыку падстаўных спатканняў: сілавікі рэгіструюцца ў дадатках для знаёмстваў, напрыклад, [[Hornet]], прызначаюць сустрэчы, пасля чаго праводзяць затрыманні, правяраюць тэлефоны, шантажуюць ахвяр і схіляюць да супрацоўніцтва<ref name="tg_house_2025" />. Ва ўмовах турэмнага зняволення ЛГБТК-людзі трапляюць у катэгорыю «[[Нізкі сацыяльны статус|нізкага сацыяльнага статусу]]». Як сведчаць былыя палітвязні, напрыклад, блогер [[Вадзім Ермашук]] (вядомы як Vadimati), які адбыў тры гады ў [[Бабруйская калонія|Бабруйскай калоніі]], сілавікі мэтанакіравана ізалююць такіх асоб, падвяргаюць іх здзекам з боку сукамернікаў і адміністрацыі, прымушаюць выконваць найбольш брудную працу і адмаўляюць у медыцынскай дапамозе<ref name="tg_house_2025" />. === Сексуалізаваны гвалт і пагрозы === {{Асноўны артыкул|Сексуальны гвалт}} Сексуалізаваны гвалт і пагрозы яго прымянення сталі адным з інструментаў псіхалагічнага і фізічнага катавання ЛГБТК-людзей у ізалятарах і пастарунках. У дачыненні да затрыманых, чыя знешнасць ці атрыбутыка (напрыклад, пафарбаваныя пазногці, дэталі адзення ці прычоска) успрымаліся сілавікамі як маркеры прыналежнасці да квір-супольнасці, сістэматычна ўжываліся пагрозы [[Згвалтаванне|згвалтавання]] [[Гумовая дубінка|міліцэйскімі дубінкамі]] (напрыклад, з выкарыстаннем такіх фраз, як «зробім цябе геем», «зараз дубінкі ў жопу табе будзем засоўваць»){{sfn|ЛГБТК+|2023|с=17, 19}}. Падобныя пагрозы інтэрпрэтаваліся ахвярамі як рэальныя, паколькі яны суправаджаліся жорсткім фізічным [[Збіццё|збіццём]], прымусовым распрананнем падчас даглядаў і бесперапыннымі абразамі («[[пятух (абраза)|петухі]]», «[[підар|підары]]»). Паводле дадзеных [[Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па правах чалавека|УВКПЧ ААН]], медыцынскія запісы пацвярджаюць наяўнасць у некаторых затрыманых мужчын траўм геніталій, што сведчыць пра практычную рэалізацыю гэтых пагроз{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=20}}. Асаблівай рызыцы падвяргаюцца [[Трансгендарнасць|трансгендарныя]] і небінарныя асобы. Праваабаронцы задакументавалі выпадак у верасні 2024 года, калі падчас затрыманні транс-жанчыны супрацоўнікі праваахоўных органаў прымянілі да яе фізічную сілу і [[Псіхалагічны гвалт|псіхалагічны гвалт]], якія суправаджаліся выключна трансфобнымі абразамі. У аддзяленні міліцыі яна падвергнулася жорсткаму абыходжанню: яе збівалі, цягалі па падлозе ў [[Кайданкі|кайданках]], а сілавікі адкрыта пагражалі ёй згвалтаваннем у выпадку непадпарадкавання<ref name="tg_house_2024" />. Паведамляецца, што падобныя пагрозы сексуальным гвалтам рэгулярна прымяняюцца таксама да затрыманых квір- і фемінісцкіх актывістаў падчас допытаў і ператрусаў<ref name="prismatica_autumn_2024">{{cite web |url=https://prismatica.community/en-us/statements/autumn-2024 |title=Belarus LGBTQI+ rights statement (Autumn 2024) |publisher=Prismatica |date=2024 |lang=en |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. === Прымусовы аўтынг і ціск праз працу, вучобу і сваякоў === {{Асноўны артыкул|Аўтынг}} Адным з самых жорсткіх метадаў псіхалагічнага катавання стаў прымусовы [[Аўтынг|аўтынг]] (публічнае разгалошванне інфармацыі пра [[Сексуальная арыентацыя|сексуальную арыентацыю]] ці [[Гендарная ідэнтычнасць|гендарную ідэнтычнасць]] чалавека без яго згоды) і [[Доксінг|доксінг]]. Яны сталі аднымі з асноўных інструментаў ціску з боку ГУБАЗіК і КДБ. Пры затрыманнях сілавікі атрымліваюць доступ да асабістых перапісак і фотаздымкаў у тэлефонах, пасля чаго пагражаюць апублікаваць інтымныя матэрыялы ў праўладных Telegram-каналах у выпадку адмовы ад супрацоўніцтва або запісу «[[Пакаяннае відэа|пакаяннага відэа]]». У канцы 2022 года сілавікі затрымалі стыліста Ігара Кароліка: пасля фізічнага гвалту яго прымусілі запісаць відэа, на якім ён абражае сябе крымінальным жаргонам і «прызнаецца» ў гомасексуальнасці. Відэа было апублікавана з подпісам «ГУБАЗ не пацерпіць петушыную-фашысцкую мразь»{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=9}}. У верасні 2023 года прапагандыст [[Рыгор Юр’евіч Азаронак|Рыгор Азаронак]] здзейсніў публічны аўтынг маладога чалавека Андрэя Гулеўскага, які выпадкова ўбачыў яго ў спартзале і напісаў пра гэта ў сацсетках. На хлопца завялі крымінальную справу, паказалі ў тэлеэфіры яго [[Ню-фота|інтымныя фота]] і [[Сексуальныя цацкі|цацкі]], а Азаронак асабіста праводзіў з ім «выхаваўчую гутарку» на камеру<ref name="parniplus_azarenok">{{cite web |url=https://parniplus.com/news/azarenok-obychnyj-grazhdanin-i-mirovoj-auting-chto-obshhego/ |title=Азаренок, невинная шутка и публичный аутинг — что общего? |publisher=ParniPlus |date=15 верасня 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Гэтая практыка працягнулася і пазней. Блогер і [[Палітычны зняволены|палітвязень]] Вадзім Ермашук (Vadimati) пасля адмовы супрацоўнічаць з уладамі сутыкнуўся з тым, што сілавікі апублікавалі ў сеціве яго інтымныя матэрыялы, што прывяло да маштабнага грамадскага аўтынгу і сур'ёзных псіхалагічных наступстваў падчас адбыцця ім пакарання ў калоніі<ref name="tg_house_2024" />. Аналагічнаму доксінгу ў 2025 годзе падвергнулася квір-жанчына Яна Стасяловіч, чые асабістыя дадзеныя і дэталі прыватнага жыцця былі апублікаваныя рэсурсамі ГУБАЗіК з мэтай публічнага прыніжэння<ref name="tg_house_2025" />. Інфармацыя пра прыналежнасць да ЛГБТК-супольнасці таксама мэтанакіравана выкарыстоўваецца як падстава для звальненняў і адлічэнняў. Праваабаронцы фіксуюць выпадкі, калі сілавікі і адміністрацыі ўстаноў дзейнічаюць сумесна супраць такіх людзей. У ліпені 2024 года транс-мужчына, які працаваў настаўнікам, быў затрыманы і падвергнуты прыніжэнням, пасля чаго пад ціскам [[Пракуратура|пракуратуры]] яго звольнілі з адукацыйнай установы<ref name="tg_house_2024" />. У верасні таго ж года транс-жанчыну затрымалі прама падчас лекцыі. Пераслед быў ініцыяваны сілавымі органамі пасля звароту адміністрацыі [[Вышэйшая навучальная ўстанова|ВНУ]], выкладчыкі якой патрабавалі ад студэнткі спыніць [[Трансгендарны пераход|гендарны пераход]]. Пасля [[Адміністрацыйны арышт|адміністрацыйнага арышту]] яе адлічылі<ref name="tg_house_2024" />. Акрамя таго, сілавыя структуры выкарыстоўваюць інфармацыю пра сексуальную арыентацыю для ціску на сваякоў тых квір-люзей, якія паспелі эміграваць з Беларусі. У 2025 годзе былі зафіксаваныя выпадкі, калі міліцыя неаднаразова прыходзіла з ператрусамі да бацькоў транс-асоб, праводзіла допыты суседзяў, патрабавала паведаміць месцазнаходжанне эмігрантаў і даць доступ да іх сацыяльных сетак, а таксама пагражала бацькам выклікамі на «прафілактычныя гутаркі» ў выпадку адмовы дапамагаць сілавікам<ref name="tg_house_2025" />. == Парушэнне правоў трансгендарных людзей == Палажэнне [[Трансгендарнасць|трансгендарных людзей]] у Беларусі стала крытычным. Юрыдычны і медыцынскі [[Трансгендарны пераход|трансгендарны пераход]] фармальна не забаронены, аднак дзяржава максімальна ўскладніла гэты працэс. У верасні 2025 года [[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь|Міністэрства аховы здароўя]] змяніла склад камісіі па карэкцыі полу: з яе быў выключаны ўрач-сексолаг, а яго месца заняў псіхіятр-нарколаг. Праваабаронцы расцанілі гэта як афіцыйную паталагізацыю трансгендарнасці і прыраўноўванне яе да цяжкіх псіхічных разстройстваў і залежнасцей<ref name="tg_house_2025" />. Працэдуру ў краіне кантралюе фактычна адзін спецыяліст — псіхіятр [[Аляксандра Кучынская]], чыя адсутнасць на працоўным месцы цалкам паралізуе працэс для ўсіх пацыентаў<ref name="tg_house_2025" />. Адсотак адмоў на пасяджэннях міжведамаснай камісіі беспрэцэдэнтна вырас. У 2023 годзе са 22 чалавек адмову атрымалі 16<ref name="tbelarus_minzdrav">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/minzdrav-ogranichivaet-ts |title=Минздрав ограничивает транс-персон в получении медицинской помощи |publisher=TG House |date=26 снежня 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Зафіксаваныя выпадкі, калі транс-мужчыну, які ўжо афіцыйна змяніў дакументы на мужчынскія, прымусова выклікалі на паўторную камісію для анулявання рашэння і вяртання жаночага маркера, пагражаючы пазбаўленнем бацькоўскіх правоў на чатырох дзяцей<ref name="tg_house_2025" />. Сілавікі праводзяць адрасныя вобыскі ў кватэрах транс-асоб пад маркай пошуку «[[Экстрэмісцкія матэрыялы|экстрэмісцкіх матэрыялаў]]» або «распаўсюджвання парнаграфіі», суправаджаючы гэта фізічным гвалтам і патрабаваннем спыніць медыцынскі пераход<ref name="tg_house_2025" />. У сакавіку 2024 года праваабарончая ініцыятыва [[TG House]], якая дапамагала транс-людзям, была афіцыйна прызнана беларускім судом «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]»<ref name="tg_house_2024" />. == Міжнародная рэакцыя і ацэнкі == Дзеянні беларускіх улад выклікалі рэзкае асуджэнне з боку міжнароднай супольнасці. У красавіку 2026 года група спецыяльных дакладчыкаў і незалежных экспертаў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], уключаючы [[Спецдакладчык ААН па Беларусі|спецдакладчыка па Беларусі]] [[Анаіс Марэн]], апублікавала афіцыйную заяву, у якой назвала закон аб забароне «прапаганды» «небяспечнай эскалацыяй». Эксперты адзначылі, што закон інстытуцыяналізуе дыскрымінацыю, прыраўноўвае праваабарончую дзейнасць да адміністрацыйных правапарушэнняў, абмяжоўвае аўтаномію жанчын і стварае базу для пераследу не толькі ЛГБТК-супольнасці, але і незалежных галасоў у краіне ў цэлым<ref name="un_experts_2026" />. Паводле штогадовага дакладу арганізацыі «[[ILGA-Europe]]» («Rainbow Map»), узровень абароны правоў ЛГБТК-людзей у Беларусі катастрафічна падае. Калі ў 2022 годзе краіна мела рэйтынг 12% (45-е месца), то ў 2026 годзе Беларусь апусцілася на 46-е месца з 49 краін Еўропы, атрымаўшы ўсяго 7% выканання крытэрыяў абароны правоў. Горш за Беларусь сітуацыя ацэньваецца толькі ў [[Арменія|Арменіі]], [[Азербайджан]]ы і [[Расія|Расіі]]<ref name="rainbow_map_2026">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/rainbow-map-2026 |title=Rainbow Map 2026: Беларусь опустилась на 46-е место из 49 стран |publisher=TG House |date=12 мая 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Згодна з картай правоў арганізацыі [[TGEU]], з 32 індыкатараў абароны правоў трансгендарных асоб Беларусь выконвае толькі 5<ref name="rainbow_map_2026" />. == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар= |загаловак=Маскоўскі РУУС горада Мінска. Катаванні затрыманых 9 – 13 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2024 |старонак=71 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2024/06/moskovskoe_ruvd_by.pdf |ref=Маскоўскі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Цэнтральны РУУС г. Мінска. Катаванні затрыманых 9–13 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2024 |старонак=71 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2024/02/report_centr_ruvd_by-1.pdf |ref=Цэнтральны РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Советское РУВД г. Минска. Пытки задержанных в августе 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=58 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/06/report_sov_ruvd_ru.pdf |ref=Савецкі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=“Вы здохнеце тут”. Вязні Акрэсціна сведчаць. Грамадскае расследаванне выпадкаў масавых катаванняў у Цэнтры ізаляцыі правапарушальнікаў горада Мінска 9–14 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=57 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/okrest%D0%B8na_bel.pdf |ref=Вязні Акрэсціна}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Фрунзенскі РУУС г.Мінска. Катаванні затрыманых у жніўні 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=54 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/11/report_frunzenskoye_ruvd_by.pdf |ref=Фрунзенскі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Пытки в Беларуси. Доклад неправительственных организаций в преддверии принятия комитетом против пыток ООН списка вопросов к Республике Беларусь |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=97 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/report-international-committee-on-investigation-of-tortures-in-belarus-2020_ru-1.pdf |ref=Даклад НДА}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Первый международный отчет о реакции государства и предпринимаемых мерах по расследованию массовых пыток 9-13 августа 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=40 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/firstreport2020.pdf |ref=Першая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Второй промежуточный отчет: задержание, условия содержания и обращение с задержанными в сентябре-ноябре 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=32 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_2-1.pdf |ref=Другая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Третий промежуточный отчет: пытки, жестокое, бесчеловечное и унижающее человеческое достоинство обращение в отношении женщин |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=61 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_3-1.pdf |ref=Трэцяя справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Четвертый промежуточный отчет: Условия содержания в местах несвободы с августа 2020 года по май 2021 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=61 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_4-1.pdf |ref=Чацвёртая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларусь: Преступления против человечности. Правовая квалификация преступления режима А. Лукашенко |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=94 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/belarus_prestuplen%D0%B8ya_prot%D0%B8v_chelovechnost%D0%B8_2021-1.pdf |ref=Злачынствы супраць чалавецтва}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларусь: скоординированная политика пыток. Судебно-медицинская экспертиза 50 случаев пыток в период последней диктатуры Европы |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=25 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/belarus_skoord%D0%B8n%D0%B8rovannayaya_pol%D0%B8t%D0%B8ka_pytok-1.pdf |ref=Скаардынаваная палітыка}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларускi удзел у вайне ва Украiне: рэжым i народ. Мы выйшлi за мiр, а трапiлi у турму. Антываенныя дзеяннi грамадзянау i рэакцыя беларускага рэжыма |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/spravazdacha_belaruski-udzel-u-vajne-va-ukraine-rezhym-i-narod_bel-1.pdf |ref=Антываенны супраціў}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=ГУБАЗiК – карны падраздел рэжыму па барацьбе з iншадумствам |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/report-gubop%D0%B8k-bel_compressed.pdf |ref=ГУБАЗіК}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Катаваннi людзей ЛГБТК+ i гамафобная палiтыка рэжыму |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=23 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/05/report_lgbtq_by.pdf |ref=ЛГБТК+}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Правы ЛГБТ у Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Катаванні ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Правы чалавека ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзяржаўная прапаганда]] papxenr41lq3b8l965f2jh67iuelmf8 5148107 5148104 2026-05-28T22:17:18Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Прымусовы аўтынг і ціск праз працу, вучобу і сваякоў */ 5148107 wikitext text/x-wiki '''Пераслед ЛГБТК-супольнасці ў Беларусі (з 2020 года)''' — мэтанакіраваная дзяржаўная палітыка [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], якая характарызуецца сістэматычнай [[Дыскрымінацыя ЛГБТ-людзей|дыскрымінацыяй]], [[Цэнзура|цэнзурай]], прымяненнем гвалту і заканадаўчымі абмежаваннямі ў дачыненні да прадстаўнікоў [[ЛГБТ]]-супольнасці. У перыяд з 2020 па 2026 год [[Рэжым Лукашэнкі|рэжым Аляксандра Лукашэнкі]] перайшоў ад выкарыстання [[Гамафобія|гамафобіі]] як элемента прапаганды да яе прамога інстытуцыянальнага замацавання ў заканадаўстве і сілавых практыках<ref name="tg_house_2025">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/the-monitoring-of-repression-2025 |title=Мониторинг репрессий и дискриминации в отношении ЛГБТК+ сообщества Беларуси в 2025 году |publisher=TG House |date=28 студзеня 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Заканадаўчыя абмежаванні і цэнзура == {{Асноўны артыкул|Цэнзура ў Беларусі}} Інтэграцыя анты-ЛГБТ рыторыкі ў прававое поле пачалася з ініцыятыў [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|Генеральнай пракуратуры Рэспублікі Беларусь]] і асабіста генеральнага пракурора [[Андрэй Іванавіч Швед|Андрэя Шведа]], які ў лютым 2024 года анансаваў увядзенне адказнасці за «прапаганду ненармальных адносін»<ref name="un_experts_2026">{{cite web |url=https://gpress.info/2026/04/17/eksperty-oon-vyrazhayut-obespokoennost-zakonom-napravlennym-protiv-lgbt/ |title=Эксперты ООН выражают обеспокоенность законом, направленным против ЛГБТ |publisher=Gpress |date=17 красавіка 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У сакавіку 2024 года [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]] унесла змены ў інструкцыю аб ацэнцы эратычнай прадукцыі. Згодна з новай рэдакцыяй, дэманстрацыя «нетрадыцыйных палавых адносін», да якіх улады аднеслі [[Гомасексуальнасць|гомасексуальнасць]], [[Бісексуальнасць|бісексуальнасць]], [[Трансгендарнасць|трансгендарнасць]] і [[Поліаморыя|поліаморыю]], была прыраўнаваная да [[Парнаграфія|парнаграфіі]]<ref name="tg_house_2024">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/the-monitoring-of-repression-2024 |title=Мониторинг репрессий и дискриминации в отношении ЛГБТК+ сообщества Беларуси в 2024 году |publisher=TG House |date=28 студзеня 2025 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Гэта дало праваахоўным органам падставы выкарыстоўваць крымінальны артыкул 343 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]] (распаўсюджванне парнаграфічных матэрыялаў) для пераследу квір-люзей<ref name="tg_house_2024" />. У ліпені 2025 года ў Закон «Аб правах дзіцяці» былі ўнесены папраўкі, якія ўступілі ў сілу ў студзені 2026 года. Змены забаранілі інфармацыю, якая «дыскрэдытуе інстытут сям'і» і накіравана на «прапаганду гомасексуальных адносін, змены полу, педафіліі і бяздзетнасці»<ref name="tg_house_2025" />. Апагеем інстытуцыяналізацыі гамафобіі стала прыняцце 2 красавіка 2026 года [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Саветам Рэспублікі]] законапраекта, які дапоўніў [[Кодэкс Рэспублікі Беларусь аб адміністрацыйных правапарушэннях|Кодэкс аб адміністрацыйных правапарушэннях]] артыкулам 19.16 — «Прапаганда гомасексуальных адносін, змены полу, бяздзетнасці і педафіліі»<ref name="gpress_2_april_2026">{{cite web |url=https://gpress.info/2026/04/02/sovet-respubliki-nakazanie-za-propagandu-gomoseksualnyh-otnosheniy/ |title=Совет Республики одобрил наказание за «пропаганду гомосексуальных отношений» |publisher=Gpress |date=2 красавіка 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Закон прадугледжвае гіганцкія штрафы за любое пазітыўнае ці нейтральнае асвятленне ЛГБТК-тэматыкі: да 20 базавых велічынь для фізічных асоб і да 7400 беларускіх рублёў (каля 2250 долараў ЗША) для юрыдычных асоб<ref name="gpress_19_oct_2023">{{cite web |url=https://news.zerkalo.io/life/51913.html |title=BELPOL: за «пропаганду» ЛГБТ белорусов предлагают штрафовать на сумму до 7400 рублей |publisher=[[Zerkalo.io]] |date=19 кастрычніка 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У выпадку, калі інфармацыя даступная непаўналетнім, прадугледжаны [[Адміністрацыйны арышт|адміністрацыйны арышт]] да 15 сутак або грамадскія працы<ref name="un_experts_2026" />. Праваабаронцы адзначаюць, што паняцце «прапаганда» ў законе не мае дакладных крытэрыяў, што дазваляе ўладам караць за любыя формы самавыяўлення або праваабарончую дзейнасць<ref name="tg_house_2025" />. Паралельна з заканадаўчымі зменамі [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства інфармацыі]] разгарнула маштабную кампанію цэнзуры. Ужо ў красавіку 2023 года ведамства разаслала кнігавыдаўцам каля 500 лістоў з пагрозамі прымяніць санкцыі за продаж літаратуры з ЛГБТК-тэматыкай<ref name="tbelarus_18_april">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/razoslali-pisma-zapret-knig-lgbt |title=Власти Беларуси разослали 500 писем с угрозами за продажу книг с ЛГБТ-тематикой |publisher=TG House |date=18 красавіка 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У выніку з крам зніклі творы сусветна вядомых аўтараў, такіх як [[Мадлен Мілер]] («Спеў Ахіла»), [[Ханья Янагіхара]] («Маленькае жыццё») і [[Джэймс Болдуін]]<ref name="euroradio_books">{{cite web |url=https://euroradio.fm/ru/belorusskie-magaziny-ubirayut-s-polok-knigi-s-propagandoy-lgbt |title=Белорусские магазины убирают с полок книги с "пропагандой ЛГБТ" |publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрарадыё]] |date=16 лістапада 2024 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Пазней была створана спецыяльная [[Рэспубліканская камісія па правядзенні ацэнкі сімволікі]], якая пачала афіцыйна ўносіць мастацкія кнігі ў спіс выданняў, што «наносяць шкоду нацыянальным інтарэсам» - туды трапілі раманы «[[Лета ў піянерскім гальштуку]]», «Дзікія хлопчыкі» [[Уільям Бероуз|Уільяма Бероўза]] і дзясяткі іншых)<ref name="lrt_books">{{cite web |url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2578824/v-belorusskom-perechne-zapreshchennykh-knig-uzhe-bol-she-sta-izdanii |title=В белорусском перечне запрещенных книг уже больше ста изданий |publisher=[[Lietuvos nacionalinis radijas ir televizija|LRT]] |date=1 чэрвеня 2025 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref><ref name="pozirk_books">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20260526163521/https://pozirk.online/ru/news/189297/ |title=В Беларуси запрещено еще 17 книг, в том числе любовные романы и фентези |publisher=Позірк |date=26 мая 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Дзяржаўная прапаганда і рыторыка службовых асоб == Вядучыя прадстаўнікі рэжыму выкарыстоўваюць агрэсіўную і зневажальную рыторыку ў адносінах да ЛГБТК-супольнасці, каб апраўдаць уласныя рэпрэсіўныя дзеянні і дыскрэдытаваць краіны Захаду. [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] неаднаразова публічна абражаў прадстаўнікоў ЛГБТК+. У сакавіку 2023 года падчас паслання да народа ён назваў геяў «вычварэнцамі» і «апошняй мярзотай», пры гэтым прызнаўшы, што яны ёсць нават ва ўрадзе і адміністрацыі, дадаўшы: «Дай бог не геям так працаваць, як яны... Залатыя людзі»<ref name="zerkalo_luka_2023">{{cite web |url=https://news.zerkalo.io/life/35880.html |title=Лукашенко рассказал о геях среди белорусских чиновников и охарактеризовал их работу |publisher=[[Zerkalo.io]] |date=31 сакавіка 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Адказнасць за з'яўленне лесбіянак ён усклаў выключна на мужчын<ref name="zerkalo_luka_2023" />. Пазней ён называў моду на «нетрадыцыйную сям'ю» часткай «глабальнага праекта супраць чалавецтва»<ref name="prismatica_jan_2026">{{cite web |url=https://prismatica.community/en-us/statements/january-2026 |title=Belarus LGBTQI+ rights statement (January 2026) |publisher=Prismatica |date=2026 |lang=en |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Старшыня Савета Рэспублікі [[Наталля Іванаўна Качанава|Наталля Качанава]] яшчэ ў канцы 2022 года ініцыявала стварэнне закона аб забароне «прапаганды», заявіўшы, што краіна павінна абараняць традыцыі [[Праваслаўе ў Беларусі|праваслаўя]] і сям'і<ref name="belta_kochanova">{{cite web |url=https://belta.by/society/view/zakon-o-zaprete-propagandy-lgbt-mozhet-pojavitsja-v-belarusi-542513-2022/ |title=Закон о запрете пропаганды ЛГБТ может появиться в Беларуси |publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БЕЛТА]] |date=29 снежня 2022 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Глава Адміністрацыі прэзідэнта [[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрый Крутой]] у лістападзе 2024 года назваў заходнія каштоўнасці «поўным маральным раскладаннем і дэградацыяй», абураючыся тым, што дзецям прапануюць «удзельнічаць у нейкіх ЛГБТ-пераходах» і падтрымліваць ідэі [[Чайлдфры|чайлдфры]]<ref name="tg_house_2024" />. Дзяржаўныя СМІ, такія як газеты вытворчасці «[[Беларусь сёння]]» і тэлеканалы, штотыдзень выпускаюць дзясяткі матэрыялаў, дзе ЛГБТК-тэматыка ставіцца ў адзін шэраг з [[Неанацызм|неанацызмам]], [[Наркаманія|наркаманіяй]] і [[Сатанізм|сатанізмам]]. [[Дзяржаўная прапаганда|Прапагандысты]], напрыклад, [[Рыгор Юр’евіч Азаронак|Рыгор Азаронак]] і [[Андрэй Мукавозчык]], а таксама прарасійскія актывісты, як [[Вольга Бондарава]], выкарыстоўваюць адкрытую мову варожасці. Так, у эфіры дзяржтэлебачання ў красавіку 2026 года Азаронак наўпрост апраўдваў ізаляцыю і гвалт, заяўляючы: «Я б іх саджаў», на што яго калега [[Людміла Гладкая]] з усмешкай дадала: «Я б іх расстрэльвала»<ref name="prismatica_april_2026">{{cite web |url=https://prismatica.community/en-us/statements/april-may-2026 |title=Belarus LGBTQI+ rights statement (April - May 2026) |publisher=Prismatica |date=2026 |lang=en |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Рэпрэсіі, гвалт і ўмовы ўтрымання == {{Асноўны артыкул|Катаванні ў Беларусі (з 2020 года)}} Спробы мірных пратэстаў і грамадзянскай актыўнасці жорстка душацца сілавымі структурамі. З 2023 года праваабаронцы фіксуюць масавыя рэйды на закрытыя квір-вечарынкі. У прыватнасці, у 2025 годзе [[АМАП (Беларусь)|АМАП]] уварваўся ў мінскі клуб «[[Рэактар (клуб)|Рэактар]]», дзе затрымаў да 15 чалавек. Людзей вымушалі класціся на падлогу, абражалі, пасля чаго судзілі за «дробнае хуліганства»<ref name="tg_house_2025" />. [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй]] (ГУБАЗіК) актыўна выкарыстоўвае практыку падстаўных спатканняў: сілавікі рэгіструюцца ў дадатках для знаёмстваў, напрыклад, [[Hornet]], прызначаюць сустрэчы, пасля чаго праводзяць затрыманні, правяраюць тэлефоны, шантажуюць ахвяр і схіляюць да супрацоўніцтва<ref name="tg_house_2025" />. Ва ўмовах турэмнага зняволення ЛГБТК-людзі трапляюць у катэгорыю «[[Нізкі сацыяльны статус|нізкага сацыяльнага статусу]]». Як сведчаць былыя палітвязні, напрыклад, блогер [[Вадзім Ермашук]] (вядомы як Vadimati), які адбыў тры гады ў [[Бабруйская калонія|Бабруйскай калоніі]], сілавікі мэтанакіравана ізалююць такіх асоб, падвяргаюць іх здзекам з боку сукамернікаў і адміністрацыі, прымушаюць выконваць найбольш брудную працу і адмаўляюць у медыцынскай дапамозе<ref name="tg_house_2025" />. === Сексуалізаваны гвалт і пагрозы === {{Асноўны артыкул|Сексуальны гвалт}} Сексуалізаваны гвалт і пагрозы яго прымянення сталі адным з інструментаў псіхалагічнага і фізічнага катавання ЛГБТК-людзей у ізалятарах і пастарунках. У дачыненні да затрыманых, чыя знешнасць ці атрыбутыка (напрыклад, пафарбаваныя пазногці, дэталі адзення ці прычоска) успрымаліся сілавікамі як маркеры прыналежнасці да квір-супольнасці, сістэматычна ўжываліся пагрозы [[Згвалтаванне|згвалтавання]] [[Гумовая дубінка|міліцэйскімі дубінкамі]] (напрыклад, з выкарыстаннем такіх фраз, як «зробім цябе геем», «зараз дубінкі ў жопу табе будзем засоўваць»){{sfn|ЛГБТК+|2023|с=17, 19}}. Падобныя пагрозы інтэрпрэтаваліся ахвярамі як рэальныя, паколькі яны суправаджаліся жорсткім фізічным [[Збіццё|збіццём]], прымусовым распрананнем падчас даглядаў і бесперапыннымі абразамі («[[пятух (абраза)|петухі]]», «[[підар|підары]]»). Паводле дадзеных [[Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па правах чалавека|УВКПЧ ААН]], медыцынскія запісы пацвярджаюць наяўнасць у некаторых затрыманых мужчын траўм геніталій, што сведчыць пра практычную рэалізацыю гэтых пагроз{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=20}}. Асаблівай рызыцы падвяргаюцца [[Трансгендарнасць|трансгендарныя]] і небінарныя асобы. Праваабаронцы задакументавалі выпадак у верасні 2024 года, калі падчас затрыманні транс-жанчыны супрацоўнікі праваахоўных органаў прымянілі да яе фізічную сілу і [[Псіхалагічны гвалт|псіхалагічны гвалт]], якія суправаджаліся выключна трансфобнымі абразамі. У аддзяленні міліцыі яна падвергнулася жорсткаму абыходжанню: яе збівалі, цягалі па падлозе ў [[Кайданкі|кайданках]], а сілавікі адкрыта пагражалі ёй згвалтаваннем у выпадку непадпарадкавання<ref name="tg_house_2024" />. Паведамляецца, што падобныя пагрозы сексуальным гвалтам рэгулярна прымяняюцца таксама да затрыманых квір- і фемінісцкіх актывістаў падчас допытаў і ператрусаў<ref name="prismatica_autumn_2024">{{cite web |url=https://prismatica.community/en-us/statements/autumn-2024 |title=Belarus LGBTQI+ rights statement (Autumn 2024) |publisher=Prismatica |date=2024 |lang=en |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. === Прымусовы аўтынг і ціск праз працу, вучобу і сваякоў === {{Асноўны артыкул|Аўтынг}} Адным з самых жорсткіх метадаў псіхалагічнага катавання стаў прымусовы [[Аўтынг|аўтынг]] (публічнае разгалошванне інфармацыі пра [[Сексуальная арыентацыя|сексуальную арыентацыю]] ці [[Гендарная ідэнтычнасць|гендарную ідэнтычнасць]] чалавека без яго згоды) і [[Доксінг|доксінг]]. Яны сталі аднымі з асноўных інструментаў ціску з боку ГУБАЗіК і КДБ <ref name="wp_kgb">{{cite web |url=https://gpress.info/2026/04/03/the-washington-post-osvetil-antilgbtk-zakon-v-belarusi/ |title=The Washington Post осветил «антиЛГБТК+» закон в Беларуси |publisher=Gpress |date=3 красавіка 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=8}}. Пры затрыманнях сілавікі атрымліваюць доступ да асабістых перапісак і фотаздымкаў у тэлефонах, пасля чаго пагражаюць апублікаваць інтымныя матэрыялы ў праўладных Telegram-каналах у выпадку адмовы ад супрацоўніцтва або запісу «[[Пакаяннае відэа|пакаяннага відэа]]»<ref name="tg_house_2024">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/the-monitoring-of-repression-2024 |title=Мониторинг репрессий и дискриминации в отношении ЛГБТК+ сообщества Беларуси в 2024 году |publisher=TG House |date=28 студзеня 2025 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=8}}. У канцы 2022 года сілавікі затрымалі стыліста Ігара Кароліка: пасля фізічнага гвалту яго прымусілі запісаць відэа, на якім ён абражае сябе крымінальным жаргонам і «прызнаецца» ў гомасексуальнасці. Відэа было апублікавана з подпісам «ГУБАЗ не пацерпіць петушыную-фашысцкую мразь»{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=9}}. У верасні 2023 года прапагандыст [[Рыгор Юр’евіч Азаронак|Рыгор Азаронак]] здзейсніў публічны аўтынг маладога чалавека Андрэя Гулеўскага, які выпадкова ўбачыў яго ў спартзале і напісаў пра гэта ў сацсетках. На хлопца завялі крымінальную справу, паказалі ў тэлеэфіры яго [[Ню-фота|інтымныя фота]] і [[Сексуальныя цацкі|цацкі]], а Азаронак асабіста праводзіў з ім «выхаваўчую гутарку» на камеру<ref name="parniplus_azarenok">{{cite web |url=https://parniplus.com/news/azarenok-obychnyj-grazhdanin-i-mirovoj-auting-chto-obshhego/ |title=Азаренок, невинная шутка и публичный аутинг — что общего? |publisher=ParniPlus |date=15 верасня 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Гэтая практыка працягнулася і пазней. Блогер і [[Палітычны зняволены|палітвязень]] Вадзім Ермашук (Vadimati) пасля адмовы супрацоўнічаць з уладамі сутыкнуўся з тым, што сілавікі апублікавалі ў сеціве яго інтымныя матэрыялы, што прывяло да маштабнага грамадскага аўтынгу і сур'ёзных псіхалагічных наступстваў падчас адбыцця ім пакарання ў калоніі<ref name="tg_house_2024" />. Аналагічнаму доксінгу ў 2025 годзе падвергнулася квір-жанчына Яна Стасяловіч, чые асабістыя дадзеныя і дэталі прыватнага жыцця былі апублікаваныя рэсурсамі ГУБАЗіК з мэтай публічнага прыніжэння<ref name="tg_house_2025" />. Інфармацыя пра прыналежнасць да ЛГБТК-супольнасці таксама мэтанакіравана выкарыстоўваецца як падстава для звальненняў і адлічэнняў. Праваабаронцы фіксуюць выпадкі, калі сілавікі і адміністрацыі ўстаноў дзейнічаюць сумесна супраць такіх людзей. У ліпені 2024 года транс-мужчына, які працаваў настаўнікам, быў затрыманы і падвергнуты прыніжэнням, пасля чаго пад ціскам [[Пракуратура|пракуратуры]] яго звольнілі з адукацыйнай установы<ref name="tg_house_2024" />. У верасні таго ж года транс-жанчыну затрымалі прама падчас лекцыі. Пераслед быў ініцыяваны сілавымі органамі пасля звароту адміністрацыі [[Вышэйшая навучальная ўстанова|ВНУ]], выкладчыкі якой патрабавалі ад студэнткі спыніць [[Трансгендарны пераход|гендарны пераход]]. Пасля [[Адміністрацыйны арышт|адміністрацыйнага арышту]] яе адлічылі<ref name="tg_house_2024" />. Акрамя таго, сілавыя структуры выкарыстоўваюць інфармацыю пра сексуальную арыентацыю для ціску на сваякоў тых квір-люзей, якія паспелі эміграваць з Беларусі. У 2025 годзе былі зафіксаваныя выпадкі, калі міліцыя неаднаразова прыходзіла з ператрусамі да бацькоў транс-асоб, праводзіла допыты суседзяў, патрабавала паведаміць месцазнаходжанне эмігрантаў і даць доступ да іх сацыяльных сетак, а таксама пагражала бацькам выклікамі на «прафілактычныя гутаркі» ў выпадку адмовы дапамагаць сілавікам<ref name="tg_house_2025" />. == Парушэнне правоў трансгендарных людзей == Палажэнне [[Трансгендарнасць|трансгендарных людзей]] у Беларусі стала крытычным. Юрыдычны і медыцынскі [[Трансгендарны пераход|трансгендарны пераход]] фармальна не забаронены, аднак дзяржава максімальна ўскладніла гэты працэс. У верасні 2025 года [[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь|Міністэрства аховы здароўя]] змяніла склад камісіі па карэкцыі полу: з яе быў выключаны ўрач-сексолаг, а яго месца заняў псіхіятр-нарколаг. Праваабаронцы расцанілі гэта як афіцыйную паталагізацыю трансгендарнасці і прыраўноўванне яе да цяжкіх псіхічных разстройстваў і залежнасцей<ref name="tg_house_2025" />. Працэдуру ў краіне кантралюе фактычна адзін спецыяліст — псіхіятр [[Аляксандра Кучынская]], чыя адсутнасць на працоўным месцы цалкам паралізуе працэс для ўсіх пацыентаў<ref name="tg_house_2025" />. Адсотак адмоў на пасяджэннях міжведамаснай камісіі беспрэцэдэнтна вырас. У 2023 годзе са 22 чалавек адмову атрымалі 16<ref name="tbelarus_minzdrav">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/minzdrav-ogranichivaet-ts |title=Минздрав ограничивает транс-персон в получении медицинской помощи |publisher=TG House |date=26 снежня 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Зафіксаваныя выпадкі, калі транс-мужчыну, які ўжо афіцыйна змяніў дакументы на мужчынскія, прымусова выклікалі на паўторную камісію для анулявання рашэння і вяртання жаночага маркера, пагражаючы пазбаўленнем бацькоўскіх правоў на чатырох дзяцей<ref name="tg_house_2025" />. Сілавікі праводзяць адрасныя вобыскі ў кватэрах транс-асоб пад маркай пошуку «[[Экстрэмісцкія матэрыялы|экстрэмісцкіх матэрыялаў]]» або «распаўсюджвання парнаграфіі», суправаджаючы гэта фізічным гвалтам і патрабаваннем спыніць медыцынскі пераход<ref name="tg_house_2025" />. У сакавіку 2024 года праваабарончая ініцыятыва [[TG House]], якая дапамагала транс-людзям, была афіцыйна прызнана беларускім судом «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]»<ref name="tg_house_2024" />. == Міжнародная рэакцыя і ацэнкі == Дзеянні беларускіх улад выклікалі рэзкае асуджэнне з боку міжнароднай супольнасці. У красавіку 2026 года група спецыяльных дакладчыкаў і незалежных экспертаў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], уключаючы [[Спецдакладчык ААН па Беларусі|спецдакладчыка па Беларусі]] [[Анаіс Марэн]], апублікавала афіцыйную заяву, у якой назвала закон аб забароне «прапаганды» «небяспечнай эскалацыяй». Эксперты адзначылі, што закон інстытуцыяналізуе дыскрымінацыю, прыраўноўвае праваабарончую дзейнасць да адміністрацыйных правапарушэнняў, абмяжоўвае аўтаномію жанчын і стварае базу для пераследу не толькі ЛГБТК-супольнасці, але і незалежных галасоў у краіне ў цэлым<ref name="un_experts_2026" />. Паводле штогадовага дакладу арганізацыі «[[ILGA-Europe]]» («Rainbow Map»), узровень абароны правоў ЛГБТК-людзей у Беларусі катастрафічна падае. Калі ў 2022 годзе краіна мела рэйтынг 12% (45-е месца), то ў 2026 годзе Беларусь апусцілася на 46-е месца з 49 краін Еўропы, атрымаўшы ўсяго 7% выканання крытэрыяў абароны правоў. Горш за Беларусь сітуацыя ацэньваецца толькі ў [[Арменія|Арменіі]], [[Азербайджан]]ы і [[Расія|Расіі]]<ref name="rainbow_map_2026">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/rainbow-map-2026 |title=Rainbow Map 2026: Беларусь опустилась на 46-е место из 49 стран |publisher=TG House |date=12 мая 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Згодна з картай правоў арганізацыі [[TGEU]], з 32 індыкатараў абароны правоў трансгендарных асоб Беларусь выконвае толькі 5<ref name="rainbow_map_2026" />. == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар= |загаловак=Маскоўскі РУУС горада Мінска. Катаванні затрыманых 9 – 13 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2024 |старонак=71 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2024/06/moskovskoe_ruvd_by.pdf |ref=Маскоўскі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Цэнтральны РУУС г. Мінска. Катаванні затрыманых 9–13 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2024 |старонак=71 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2024/02/report_centr_ruvd_by-1.pdf |ref=Цэнтральны РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Советское РУВД г. Минска. Пытки задержанных в августе 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=58 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/06/report_sov_ruvd_ru.pdf |ref=Савецкі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=“Вы здохнеце тут”. Вязні Акрэсціна сведчаць. Грамадскае расследаванне выпадкаў масавых катаванняў у Цэнтры ізаляцыі правапарушальнікаў горада Мінска 9–14 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=57 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/okrest%D0%B8na_bel.pdf |ref=Вязні Акрэсціна}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Фрунзенскі РУУС г.Мінска. Катаванні затрыманых у жніўні 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=54 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/11/report_frunzenskoye_ruvd_by.pdf |ref=Фрунзенскі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Пытки в Беларуси. Доклад неправительственных организаций в преддверии принятия комитетом против пыток ООН списка вопросов к Республике Беларусь |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=97 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/report-international-committee-on-investigation-of-tortures-in-belarus-2020_ru-1.pdf |ref=Даклад НДА}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Первый международный отчет о реакции государства и предпринимаемых мерах по расследованию массовых пыток 9-13 августа 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=40 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/firstreport2020.pdf |ref=Першая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Второй промежуточный отчет: задержание, условия содержания и обращение с задержанными в сентябре-ноябре 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=32 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_2-1.pdf |ref=Другая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Третий промежуточный отчет: пытки, жестокое, бесчеловечное и унижающее человеческое достоинство обращение в отношении женщин |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=61 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_3-1.pdf |ref=Трэцяя справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Четвертый промежуточный отчет: Условия содержания в местах несвободы с августа 2020 года по май 2021 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=61 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_4-1.pdf |ref=Чацвёртая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларусь: Преступления против человечности. Правовая квалификация преступления режима А. Лукашенко |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=94 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/belarus_prestuplen%D0%B8ya_prot%D0%B8v_chelovechnost%D0%B8_2021-1.pdf |ref=Злачынствы супраць чалавецтва}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларусь: скоординированная политика пыток. Судебно-медицинская экспертиза 50 случаев пыток в период последней диктатуры Европы |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=25 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/belarus_skoord%D0%B8n%D0%B8rovannayaya_pol%D0%B8t%D0%B8ka_pytok-1.pdf |ref=Скаардынаваная палітыка}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларускi удзел у вайне ва Украiне: рэжым i народ. Мы выйшлi за мiр, а трапiлi у турму. Антываенныя дзеяннi грамадзянау i рэакцыя беларускага рэжыма |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/spravazdacha_belaruski-udzel-u-vajne-va-ukraine-rezhym-i-narod_bel-1.pdf |ref=Антываенны супраціў}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=ГУБАЗiК – карны падраздел рэжыму па барацьбе з iншадумствам |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/report-gubop%D0%B8k-bel_compressed.pdf |ref=ГУБАЗіК}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Катаваннi людзей ЛГБТК+ i гамафобная палiтыка рэжыму |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=23 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/05/report_lgbtq_by.pdf |ref=ЛГБТК+}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Правы ЛГБТ у Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Катаванні ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Правы чалавека ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзяржаўная прапаганда]] n2c9b8vhlx4b39uds1dg9vr1broivzo 5148263 5148107 2026-05-29T10:21:15Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Дзяржаўная прапаганда і рыторыка службовых асоб */ 5148263 wikitext text/x-wiki '''Пераслед ЛГБТК-супольнасці ў Беларусі (з 2020 года)''' — мэтанакіраваная дзяржаўная палітыка [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], якая характарызуецца сістэматычнай [[Дыскрымінацыя ЛГБТ-людзей|дыскрымінацыяй]], [[Цэнзура|цэнзурай]], прымяненнем гвалту і заканадаўчымі абмежаваннямі ў дачыненні да прадстаўнікоў [[ЛГБТ]]-супольнасці. У перыяд з 2020 па 2026 год [[Рэжым Лукашэнкі|рэжым Аляксандра Лукашэнкі]] перайшоў ад выкарыстання [[Гамафобія|гамафобіі]] як элемента прапаганды да яе прамога інстытуцыянальнага замацавання ў заканадаўстве і сілавых практыках<ref name="tg_house_2025">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/the-monitoring-of-repression-2025 |title=Мониторинг репрессий и дискриминации в отношении ЛГБТК+ сообщества Беларуси в 2025 году |publisher=TG House |date=28 студзеня 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Заканадаўчыя абмежаванні і цэнзура == {{Асноўны артыкул|Цэнзура ў Беларусі}} Інтэграцыя анты-ЛГБТ рыторыкі ў прававое поле пачалася з ініцыятыў [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|Генеральнай пракуратуры Рэспублікі Беларусь]] і асабіста генеральнага пракурора [[Андрэй Іванавіч Швед|Андрэя Шведа]], які ў лютым 2024 года анансаваў увядзенне адказнасці за «прапаганду ненармальных адносін»<ref name="un_experts_2026">{{cite web |url=https://gpress.info/2026/04/17/eksperty-oon-vyrazhayut-obespokoennost-zakonom-napravlennym-protiv-lgbt/ |title=Эксперты ООН выражают обеспокоенность законом, направленным против ЛГБТ |publisher=Gpress |date=17 красавіка 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У сакавіку 2024 года [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]] унесла змены ў інструкцыю аб ацэнцы эратычнай прадукцыі. Згодна з новай рэдакцыяй, дэманстрацыя «нетрадыцыйных палавых адносін», да якіх улады аднеслі [[Гомасексуальнасць|гомасексуальнасць]], [[Бісексуальнасць|бісексуальнасць]], [[Трансгендарнасць|трансгендарнасць]] і [[Поліаморыя|поліаморыю]], была прыраўнаваная да [[Парнаграфія|парнаграфіі]]<ref name="tg_house_2024">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/the-monitoring-of-repression-2024 |title=Мониторинг репрессий и дискриминации в отношении ЛГБТК+ сообщества Беларуси в 2024 году |publisher=TG House |date=28 студзеня 2025 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Гэта дало праваахоўным органам падставы выкарыстоўваць крымінальны артыкул 343 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]] (распаўсюджванне парнаграфічных матэрыялаў) для пераследу квір-люзей<ref name="tg_house_2024" />. У ліпені 2025 года ў Закон «Аб правах дзіцяці» былі ўнесены папраўкі, якія ўступілі ў сілу ў студзені 2026 года. Змены забаранілі інфармацыю, якая «дыскрэдытуе інстытут сям'і» і накіравана на «прапаганду гомасексуальных адносін, змены полу, педафіліі і бяздзетнасці»<ref name="tg_house_2025" />. Апагеем інстытуцыяналізацыі гамафобіі стала прыняцце 2 красавіка 2026 года [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Саветам Рэспублікі]] законапраекта, які дапоўніў [[Кодэкс Рэспублікі Беларусь аб адміністрацыйных правапарушэннях|Кодэкс аб адміністрацыйных правапарушэннях]] артыкулам 19.16 — «Прапаганда гомасексуальных адносін, змены полу, бяздзетнасці і педафіліі»<ref name="gpress_2_april_2026">{{cite web |url=https://gpress.info/2026/04/02/sovet-respubliki-nakazanie-za-propagandu-gomoseksualnyh-otnosheniy/ |title=Совет Республики одобрил наказание за «пропаганду гомосексуальных отношений» |publisher=Gpress |date=2 красавіка 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Закон прадугледжвае гіганцкія штрафы за любое пазітыўнае ці нейтральнае асвятленне ЛГБТК-тэматыкі: да 20 базавых велічынь для фізічных асоб і да 7400 беларускіх рублёў (каля 2250 долараў ЗША) для юрыдычных асоб<ref name="gpress_19_oct_2023">{{cite web |url=https://news.zerkalo.io/life/51913.html |title=BELPOL: за «пропаганду» ЛГБТ белорусов предлагают штрафовать на сумму до 7400 рублей |publisher=[[Zerkalo.io]] |date=19 кастрычніка 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У выпадку, калі інфармацыя даступная непаўналетнім, прадугледжаны [[Адміністрацыйны арышт|адміністрацыйны арышт]] да 15 сутак або грамадскія працы<ref name="un_experts_2026" />. Праваабаронцы адзначаюць, што паняцце «прапаганда» ў законе не мае дакладных крытэрыяў, што дазваляе ўладам караць за любыя формы самавыяўлення або праваабарончую дзейнасць<ref name="tg_house_2025" />. Паралельна з заканадаўчымі зменамі [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства інфармацыі]] разгарнула маштабную кампанію цэнзуры. Ужо ў красавіку 2023 года ведамства разаслала кнігавыдаўцам каля 500 лістоў з пагрозамі прымяніць санкцыі за продаж літаратуры з ЛГБТК-тэматыкай<ref name="tbelarus_18_april">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/razoslali-pisma-zapret-knig-lgbt |title=Власти Беларуси разослали 500 писем с угрозами за продажу книг с ЛГБТ-тематикой |publisher=TG House |date=18 красавіка 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У выніку з крам зніклі творы сусветна вядомых аўтараў, такіх як [[Мадлен Мілер]] («Спеў Ахіла»), [[Ханья Янагіхара]] («Маленькае жыццё») і [[Джэймс Болдуін]]<ref name="euroradio_books">{{cite web |url=https://euroradio.fm/ru/belorusskie-magaziny-ubirayut-s-polok-knigi-s-propagandoy-lgbt |title=Белорусские магазины убирают с полок книги с "пропагандой ЛГБТ" |publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрарадыё]] |date=16 лістапада 2024 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Пазней была створана спецыяльная [[Рэспубліканская камісія па правядзенні ацэнкі сімволікі]], якая пачала афіцыйна ўносіць мастацкія кнігі ў спіс выданняў, што «наносяць шкоду нацыянальным інтарэсам» - туды трапілі раманы «[[Лета ў піянерскім гальштуку]]», «Дзікія хлопчыкі» [[Уільям Бероуз|Уільяма Бероўза]] і дзясяткі іншых)<ref name="lrt_books">{{cite web |url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2578824/v-belorusskom-perechne-zapreshchennykh-knig-uzhe-bol-she-sta-izdanii |title=В белорусском перечне запрещенных книг уже больше ста изданий |publisher=[[Lietuvos nacionalinis radijas ir televizija|LRT]] |date=1 чэрвеня 2025 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref><ref name="pozirk_books">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20260526163521/https://pozirk.online/ru/news/189297/ |title=В Беларуси запрещено еще 17 книг, в том числе любовные романы и фентези |publisher=Позірк |date=26 мая 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Дзяржаўная прапаганда і рыторыка службовых асоб == Вядучыя прадстаўнікі рэжыму выкарыстоўваюць агрэсіўную і зневажальную рыторыку ў адносінах да ЛГБТК-супольнасці, каб апраўдаць уласныя рэпрэсіўныя дзеянні і дыскрэдытаваць краіны Захаду. [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] неаднаразова публічна абражаў прадстаўнікоў ЛГБТК+. У сакавіку 2023 года падчас паслання да народа ён назваў геяў «вычварэнцамі» і «апошняй мярзотай», пры гэтым прызнаўшы, што яны ёсць нават ва ўрадзе і адміністрацыі, дадаўшы: «Дай бог не геям так працаваць, як яны... Залатыя людзі»<ref name="zerkalo_luka_2023">{{cite web |url=https://news.zerkalo.io/life/35880.html |title=Лукашенко рассказал о геях среди белорусских чиновников и охарактеризовал их работу |publisher=[[Zerkalo.io]] |date=31 сакавіка 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Адказнасць за з'яўленне лесбіянак ён усклаў выключна на мужчын<ref name="zerkalo_luka_2023" />. Пазней ён называў моду на «нетрадыцыйную сям'ю» часткай «глабальнага праекта супраць чалавецтва»<ref name="prismatica_jan_2026">{{cite web |url=https://prismatica.community/en-us/statements/january-2026 |title=Belarus LGBTQI+ rights statement (January 2026) |publisher=Prismatica |date=2026 |lang=en |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Старшыня Савета Рэспублікі [[Наталля Іванаўна Качанава|Наталля Качанава]] яшчэ ў канцы 2022 года ініцыявала стварэнне закона аб забароне «прапаганды», заявіўшы, што краіна павінна абараняць традыцыі [[Праваслаўе ў Беларусі|праваслаўя]] і сям'і<ref name="belta_kochanova">{{cite web |url=https://belta.by/society/view/zakon-o-zaprete-propagandy-lgbt-mozhet-pojavitsja-v-belarusi-542513-2022/ |title=Закон о запрете пропаганды ЛГБТ может появиться в Беларуси |publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БЕЛТА]] |date=29 снежня 2022 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Глава Адміністрацыі прэзідэнта [[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрый Крутой]] у лістападзе 2024 года назваў заходнія каштоўнасці «поўным маральным раскладаннем і дэградацыяй», абураючыся тым, што дзецям прапануюць «удзельнічаць у нейкіх ЛГБТ-пераходах» і падтрымліваць ідэі [[Чайлдфры|чайлдфры]]<ref name="tg_house_2024" />. Дзяржаўныя СМІ, такія як газеты вытворчасці «[[Беларусь сёння]]» і тэлеканалы, штотыдзень выпускаюць дзясяткі матэрыялаў, дзе ЛГБТК-тэматыка ставіцца ў адзін шэраг з [[Неанацызм|неанацызмам]], [[Наркаманія|наркаманіяй]] і [[Сатанізм|сатанізмам]]. [[Дзяржаўная прапаганда ў Беларусі|Прапагандысты]], напрыклад, [[Рыгор Юр’евіч Азаронак|Рыгор Азаронак]] і [[Андрэй Мукавозчык]], а таксама прарасійскія актывісты, як [[Вольга Бондарава]], выкарыстоўваюць адкрытую мову варожасці. Так, у эфіры дзяржтэлебачання ў красавіку 2026 года Азаронак наўпрост апраўдваў ізаляцыю і гвалт, заяўляючы: «Я б іх саджаў», на што яго калега [[Людміла Гладкая]] з усмешкай дадала: «Я б іх расстрэльвала»<ref name="prismatica_april_2026">{{cite web |url=https://prismatica.community/en-us/statements/april-may-2026 |title=Belarus LGBTQI+ rights statement (April - May 2026) |publisher=Prismatica |date=2026 |lang=en |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Рэпрэсіі, гвалт і ўмовы ўтрымання == {{Асноўны артыкул|Катаванні ў Беларусі (з 2020 года)}} Спробы мірных пратэстаў і грамадзянскай актыўнасці жорстка душацца сілавымі структурамі. З 2023 года праваабаронцы фіксуюць масавыя рэйды на закрытыя квір-вечарынкі. У прыватнасці, у 2025 годзе [[АМАП (Беларусь)|АМАП]] уварваўся ў мінскі клуб «[[Рэактар (клуб)|Рэактар]]», дзе затрымаў да 15 чалавек. Людзей вымушалі класціся на падлогу, абражалі, пасля чаго судзілі за «дробнае хуліганства»<ref name="tg_house_2025" />. [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй]] (ГУБАЗіК) актыўна выкарыстоўвае практыку падстаўных спатканняў: сілавікі рэгіструюцца ў дадатках для знаёмстваў, напрыклад, [[Hornet]], прызначаюць сустрэчы, пасля чаго праводзяць затрыманні, правяраюць тэлефоны, шантажуюць ахвяр і схіляюць да супрацоўніцтва<ref name="tg_house_2025" />. Ва ўмовах турэмнага зняволення ЛГБТК-людзі трапляюць у катэгорыю «[[Нізкі сацыяльны статус|нізкага сацыяльнага статусу]]». Як сведчаць былыя палітвязні, напрыклад, блогер [[Вадзім Ермашук]] (вядомы як Vadimati), які адбыў тры гады ў [[Бабруйская калонія|Бабруйскай калоніі]], сілавікі мэтанакіравана ізалююць такіх асоб, падвяргаюць іх здзекам з боку сукамернікаў і адміністрацыі, прымушаюць выконваць найбольш брудную працу і адмаўляюць у медыцынскай дапамозе<ref name="tg_house_2025" />. === Сексуалізаваны гвалт і пагрозы === {{Асноўны артыкул|Сексуальны гвалт}} Сексуалізаваны гвалт і пагрозы яго прымянення сталі адным з інструментаў псіхалагічнага і фізічнага катавання ЛГБТК-людзей у ізалятарах і пастарунках. У дачыненні да затрыманых, чыя знешнасць ці атрыбутыка (напрыклад, пафарбаваныя пазногці, дэталі адзення ці прычоска) успрымаліся сілавікамі як маркеры прыналежнасці да квір-супольнасці, сістэматычна ўжываліся пагрозы [[Згвалтаванне|згвалтавання]] [[Гумовая дубінка|міліцэйскімі дубінкамі]] (напрыклад, з выкарыстаннем такіх фраз, як «зробім цябе геем», «зараз дубінкі ў жопу табе будзем засоўваць»){{sfn|ЛГБТК+|2023|с=17, 19}}. Падобныя пагрозы інтэрпрэтаваліся ахвярамі як рэальныя, паколькі яны суправаджаліся жорсткім фізічным [[Збіццё|збіццём]], прымусовым распрананнем падчас даглядаў і бесперапыннымі абразамі («[[пятух (абраза)|петухі]]», «[[підар|підары]]»). Паводле дадзеных [[Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па правах чалавека|УВКПЧ ААН]], медыцынскія запісы пацвярджаюць наяўнасць у некаторых затрыманых мужчын траўм геніталій, што сведчыць пра практычную рэалізацыю гэтых пагроз{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=20}}. Асаблівай рызыцы падвяргаюцца [[Трансгендарнасць|трансгендарныя]] і небінарныя асобы. Праваабаронцы задакументавалі выпадак у верасні 2024 года, калі падчас затрыманні транс-жанчыны супрацоўнікі праваахоўных органаў прымянілі да яе фізічную сілу і [[Псіхалагічны гвалт|псіхалагічны гвалт]], якія суправаджаліся выключна трансфобнымі абразамі. У аддзяленні міліцыі яна падвергнулася жорсткаму абыходжанню: яе збівалі, цягалі па падлозе ў [[Кайданкі|кайданках]], а сілавікі адкрыта пагражалі ёй згвалтаваннем у выпадку непадпарадкавання<ref name="tg_house_2024" />. Паведамляецца, што падобныя пагрозы сексуальным гвалтам рэгулярна прымяняюцца таксама да затрыманых квір- і фемінісцкіх актывістаў падчас допытаў і ператрусаў<ref name="prismatica_autumn_2024">{{cite web |url=https://prismatica.community/en-us/statements/autumn-2024 |title=Belarus LGBTQI+ rights statement (Autumn 2024) |publisher=Prismatica |date=2024 |lang=en |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. === Прымусовы аўтынг і ціск праз працу, вучобу і сваякоў === {{Асноўны артыкул|Аўтынг}} Адным з самых жорсткіх метадаў псіхалагічнага катавання стаў прымусовы [[Аўтынг|аўтынг]] (публічнае разгалошванне інфармацыі пра [[Сексуальная арыентацыя|сексуальную арыентацыю]] ці [[Гендарная ідэнтычнасць|гендарную ідэнтычнасць]] чалавека без яго згоды) і [[Доксінг|доксінг]]. Яны сталі аднымі з асноўных інструментаў ціску з боку ГУБАЗіК і КДБ <ref name="wp_kgb">{{cite web |url=https://gpress.info/2026/04/03/the-washington-post-osvetil-antilgbtk-zakon-v-belarusi/ |title=The Washington Post осветил «антиЛГБТК+» закон в Беларуси |publisher=Gpress |date=3 красавіка 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=8}}. Пры затрыманнях сілавікі атрымліваюць доступ да асабістых перапісак і фотаздымкаў у тэлефонах, пасля чаго пагражаюць апублікаваць інтымныя матэрыялы ў праўладных Telegram-каналах у выпадку адмовы ад супрацоўніцтва або запісу «[[Пакаяннае відэа|пакаяннага відэа]]»<ref name="tg_house_2024">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/the-monitoring-of-repression-2024 |title=Мониторинг репрессий и дискриминации в отношении ЛГБТК+ сообщества Беларуси в 2024 году |publisher=TG House |date=28 студзеня 2025 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=8}}. У канцы 2022 года сілавікі затрымалі стыліста Ігара Кароліка: пасля фізічнага гвалту яго прымусілі запісаць відэа, на якім ён абражае сябе крымінальным жаргонам і «прызнаецца» ў гомасексуальнасці. Відэа было апублікавана з подпісам «ГУБАЗ не пацерпіць петушыную-фашысцкую мразь»{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=9}}. У верасні 2023 года прапагандыст [[Рыгор Юр’евіч Азаронак|Рыгор Азаронак]] здзейсніў публічны аўтынг маладога чалавека Андрэя Гулеўскага, які выпадкова ўбачыў яго ў спартзале і напісаў пра гэта ў сацсетках. На хлопца завялі крымінальную справу, паказалі ў тэлеэфіры яго [[Ню-фота|інтымныя фота]] і [[Сексуальныя цацкі|цацкі]], а Азаронак асабіста праводзіў з ім «выхаваўчую гутарку» на камеру<ref name="parniplus_azarenok">{{cite web |url=https://parniplus.com/news/azarenok-obychnyj-grazhdanin-i-mirovoj-auting-chto-obshhego/ |title=Азаренок, невинная шутка и публичный аутинг — что общего? |publisher=ParniPlus |date=15 верасня 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Гэтая практыка працягнулася і пазней. Блогер і [[Палітычны зняволены|палітвязень]] Вадзім Ермашук (Vadimati) пасля адмовы супрацоўнічаць з уладамі сутыкнуўся з тым, што сілавікі апублікавалі ў сеціве яго інтымныя матэрыялы, што прывяло да маштабнага грамадскага аўтынгу і сур'ёзных псіхалагічных наступстваў падчас адбыцця ім пакарання ў калоніі<ref name="tg_house_2024" />. Аналагічнаму доксінгу ў 2025 годзе падвергнулася квір-жанчына Яна Стасяловіч, чые асабістыя дадзеныя і дэталі прыватнага жыцця былі апублікаваныя рэсурсамі ГУБАЗіК з мэтай публічнага прыніжэння<ref name="tg_house_2025" />. Інфармацыя пра прыналежнасць да ЛГБТК-супольнасці таксама мэтанакіравана выкарыстоўваецца як падстава для звальненняў і адлічэнняў. Праваабаронцы фіксуюць выпадкі, калі сілавікі і адміністрацыі ўстаноў дзейнічаюць сумесна супраць такіх людзей. У ліпені 2024 года транс-мужчына, які працаваў настаўнікам, быў затрыманы і падвергнуты прыніжэнням, пасля чаго пад ціскам [[Пракуратура|пракуратуры]] яго звольнілі з адукацыйнай установы<ref name="tg_house_2024" />. У верасні таго ж года транс-жанчыну затрымалі прама падчас лекцыі. Пераслед быў ініцыяваны сілавымі органамі пасля звароту адміністрацыі [[Вышэйшая навучальная ўстанова|ВНУ]], выкладчыкі якой патрабавалі ад студэнткі спыніць [[Трансгендарны пераход|гендарны пераход]]. Пасля [[Адміністрацыйны арышт|адміністрацыйнага арышту]] яе адлічылі<ref name="tg_house_2024" />. Акрамя таго, сілавыя структуры выкарыстоўваюць інфармацыю пра сексуальную арыентацыю для ціску на сваякоў тых квір-люзей, якія паспелі эміграваць з Беларусі. У 2025 годзе былі зафіксаваныя выпадкі, калі міліцыя неаднаразова прыходзіла з ператрусамі да бацькоў транс-асоб, праводзіла допыты суседзяў, патрабавала паведаміць месцазнаходжанне эмігрантаў і даць доступ да іх сацыяльных сетак, а таксама пагражала бацькам выклікамі на «прафілактычныя гутаркі» ў выпадку адмовы дапамагаць сілавікам<ref name="tg_house_2025" />. == Парушэнне правоў трансгендарных людзей == Палажэнне [[Трансгендарнасць|трансгендарных людзей]] у Беларусі стала крытычным. Юрыдычны і медыцынскі [[Трансгендарны пераход|трансгендарны пераход]] фармальна не забаронены, аднак дзяржава максімальна ўскладніла гэты працэс. У верасні 2025 года [[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь|Міністэрства аховы здароўя]] змяніла склад камісіі па карэкцыі полу: з яе быў выключаны ўрач-сексолаг, а яго месца заняў псіхіятр-нарколаг. Праваабаронцы расцанілі гэта як афіцыйную паталагізацыю трансгендарнасці і прыраўноўванне яе да цяжкіх псіхічных разстройстваў і залежнасцей<ref name="tg_house_2025" />. Працэдуру ў краіне кантралюе фактычна адзін спецыяліст — псіхіятр [[Аляксандра Кучынская]], чыя адсутнасць на працоўным месцы цалкам паралізуе працэс для ўсіх пацыентаў<ref name="tg_house_2025" />. Адсотак адмоў на пасяджэннях міжведамаснай камісіі беспрэцэдэнтна вырас. У 2023 годзе са 22 чалавек адмову атрымалі 16<ref name="tbelarus_minzdrav">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/minzdrav-ogranichivaet-ts |title=Минздрав ограничивает транс-персон в получении медицинской помощи |publisher=TG House |date=26 снежня 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Зафіксаваныя выпадкі, калі транс-мужчыну, які ўжо афіцыйна змяніў дакументы на мужчынскія, прымусова выклікалі на паўторную камісію для анулявання рашэння і вяртання жаночага маркера, пагражаючы пазбаўленнем бацькоўскіх правоў на чатырох дзяцей<ref name="tg_house_2025" />. Сілавікі праводзяць адрасныя вобыскі ў кватэрах транс-асоб пад маркай пошуку «[[Экстрэмісцкія матэрыялы|экстрэмісцкіх матэрыялаў]]» або «распаўсюджвання парнаграфіі», суправаджаючы гэта фізічным гвалтам і патрабаваннем спыніць медыцынскі пераход<ref name="tg_house_2025" />. У сакавіку 2024 года праваабарончая ініцыятыва [[TG House]], якая дапамагала транс-людзям, была афіцыйна прызнана беларускім судом «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]»<ref name="tg_house_2024" />. == Міжнародная рэакцыя і ацэнкі == Дзеянні беларускіх улад выклікалі рэзкае асуджэнне з боку міжнароднай супольнасці. У красавіку 2026 года група спецыяльных дакладчыкаў і незалежных экспертаў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], уключаючы [[Спецдакладчык ААН па Беларусі|спецдакладчыка па Беларусі]] [[Анаіс Марэн]], апублікавала афіцыйную заяву, у якой назвала закон аб забароне «прапаганды» «небяспечнай эскалацыяй». Эксперты адзначылі, што закон інстытуцыяналізуе дыскрымінацыю, прыраўноўвае праваабарончую дзейнасць да адміністрацыйных правапарушэнняў, абмяжоўвае аўтаномію жанчын і стварае базу для пераследу не толькі ЛГБТК-супольнасці, але і незалежных галасоў у краіне ў цэлым<ref name="un_experts_2026" />. Паводле штогадовага дакладу арганізацыі «[[ILGA-Europe]]» («Rainbow Map»), узровень абароны правоў ЛГБТК-людзей у Беларусі катастрафічна падае. Калі ў 2022 годзе краіна мела рэйтынг 12% (45-е месца), то ў 2026 годзе Беларусь апусцілася на 46-е месца з 49 краін Еўропы, атрымаўшы ўсяго 7% выканання крытэрыяў абароны правоў. Горш за Беларусь сітуацыя ацэньваецца толькі ў [[Арменія|Арменіі]], [[Азербайджан]]ы і [[Расія|Расіі]]<ref name="rainbow_map_2026">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/rainbow-map-2026 |title=Rainbow Map 2026: Беларусь опустилась на 46-е место из 49 стран |publisher=TG House |date=12 мая 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Згодна з картай правоў арганізацыі [[TGEU]], з 32 індыкатараў абароны правоў трансгендарных асоб Беларусь выконвае толькі 5<ref name="rainbow_map_2026" />. == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар= |загаловак=Маскоўскі РУУС горада Мінска. Катаванні затрыманых 9 – 13 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2024 |старонак=71 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2024/06/moskovskoe_ruvd_by.pdf |ref=Маскоўскі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Цэнтральны РУУС г. Мінска. Катаванні затрыманых 9–13 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2024 |старонак=71 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2024/02/report_centr_ruvd_by-1.pdf |ref=Цэнтральны РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Советское РУВД г. Минска. Пытки задержанных в августе 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=58 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/06/report_sov_ruvd_ru.pdf |ref=Савецкі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=“Вы здохнеце тут”. Вязні Акрэсціна сведчаць. Грамадскае расследаванне выпадкаў масавых катаванняў у Цэнтры ізаляцыі правапарушальнікаў горада Мінска 9–14 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=57 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/okrest%D0%B8na_bel.pdf |ref=Вязні Акрэсціна}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Фрунзенскі РУУС г.Мінска. Катаванні затрыманых у жніўні 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=54 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/11/report_frunzenskoye_ruvd_by.pdf |ref=Фрунзенскі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Пытки в Беларуси. Доклад неправительственных организаций в преддверии принятия комитетом против пыток ООН списка вопросов к Республике Беларусь |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=97 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/report-international-committee-on-investigation-of-tortures-in-belarus-2020_ru-1.pdf |ref=Даклад НДА}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Первый международный отчет о реакции государства и предпринимаемых мерах по расследованию массовых пыток 9-13 августа 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=40 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/firstreport2020.pdf |ref=Першая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Второй промежуточный отчет: задержание, условия содержания и обращение с задержанными в сентябре-ноябре 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=32 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_2-1.pdf |ref=Другая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Третий промежуточный отчет: пытки, жестокое, бесчеловечное и унижающее человеческое достоинство обращение в отношении женщин |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=61 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_3-1.pdf |ref=Трэцяя справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Четвертый промежуточный отчет: Условия содержания в местах несвободы с августа 2020 года по май 2021 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=61 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_4-1.pdf |ref=Чацвёртая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларусь: Преступления против человечности. Правовая квалификация преступления режима А. Лукашенко |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=94 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/belarus_prestuplen%D0%B8ya_prot%D0%B8v_chelovechnost%D0%B8_2021-1.pdf |ref=Злачынствы супраць чалавецтва}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларусь: скоординированная политика пыток. Судебно-медицинская экспертиза 50 случаев пыток в период последней диктатуры Европы |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=25 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/belarus_skoord%D0%B8n%D0%B8rovannayaya_pol%D0%B8t%D0%B8ka_pytok-1.pdf |ref=Скаардынаваная палітыка}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларускi удзел у вайне ва Украiне: рэжым i народ. Мы выйшлi за мiр, а трапiлi у турму. Антываенныя дзеяннi грамадзянау i рэакцыя беларускага рэжыма |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/spravazdacha_belaruski-udzel-u-vajne-va-ukraine-rezhym-i-narod_bel-1.pdf |ref=Антываенны супраціў}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=ГУБАЗiК – карны падраздел рэжыму па барацьбе з iншадумствам |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/report-gubop%D0%B8k-bel_compressed.pdf |ref=ГУБАЗіК}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Катаваннi людзей ЛГБТК+ i гамафобная палiтыка рэжыму |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=23 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/05/report_lgbtq_by.pdf |ref=ЛГБТК+}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Правы ЛГБТ у Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Катаванні ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Правы чалавека ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзяржаўная прапаганда]] i2hztopsx3tnuy8h3noxb0rq57e3xtu 5148265 5148263 2026-05-29T10:22:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Дзяржаўная прапаганда]]; дададзена [[Катэгорыя:Прапаганда ў Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5148265 wikitext text/x-wiki '''Пераслед ЛГБТК-супольнасці ў Беларусі (з 2020 года)''' — мэтанакіраваная дзяржаўная палітыка [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], якая характарызуецца сістэматычнай [[Дыскрымінацыя ЛГБТ-людзей|дыскрымінацыяй]], [[Цэнзура|цэнзурай]], прымяненнем гвалту і заканадаўчымі абмежаваннямі ў дачыненні да прадстаўнікоў [[ЛГБТ]]-супольнасці. У перыяд з 2020 па 2026 год [[Рэжым Лукашэнкі|рэжым Аляксандра Лукашэнкі]] перайшоў ад выкарыстання [[Гамафобія|гамафобіі]] як элемента прапаганды да яе прамога інстытуцыянальнага замацавання ў заканадаўстве і сілавых практыках<ref name="tg_house_2025">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/the-monitoring-of-repression-2025 |title=Мониторинг репрессий и дискриминации в отношении ЛГБТК+ сообщества Беларуси в 2025 году |publisher=TG House |date=28 студзеня 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Заканадаўчыя абмежаванні і цэнзура == {{Асноўны артыкул|Цэнзура ў Беларусі}} Інтэграцыя анты-ЛГБТ рыторыкі ў прававое поле пачалася з ініцыятыў [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|Генеральнай пракуратуры Рэспублікі Беларусь]] і асабіста генеральнага пракурора [[Андрэй Іванавіч Швед|Андрэя Шведа]], які ў лютым 2024 года анансаваў увядзенне адказнасці за «прапаганду ненармальных адносін»<ref name="un_experts_2026">{{cite web |url=https://gpress.info/2026/04/17/eksperty-oon-vyrazhayut-obespokoennost-zakonom-napravlennym-protiv-lgbt/ |title=Эксперты ООН выражают обеспокоенность законом, направленным против ЛГБТ |publisher=Gpress |date=17 красавіка 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У сакавіку 2024 года [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]] унесла змены ў інструкцыю аб ацэнцы эратычнай прадукцыі. Згодна з новай рэдакцыяй, дэманстрацыя «нетрадыцыйных палавых адносін», да якіх улады аднеслі [[Гомасексуальнасць|гомасексуальнасць]], [[Бісексуальнасць|бісексуальнасць]], [[Трансгендарнасць|трансгендарнасць]] і [[Поліаморыя|поліаморыю]], была прыраўнаваная да [[Парнаграфія|парнаграфіі]]<ref name="tg_house_2024">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/the-monitoring-of-repression-2024 |title=Мониторинг репрессий и дискриминации в отношении ЛГБТК+ сообщества Беларуси в 2024 году |publisher=TG House |date=28 студзеня 2025 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Гэта дало праваахоўным органам падставы выкарыстоўваць крымінальны артыкул 343 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]] (распаўсюджванне парнаграфічных матэрыялаў) для пераследу квір-люзей<ref name="tg_house_2024" />. У ліпені 2025 года ў Закон «Аб правах дзіцяці» былі ўнесены папраўкі, якія ўступілі ў сілу ў студзені 2026 года. Змены забаранілі інфармацыю, якая «дыскрэдытуе інстытут сям'і» і накіравана на «прапаганду гомасексуальных адносін, змены полу, педафіліі і бяздзетнасці»<ref name="tg_house_2025" />. Апагеем інстытуцыяналізацыі гамафобіі стала прыняцце 2 красавіка 2026 года [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Саветам Рэспублікі]] законапраекта, які дапоўніў [[Кодэкс Рэспублікі Беларусь аб адміністрацыйных правапарушэннях|Кодэкс аб адміністрацыйных правапарушэннях]] артыкулам 19.16 — «Прапаганда гомасексуальных адносін, змены полу, бяздзетнасці і педафіліі»<ref name="gpress_2_april_2026">{{cite web |url=https://gpress.info/2026/04/02/sovet-respubliki-nakazanie-za-propagandu-gomoseksualnyh-otnosheniy/ |title=Совет Республики одобрил наказание за «пропаганду гомосексуальных отношений» |publisher=Gpress |date=2 красавіка 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Закон прадугледжвае гіганцкія штрафы за любое пазітыўнае ці нейтральнае асвятленне ЛГБТК-тэматыкі: да 20 базавых велічынь для фізічных асоб і да 7400 беларускіх рублёў (каля 2250 долараў ЗША) для юрыдычных асоб<ref name="gpress_19_oct_2023">{{cite web |url=https://news.zerkalo.io/life/51913.html |title=BELPOL: за «пропаганду» ЛГБТ белорусов предлагают штрафовать на сумму до 7400 рублей |publisher=[[Zerkalo.io]] |date=19 кастрычніка 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У выпадку, калі інфармацыя даступная непаўналетнім, прадугледжаны [[Адміністрацыйны арышт|адміністрацыйны арышт]] да 15 сутак або грамадскія працы<ref name="un_experts_2026" />. Праваабаронцы адзначаюць, што паняцце «прапаганда» ў законе не мае дакладных крытэрыяў, што дазваляе ўладам караць за любыя формы самавыяўлення або праваабарончую дзейнасць<ref name="tg_house_2025" />. Паралельна з заканадаўчымі зменамі [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства інфармацыі]] разгарнула маштабную кампанію цэнзуры. Ужо ў красавіку 2023 года ведамства разаслала кнігавыдаўцам каля 500 лістоў з пагрозамі прымяніць санкцыі за продаж літаратуры з ЛГБТК-тэматыкай<ref name="tbelarus_18_april">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/razoslali-pisma-zapret-knig-lgbt |title=Власти Беларуси разослали 500 писем с угрозами за продажу книг с ЛГБТ-тематикой |publisher=TG House |date=18 красавіка 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У выніку з крам зніклі творы сусветна вядомых аўтараў, такіх як [[Мадлен Мілер]] («Спеў Ахіла»), [[Ханья Янагіхара]] («Маленькае жыццё») і [[Джэймс Болдуін]]<ref name="euroradio_books">{{cite web |url=https://euroradio.fm/ru/belorusskie-magaziny-ubirayut-s-polok-knigi-s-propagandoy-lgbt |title=Белорусские магазины убирают с полок книги с "пропагандой ЛГБТ" |publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрарадыё]] |date=16 лістапада 2024 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Пазней была створана спецыяльная [[Рэспубліканская камісія па правядзенні ацэнкі сімволікі]], якая пачала афіцыйна ўносіць мастацкія кнігі ў спіс выданняў, што «наносяць шкоду нацыянальным інтарэсам» - туды трапілі раманы «[[Лета ў піянерскім гальштуку]]», «Дзікія хлопчыкі» [[Уільям Бероуз|Уільяма Бероўза]] і дзясяткі іншых)<ref name="lrt_books">{{cite web |url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2578824/v-belorusskom-perechne-zapreshchennykh-knig-uzhe-bol-she-sta-izdanii |title=В белорусском перечне запрещенных книг уже больше ста изданий |publisher=[[Lietuvos nacionalinis radijas ir televizija|LRT]] |date=1 чэрвеня 2025 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref><ref name="pozirk_books">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20260526163521/https://pozirk.online/ru/news/189297/ |title=В Беларуси запрещено еще 17 книг, в том числе любовные романы и фентези |publisher=Позірк |date=26 мая 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Дзяржаўная прапаганда і рыторыка службовых асоб == Вядучыя прадстаўнікі рэжыму выкарыстоўваюць агрэсіўную і зневажальную рыторыку ў адносінах да ЛГБТК-супольнасці, каб апраўдаць уласныя рэпрэсіўныя дзеянні і дыскрэдытаваць краіны Захаду. [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] неаднаразова публічна абражаў прадстаўнікоў ЛГБТК+. У сакавіку 2023 года падчас паслання да народа ён назваў геяў «вычварэнцамі» і «апошняй мярзотай», пры гэтым прызнаўшы, што яны ёсць нават ва ўрадзе і адміністрацыі, дадаўшы: «Дай бог не геям так працаваць, як яны... Залатыя людзі»<ref name="zerkalo_luka_2023">{{cite web |url=https://news.zerkalo.io/life/35880.html |title=Лукашенко рассказал о геях среди белорусских чиновников и охарактеризовал их работу |publisher=[[Zerkalo.io]] |date=31 сакавіка 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Адказнасць за з'яўленне лесбіянак ён усклаў выключна на мужчын<ref name="zerkalo_luka_2023" />. Пазней ён называў моду на «нетрадыцыйную сям'ю» часткай «глабальнага праекта супраць чалавецтва»<ref name="prismatica_jan_2026">{{cite web |url=https://prismatica.community/en-us/statements/january-2026 |title=Belarus LGBTQI+ rights statement (January 2026) |publisher=Prismatica |date=2026 |lang=en |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Старшыня Савета Рэспублікі [[Наталля Іванаўна Качанава|Наталля Качанава]] яшчэ ў канцы 2022 года ініцыявала стварэнне закона аб забароне «прапаганды», заявіўшы, што краіна павінна абараняць традыцыі [[Праваслаўе ў Беларусі|праваслаўя]] і сям'і<ref name="belta_kochanova">{{cite web |url=https://belta.by/society/view/zakon-o-zaprete-propagandy-lgbt-mozhet-pojavitsja-v-belarusi-542513-2022/ |title=Закон о запрете пропаганды ЛГБТ может появиться в Беларуси |publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БЕЛТА]] |date=29 снежня 2022 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Глава Адміністрацыі прэзідэнта [[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрый Крутой]] у лістападзе 2024 года назваў заходнія каштоўнасці «поўным маральным раскладаннем і дэградацыяй», абураючыся тым, што дзецям прапануюць «удзельнічаць у нейкіх ЛГБТ-пераходах» і падтрымліваць ідэі [[Чайлдфры|чайлдфры]]<ref name="tg_house_2024" />. Дзяржаўныя СМІ, такія як газеты вытворчасці «[[Беларусь сёння]]» і тэлеканалы, штотыдзень выпускаюць дзясяткі матэрыялаў, дзе ЛГБТК-тэматыка ставіцца ў адзін шэраг з [[Неанацызм|неанацызмам]], [[Наркаманія|наркаманіяй]] і [[Сатанізм|сатанізмам]]. [[Дзяржаўная прапаганда ў Беларусі|Прапагандысты]], напрыклад, [[Рыгор Юр’евіч Азаронак|Рыгор Азаронак]] і [[Андрэй Мукавозчык]], а таксама прарасійскія актывісты, як [[Вольга Бондарава]], выкарыстоўваюць адкрытую мову варожасці. Так, у эфіры дзяржтэлебачання ў красавіку 2026 года Азаронак наўпрост апраўдваў ізаляцыю і гвалт, заяўляючы: «Я б іх саджаў», на што яго калега [[Людміла Гладкая]] з усмешкай дадала: «Я б іх расстрэльвала»<ref name="prismatica_april_2026">{{cite web |url=https://prismatica.community/en-us/statements/april-may-2026 |title=Belarus LGBTQI+ rights statement (April - May 2026) |publisher=Prismatica |date=2026 |lang=en |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Рэпрэсіі, гвалт і ўмовы ўтрымання == {{Асноўны артыкул|Катаванні ў Беларусі (з 2020 года)}} Спробы мірных пратэстаў і грамадзянскай актыўнасці жорстка душацца сілавымі структурамі. З 2023 года праваабаронцы фіксуюць масавыя рэйды на закрытыя квір-вечарынкі. У прыватнасці, у 2025 годзе [[АМАП (Беларусь)|АМАП]] уварваўся ў мінскі клуб «[[Рэактар (клуб)|Рэактар]]», дзе затрымаў да 15 чалавек. Людзей вымушалі класціся на падлогу, абражалі, пасля чаго судзілі за «дробнае хуліганства»<ref name="tg_house_2025" />. [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй]] (ГУБАЗіК) актыўна выкарыстоўвае практыку падстаўных спатканняў: сілавікі рэгіструюцца ў дадатках для знаёмстваў, напрыклад, [[Hornet]], прызначаюць сустрэчы, пасля чаго праводзяць затрыманні, правяраюць тэлефоны, шантажуюць ахвяр і схіляюць да супрацоўніцтва<ref name="tg_house_2025" />. Ва ўмовах турэмнага зняволення ЛГБТК-людзі трапляюць у катэгорыю «[[Нізкі сацыяльны статус|нізкага сацыяльнага статусу]]». Як сведчаць былыя палітвязні, напрыклад, блогер [[Вадзім Ермашук]] (вядомы як Vadimati), які адбыў тры гады ў [[Бабруйская калонія|Бабруйскай калоніі]], сілавікі мэтанакіравана ізалююць такіх асоб, падвяргаюць іх здзекам з боку сукамернікаў і адміністрацыі, прымушаюць выконваць найбольш брудную працу і адмаўляюць у медыцынскай дапамозе<ref name="tg_house_2025" />. === Сексуалізаваны гвалт і пагрозы === {{Асноўны артыкул|Сексуальны гвалт}} Сексуалізаваны гвалт і пагрозы яго прымянення сталі адным з інструментаў псіхалагічнага і фізічнага катавання ЛГБТК-людзей у ізалятарах і пастарунках. У дачыненні да затрыманых, чыя знешнасць ці атрыбутыка (напрыклад, пафарбаваныя пазногці, дэталі адзення ці прычоска) успрымаліся сілавікамі як маркеры прыналежнасці да квір-супольнасці, сістэматычна ўжываліся пагрозы [[Згвалтаванне|згвалтавання]] [[Гумовая дубінка|міліцэйскімі дубінкамі]] (напрыклад, з выкарыстаннем такіх фраз, як «зробім цябе геем», «зараз дубінкі ў жопу табе будзем засоўваць»){{sfn|ЛГБТК+|2023|с=17, 19}}. Падобныя пагрозы інтэрпрэтаваліся ахвярамі як рэальныя, паколькі яны суправаджаліся жорсткім фізічным [[Збіццё|збіццём]], прымусовым распрананнем падчас даглядаў і бесперапыннымі абразамі («[[пятух (абраза)|петухі]]», «[[підар|підары]]»). Паводле дадзеных [[Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па правах чалавека|УВКПЧ ААН]], медыцынскія запісы пацвярджаюць наяўнасць у некаторых затрыманых мужчын траўм геніталій, што сведчыць пра практычную рэалізацыю гэтых пагроз{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=20}}. Асаблівай рызыцы падвяргаюцца [[Трансгендарнасць|трансгендарныя]] і небінарныя асобы. Праваабаронцы задакументавалі выпадак у верасні 2024 года, калі падчас затрыманні транс-жанчыны супрацоўнікі праваахоўных органаў прымянілі да яе фізічную сілу і [[Псіхалагічны гвалт|псіхалагічны гвалт]], якія суправаджаліся выключна трансфобнымі абразамі. У аддзяленні міліцыі яна падвергнулася жорсткаму абыходжанню: яе збівалі, цягалі па падлозе ў [[Кайданкі|кайданках]], а сілавікі адкрыта пагражалі ёй згвалтаваннем у выпадку непадпарадкавання<ref name="tg_house_2024" />. Паведамляецца, што падобныя пагрозы сексуальным гвалтам рэгулярна прымяняюцца таксама да затрыманых квір- і фемінісцкіх актывістаў падчас допытаў і ператрусаў<ref name="prismatica_autumn_2024">{{cite web |url=https://prismatica.community/en-us/statements/autumn-2024 |title=Belarus LGBTQI+ rights statement (Autumn 2024) |publisher=Prismatica |date=2024 |lang=en |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. === Прымусовы аўтынг і ціск праз працу, вучобу і сваякоў === {{Асноўны артыкул|Аўтынг}} Адным з самых жорсткіх метадаў псіхалагічнага катавання стаў прымусовы [[Аўтынг|аўтынг]] (публічнае разгалошванне інфармацыі пра [[Сексуальная арыентацыя|сексуальную арыентацыю]] ці [[Гендарная ідэнтычнасць|гендарную ідэнтычнасць]] чалавека без яго згоды) і [[Доксінг|доксінг]]. Яны сталі аднымі з асноўных інструментаў ціску з боку ГУБАЗіК і КДБ <ref name="wp_kgb">{{cite web |url=https://gpress.info/2026/04/03/the-washington-post-osvetil-antilgbtk-zakon-v-belarusi/ |title=The Washington Post осветил «антиЛГБТК+» закон в Беларуси |publisher=Gpress |date=3 красавіка 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=8}}. Пры затрыманнях сілавікі атрымліваюць доступ да асабістых перапісак і фотаздымкаў у тэлефонах, пасля чаго пагражаюць апублікаваць інтымныя матэрыялы ў праўладных Telegram-каналах у выпадку адмовы ад супрацоўніцтва або запісу «[[Пакаяннае відэа|пакаяннага відэа]]»<ref name="tg_house_2024">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/the-monitoring-of-repression-2024 |title=Мониторинг репрессий и дискриминации в отношении ЛГБТК+ сообщества Беларуси в 2024 году |publisher=TG House |date=28 студзеня 2025 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=8}}. У канцы 2022 года сілавікі затрымалі стыліста Ігара Кароліка: пасля фізічнага гвалту яго прымусілі запісаць відэа, на якім ён абражае сябе крымінальным жаргонам і «прызнаецца» ў гомасексуальнасці. Відэа было апублікавана з подпісам «ГУБАЗ не пацерпіць петушыную-фашысцкую мразь»{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=9}}. У верасні 2023 года прапагандыст [[Рыгор Юр’евіч Азаронак|Рыгор Азаронак]] здзейсніў публічны аўтынг маладога чалавека Андрэя Гулеўскага, які выпадкова ўбачыў яго ў спартзале і напісаў пра гэта ў сацсетках. На хлопца завялі крымінальную справу, паказалі ў тэлеэфіры яго [[Ню-фота|інтымныя фота]] і [[Сексуальныя цацкі|цацкі]], а Азаронак асабіста праводзіў з ім «выхаваўчую гутарку» на камеру<ref name="parniplus_azarenok">{{cite web |url=https://parniplus.com/news/azarenok-obychnyj-grazhdanin-i-mirovoj-auting-chto-obshhego/ |title=Азаренок, невинная шутка и публичный аутинг — что общего? |publisher=ParniPlus |date=15 верасня 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Гэтая практыка працягнулася і пазней. Блогер і [[Палітычны зняволены|палітвязень]] Вадзім Ермашук (Vadimati) пасля адмовы супрацоўнічаць з уладамі сутыкнуўся з тым, што сілавікі апублікавалі ў сеціве яго інтымныя матэрыялы, што прывяло да маштабнага грамадскага аўтынгу і сур'ёзных псіхалагічных наступстваў падчас адбыцця ім пакарання ў калоніі<ref name="tg_house_2024" />. Аналагічнаму доксінгу ў 2025 годзе падвергнулася квір-жанчына Яна Стасяловіч, чые асабістыя дадзеныя і дэталі прыватнага жыцця былі апублікаваныя рэсурсамі ГУБАЗіК з мэтай публічнага прыніжэння<ref name="tg_house_2025" />. Інфармацыя пра прыналежнасць да ЛГБТК-супольнасці таксама мэтанакіравана выкарыстоўваецца як падстава для звальненняў і адлічэнняў. Праваабаронцы фіксуюць выпадкі, калі сілавікі і адміністрацыі ўстаноў дзейнічаюць сумесна супраць такіх людзей. У ліпені 2024 года транс-мужчына, які працаваў настаўнікам, быў затрыманы і падвергнуты прыніжэнням, пасля чаго пад ціскам [[Пракуратура|пракуратуры]] яго звольнілі з адукацыйнай установы<ref name="tg_house_2024" />. У верасні таго ж года транс-жанчыну затрымалі прама падчас лекцыі. Пераслед быў ініцыяваны сілавымі органамі пасля звароту адміністрацыі [[Вышэйшая навучальная ўстанова|ВНУ]], выкладчыкі якой патрабавалі ад студэнткі спыніць [[Трансгендарны пераход|гендарны пераход]]. Пасля [[Адміністрацыйны арышт|адміністрацыйнага арышту]] яе адлічылі<ref name="tg_house_2024" />. Акрамя таго, сілавыя структуры выкарыстоўваюць інфармацыю пра сексуальную арыентацыю для ціску на сваякоў тых квір-люзей, якія паспелі эміграваць з Беларусі. У 2025 годзе былі зафіксаваныя выпадкі, калі міліцыя неаднаразова прыходзіла з ператрусамі да бацькоў транс-асоб, праводзіла допыты суседзяў, патрабавала паведаміць месцазнаходжанне эмігрантаў і даць доступ да іх сацыяльных сетак, а таксама пагражала бацькам выклікамі на «прафілактычныя гутаркі» ў выпадку адмовы дапамагаць сілавікам<ref name="tg_house_2025" />. == Парушэнне правоў трансгендарных людзей == Палажэнне [[Трансгендарнасць|трансгендарных людзей]] у Беларусі стала крытычным. Юрыдычны і медыцынскі [[Трансгендарны пераход|трансгендарны пераход]] фармальна не забаронены, аднак дзяржава максімальна ўскладніла гэты працэс. У верасні 2025 года [[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь|Міністэрства аховы здароўя]] змяніла склад камісіі па карэкцыі полу: з яе быў выключаны ўрач-сексолаг, а яго месца заняў псіхіятр-нарколаг. Праваабаронцы расцанілі гэта як афіцыйную паталагізацыю трансгендарнасці і прыраўноўванне яе да цяжкіх псіхічных разстройстваў і залежнасцей<ref name="tg_house_2025" />. Працэдуру ў краіне кантралюе фактычна адзін спецыяліст — псіхіятр [[Аляксандра Кучынская]], чыя адсутнасць на працоўным месцы цалкам паралізуе працэс для ўсіх пацыентаў<ref name="tg_house_2025" />. Адсотак адмоў на пасяджэннях міжведамаснай камісіі беспрэцэдэнтна вырас. У 2023 годзе са 22 чалавек адмову атрымалі 16<ref name="tbelarus_minzdrav">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/minzdrav-ogranichivaet-ts |title=Минздрав ограничивает транс-персон в получении медицинской помощи |publisher=TG House |date=26 снежня 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Зафіксаваныя выпадкі, калі транс-мужчыну, які ўжо афіцыйна змяніў дакументы на мужчынскія, прымусова выклікалі на паўторную камісію для анулявання рашэння і вяртання жаночага маркера, пагражаючы пазбаўленнем бацькоўскіх правоў на чатырох дзяцей<ref name="tg_house_2025" />. Сілавікі праводзяць адрасныя вобыскі ў кватэрах транс-асоб пад маркай пошуку «[[Экстрэмісцкія матэрыялы|экстрэмісцкіх матэрыялаў]]» або «распаўсюджвання парнаграфіі», суправаджаючы гэта фізічным гвалтам і патрабаваннем спыніць медыцынскі пераход<ref name="tg_house_2025" />. У сакавіку 2024 года праваабарончая ініцыятыва [[TG House]], якая дапамагала транс-людзям, была афіцыйна прызнана беларускім судом «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]»<ref name="tg_house_2024" />. == Міжнародная рэакцыя і ацэнкі == Дзеянні беларускіх улад выклікалі рэзкае асуджэнне з боку міжнароднай супольнасці. У красавіку 2026 года група спецыяльных дакладчыкаў і незалежных экспертаў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], уключаючы [[Спецдакладчык ААН па Беларусі|спецдакладчыка па Беларусі]] [[Анаіс Марэн]], апублікавала афіцыйную заяву, у якой назвала закон аб забароне «прапаганды» «небяспечнай эскалацыяй». Эксперты адзначылі, што закон інстытуцыяналізуе дыскрымінацыю, прыраўноўвае праваабарончую дзейнасць да адміністрацыйных правапарушэнняў, абмяжоўвае аўтаномію жанчын і стварае базу для пераследу не толькі ЛГБТК-супольнасці, але і незалежных галасоў у краіне ў цэлым<ref name="un_experts_2026" />. Паводле штогадовага дакладу арганізацыі «[[ILGA-Europe]]» («Rainbow Map»), узровень абароны правоў ЛГБТК-людзей у Беларусі катастрафічна падае. Калі ў 2022 годзе краіна мела рэйтынг 12% (45-е месца), то ў 2026 годзе Беларусь апусцілася на 46-е месца з 49 краін Еўропы, атрымаўшы ўсяго 7% выканання крытэрыяў абароны правоў. Горш за Беларусь сітуацыя ацэньваецца толькі ў [[Арменія|Арменіі]], [[Азербайджан]]ы і [[Расія|Расіі]]<ref name="rainbow_map_2026">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/rainbow-map-2026 |title=Rainbow Map 2026: Беларусь опустилась на 46-е место из 49 стран |publisher=TG House |date=12 мая 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Згодна з картай правоў арганізацыі [[TGEU]], з 32 індыкатараў абароны правоў трансгендарных асоб Беларусь выконвае толькі 5<ref name="rainbow_map_2026" />. == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар= |загаловак=Маскоўскі РУУС горада Мінска. Катаванні затрыманых 9 – 13 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2024 |старонак=71 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2024/06/moskovskoe_ruvd_by.pdf |ref=Маскоўскі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Цэнтральны РУУС г. Мінска. Катаванні затрыманых 9–13 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2024 |старонак=71 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2024/02/report_centr_ruvd_by-1.pdf |ref=Цэнтральны РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Советское РУВД г. Минска. Пытки задержанных в августе 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=58 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/06/report_sov_ruvd_ru.pdf |ref=Савецкі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=“Вы здохнеце тут”. Вязні Акрэсціна сведчаць. Грамадскае расследаванне выпадкаў масавых катаванняў у Цэнтры ізаляцыі правапарушальнікаў горада Мінска 9–14 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=57 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/okrest%D0%B8na_bel.pdf |ref=Вязні Акрэсціна}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Фрунзенскі РУУС г.Мінска. Катаванні затрыманых у жніўні 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=54 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/11/report_frunzenskoye_ruvd_by.pdf |ref=Фрунзенскі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Пытки в Беларуси. Доклад неправительственных организаций в преддверии принятия комитетом против пыток ООН списка вопросов к Республике Беларусь |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=97 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/report-international-committee-on-investigation-of-tortures-in-belarus-2020_ru-1.pdf |ref=Даклад НДА}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Первый международный отчет о реакции государства и предпринимаемых мерах по расследованию массовых пыток 9-13 августа 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=40 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/firstreport2020.pdf |ref=Першая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Второй промежуточный отчет: задержание, условия содержания и обращение с задержанными в сентябре-ноябре 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=32 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_2-1.pdf |ref=Другая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Третий промежуточный отчет: пытки, жестокое, бесчеловечное и унижающее человеческое достоинство обращение в отношении женщин |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=61 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_3-1.pdf |ref=Трэцяя справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Четвертый промежуточный отчет: Условия содержания в местах несвободы с августа 2020 года по май 2021 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=61 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_4-1.pdf |ref=Чацвёртая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларусь: Преступления против человечности. Правовая квалификация преступления режима А. Лукашенко |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=94 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/belarus_prestuplen%D0%B8ya_prot%D0%B8v_chelovechnost%D0%B8_2021-1.pdf |ref=Злачынствы супраць чалавецтва}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларусь: скоординированная политика пыток. Судебно-медицинская экспертиза 50 случаев пыток в период последней диктатуры Европы |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=25 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/belarus_skoord%D0%B8n%D0%B8rovannayaya_pol%D0%B8t%D0%B8ka_pytok-1.pdf |ref=Скаардынаваная палітыка}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларускi удзел у вайне ва Украiне: рэжым i народ. Мы выйшлi за мiр, а трапiлi у турму. Антываенныя дзеяннi грамадзянау i рэакцыя беларускага рэжыма |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/spravazdacha_belaruski-udzel-u-vajne-va-ukraine-rezhym-i-narod_bel-1.pdf |ref=Антываенны супраціў}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=ГУБАЗiК – карны падраздел рэжыму па барацьбе з iншадумствам |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/report-gubop%D0%B8k-bel_compressed.pdf |ref=ГУБАЗіК}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Катаваннi людзей ЛГБТК+ i гамафобная палiтыка рэжыму |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=23 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/05/report_lgbtq_by.pdf |ref=ЛГБТК+}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Правы ЛГБТ у Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Катаванні ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Правы чалавека ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Прапаганда ў Беларусі]] sksct7efrau1xizh6eubmkvjjxypw43 5148266 5148265 2026-05-29T10:23:48Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Сексуалізаваны гвалт і пагрозы */ 5148266 wikitext text/x-wiki '''Пераслед ЛГБТК-супольнасці ў Беларусі (з 2020 года)''' — мэтанакіраваная дзяржаўная палітыка [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]], якая характарызуецца сістэматычнай [[Дыскрымінацыя ЛГБТ-людзей|дыскрымінацыяй]], [[Цэнзура|цэнзурай]], прымяненнем гвалту і заканадаўчымі абмежаваннямі ў дачыненні да прадстаўнікоў [[ЛГБТ]]-супольнасці. У перыяд з 2020 па 2026 год [[Рэжым Лукашэнкі|рэжым Аляксандра Лукашэнкі]] перайшоў ад выкарыстання [[Гамафобія|гамафобіі]] як элемента прапаганды да яе прамога інстытуцыянальнага замацавання ў заканадаўстве і сілавых практыках<ref name="tg_house_2025">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/the-monitoring-of-repression-2025 |title=Мониторинг репрессий и дискриминации в отношении ЛГБТК+ сообщества Беларуси в 2025 году |publisher=TG House |date=28 студзеня 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Заканадаўчыя абмежаванні і цэнзура == {{Асноўны артыкул|Цэнзура ў Беларусі}} Інтэграцыя анты-ЛГБТ рыторыкі ў прававое поле пачалася з ініцыятыў [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|Генеральнай пракуратуры Рэспублікі Беларусь]] і асабіста генеральнага пракурора [[Андрэй Іванавіч Швед|Андрэя Шведа]], які ў лютым 2024 года анансаваў увядзенне адказнасці за «прапаганду ненармальных адносін»<ref name="un_experts_2026">{{cite web |url=https://gpress.info/2026/04/17/eksperty-oon-vyrazhayut-obespokoennost-zakonom-napravlennym-protiv-lgbt/ |title=Эксперты ООН выражают обеспокоенность законом, направленным против ЛГБТ |publisher=Gpress |date=17 красавіка 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У сакавіку 2024 года [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]] унесла змены ў інструкцыю аб ацэнцы эратычнай прадукцыі. Згодна з новай рэдакцыяй, дэманстрацыя «нетрадыцыйных палавых адносін», да якіх улады аднеслі [[Гомасексуальнасць|гомасексуальнасць]], [[Бісексуальнасць|бісексуальнасць]], [[Трансгендарнасць|трансгендарнасць]] і [[Поліаморыя|поліаморыю]], была прыраўнаваная да [[Парнаграфія|парнаграфіі]]<ref name="tg_house_2024">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/the-monitoring-of-repression-2024 |title=Мониторинг репрессий и дискриминации в отношении ЛГБТК+ сообщества Беларуси в 2024 году |publisher=TG House |date=28 студзеня 2025 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Гэта дало праваахоўным органам падставы выкарыстоўваць крымінальны артыкул 343 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]] (распаўсюджванне парнаграфічных матэрыялаў) для пераследу квір-люзей<ref name="tg_house_2024" />. У ліпені 2025 года ў Закон «Аб правах дзіцяці» былі ўнесены папраўкі, якія ўступілі ў сілу ў студзені 2026 года. Змены забаранілі інфармацыю, якая «дыскрэдытуе інстытут сям'і» і накіравана на «прапаганду гомасексуальных адносін, змены полу, педафіліі і бяздзетнасці»<ref name="tg_house_2025" />. Апагеем інстытуцыяналізацыі гамафобіі стала прыняцце 2 красавіка 2026 года [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Саветам Рэспублікі]] законапраекта, які дапоўніў [[Кодэкс Рэспублікі Беларусь аб адміністрацыйных правапарушэннях|Кодэкс аб адміністрацыйных правапарушэннях]] артыкулам 19.16 — «Прапаганда гомасексуальных адносін, змены полу, бяздзетнасці і педафіліі»<ref name="gpress_2_april_2026">{{cite web |url=https://gpress.info/2026/04/02/sovet-respubliki-nakazanie-za-propagandu-gomoseksualnyh-otnosheniy/ |title=Совет Республики одобрил наказание за «пропаганду гомосексуальных отношений» |publisher=Gpress |date=2 красавіка 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Закон прадугледжвае гіганцкія штрафы за любое пазітыўнае ці нейтральнае асвятленне ЛГБТК-тэматыкі: да 20 базавых велічынь для фізічных асоб і да 7400 беларускіх рублёў (каля 2250 долараў ЗША) для юрыдычных асоб<ref name="gpress_19_oct_2023">{{cite web |url=https://news.zerkalo.io/life/51913.html |title=BELPOL: за «пропаганду» ЛГБТ белорусов предлагают штрафовать на сумму до 7400 рублей |publisher=[[Zerkalo.io]] |date=19 кастрычніка 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У выпадку, калі інфармацыя даступная непаўналетнім, прадугледжаны [[Адміністрацыйны арышт|адміністрацыйны арышт]] да 15 сутак або грамадскія працы<ref name="un_experts_2026" />. Праваабаронцы адзначаюць, што паняцце «прапаганда» ў законе не мае дакладных крытэрыяў, што дазваляе ўладам караць за любыя формы самавыяўлення або праваабарончую дзейнасць<ref name="tg_house_2025" />. Паралельна з заканадаўчымі зменамі [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства інфармацыі]] разгарнула маштабную кампанію цэнзуры. Ужо ў красавіку 2023 года ведамства разаслала кнігавыдаўцам каля 500 лістоў з пагрозамі прымяніць санкцыі за продаж літаратуры з ЛГБТК-тэматыкай<ref name="tbelarus_18_april">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/razoslali-pisma-zapret-knig-lgbt |title=Власти Беларуси разослали 500 писем с угрозами за продажу книг с ЛГБТ-тематикой |publisher=TG House |date=18 красавіка 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У выніку з крам зніклі творы сусветна вядомых аўтараў, такіх як [[Мадлен Мілер]] («Спеў Ахіла»), [[Ханья Янагіхара]] («Маленькае жыццё») і [[Джэймс Болдуін]]<ref name="euroradio_books">{{cite web |url=https://euroradio.fm/ru/belorusskie-magaziny-ubirayut-s-polok-knigi-s-propagandoy-lgbt |title=Белорусские магазины убирают с полок книги с "пропагандой ЛГБТ" |publisher=[[Еўрапейскае радыё для Беларусі|Еўрарадыё]] |date=16 лістапада 2024 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Пазней была створана спецыяльная [[Рэспубліканская камісія па правядзенні ацэнкі сімволікі]], якая пачала афіцыйна ўносіць мастацкія кнігі ў спіс выданняў, што «наносяць шкоду нацыянальным інтарэсам» - туды трапілі раманы «[[Лета ў піянерскім гальштуку]]», «Дзікія хлопчыкі» [[Уільям Бероуз|Уільяма Бероўза]] і дзясяткі іншых)<ref name="lrt_books">{{cite web |url=https://www.lrt.lt/ru/novosti/17/2578824/v-belorusskom-perechne-zapreshchennykh-knig-uzhe-bol-she-sta-izdanii |title=В белорусском перечне запрещенных книг уже больше ста изданий |publisher=[[Lietuvos nacionalinis radijas ir televizija|LRT]] |date=1 чэрвеня 2025 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref><ref name="pozirk_books">{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20260526163521/https://pozirk.online/ru/news/189297/ |title=В Беларуси запрещено еще 17 книг, в том числе любовные романы и фентези |publisher=Позірк |date=26 мая 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Дзяржаўная прапаганда і рыторыка службовых асоб == Вядучыя прадстаўнікі рэжыму выкарыстоўваюць агрэсіўную і зневажальную рыторыку ў адносінах да ЛГБТК-супольнасці, каб апраўдаць уласныя рэпрэсіўныя дзеянні і дыскрэдытаваць краіны Захаду. [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандр Лукашэнка]] неаднаразова публічна абражаў прадстаўнікоў ЛГБТК+. У сакавіку 2023 года падчас паслання да народа ён назваў геяў «вычварэнцамі» і «апошняй мярзотай», пры гэтым прызнаўшы, што яны ёсць нават ва ўрадзе і адміністрацыі, дадаўшы: «Дай бог не геям так працаваць, як яны... Залатыя людзі»<ref name="zerkalo_luka_2023">{{cite web |url=https://news.zerkalo.io/life/35880.html |title=Лукашенко рассказал о геях среди белорусских чиновников и охарактеризовал их работу |publisher=[[Zerkalo.io]] |date=31 сакавіка 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Адказнасць за з'яўленне лесбіянак ён усклаў выключна на мужчын<ref name="zerkalo_luka_2023" />. Пазней ён называў моду на «нетрадыцыйную сям'ю» часткай «глабальнага праекта супраць чалавецтва»<ref name="prismatica_jan_2026">{{cite web |url=https://prismatica.community/en-us/statements/january-2026 |title=Belarus LGBTQI+ rights statement (January 2026) |publisher=Prismatica |date=2026 |lang=en |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Старшыня Савета Рэспублікі [[Наталля Іванаўна Качанава|Наталля Качанава]] яшчэ ў канцы 2022 года ініцыявала стварэнне закона аб забароне «прапаганды», заявіўшы, што краіна павінна абараняць традыцыі [[Праваслаўе ў Беларусі|праваслаўя]] і сям'і<ref name="belta_kochanova">{{cite web |url=https://belta.by/society/view/zakon-o-zaprete-propagandy-lgbt-mozhet-pojavitsja-v-belarusi-542513-2022/ |title=Закон о запрете пропаганды ЛГБТ может появиться в Беларуси |publisher=[[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БЕЛТА]] |date=29 снежня 2022 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Глава Адміністрацыі прэзідэнта [[Дзмітрый Мікалаевіч Крутой|Дзмітрый Крутой]] у лістападзе 2024 года назваў заходнія каштоўнасці «поўным маральным раскладаннем і дэградацыяй», абураючыся тым, што дзецям прапануюць «удзельнічаць у нейкіх ЛГБТ-пераходах» і падтрымліваць ідэі [[Чайлдфры|чайлдфры]]<ref name="tg_house_2024" />. Дзяржаўныя СМІ, такія як газеты вытворчасці «[[Беларусь сёння]]» і тэлеканалы, штотыдзень выпускаюць дзясяткі матэрыялаў, дзе ЛГБТК-тэматыка ставіцца ў адзін шэраг з [[Неанацызм|неанацызмам]], [[Наркаманія|наркаманіяй]] і [[Сатанізм|сатанізмам]]. [[Дзяржаўная прапаганда ў Беларусі|Прапагандысты]], напрыклад, [[Рыгор Юр’евіч Азаронак|Рыгор Азаронак]] і [[Андрэй Мукавозчык]], а таксама прарасійскія актывісты, як [[Вольга Бондарава]], выкарыстоўваюць адкрытую мову варожасці. Так, у эфіры дзяржтэлебачання ў красавіку 2026 года Азаронак наўпрост апраўдваў ізаляцыю і гвалт, заяўляючы: «Я б іх саджаў», на што яго калега [[Людміла Гладкая]] з усмешкай дадала: «Я б іх расстрэльвала»<ref name="prismatica_april_2026">{{cite web |url=https://prismatica.community/en-us/statements/april-may-2026 |title=Belarus LGBTQI+ rights statement (April - May 2026) |publisher=Prismatica |date=2026 |lang=en |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Рэпрэсіі, гвалт і ўмовы ўтрымання == {{Асноўны артыкул|Катаванні ў Беларусі (з 2020 года)}} Спробы мірных пратэстаў і грамадзянскай актыўнасці жорстка душацца сілавымі структурамі. З 2023 года праваабаронцы фіксуюць масавыя рэйды на закрытыя квір-вечарынкі. У прыватнасці, у 2025 годзе [[АМАП (Беларусь)|АМАП]] уварваўся ў мінскі клуб «[[Рэактар (клуб)|Рэактар]]», дзе затрымаў да 15 чалавек. Людзей вымушалі класціся на падлогу, абражалі, пасля чаго судзілі за «дробнае хуліганства»<ref name="tg_house_2025" />. [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй]] (ГУБАЗіК) актыўна выкарыстоўвае практыку падстаўных спатканняў: сілавікі рэгіструюцца ў дадатках для знаёмстваў, напрыклад, [[Hornet]], прызначаюць сустрэчы, пасля чаго праводзяць затрыманні, правяраюць тэлефоны, шантажуюць ахвяр і схіляюць да супрацоўніцтва<ref name="tg_house_2025" />. Ва ўмовах турэмнага зняволення ЛГБТК-людзі трапляюць у катэгорыю «[[Нізкі сацыяльны статус|нізкага сацыяльнага статусу]]». Як сведчаць былыя палітвязні, напрыклад, блогер [[Вадзім Ермашук]] (вядомы як Vadimati), які адбыў тры гады ў [[Бабруйская калонія|Бабруйскай калоніі]], сілавікі мэтанакіравана ізалююць такіх асоб, падвяргаюць іх здзекам з боку сукамернікаў і адміністрацыі, прымушаюць выконваць найбольш брудную працу і адмаўляюць у медыцынскай дапамозе<ref name="tg_house_2025" />. === Сексуалізаваны гвалт і пагрозы === {{Асноўны артыкул|Сексуальны гвалт}} Сексуалізаваны гвалт і пагрозы яго прымянення сталі адным з інструментаў псіхалагічнага і фізічнага катавання ЛГБТК-людзей у ізалятарах і пастарунках. У дачыненні да затрыманых, чыя знешнасць ці атрыбутыка (напрыклад, пафарбаваныя пазногці, дэталі адзення ці прычоска) успрымаліся сілавікамі як маркеры прыналежнасці да квір-супольнасці, сістэматычна ўжываліся пагрозы [[Згвалтаванне|згвалтавання]] [[Гумовая дубінка|міліцэйскімі дубінкамі]] (напрыклад, з выкарыстаннем такіх фраз, як «зробім цябе геем», «зараз дубінкі ў жопу табе будзем засоўваць»){{sfn|ЛГБТК+|2023|с=17, 19}}. Падобныя пагрозы інтэрпрэтаваліся ахвярамі як рэальныя, паколькі яны суправаджаліся жорсткім фізічным [[Збіццё|збіццём]], прымусовым распрананнем падчас даглядаў і бесперапыннымі абразамі («[[пятух (абраза)|петухі]]», «[[підар|підары]]»). Паводле звестак [[Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па правах чалавека|УВКПЧ ААН]], медыцынскія запісы пацвярджаюць наяўнасць у некаторых затрыманых мужчын траўм геніталій, што сведчыць пра практычную рэалізацыю гэтых пагроз{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=20}}. Асаблівай рызыцы падвяргаюцца [[Трансгендарнасць|трансгендарныя]] і небінарныя асобы. Праваабаронцы задакументавалі выпадак у верасні 2024 года, калі падчас затрыманні транс-жанчыны супрацоўнікі праваахоўных органаў прымянілі да яе фізічную сілу і [[Псіхалагічны гвалт|псіхалагічны гвалт]], якія суправаджаліся выключна трансфобнымі абразамі. У аддзяленні міліцыі яна падвергнулася жорсткаму абыходжанню: яе збівалі, цягалі па падлозе ў [[Кайданкі|кайданках]], а сілавікі адкрыта пагражалі ёй згвалтаваннем у выпадку непадпарадкавання<ref name="tg_house_2024" />. Паведамляецца, што падобныя пагрозы сексуальным гвалтам рэгулярна прымяняюцца таксама да затрыманых квір- і фемінісцкіх актывістаў падчас допытаў і ператрусаў<ref name="prismatica_autumn_2024">{{cite web |url=https://prismatica.community/en-us/statements/autumn-2024 |title=Belarus LGBTQI+ rights statement (Autumn 2024) |publisher=Prismatica |date=2024 |lang=en |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. === Прымусовы аўтынг і ціск праз працу, вучобу і сваякоў === {{Асноўны артыкул|Аўтынг}} Адным з самых жорсткіх метадаў псіхалагічнага катавання стаў прымусовы [[Аўтынг|аўтынг]] (публічнае разгалошванне інфармацыі пра [[Сексуальная арыентацыя|сексуальную арыентацыю]] ці [[Гендарная ідэнтычнасць|гендарную ідэнтычнасць]] чалавека без яго згоды) і [[Доксінг|доксінг]]. Яны сталі аднымі з асноўных інструментаў ціску з боку ГУБАЗіК і КДБ <ref name="wp_kgb">{{cite web |url=https://gpress.info/2026/04/03/the-washington-post-osvetil-antilgbtk-zakon-v-belarusi/ |title=The Washington Post осветил «антиЛГБТК+» закон в Беларуси |publisher=Gpress |date=3 красавіка 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=8}}. Пры затрыманнях сілавікі атрымліваюць доступ да асабістых перапісак і фотаздымкаў у тэлефонах, пасля чаго пагражаюць апублікаваць інтымныя матэрыялы ў праўладных Telegram-каналах у выпадку адмовы ад супрацоўніцтва або запісу «[[Пакаяннае відэа|пакаяннага відэа]]»<ref name="tg_house_2024">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/the-monitoring-of-repression-2024 |title=Мониторинг репрессий и дискриминации в отношении ЛГБТК+ сообщества Беларуси в 2024 году |publisher=TG House |date=28 студзеня 2025 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=8}}. У канцы 2022 года сілавікі затрымалі стыліста Ігара Кароліка: пасля фізічнага гвалту яго прымусілі запісаць відэа, на якім ён абражае сябе крымінальным жаргонам і «прызнаецца» ў гомасексуальнасці. Відэа было апублікавана з подпісам «ГУБАЗ не пацерпіць петушыную-фашысцкую мразь»{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=9}}. У верасні 2023 года прапагандыст [[Рыгор Юр’евіч Азаронак|Рыгор Азаронак]] здзейсніў публічны аўтынг маладога чалавека Андрэя Гулеўскага, які выпадкова ўбачыў яго ў спартзале і напісаў пра гэта ў сацсетках. На хлопца завялі крымінальную справу, паказалі ў тэлеэфіры яго [[Ню-фота|інтымныя фота]] і [[Сексуальныя цацкі|цацкі]], а Азаронак асабіста праводзіў з ім «выхаваўчую гутарку» на камеру<ref name="parniplus_azarenok">{{cite web |url=https://parniplus.com/news/azarenok-obychnyj-grazhdanin-i-mirovoj-auting-chto-obshhego/ |title=Азаренок, невинная шутка и публичный аутинг — что общего? |publisher=ParniPlus |date=15 верасня 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Гэтая практыка працягнулася і пазней. Блогер і [[Палітычны зняволены|палітвязень]] Вадзім Ермашук (Vadimati) пасля адмовы супрацоўнічаць з уладамі сутыкнуўся з тым, што сілавікі апублікавалі ў сеціве яго інтымныя матэрыялы, што прывяло да маштабнага грамадскага аўтынгу і сур'ёзных псіхалагічных наступстваў падчас адбыцця ім пакарання ў калоніі<ref name="tg_house_2024" />. Аналагічнаму доксінгу ў 2025 годзе падвергнулася квір-жанчына Яна Стасяловіч, чые асабістыя дадзеныя і дэталі прыватнага жыцця былі апублікаваныя рэсурсамі ГУБАЗіК з мэтай публічнага прыніжэння<ref name="tg_house_2025" />. Інфармацыя пра прыналежнасць да ЛГБТК-супольнасці таксама мэтанакіравана выкарыстоўваецца як падстава для звальненняў і адлічэнняў. Праваабаронцы фіксуюць выпадкі, калі сілавікі і адміністрацыі ўстаноў дзейнічаюць сумесна супраць такіх людзей. У ліпені 2024 года транс-мужчына, які працаваў настаўнікам, быў затрыманы і падвергнуты прыніжэнням, пасля чаго пад ціскам [[Пракуратура|пракуратуры]] яго звольнілі з адукацыйнай установы<ref name="tg_house_2024" />. У верасні таго ж года транс-жанчыну затрымалі прама падчас лекцыі. Пераслед быў ініцыяваны сілавымі органамі пасля звароту адміністрацыі [[Вышэйшая навучальная ўстанова|ВНУ]], выкладчыкі якой патрабавалі ад студэнткі спыніць [[Трансгендарны пераход|гендарны пераход]]. Пасля [[Адміністрацыйны арышт|адміністрацыйнага арышту]] яе адлічылі<ref name="tg_house_2024" />. Акрамя таго, сілавыя структуры выкарыстоўваюць інфармацыю пра сексуальную арыентацыю для ціску на сваякоў тых квір-люзей, якія паспелі эміграваць з Беларусі. У 2025 годзе былі зафіксаваныя выпадкі, калі міліцыя неаднаразова прыходзіла з ператрусамі да бацькоў транс-асоб, праводзіла допыты суседзяў, патрабавала паведаміць месцазнаходжанне эмігрантаў і даць доступ да іх сацыяльных сетак, а таксама пагражала бацькам выклікамі на «прафілактычныя гутаркі» ў выпадку адмовы дапамагаць сілавікам<ref name="tg_house_2025" />. == Парушэнне правоў трансгендарных людзей == Палажэнне [[Трансгендарнасць|трансгендарных людзей]] у Беларусі стала крытычным. Юрыдычны і медыцынскі [[Трансгендарны пераход|трансгендарны пераход]] фармальна не забаронены, аднак дзяржава максімальна ўскладніла гэты працэс. У верасні 2025 года [[Міністэрства аховы здароўя Рэспублікі Беларусь|Міністэрства аховы здароўя]] змяніла склад камісіі па карэкцыі полу: з яе быў выключаны ўрач-сексолаг, а яго месца заняў псіхіятр-нарколаг. Праваабаронцы расцанілі гэта як афіцыйную паталагізацыю трансгендарнасці і прыраўноўванне яе да цяжкіх псіхічных разстройстваў і залежнасцей<ref name="tg_house_2025" />. Працэдуру ў краіне кантралюе фактычна адзін спецыяліст — псіхіятр [[Аляксандра Кучынская]], чыя адсутнасць на працоўным месцы цалкам паралізуе працэс для ўсіх пацыентаў<ref name="tg_house_2025" />. Адсотак адмоў на пасяджэннях міжведамаснай камісіі беспрэцэдэнтна вырас. У 2023 годзе са 22 чалавек адмову атрымалі 16<ref name="tbelarus_minzdrav">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/minzdrav-ogranichivaet-ts |title=Минздрав ограничивает транс-персон в получении медицинской помощи |publisher=TG House |date=26 снежня 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Зафіксаваныя выпадкі, калі транс-мужчыну, які ўжо афіцыйна змяніў дакументы на мужчынскія, прымусова выклікалі на паўторную камісію для анулявання рашэння і вяртання жаночага маркера, пагражаючы пазбаўленнем бацькоўскіх правоў на чатырох дзяцей<ref name="tg_house_2025" />. Сілавікі праводзяць адрасныя вобыскі ў кватэрах транс-асоб пад маркай пошуку «[[Экстрэмісцкія матэрыялы|экстрэмісцкіх матэрыялаў]]» або «распаўсюджвання парнаграфіі», суправаджаючы гэта фізічным гвалтам і патрабаваннем спыніць медыцынскі пераход<ref name="tg_house_2025" />. У сакавіку 2024 года праваабарончая ініцыятыва [[TG House]], якая дапамагала транс-людзям, была афіцыйна прызнана беларускім судом «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]»<ref name="tg_house_2024" />. == Міжнародная рэакцыя і ацэнкі == Дзеянні беларускіх улад выклікалі рэзкае асуджэнне з боку міжнароднай супольнасці. У красавіку 2026 года група спецыяльных дакладчыкаў і незалежных экспертаў [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], уключаючы [[Спецдакладчык ААН па Беларусі|спецдакладчыка па Беларусі]] [[Анаіс Марэн]], апублікавала афіцыйную заяву, у якой назвала закон аб забароне «прапаганды» «небяспечнай эскалацыяй». Эксперты адзначылі, што закон інстытуцыяналізуе дыскрымінацыю, прыраўноўвае праваабарончую дзейнасць да адміністрацыйных правапарушэнняў, абмяжоўвае аўтаномію жанчын і стварае базу для пераследу не толькі ЛГБТК-супольнасці, але і незалежных галасоў у краіне ў цэлым<ref name="un_experts_2026" />. Паводле штогадовага дакладу арганізацыі «[[ILGA-Europe]]» («Rainbow Map»), узровень абароны правоў ЛГБТК-людзей у Беларусі катастрафічна падае. Калі ў 2022 годзе краіна мела рэйтынг 12% (45-е месца), то ў 2026 годзе Беларусь апусцілася на 46-е месца з 49 краін Еўропы, атрымаўшы ўсяго 7% выканання крытэрыяў абароны правоў. Горш за Беларусь сітуацыя ацэньваецца толькі ў [[Арменія|Арменіі]], [[Азербайджан]]ы і [[Расія|Расіі]]<ref name="rainbow_map_2026">{{cite web |url=https://tbelarus.com/post/rainbow-map-2026 |title=Rainbow Map 2026: Беларусь опустилась на 46-е место из 49 стран |publisher=TG House |date=12 мая 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. Згодна з картай правоў арганізацыі [[TGEU]], з 32 індыкатараў абароны правоў трансгендарных асоб Беларусь выконвае толькі 5<ref name="rainbow_map_2026" />. == Зноскі == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар= |загаловак=Маскоўскі РУУС горада Мінска. Катаванні затрыманых 9 – 13 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2024 |старонак=71 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2024/06/moskovskoe_ruvd_by.pdf |ref=Маскоўскі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Цэнтральны РУУС г. Мінска. Катаванні затрыманых 9–13 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2024 |старонак=71 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2024/02/report_centr_ruvd_by-1.pdf |ref=Цэнтральны РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Советское РУВД г. Минска. Пытки задержанных в августе 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=58 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/06/report_sov_ruvd_ru.pdf |ref=Савецкі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=“Вы здохнеце тут”. Вязні Акрэсціна сведчаць. Грамадскае расследаванне выпадкаў масавых катаванняў у Цэнтры ізаляцыі правапарушальнікаў горада Мінска 9–14 жніўня 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=57 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/okrest%D0%B8na_bel.pdf |ref=Вязні Акрэсціна}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Фрунзенскі РУУС г.Мінска. Катаванні затрыманых у жніўні 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=54 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/11/report_frunzenskoye_ruvd_by.pdf |ref=Фрунзенскі РУУС}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Пытки в Беларуси. Доклад неправительственных организаций в преддверии принятия комитетом против пыток ООН списка вопросов к Республике Беларусь |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=97 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/report-international-committee-on-investigation-of-tortures-in-belarus-2020_ru-1.pdf |ref=Даклад НДА}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Первый международный отчет о реакции государства и предпринимаемых мерах по расследованию массовых пыток 9-13 августа 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=40 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/firstreport2020.pdf |ref=Першая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Второй промежуточный отчет: задержание, условия содержания и обращение с задержанными в сентябре-ноябре 2020 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=32 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_2-1.pdf |ref=Другая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Третий промежуточный отчет: пытки, жестокое, бесчеловечное и унижающее человеческое достоинство обращение в отношении женщин |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2020 |старонак=61 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_3-1.pdf |ref=Трэцяя справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Массовые пытки в Беларуси 2020. Четвертый промежуточный отчет: Условия содержания в местах несвободы с августа 2020 года по май 2021 года |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=61 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/promezhutochnyj-otchet_4-1.pdf |ref=Чацвёртая справаздача}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларусь: Преступления против человечности. Правовая квалификация преступления режима А. Лукашенко |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=94 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/belarus_prestuplen%D0%B8ya_prot%D0%B8v_chelovechnost%D0%B8_2021-1.pdf |ref=Злачынствы супраць чалавецтва}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларусь: скоординированная политика пыток. Судебно-медицинская экспертиза 50 случаев пыток в период последней диктатуры Европы |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2021 |старонак=25 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/belarus_skoord%D0%B8n%D0%B8rovannayaya_pol%D0%B8t%D0%B8ka_pytok-1.pdf |ref=Скаардынаваная палітыка}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Беларускi удзел у вайне ва Украiне: рэжым i народ. Мы выйшлi за мiр, а трапiлi у турму. Антываенныя дзеяннi грамадзянау i рэакцыя беларускага рэжыма |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2022/12/spravazdacha_belaruski-udzel-u-vajne-va-ukraine-rezhym-i-narod_bel-1.pdf |ref=Антываенны супраціў}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=ГУБАЗiК – карны падраздел рэжыму па барацьбе з iншадумствам |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2022 |старонак=45 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/03/report-gubop%D0%B8k-bel_compressed.pdf |ref=ГУБАЗіК}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Катаваннi людзей ЛГБТК+ i гамафобная палiтыка рэжыму |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=23 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/05/report_lgbtq_by.pdf |ref=ЛГБТК+}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Правы ЛГБТ у Беларусі]] [[Катэгорыя:Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Катаванні ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Правы чалавека ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Прапаганда ў Беларусі]] 9sb5eqbrshl5vfiw3y5q7nyzsesqv3c 0 808676 5148105 2026-05-28T22:15:55Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Катаванні ў Беларусі (з 2020)]] 5148105 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Катаванні ў Беларусі (з 2020)]] mo3lfi1manroyix2nuerltblqfszal9 0 808677 5148108 2026-05-28T22:17:31Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Прымусовыя пакаянныя відэа ў Беларусі]] 5148108 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Прымусовыя пакаянныя відэа ў Беларусі]] 34i6nam209x4uraa5l1fs7fpm7fgolz 0 808678 5148116 2026-05-28T22:46:08Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{ЛГБТ-тэматыка}} '''Аўты́нг''' (ад {{lang-en|outing}}, паходзіць ад выразу ''to be out of the closet'' — «быць па-за шафай», не хаваць сваю арыентацыю) — публічнае разгалашэнне інфармацыі пра прыналежнасць чалавека да [[ЛГБТ]]-супольнасці (яго сексуальная арыентацыя|сексуал...» 5148116 wikitext text/x-wiki {{ЛГБТ-тэматыка}} '''Аўты́нг''' (ад {{lang-en|outing}}, паходзіць ад выразу ''to be out of the closet'' — «быць па-за шафай», не хаваць сваю арыентацыю) — публічнае разгалашэнне інфармацыі пра прыналежнасць чалавека да [[ЛГБТ]]-супольнасці (яго [[сексуальная арыентацыя|сексуальную арыентацыю]] або [[трансгендарнасць|гендарную ідэнтычнасць]]) без яго на тое згоды ці ведама<ref name=":2">{{Кніга|спасылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&lr=&id=XfVJEAAAQBAJ&oi=fnd&dq=%D0%B0%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3&ots=WsmFa-PAcT&sig=DOwX-SLuX00VdlSU6ZpT_uTZhus&redir_esc=y|аўтар=Шевченко З.В|загаловак=До поняття внутрішньоособистісного ґендерного конфлікту|выдавецтва=Шевченко Зоя|старонак=16|archive-date=2022-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220406200922/https://books.google.ru/books?hl=ru&lr=&id=XfVJEAAAQBAJ&oi=fnd&dq=%D0%B0%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3&ots=WsmFa-PAcT&sig=DOwX-SLuX00VdlSU6ZpT_uTZhus&redir_esc=y}}</ref>. Часта гэта робіцца з ліхімі намерамі, каб інструменталізаваць [[гомафобія|гомафобію]], [[біфобія|біфобію]] і/або [[трансфобія|трансфобію]] дзеля дыскрэдытацыі асобы, альбо, наадварот, каб змагацца з гомафобіяй, [[гетэрасексізм]]ам і [[цыссексізм]]ам шляхам выкрыцця таго, што вядомы або паважаны чалавек з'яўляецца гомасексуалам і/або трансгендарам. Паняцце аўтынгу можа выкарыстоўвацца і ў больш шырокім сэнсе — як абнародаванне любой кампраметуючай інфармацыі (напрыклад, удзелу ў [[BDSM|БДСМ]]-практыках або прыналежнасці да секты)<ref>{{Артыкул|спасылка=http://chasopys-ppp.dp.ua/index.php/chasopys/article/view/151|аўтар=Катерина Олександрівна Сахарова, Олексій Миколайович Чередніченко, Наталія Анатоліївна Липовська|загаловак=ФОРМИ ПСИХОЛОГІЧНОГО НАСИЛЬСТВА В ОРГАНІЗАЦІЙНОМУ СЕРЕДОВИЩІ|год=2021|мова=uk|выданне=Дніпровський науковий часопис публічного управління, психології, права|выпуск=6|старонкі=97–103|issn=2710-1118|doi=10.51547/ppp.dp.ua/2021.6.15|archive-date=2022-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412160510/http://chasopys-ppp.dp.ua/index.php/chasopys/article/view/151}}</ref>, так і ў больш вузкім — як выкрыццё прыналежнасці да ЛГБТ выключна публічных асоб і знакамітасцей, а не любых прадстаўнікоў супольнасці<ref name=":0">{{Cite web|url=http://slovariki.org/seksologiceskaa-enciklopedia/165|title=Аутинг|website=Сексологическая энциклопедия|access-date=2022-04-06}}</ref>. Аўтынг з'яўляецца супрацьлегласцю [[камінг-аўт]]у, які ўяўляе сабой выключна добраахвотнае раскрыццё ўласнай ідэнтычнасці<ref name="FAZ">{{Cite web|lang=de|url=http://www.faz.net/aktuell/sport/fussball/begriffsverwirrungen-was-unterscheidet-coming-out-und-outing-12742505.html|title=Was unterscheidet Coming-out und Outing?|date=2014-01-08|publisher=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]|access-date=2014-06-14|archive-date=2017-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170623114354/http://www.faz.net/aktuell/sport/fussball/begriffsverwirrungen-was-unterscheidet-coming-out-und-outing-12742505.html|url-status=live}}</ref>. Звычайна аўтынг у асабістым кантэксце лічыцца неэтычным і асуджаецца грамадствам<ref>{{Cite web|url=https://wiadomosci.onet.pl/poznan/gazeta-wyborcza-napisala-o-orientacji-prezesa-sn-srodowisko-lgbt-podzielone-opinia/19xs5xp|title="Gazeta Wyborcza" napisała o orientacji prezesa SN. Środowisko LGBT podzielone [OPINIA]|last=Glanc|first=Marta|date=2020-05-05|website=wiadomosci.onet.pl|language=pl|access-date=2026-03-13}}</ref>. Калі ж гаворка ідзе пра публічных асоб, этычнасць такіх дзеянняў выклікае вострыя спрэчкі, паколькі гэта можа негатыўна паўплываць на асабістае жыццё або кар'еру чалавека. Некаторыя ЛГБТ-актывісты сцвярджаюць, што гомасексуальныя асобы, якія выступаюць супраць правоў ЛГБТ, не маюць [[Права на некранутасць прыватнага жыцця|права на прыватнае жыццё]] з-за іх відавочнай крывадушнасці. У спробе прадухіліць аўтынг, публічная асоба можа прыняць рашэнне зрабіць камінг-аўт першай, хоць кантроль над умовамі выкрыцця ўласнай ідэнтычнасці — толькі адзін са шматлікіх матываў для гэтага кроку. == Тэрміналогія і этымалогія == [[Файл:Perezhiltonorange.jpg|міні|[[Перэс Хілтан]], амерыканскі блогер, якога крытыкавалі за спробы аўтынгу [[Знакамітасць|знакамітасцей]].]] [[Файл:Michael Musto cropped by David Shankbone.JPG|міні|Майкл Маста, амерыканскі журналіст, які зрабіў аўтынг шэрагу асоб, у тым ліку [[Розі О’Донел]] і [[Элен Дэджэнерэс]].]] Вызначыць першае выкарыстанне тэрміна ў сучасным сэнсе складана. У выданні часопіса ''«[[Harper's Magazine]]»'' за 1982 год [[Тэйлар Бранч]] прадказваў, што «outage» (бел.: ''выхад'') стане палітычнай тактыкай, у якой людзі, што знаходзяцца «ў шафе», апынуцца пад скрыжаваным агнём. Артыкул «Прымус геяў да выхаду з шафы» ({{lang-en|Forcing Gays Out of the Closet}}) аўтарства [[Уільям А. Генры III|Уільяма А. Генры III]] у часопісе ''«[[Time]]»'' ад 29 студзеня 1990 года ўвёў тэрмін «аўтынг» у шырокі ўжытак<ref>{{sfn|Johansson|Percy|1994|с=4}}</ref>. У пачатку 1990-х гадоў паняцце замацавалася і ў іншых мовах, у прыватнасці ў нямецкай. У інтэрнэт-выданні слоўніка «[[Duden]]» тлумачацца два значэнні: па-першае, абнародаванне гомасексуальнай схільнасці каго-небудзь (асабліва вядомай асобы) без яе згоды; па-другое, публічнае прызнанне сваіх уласных схільнасцей. З цягам часу тэрмін набыў дадатковыя значэнні ў жоўтай прэсе і пачаў прымяняцца для абазначэння выкрыцця любых схаваных фактаў (напрыклад, шлюбнай здрады), аднак у дакладным сэнсе ён працягвае абазначаць менавіта раскрыццё сексуальнай арыентацыі або гендарнай ідэнтычнасці без згоды. У ангельскай мове гістарычна слова «outing» азначала проста экскурсію або паездку, і толькі ў канцы XX стагоддзя набыло сучасны палітычны і сацыяльны падтэкст. == Этыка і матывы == У самім ЛГБТ-супольніцтве аўтынг з'яўляецца прадметам вострых дыскусій. Многія гомасексуальныя і трансгендарныя людзі лічаць яго непрымальным пры любых абставінах<ref>Janusz Boguszewski, [http://www.homiki.pl/modules.php?name=News&file=article&sid=191 Coming-Out czy outing?], homiki.pl</ref>. Аднак абаронцы аўтынгу як палітычнага інструмента прыводзяць розныя аргументы на сваю карысць. [[Габрыэль Ратэла]], былы рэдактар выдання ''«OutWeek»'', тлумачыў аўтынг як «прывядзенне да роўнасці», сцвярджаючы, што гэта перш за ўсё журналісцкі рух, накіраваны на тое, каб ставіцца да гомасексуальнасці ў СМІ нароўні з гетэрасексуальнасцю<ref>{{cite news |last1=Rotello |first1=Gabriel |title=Why I Oppose Outing |work=OutWeek |date=May 29, 1991}}</ref>. [[Мікеланджэла Сіньярыле]] апісваў мэту ''«OutWeek»'' як павышэнне дасведчанасці пра прысутнасць геяў і іх палітычныя праблемы, каб тэма гомасексуальнасці перастала здавацца грамадству настолькі «гратэскавай», што яе нельга абмяркоўваць. Ён таксама падкрэсліваў, што аўтынг не з'яўляецца простай трансляцыяй прыватных дэталяў<ref name="Signorile, p. 80">{{sfn|Signorile|1993|с=80}}</ref>. Рычард Мор адзначаў, што некаторыя параўноўваюць аўтынг з [[макартызм]]ам, але, на яго думку, правільна выкарыстаны аўтынг не мабілізуе антыгееўскія каштоўнасці, а змагаецца з імі. Мор сцвярджае, што аўтынг з'яўляецца «дапушчальным і чаканым вынікам маральнага жыцця»<ref>Mohr, Richard. ''Gay Ideas: Outing and Other Controversies'', Boston: Beacon Press, 1992.</ref>. Не існуе агульнапрызнанага вызначэння «справядлівага аўтынгу». Уорэн Ёхансан і Уільям Персі апісваюць прынамсі чатыры прамежкавыя пазіцыі, якія апраўдваюць такія дзеянні: па-першае, дапускаецца аўтынг толькі памерлых асоб; па-другое, выкрыццё выключна крывадушнікаў, якія актыўна дзейнічаюць супраць правоў і інтарэсаў геяў; па-трэцяе, выкрыццё пасіўных саўдзельнікаў, якія дапамагаюць кіраваць гомафобнымі інстытутамі; і, нарэшце, аўтынг выбітных асоб, выкрыццё якіх магло б разбурыць стэрэатыпы і прымусіць грамадства перагледзець сваё стаўленне да гомасексуальнасці<ref>{{sfn|Johansson|Percy|1994|с=228}}</ref>. Большасць прыхільнікаў гэтай тактыкі нацэльваецца на тых, хто падтрымлівае дыскрымінацыйную палітыку і рэлігійныя дагматы супраць геяў, адначасова вядучы таемнае гомасексуальнае жыццё. Як адзначыў журналіст з [[Сан-Францыска]] [[Рэндзі Шылтс]], для актывістаў гей-руху відавочна, што найбольшай перашкодай на шляху прагрэсу часта з'яўляюцца не гетэрасексуалы, а менавіта прыхаваныя гомасексуалы<ref>{{sfn|Johansson|Percy|1994|с=226}}</ref>. Амерыканскі журналіст Майкл Маста, адзін з першых, хто пачаў практыкаваць выкрыццё знакамітасцей, заяўляў<ref>[[n:An interview with gossip columnist Michael Musto on the art of celebrity journalism|Interview with Michael Musto]], David Shankbone, ''[[Wikinews]]'', October 7, 2007.</ref>: {{цытата|Я выкрыў Розі і Элен, і цяпер цяжка нават ''ўявіць'', што яны калі-небудзь былі ў шафе. Трэба асвечваць новых людзей і казаць: «Уяўляеце, у свой час яны хаваліся». Цяжка паверыць, што Розі выконвала гэты далікатны танец на сваім ток-шоу, дзе яна была «Каралевай мілаты» і маці-адзіночкай, якая нібыта была закаханая ў [[Том Круз|Тома Круза]], і я звяртаў увагу на ўсю абсурднасць гэтага. {{арыгінальны тэкст|en|I outed Rosie and Ellen, and it's hard to even ''imagine'' now that they ever were in the closet. You have to educate the new people and say, 'Guess what, they were in the closet at one point.' It's hard to believe that Rosie was doing this delicate dance on her talk show where she was the 'Queen of Nice' and the single mother who had a crush on Tom Cruise and I was pointing out the absurdity of it.}}}} Брытанскі актывіст [[Пітэр Тэтчэл]] у 1995 годзе абгрунтаваў такія дзеянні як форму самаабароны<ref>{{cite web |last=Tatchell |first=Peter |date=28 April 1995 |title=Outing Is A Catalyst For Social Change |url=https://www.petertatchell.net/lgbt_rights/outing/catalyst/ |access-date=15 January 2020 |work=petertatchell.net}}</ref>: {{цытата|Застаючыся «закрытым», вы тым самым падтрымліваеце ідэю пра тое, што ў вашай гомасексуальнасці ёсць нешта ганебнае... Таму выхад з падполля такі важны. Але калі і як — гэта асабістая справа кожнага. Адзінае выключэнне — гэта «закрытыя» грамадскія дзеячы-геі, якія выкарыстоўваюць сваю ўладу, каб наносіць шкоду іншым геям. Гэта парламентарыі і святары, якія прымаюць гомафобныя законы або чытаюць гомафобныя пропаведзі. У гэтых выключных выпадках аўтынг апраўданы. Аўтынг — гэта квір-самаабарона... Змова з крывадушнасцю і гомафобіяй этычна неапраўданая ні для хрысціян, ні для каго-небудзь яшчэ. {{арыгінальны тэкст|en|Outing is queer self-defence... Lesbians and gay men have a right, and a duty, to expose hypocrites and homophobes. By not outing gay Bishops who support policies which harm homosexuals, we would be protecting those Bishops and thereby allowing them to continue to inflict suffering on members of our community. Collusion with hypocrisy and homophobia is not ethically defensible for Christians, or for anyone else.}}}} У Польшчы дыскусія наконт аўтынгу таксама выклікала супярэчлівыя меркаванні. Некаторыя публіцысты называлі яго «апошняй зброяй» супраць крывадушных правых палітыкаў<ref>Michał Minałto, [http://www.homiki.pl/modules.php?name=News&file=article&sid=1482 Outing bronią ostateczną], homiki.pl</ref><ref>[[Яцэк Каханоўскі]], [http://www.innastrona.pl/bq_lipa15.phtml Outing - za czy przeciw?], [[innastrona.pl]]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.tolerance.of.pl/ |title=tolerance.of.pl |access-date=2007-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071030063732/http://www.tolerance.of.pl/ |archive-date=2007-10-30 }}</ref>. Аднак такія дзеячы як [[Роберт Бедрань]], [[Шыман Нямец]] і [[Яцэк Каханоўскі]] выступалі супраць аўтынгу гамасексуальных палітыкаў польскай [[Правыя (палітыка)|правіцы]]. Бедрань заяўляў, што арганізацыя «[[Кампанія супраць гамафобіі]]» не мае намеру выкарыстоўваць такія супярэчлівыя метады<ref>[http://cia.bzzz.net/outing_homoseksualistow_prawicy Outing homoseksualistów prawicy]</ref><ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20050114001739/http://www.trybuna.com.pl/n_show.php?code=2004101606 |title=Szok czy dialog |access-date= 2010-12-10 |publisher=trybuna.com.pl}}</ref>. З іншага боку, [[Тар’я Халанен]], былая прэзідэнтка Фінляндыі, крытыкавала асоб, якія хаваюць сваю арыентацыю, бо іх бачнасць неабходная для пабудовы талерантнага грамадства. Кангрэсмен ЗША [[Барні Фрэнк]] падчас скандалу з Маркам Фолі ў 2006 годзе сцвярджаў: «Я думаю, што існуе права на прыватнае жыццё. Але права на прыватнае жыццё не павінна быць правам на крывадушнасць. Людзі, якія жадаюць дэманізаваць іншых, не павінны мець магчымасць пайсці дадому, зачыніць дзверы і рабіць тое ж самае самі»<ref>{{cite web| title = "Episode Guide – episode 86" HBO's ''Real Time with Bill Maher''| publisher = [[HBO]]| date = October 20, 2006 | url = http://www.hbo.com/billmaher/episode/2006_10_20_ep86.html| access-date = 2008-02-26}}</ref>. Тым не менш, праціўнікі аўтынгу падкрэсліваюць, што ён не вырашае глабальных праблем ЛГБТ, а толькі служыць спектаклем для СМІ<ref name=":0" /><ref name="FAZ" />. Раскрыццё чужых сакрэтаў можа прывесці да сур'ёзных псіхалагічных траўмаў для тых, хто яшчэ не прыняў сябе<ref name=":3">{{Артыкул|спасылка=https://repository.law.miami.edu/umlr/vol46/iss3/7|аўтар=David Pollack|загаловак=Forced out of the Closet: Sexual Orientation and the Legal Dilemma of "Outing"|год=1992-01-01|выданне=University of Miami Law Review|том=46|выпуск=3|старонкі=711|archive-date=2021-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624100230/https://repository.law.miami.edu/umlr/vol46/iss3/7/}}</ref>. Як адзначаў Роджэр Розенблат у эсэ 1993 года для ''«[[The New York Times Magazine|New York Times Magazine]]»'', «Практыка "аўтынгу" гомасексуалаў супярэчліва мае на ўвазе, што яны маюць права на прыватны выбар, але не маюць права на прыватнае жыццё»<ref name="Signorile, p. 80" />. === Грамадская думка === У 2008 годзе амерыканскі сэрвіс «PlanetOut.com» правёў даследаванне наконт стаўлення да аўтынгу сярод шырокай папуляцыі і асобна сярод геяў і лесбіянак<ref>[http://www.primeaccess.net/downloads/news/Highlights08_PrimeAccess&PlanetOutG&LSurvey.pdf Highlights from 2008 Prime Access/PlanetOutGay and Lesbian Consumer Study] {{lang-en}}</ref>: {| class="wikitable sortable" |+ Ці павінны СМІ рабіць аўтынг гомасексуальных публічных асоб (у тым ліку палітыкаў), якія хаваюць сваю арыентацыю? ! Група рэспандэнтаў !! Так !! Не !! Няма меркавання |- | Уся папуляцыя (1 502 чал.) || 8 % || 74 % || 18 % |- | Геі і лесбіянкі (757 чал.) || 8 % || 72 % || 20 % |} {| class="wikitable sortable" |+ Ці павінны СМІ рабіць аўтынг гомасексуальных публічных асоб, якія хаваюць сваю арыентацыю '''і выступаюць супраць роўных правоў''' для ЛГБТ? ! Група рэспандэнтаў !! Так !! Не !! Няма меркавання |- | Уся папуляцыя (1 502 чал.) || 33 % || 45 % || 22 % |- | Геі і лесбіянкі (757 чал.) || 61 % || 13 % || 26 % |} == Наступствы і ўплыў == Аўтынг рэдка праходзіць бязбольна<ref name=":2" />. Гэта можа мець разбуральныя наступствы, асабліва для тых, хто не мае падтрымкі з боку сям'і<ref>{{Cite web |date=2023-03-22 |title=Transgender youth: 'Forced outing' bills make schools unsafe |url=https://apnews.com/article/transgender-students-pronouns-names-ec0b2c5de329d82c563ffb95262935f3 |access-date=2023-05-12 |website=AP NEWS |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Austen |first1=Andrea |last2=Wellington |first2=Adrian Alex |date=January 1995 |title=Outing: The Supposed Justifications |url=https://www.cambridge.org/core/journals/canadian-journal-of-law-and-jurisprudence/article/abs/outing-the-supposed-justifications/289C8A8E92263623E2B1F64764D114F8 |journal=Canadian Journal of Law & Jurisprudence |language=en |volume=8 |issue=1 |pages=83–105 |doi=10.1017/S084182090000309X |s2cid=157003926 |issn=0841-8209|url-access=subscription }}</ref>. Выкрыццё можа прывесці да звальнення з працы, разрыву стасункаў з сябрамі і сваякамі, а таксама справакаваць гвалт на глебе нянавісці. Калі гомасексуальнасць крыміналізаваная ў краіне або лічыцца хваробай, аўтынг можа наклікаць рэпрэсіі з боку дзяржавы. Гістарычнымі прыкладамі з'яўляюцца [[Оскар Уайльд]] (быў зняволены) і [[Алан Цьюрынг]] (быў прымушаны да гарманальнай тэрапіі). У ісламскіх краінах аўтынг часта азначае смяротную небяспеку, што прымушае многіх шукаць прытулку ў заходніх краінах<ref>{{Cite journal |last=Kligerman |first=Nicole |date=March 28, 2007 |title=Homosexuality in Islam: A Difficult Paradox |journal=Macalester Islam Journal |volume=2 |issue=3 |pages=53–64}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kakissis |first=Joanna |date=January 5, 2018 |title=Chechnya's LGBT Muslim Refugees Struggle To Cope In Exile |url=https://www.npr.org/sections/parallels/2018/01/05/572985673/chechnyas-lgbt-muslim-refugees-struggle-to-cope-in-exile |access-date=May 12, 2023 |website=NPR}}</ref>. Напрыклад, у кантэксце забойства Алі Фазелі Манфарэда ў [[Іран]]е праваабаронцы адзначалі небяспеку ўнясення дадзеных аб сексуальнай арыентацыі ў дакументы аб вызваленні ад ваеннай службы<ref>{{Cite web |title=Gay Iranian man dead in alleged 'honor killing,' rights group says |url=https://www.nbcnews.com/feature/nbc-out/gay-iranian-man-dead-alleged-honor-killing-rights-group-says-n1266995 |access-date=2023-02-26 |website=NBC News |date=11 May 2021 |language=en}}</ref>. У [[Марока]] пасля серыі аўтынгаў праз дадаткі для знаёмстваў [[Human Rights Watch]] заклікала ўрад абараніць мясцовую супольнасць ад дыскрымінацыі і гвалту<ref>{{Cite news |date=2020-04-27 |title=Gay men abused in Morocco after photos spread online |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-52446170 |access-date=2023-05-12}}</ref>. Часта ЛГБТ-людзі, асцерагаючыся наступстваў аўтынгу і шантажу з боку журналістаў, вымушаны самастойна абвяшчаць пра сваю ідэнтычнасць. Такім чынам іх камінг-аўт становіцца вымушаным. Напрыклад, у 2016 годзе так зрабіла рэжысёрка Лілі Вачоўскі<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.theguardian.com/film/2016/mar/09/matrix-director-lilly-wachowski-comes-out-as-a-transgender-woman|title=Film director Lilly Wachowski comes out as transgender woman|website=the Guardian|date=2016-03-09|access-date=2022-04-07|archive-date=2022-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220405064225/https://www.theguardian.com/film/2016/mar/09/matrix-director-lilly-wachowski-comes-out-as-a-transgender-woman|url-status=live}}</ref>: {{цытата|Я разумела, што ў нейкі момант мне давядзецца зрабіць публічны камінг-аўт. Калі ты пачынаеш весці адкрытае трансгендарнае жыццё, гэта... цяжка схаваць. Я проста хацела — мне была патрэбная нейкая колькасць часу, каб адчуць сябе камфортна. Але, відаць, вырашаць гэта не мне. {{арыгінальны тэкст|en|I knew at some point I would have to come out publicly. You know, when you’re living as an out transgender person, it’s … kind of difficult to hide. I just wanted – needed some time to get my head right, to feel comfortable. But apparently I don’t get to decide this.}}}} Разам з тым, аўтынг часам аказвае і глабальны палітычны ўплыў. Мікеланджэла Сіньярыле сцвярджаў, што выкрыццё журналіста Піта Уільямса сур'ёзна пахіснула ваенную палітыку супраць геяў у ЗША і зрабіла гэтае пытанне адной з галоўных тэм прэзідэнцкай кампаніі 1992 года<ref>{{sfn|Signorile|1993|с=161}}</ref>. == Гісторыя і вядомыя выпадкі == === Першая палова XX стагоддзя === Справа Філіпа цу Ойленбурга ў 1907—1909 гадах стала першым публічным аўтынг-скандалам XX стагоддзя. Журналісты левага кірунку, якія выступалі супраць палітыкі кайзера [[Вільгельм II|Вільгельма II]], выкрылі некалькіх выбітных членаў яго кабінета, пачынаючы з абвінавачванняў Максіміліяна Гардэна супраць дыпламата [[Філіп цу Ойленбург|Філіпа цу Ойленбурга]]. Гэтыя абвінавачванні падштурхнулі іншых журналістаў рушыць услед іх прыкладу, у тым ліку Адольфа Бранда, заснавальніка часопіса «[[Der Eigene]]». Многія актывісты першага гомасексуальнага руху асудзілі аўтынг як «шлях па трупах»<ref>{{cite book |last1=Bösch |first1=Frank |title=Öffentliche Geheimnisse: Skandale, Politik und Medien in Deutschland und Großbritannien 1880-1914 |date=2011 |publisher=Oldenbourg Wissenschaftsverlag |isbn=978-3-486-70746-5 |page=116 |chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783486707465.43/html |language=en |chapter=Homosexualität als Skandalon|doi=10.1524/9783486707465.43 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Mancini |first1=Elena |title=Magnus Hirschfeld and the Quest for Sexual Freedom: A History of the First International Sexual Freedom Movement |date=2010 |publisher=Springer |isbn=978-0-230-11439-5 |url=https://books.google.com/books?id=eaJhAQAAQBAJ&dq=%22Weg+%C3%BCber+Leichen%22&pg=PT152 |language=en}}</ref>. Аднак у 1928 годзе [[Курт Хілер]] абараняў магчымасць аўтынгу палітыкаў, якія рыхтуюць антыгомасексуальныя законы, заяўляючы: «Наша салідарнасць... не распаўсюджваецца на здраднікаў уласнай справы»<ref>{{cite journal |last1=Herzer |first1=Manfred |title=Communists, Social Democrats, and the Homosexual Movement in the Weimar Republic |journal=Journal of Homosexuality |date=1995 |volume=29 |issue=2–3 |page=213 |doi=10.1300/J082v29n02_08|pmid=8666755 }}</ref>. У 1931—1932 гадах быў выкрыты найбліжэйшы саюзнік [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] [[Эрнст Ром]]. У адказ Адольф Бранд напісаў, што калі чалавек на дзяржаўнай пасадзе жадае ўсталяваць зневажальны кантроль над інтымным жыццём іншых, «яго ўласнае любоўнае жыццё таксама перастае быць прыватнай справай»<ref>Brand, Adolph. ''Political Criminals: A Word About the Röhm Case'' (1931) Reprinted in ''Homosexuality and Male Bonding in Pre-Nazi Germany'', edited by Harry Oosterhuis, 235–240. New York, Haworth, 1991.</ref>. Журналіст [[Курт Тухольскі]] з гэтым не пагадзіўся, напісаўшы ў выданні «[[Die Weltbühne]]»: «Мы змагаемся са скандальным [[Параграф 175|параграфам 175]] ўсюды, дзе можам, таму мы не павінны далучацца да хору тых, хто хоча выгнаць чалавека з грамадства за тое, што ён гомасексуал»<ref>{{cite book |last1=Tamagne |first1=Florence |title=A History of Homosexuality in Europe, Vol. I & II: Berlin, London, Paris; 1919-1939 |date=2006 |publisher=Algora Publishing |isbn=978-0-87586-356-6 |page=289 |url=https://books.google.com/books?id=Ne6ZRjhMrvQC&dq=%22everywhere+we+can,+therefore+we+must+not+join+the+choir+of+those+among+us+who+want+to+banish+a+man+from+society+because+he+is+homosexual.%22&pg=PA289 |language=en}}</ref>{{sfn|Marhoefer|2015|с=169}}. Яшчэ адным палітычным скандалам стала Справа Бломберга — Фрыча (1938 год). === Другая палова XX стагоддзя — нашы дні === У 1950-я гады падчас [[Лавандавая паніка|«Лавандавай панікі»]] ў [[ЗША]] з'явіліся жоўтыя выданні накшталт часопіса «[[Confidential]]», якія спецыялізаваліся на раскрыцці скандальнай інфармацыі пра знакамітасцей. Сярод іх ахвяр былі былы намеснік дзяржсакратара [[Самнер Уэлс]]<ref>Benjamin Welles, ''Sumner Welles: FDR's Global Strategist: A Biography'' (NY: St. Martin's Press, 1997),370-1</ref> і [[Артур Х. Вандэнберг-малодшы]]<ref>{{cite web|work = The Papers of Dwight David Eisenhower, Volume 18|publisher = [[Johns Hopkins University Press]]|year = 1966|title = Document 48: Eisenhower To Nelson Aldrich Rockefeller (February 23, 1957)|access-date = August 16, 2013|url = http://www.eisenhowermemorial.org/presidential-papers/second-term/documents/48.cfm|url-status = dead|archive-date = May 15, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20070515212540/http://www.eisenhowermemorial.org/presidential-papers/second-term/documents/48.cfm}}</ref>. У 1957 годзе амерыканскі піяніст [[Уладзіберачэ|Лібэрачэ]] паспяхова падаў у суд на брытанскую газету «[[Daily Mirror]]» за намёк на яго гомасексуальнасць, прычым абарона газеты грунтавалася на тым, што абвінавачванні не было зусім<ref>{{cite news|last=Lovece|first=Frank|work=[[Newsday]]|title=Michael Douglas plays pianist Liberace in HBO film|url=https://www.newsday.com/entertainment/movies/michael-douglas-plays-pianist-liberace-in-hbo-film-u28981|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104202116/http://www.newsday.com/entertainment/movies/michael-douglas-plays-pianist-liberace-in-hbo-film-1.3238287|url-status=live|archive-date=November 4, 2013|access-date=28 August 2012|date=11 October 2011|quote=The highly popular Liberace, who died in 1987 at the age of 67 of AIDS-related causes, publicly denied being gay or bisexual.}}</ref><ref>{{cite news|url = http://www.ukpressonline.co.uk/ukpressonline/getDocument?fileName=DMir_1956_09_26_006&fileType=PDF|title = Yearn-Strength Five|newspaper = [[Daily Mirror]]|date = 26 September 1956|page = 6|first = William|last = Connor|author-link = William Connor}}</ref><ref>{{cite news |title=High Court Of Justice; Queen's Bench Division, "I Don't Care What My Readers Think", Liberace V. Daily Mirror Newspapers Ltd |date=June 12, 1959 |page=16 |newspaper=[[The Times]] |url=http://archive.timesonline.co.uk/tol/keywordsearch.arc?queryKeywords=High+Court+Of+Justice |ref=CS268786892 |quote=They all say that this deadly, winking, sniggering, snuggling, chromium-plated, scent-impregnated, luminous, quivering, giggling, fruit-flavoured, mincing, ice-covered heap of mother love has had the biggest reception and impact on London since Charlie Chaplin arrived at the same station, Waterloo, on September 12, 1921.}}{{dead link|date=September 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref>. Толькі ў 2011 годзе актрыса [[Бэці Уайт]] пацвердзіла, што Лібэрачэ быў геем і што яна часта выступала ў якасці яго «барады» (падстаўной дзяўчыны)<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=i-wTJ2hQCK8 |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/i-wTJ2hQCK8| archive-date=2021-12-11 |url-status=live|title=Betty White: Bea Arthur was not fond of me |work=[[CNN]]|date=4 May 2011 |access-date=May 23, 2021}}{{cbignore}}</ref>. У 1975 годзе адкрыты палітык [[Харві Мілк]] раскрыў арыентацыю Олівера Сіпла, які дапамог выратаваць прэзідэнта [[Джэральд Рудольф Форд|Джэральда Форда]] падчас замаху. Гэта было зроблена з мэтай паказаць свету герояў-геяў, аднак мела вельмі негатыўны ўплыў на жыццё Сіпла, які пасварыўся з уласнай сям'ёй<ref>{{Cite web|url=https://www.wbez.org/shows/radiolab/oliver-sipple/3022e3dc-c854-493c-b26e-3dae0273a3bc|title=Radiolab, Oliver Sipple|date=September 22, 2017|website=[[WBEZ|WBEZ 91.5]] [[Chicago]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922232947/https://www.wbez.org/shows/radiolab/oliver-sipple/3022e3dc-c854-493c-b26e-3dae0273a3bc|archive-date=September 22, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://allthatsinteresting.com/oliver-sipple |title=Meet Oliver Sipple, The Vietnam Veteran Who Saved President Ford's Life - And Was Punished For It |last=Ishak |first=Natasha |date=April 27, 2020 |website=All That's Interesting |access-date=May 23, 2021}}</ref><ref name="Outing: Shattering the">{{кніга|ref=Johansson|спасылка=https://books.google.com/books?id=-lZ903C-dkMC&dq=%22Oliver+Sipple%22+%22harvey+milk%22&source=gbs_summary_s&cad=0|аўтар=Johansson, Warren; William A. Percy|загаловак=Outing: Shattering the Conspiracy of Silence|год=1994|мова=en|выдавецтва=[[Haworth Press]]|isbn=1-56024-419-4}}</ref>. У 1980-х гадах эпідэмія [[СНІД]]у прывяла да аўтынгу шэрагу артыстаў, уключаючы [[Рок Хадсан|Рока Хадсана]]. У гэты час арганізацыя [[ACT UP]] актыўна выкарыстоўвала лозунг «Маўчанне = Смерць»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://medicalhealthhumanities.com/2018/05/12/outing-and-aids-activism/|title=The Politics of Outing and AIDS Activism in the 1980s|author=johnacarranza|website=S Y N A P S I S|date=2018-05-13|access-date=2022-04-06|archive-date=2021-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417202618/https://medicalhealthhumanities.com/2018/05/12/outing-and-aids-activism/|url-status=live}}</ref>. Палітычныя кансерватары таксама звярталіся да аўтынгу дзеля дыскрэдытацыі сваіх ідэалагічных ворагаў: так, [[Дынеш Д’Суза]] і Лора Інграхам публікавалі імёны геяў-студэнтаў у газеце «[[The Dartmouth Review]]»<ref>{{cite web |last1=O'Connor |first1=Rory |title=Laura Ingraham: Right-Wing Radio's High Priestess of Hate |url=https://www.huffingtonpost.com/rory-oconnor/laura-ingraham-right-wing_b_106034.html |website=Huffington Post |access-date=11 June 2018 |date=10 June 2008}}</ref>. У лютым 1989 года актывіст Майкл Петрэліс зрабіў аўтынг сенатара Марка Хэтфілда з-за падтрымкі ім гомафобнага заканадаўства<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8IoG84QtfNIC&q=Mark+Hatfield++Michael+Petrelis&pg=PA86 |title=Queer in America: Sex, the Media, and the Closets of Power |last=Signorile |first=Michelangelo |year=2003 |publisher=Univ of Wisconsin Press |isbn=9780299193744 |access-date=May 23, 2021}}</ref><ref>{{Cite web |last=Neumann |first=Caryn E. |date=2004 |title=Outing |url=http://www.glbtqarchive.com/ssh/outing_S.pdf |access-date=2023-04-16 |website=GLBTQ, Inc.}}</ref><ref>{{sfn|Gross|1993|с=85}}</ref>. У сакавіку 1990 года Мікеланджэла Сіньярыле выкрыў нядаўна памерлага выдаўца [[Малкальм Форбс|Малкальма Форбса]]<ref>{{Citation | url = http://outweek.net/pdfs/ow_38.pdf | last = Signorile | first = Michelangelo | author-link = Michelangelo Signorile | title = The Other Side of Malcolm | magazine = [[OutWeek]] | issue = 38 | pages = 40–45 | date = March 18, 1990}}</ref>. Іншыя людзі, чыя арыентацыя была раскрыта супраць іх волі, уключаюць Фані Флэг, Піта Уільямса, Чэза Бона і [[Рычард Чэмберлен|Рычарда Чэмберлена]]<ref>{{sfn|Johansson|Percy|1994|с=183}}</ref><ref>{{cite web | title=Gay the Jeffersons actor on the show and Sherman Hemsley's legacy | url=https://www.advocate.com/arts-entertainment/damon-evans-jeffersons-sherman-hemsley }}</ref>. У Нямеччыне ў снежні 1991 года кінарэжысёр і актывіст [[Роза фон Праўнхайм]] раскрыў гомасексуальнасць тэлевядучых Альфрэда Біёлека і Харпэ Керкелінга на тэлеканале [[RTL Television]], каб заахвоціць салідарнасць падчас эпідэміі СНІДу<ref>{{cite web|url=https://barblog.hypotheses.org/3089|title=Die Ehe für Alle – Eine rechtsgeschichtliche Untersuchung|publisher=Lennard Gottman, Humboldt-Universität Berlin|date=2019-10-23|access-date=2025-01-18}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.handelsblatt.com/panorama/aus-aller-welt/tv-geschichte-wie-zwei-ungewollte-outings-die-gesellschaft-veraenderten/5942770.html|title=Wie zwei ungewollte Outings die Gesellschaft veränderten|publisher=[[Handelsblatt]]|access-date=2024-09-25}}</ref>. У 1994 годзе брытанская група «[[OutRage!]]» заявіла, што чатырнаццаць біскупаў [[Царква Англіі|Царквы Англіі]] з'яўляюцца гомасексуаламі або бісексуаламі, абвінаваціўшы іх у крывадушнасці. У 2000 годзе аўстрыйская прэса распаўсюдзіла звесткі аб гомасексуальных сувязях лідара правай [[Аўстрыйская партыя свабоды|Аўстрыйскай партыі свабоды]] [[Ёрг Хайдэр|Ёрга Хайдэра]]. У 2004 годзе актывіст Майкл Роджэрс выкрыў рэспубліканскага кангрэсмена Эдварда Шрока, які галасаваў супраць правоў геяў; неўзабаве пасля гэтага Шрок адмовіўся ад перавыбараў<ref>{{cite web |url=https://buffalonews.com/news/ex-buffalo-activist-is-d-c-s-most-feared-man-mike-rogers-a-founder-of/article_42477f7c-af99-5c75-839f-9bbed74d17f5.html |title=Ex-Buffalo Activist is D.C.'s 'Most Feared Man' Mike Rogers, a Founder of Gay Men's Chorus, 'Outs' Closeted Conservatives on his Blog |last=Zremski |first=Jerry |date=September 9, 2007 |website=The Buffalo News |access-date=May 23, 2021}}</ref>. У 2006 годзе ў адстаўку сышоў кіраўнік Асацыяцыі евангелістаў ЗША Тэд Хагард пасля абвінавачванняў у гомасексуальных сувязях і ўжыванні наркотыкаў<ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2006/11/03/haggard/ |title=Главный евангелист США обвинен в мужеложстве |date=2006-11-03 |publisher=[[Lenta.ru]] |access-date=2010-08-24 |archive-date=2008-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010213556/http://lenta.ru/news/2006/11/03/haggard/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.gazeta.ru/2006/11/03/oa_222737.shtml |title=Мужеложественный поступок |author=Виктория Петрова |date=2006-11-03 |publisher=[[Газета.ru]] |access-date=2010-08-24 |archive-date=2008-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010213557/http://www.gazeta.ru/2006/11/03/oa_222737.shtml |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://news.invictory.org/issue8568.html |title=Обращение Теда Хаггарда к церкви New Life Church |date=2006-11-05 |publisher=Invictory.org |archive-url=https://www.webcitation.org/65ZgKo4m7?url=http://www.invictory.org/news/ |archive-date=2012-02-19 |access-date=2010-08-24}}</ref>. У 2009 годзе выйшаў дакументальны фільм Кірбі Дзіка ''«Абурэнне»'' ({{lang-en|Outrage}}), у якім даследавалася схаванае жыццё амерыканскіх палітыкаў-гамафобаў, такіх як сенатар Лары Крэйг, губернатар Фларыды Чарлі Крыст, мэр Нью-Ёрка Эд Коч і іншых<ref name=NYT>{{cite news |url=https://movies.nytimes.com/2009/05/08/movies/08outr.html?_r=0 |title=Secret Lives in the Age of Gay Rights |last=Scott |first=A. O. |date=May 7, 2009 |newspaper=The New York Times |access-date=April 12, 2013}}</ref><ref name=SFGate>{{cite news|url=http://www.sfgate.com/entertainment/article/Outrage-takes-on-closeted-gay-politicians-3162299.php |title='Outrage' takes on closeted gay politicians |last=Guthmann |first=Edward |date=May 10, 2009 |newspaper=San Francisco Chronicle |publisher=SFGate.com |access-date=April 12, 2013}}</ref>. Шматлікія асобы, такія як Крысцін Ёргенсен, Бэлі Ціптан, Джэймс Бары і Эйпрыл Эшлі, былі выкрыты як трансгендары ў сродках масавай інфармацыі, часта з негатыўнымі наступствамі для іх кар'еры. Часам з'яўляліся памылковыя заявы (напрыклад, што [[Джэймі Лі Кёрціс]] з'яўляецца інтэрсекс-чалавекам)<ref>{{cite web|url=http://www.snopes.com/movies/actors/jamie.htm |title=Jamie Lee Curtis rumor |date=6 April 2001 |publisher=snopes.com |access-date=2013-11-02}}</ref>. == Аўтынг як інструмент палітычных рэпрэсій у Беларусі == У Беларусі прымусовы аўтынг стаў выкарыстоўвацца як інструмент палітычных рэпрэсій, асабліва падчас і пасля [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020—2021 гадоў]]. Асоб, затрыманых за меркаваную палітычную актыўнасць, прымушалі ўдзельнічаць у запісе так званых [[Пакаяннае відэа|«пакаянных відэа»]], дзе яны пад ціскам раскрывалі асабістыя дадзеныя, у тым ліку сваю сексуальную арыентацыю. У некаторых выпадках геяў прымушалі не толькі выкрываць сябе на камеру, але і называць імёны сваіх партнёраў<ref>{{Cite web|url=https://mediazona.by/article/2021/10/11/apologize-2|title=«Наряди змагара». Как эволюционировал жанр извинений перед камерой|author=Евгения Бровкина|website=[[Медыязона|Mediazona Belarus]]|date=2021-10-11|language=ru|access-date=2023-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603103146/https://mediazona.by/article/2021/10/11/apologize-2|archive-date=2023-06-03|url-status=live}}</ref>. Гэтыя відэа распаўсюджваліся праз праўладныя тэлеграм-каналы (у прыватнасці звязаныя з [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|ГУБАЗіК]]), а пазней і на дзяржаўным тэлебачанні. Аўтынг часта суправаджаўся іншымі формамі прыніжэння: прымусовым рассакрэчваннем псіхіятрычных дыягназаў, асацыяцыяй асоб з апазіцыйнай сімволікай ([[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белым сцягам]]) і акцэнтаваннем увагі на стыгматызаваных характарыстыках, такіх як стан здароўя або знешнасць<ref name=":1">{{Cite web|url=https://mediaiq.info/pokayannye-sjuzhety-kak-novyj-format-provlastnoj-zhurnalistiki-chast-2|title=«Покаяния» как новый формат провластной журналистики. Часть 2|author=Ирина Сидорская|website=MediaIQ|date=2023-08-23|language=ru|access-date=2023-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231208013420/https://mediaiq.info/pokayannye-sjuzhety-kak-novyj-format-provlastnoj-zhurnalistiki-chast-2|archive-date=2023-12-08|url-status=live}}</ref>. Падобныя дзеянні былі асуджаныя праваабарончымі арганізацыямі (напрыклад, цэнтрам «[[Вясна (праваабарончы цэнтр)|Вясна]]») як парушэнне права на прыватнае жыццё, чалавечай годнасці і міжнародных нормаў, якія забараняюць жорсткае, бесчалавечнае ці прыніжальнае абыходжанне<ref>{{Cite web|url=http://spring96.org/ru/news/109185|title="Покаянные" видео: что они нарушают и как воздействуют на человека|website=[[Вясна (праваабарончы цэнтр)|Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|date=2022-09-26|language=ru|access-date=2023-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20221202141901/https://spring96.org/ru/news/109185|archive-date=2022-12-02|url-status=live}}</ref>. == Аўтынг і ўзброеныя сілы == Узброеныя сілы розных краін свету маюць розныя падыходы да прызыву гомасексуалаў і бісексуалаў. Краіны, якія дазваляюць геям адкрыта служыць у войску, уключаюць 3 з 5 пастаянных членаў Савета Бяспекі ААН (ЗША, Вялікабрытанія і Францыя), [[Аўстралія|Аўстралію]], [[Ізраіль]], [[Аргенціна|Аргенціну]], а таксама ўсіх членаў [[НАТА]], акрамя [[Турцыя|Турцыі]]<ref>{{cite web |last=Singer |first=Peter |date=June 15, 2010 |website=Brookings |access-date=May 23, 2021 |url=http://www.brookings.edu/opinions/2010/0607_dont_ask_dont_tell_singer.aspx |title=What Our Military Allies Can Tell Us About The End of Don't Ask, Don't Tell |archive-url=https://web.archive.org/web/20100615185318/http://www.brookings.edu/opinions/2010/0607_dont_ask_dont_tell_singer.aspx |archive-date=June 15, 2010}}</ref>. У Вялікабрытаніі з 2000 года Міністэрства абароны дазваляе ЛГБТ-персаналу служыць адкрыта, пры гэтым забаронены ціск з мэтай прымусіць кагосьці зрабіць камінг-аўт або падвергнуць чалавека аўтынгу<ref>{{cite web|url=http://www.queer.de/detail.php?article_id=10083 |title=Queer:Argentinien und die Philippinen beenden Homo-Verbot im Militär (German) |publisher=Queer.de |access-date=2013-11-02}}</ref>. У ЗША да верасня 2011 года дзейнічала палітыка «[[Не пытайся, не кажы]]» ({{lang-en|Don't ask, don't tell}}), якая забараняла адкрытую службу гомасексуалаў, але і забараняла камандаванню распытваць пра арыентацыю. З прычыны гэтага аўтынг вайскоўца фактычна азначаў яго неадкладнае звальненне са службы. Пасля адмены гэтага правіла гомасексуалы і бісексуалы атрымалі права на адкрытую службу, а з 2021 года гэтае права было пашырана і на трансгендарных асоб<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/03/31/983118029/pentagon-releases-new-policies-enabling-transgender-people-to-serve-in-the-milit |title=Pentagon Releases New Policies Enabling Transgender People To Serve In The Military |author=Laurel Wamsley|website=[[National Public Radio|NPR]] |date=31 March 2021 }}</ref>. == Прававы статус == Аўтынг можа быць расцэнены як парушэнне права на недатыкальнасць прыватнага жыцця, а распаўсюджванне ілжывай інфармацыі аб гомасексуальнасці можа трактавацца як дыфамацыя або паклёп і падвяргацца крымінальнаму пераследу ў некаторых краінах. Вядомыя выпадкі публічных судовых разбіральніцтваў. Напрыклад, кіраўнік брытанскай энергетычнай кампаніі «[[British Petroleum]]» лорд Джон Браўн быў вымушаны сысці ў адстаўку ў маі 2007 года пасля таго, як Джэф Шэвалье, які знаходзіўся з Браўнам у блізкіх адносінах на працягу чатырох гадоў, вырашыў надаць іх агалосцы. У выніку судовага разбору, ініцыяванага Браўнам, суд прыйшоў да высновы, што дзеянні Шэвалье не супярэчылі закону<ref>{{Cite web |url=http://www.lenta.ru/articles/2007/05/02/bp/ |title=Александр Амзин. ''Милый лжец'' // Lenta.ru, 2 мая, 2007 |access-date=2007-05-15 |archive-date=2016-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310144546/https://lenta.ru/articles/2007/05/02/bp/ |url-status=live }}</ref>. У ЗША аўтынг вучняў з боку школьных службовых асоб можа быць падставай для судовага іску<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aclu.org/issues/lgbtq-rights/lgbtq-youth/outing|title=Outing|website=American Civil Liberties Union|access-date=2022-04-07|archive-date=2022-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407073526/https://www.aclu.org/issues/lgbtq-rights/lgbtq-youth/outing|url-status=live}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Доксінг]] * [[Камінг-аўт]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Timothy F. Murphy. |загаловак=Gay Ethics: Controversies in Outing, Civil Rights, and Sexual Science |год=2013 |спасылка=http://books.google.de/books?id=MtoAG6kymyIC&&pg=PA27 |выдавецтва=Routledge |старонак=365|isbn=978-1-136-58753-5}} * {{кніга |ref=Gross |аўтар=Gross, Larry. |загаловак=Contested Closets: The Politics and Ethics of Outing |год=1993 |месца=Minneapolis & London |выдавецтва=University of Minneapolis Press |isbn=0-8166-2179-9}} * {{кніга |ref=Johansson|аўтар=Johansson, Warren; Percy, William A. |загаловак=Outing: Shattering the Conspiracy of Silence |год=1994 |выдавецтва=Harrington Park Press}} * {{кніга |ref=Marhoefer |аўтар=Marhoefer, Laurie |загаловак=Sex and the Weimar Republic: German Homosexual Emancipation and the Rise of the Nazis |год=2015 |выдавецтва=[[University of Toronto Press]] |isbn=978-1-4426-1957-9 |мова=en}} * {{кніга |ref=Signorile |аўтар=Signorile, Michelango |загаловак=Queer In America: Sex, Media, and the Closets of Power |год=1993 |isbn=0-299-19374-8}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Анты-ЛГБТ-тэрміналогія]] [[Катэгорыя:ЛГБТ і грамадства]] [[Катэгорыя:Свабода слова]] i820x58jmqt6k6zft8vgixew6abnyvo 5148117 5148116 2026-05-28T22:48:49Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Аўтынг як інструмент палітычных рэпрэсій у Беларусі */ 5148117 wikitext text/x-wiki {{ЛГБТ-тэматыка}} '''Аўты́нг''' (ад {{lang-en|outing}}, паходзіць ад выразу ''to be out of the closet'' — «быць па-за шафай», не хаваць сваю арыентацыю) — публічнае разгалашэнне інфармацыі пра прыналежнасць чалавека да [[ЛГБТ]]-супольнасці (яго [[сексуальная арыентацыя|сексуальную арыентацыю]] або [[трансгендарнасць|гендарную ідэнтычнасць]]) без яго на тое згоды ці ведама<ref name=":2">{{Кніга|спасылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&lr=&id=XfVJEAAAQBAJ&oi=fnd&dq=%D0%B0%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3&ots=WsmFa-PAcT&sig=DOwX-SLuX00VdlSU6ZpT_uTZhus&redir_esc=y|аўтар=Шевченко З.В|загаловак=До поняття внутрішньоособистісного ґендерного конфлікту|выдавецтва=Шевченко Зоя|старонак=16|archive-date=2022-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220406200922/https://books.google.ru/books?hl=ru&lr=&id=XfVJEAAAQBAJ&oi=fnd&dq=%D0%B0%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3&ots=WsmFa-PAcT&sig=DOwX-SLuX00VdlSU6ZpT_uTZhus&redir_esc=y}}</ref>. Часта гэта робіцца з ліхімі намерамі, каб інструменталізаваць [[гомафобія|гомафобію]], [[біфобія|біфобію]] і/або [[трансфобія|трансфобію]] дзеля дыскрэдытацыі асобы, альбо, наадварот, каб змагацца з гомафобіяй, [[гетэрасексізм]]ам і [[цыссексізм]]ам шляхам выкрыцця таго, што вядомы або паважаны чалавек з'яўляецца гомасексуалам і/або трансгендарам. Паняцце аўтынгу можа выкарыстоўвацца і ў больш шырокім сэнсе — як абнародаванне любой кампраметуючай інфармацыі (напрыклад, удзелу ў [[BDSM|БДСМ]]-практыках або прыналежнасці да секты)<ref>{{Артыкул|спасылка=http://chasopys-ppp.dp.ua/index.php/chasopys/article/view/151|аўтар=Катерина Олександрівна Сахарова, Олексій Миколайович Чередніченко, Наталія Анатоліївна Липовська|загаловак=ФОРМИ ПСИХОЛОГІЧНОГО НАСИЛЬСТВА В ОРГАНІЗАЦІЙНОМУ СЕРЕДОВИЩІ|год=2021|мова=uk|выданне=Дніпровський науковий часопис публічного управління, психології, права|выпуск=6|старонкі=97–103|issn=2710-1118|doi=10.51547/ppp.dp.ua/2021.6.15|archive-date=2022-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412160510/http://chasopys-ppp.dp.ua/index.php/chasopys/article/view/151}}</ref>, так і ў больш вузкім — як выкрыццё прыналежнасці да ЛГБТ выключна публічных асоб і знакамітасцей, а не любых прадстаўнікоў супольнасці<ref name=":0">{{Cite web|url=http://slovariki.org/seksologiceskaa-enciklopedia/165|title=Аутинг|website=Сексологическая энциклопедия|access-date=2022-04-06}}</ref>. Аўтынг з'яўляецца супрацьлегласцю [[камінг-аўт]]у, які ўяўляе сабой выключна добраахвотнае раскрыццё ўласнай ідэнтычнасці<ref name="FAZ">{{Cite web|lang=de|url=http://www.faz.net/aktuell/sport/fussball/begriffsverwirrungen-was-unterscheidet-coming-out-und-outing-12742505.html|title=Was unterscheidet Coming-out und Outing?|date=2014-01-08|publisher=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]|access-date=2014-06-14|archive-date=2017-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170623114354/http://www.faz.net/aktuell/sport/fussball/begriffsverwirrungen-was-unterscheidet-coming-out-und-outing-12742505.html|url-status=live}}</ref>. Звычайна аўтынг у асабістым кантэксце лічыцца неэтычным і асуджаецца грамадствам<ref>{{Cite web|url=https://wiadomosci.onet.pl/poznan/gazeta-wyborcza-napisala-o-orientacji-prezesa-sn-srodowisko-lgbt-podzielone-opinia/19xs5xp|title="Gazeta Wyborcza" napisała o orientacji prezesa SN. Środowisko LGBT podzielone [OPINIA]|last=Glanc|first=Marta|date=2020-05-05|website=wiadomosci.onet.pl|language=pl|access-date=2026-03-13}}</ref>. Калі ж гаворка ідзе пра публічных асоб, этычнасць такіх дзеянняў выклікае вострыя спрэчкі, паколькі гэта можа негатыўна паўплываць на асабістае жыццё або кар'еру чалавека. Некаторыя ЛГБТ-актывісты сцвярджаюць, што гомасексуальныя асобы, якія выступаюць супраць правоў ЛГБТ, не маюць [[Права на некранутасць прыватнага жыцця|права на прыватнае жыццё]] з-за іх відавочнай крывадушнасці. У спробе прадухіліць аўтынг, публічная асоба можа прыняць рашэнне зрабіць камінг-аўт першай, хоць кантроль над умовамі выкрыцця ўласнай ідэнтычнасці — толькі адзін са шматлікіх матываў для гэтага кроку. == Тэрміналогія і этымалогія == [[Файл:Perezhiltonorange.jpg|міні|[[Перэс Хілтан]], амерыканскі блогер, якога крытыкавалі за спробы аўтынгу [[Знакамітасць|знакамітасцей]].]] [[Файл:Michael Musto cropped by David Shankbone.JPG|міні|Майкл Маста, амерыканскі журналіст, які зрабіў аўтынг шэрагу асоб, у тым ліку [[Розі О’Донел]] і [[Элен Дэджэнерэс]].]] Вызначыць першае выкарыстанне тэрміна ў сучасным сэнсе складана. У выданні часопіса ''«[[Harper's Magazine]]»'' за 1982 год [[Тэйлар Бранч]] прадказваў, што «outage» (бел.: ''выхад'') стане палітычнай тактыкай, у якой людзі, што знаходзяцца «ў шафе», апынуцца пад скрыжаваным агнём. Артыкул «Прымус геяў да выхаду з шафы» ({{lang-en|Forcing Gays Out of the Closet}}) аўтарства [[Уільям А. Генры III|Уільяма А. Генры III]] у часопісе ''«[[Time]]»'' ад 29 студзеня 1990 года ўвёў тэрмін «аўтынг» у шырокі ўжытак<ref>{{sfn|Johansson|Percy|1994|с=4}}</ref>. У пачатку 1990-х гадоў паняцце замацавалася і ў іншых мовах, у прыватнасці ў нямецкай. У інтэрнэт-выданні слоўніка «[[Duden]]» тлумачацца два значэнні: па-першае, абнародаванне гомасексуальнай схільнасці каго-небудзь (асабліва вядомай асобы) без яе згоды; па-другое, публічнае прызнанне сваіх уласных схільнасцей. З цягам часу тэрмін набыў дадатковыя значэнні ў жоўтай прэсе і пачаў прымяняцца для абазначэння выкрыцця любых схаваных фактаў (напрыклад, шлюбнай здрады), аднак у дакладным сэнсе ён працягвае абазначаць менавіта раскрыццё сексуальнай арыентацыі або гендарнай ідэнтычнасці без згоды. У ангельскай мове гістарычна слова «outing» азначала проста экскурсію або паездку, і толькі ў канцы XX стагоддзя набыло сучасны палітычны і сацыяльны падтэкст. == Этыка і матывы == У самім ЛГБТ-супольніцтве аўтынг з'яўляецца прадметам вострых дыскусій. Многія гомасексуальныя і трансгендарныя людзі лічаць яго непрымальным пры любых абставінах<ref>Janusz Boguszewski, [http://www.homiki.pl/modules.php?name=News&file=article&sid=191 Coming-Out czy outing?], homiki.pl</ref>. Аднак абаронцы аўтынгу як палітычнага інструмента прыводзяць розныя аргументы на сваю карысць. [[Габрыэль Ратэла]], былы рэдактар выдання ''«OutWeek»'', тлумачыў аўтынг як «прывядзенне да роўнасці», сцвярджаючы, што гэта перш за ўсё журналісцкі рух, накіраваны на тое, каб ставіцца да гомасексуальнасці ў СМІ нароўні з гетэрасексуальнасцю<ref>{{cite news |last1=Rotello |first1=Gabriel |title=Why I Oppose Outing |work=OutWeek |date=May 29, 1991}}</ref>. [[Мікеланджэла Сіньярыле]] апісваў мэту ''«OutWeek»'' як павышэнне дасведчанасці пра прысутнасць геяў і іх палітычныя праблемы, каб тэма гомасексуальнасці перастала здавацца грамадству настолькі «гратэскавай», што яе нельга абмяркоўваць. Ён таксама падкрэсліваў, што аўтынг не з'яўляецца простай трансляцыяй прыватных дэталяў<ref name="Signorile, p. 80">{{sfn|Signorile|1993|с=80}}</ref>. Рычард Мор адзначаў, што некаторыя параўноўваюць аўтынг з [[макартызм]]ам, але, на яго думку, правільна выкарыстаны аўтынг не мабілізуе антыгееўскія каштоўнасці, а змагаецца з імі. Мор сцвярджае, што аўтынг з'яўляецца «дапушчальным і чаканым вынікам маральнага жыцця»<ref>Mohr, Richard. ''Gay Ideas: Outing and Other Controversies'', Boston: Beacon Press, 1992.</ref>. Не існуе агульнапрызнанага вызначэння «справядлівага аўтынгу». Уорэн Ёхансан і Уільям Персі апісваюць прынамсі чатыры прамежкавыя пазіцыі, якія апраўдваюць такія дзеянні: па-першае, дапускаецца аўтынг толькі памерлых асоб; па-другое, выкрыццё выключна крывадушнікаў, якія актыўна дзейнічаюць супраць правоў і інтарэсаў геяў; па-трэцяе, выкрыццё пасіўных саўдзельнікаў, якія дапамагаюць кіраваць гомафобнымі інстытутамі; і, нарэшце, аўтынг выбітных асоб, выкрыццё якіх магло б разбурыць стэрэатыпы і прымусіць грамадства перагледзець сваё стаўленне да гомасексуальнасці<ref>{{sfn|Johansson|Percy|1994|с=228}}</ref>. Большасць прыхільнікаў гэтай тактыкі нацэльваецца на тых, хто падтрымлівае дыскрымінацыйную палітыку і рэлігійныя дагматы супраць геяў, адначасова вядучы таемнае гомасексуальнае жыццё. Як адзначыў журналіст з [[Сан-Францыска]] [[Рэндзі Шылтс]], для актывістаў гей-руху відавочна, што найбольшай перашкодай на шляху прагрэсу часта з'яўляюцца не гетэрасексуалы, а менавіта прыхаваныя гомасексуалы<ref>{{sfn|Johansson|Percy|1994|с=226}}</ref>. Амерыканскі журналіст Майкл Маста, адзін з першых, хто пачаў практыкаваць выкрыццё знакамітасцей, заяўляў<ref>[[n:An interview with gossip columnist Michael Musto on the art of celebrity journalism|Interview with Michael Musto]], David Shankbone, ''[[Wikinews]]'', October 7, 2007.</ref>: {{цытата|Я выкрыў Розі і Элен, і цяпер цяжка нават ''ўявіць'', што яны калі-небудзь былі ў шафе. Трэба асвечваць новых людзей і казаць: «Уяўляеце, у свой час яны хаваліся». Цяжка паверыць, што Розі выконвала гэты далікатны танец на сваім ток-шоу, дзе яна была «Каралевай мілаты» і маці-адзіночкай, якая нібыта была закаханая ў [[Том Круз|Тома Круза]], і я звяртаў увагу на ўсю абсурднасць гэтага. {{арыгінальны тэкст|en|I outed Rosie and Ellen, and it's hard to even ''imagine'' now that they ever were in the closet. You have to educate the new people and say, 'Guess what, they were in the closet at one point.' It's hard to believe that Rosie was doing this delicate dance on her talk show where she was the 'Queen of Nice' and the single mother who had a crush on Tom Cruise and I was pointing out the absurdity of it.}}}} Брытанскі актывіст [[Пітэр Тэтчэл]] у 1995 годзе абгрунтаваў такія дзеянні як форму самаабароны<ref>{{cite web |last=Tatchell |first=Peter |date=28 April 1995 |title=Outing Is A Catalyst For Social Change |url=https://www.petertatchell.net/lgbt_rights/outing/catalyst/ |access-date=15 January 2020 |work=petertatchell.net}}</ref>: {{цытата|Застаючыся «закрытым», вы тым самым падтрымліваеце ідэю пра тое, што ў вашай гомасексуальнасці ёсць нешта ганебнае... Таму выхад з падполля такі важны. Але калі і як — гэта асабістая справа кожнага. Адзінае выключэнне — гэта «закрытыя» грамадскія дзеячы-геі, якія выкарыстоўваюць сваю ўладу, каб наносіць шкоду іншым геям. Гэта парламентарыі і святары, якія прымаюць гомафобныя законы або чытаюць гомафобныя пропаведзі. У гэтых выключных выпадках аўтынг апраўданы. Аўтынг — гэта квір-самаабарона... Змова з крывадушнасцю і гомафобіяй этычна неапраўданая ні для хрысціян, ні для каго-небудзь яшчэ. {{арыгінальны тэкст|en|Outing is queer self-defence... Lesbians and gay men have a right, and a duty, to expose hypocrites and homophobes. By not outing gay Bishops who support policies which harm homosexuals, we would be protecting those Bishops and thereby allowing them to continue to inflict suffering on members of our community. Collusion with hypocrisy and homophobia is not ethically defensible for Christians, or for anyone else.}}}} У Польшчы дыскусія наконт аўтынгу таксама выклікала супярэчлівыя меркаванні. Некаторыя публіцысты называлі яго «апошняй зброяй» супраць крывадушных правых палітыкаў<ref>Michał Minałto, [http://www.homiki.pl/modules.php?name=News&file=article&sid=1482 Outing bronią ostateczną], homiki.pl</ref><ref>[[Яцэк Каханоўскі]], [http://www.innastrona.pl/bq_lipa15.phtml Outing - za czy przeciw?], [[innastrona.pl]]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.tolerance.of.pl/ |title=tolerance.of.pl |access-date=2007-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071030063732/http://www.tolerance.of.pl/ |archive-date=2007-10-30 }}</ref>. Аднак такія дзеячы як [[Роберт Бедрань]], [[Шыман Нямец]] і [[Яцэк Каханоўскі]] выступалі супраць аўтынгу гамасексуальных палітыкаў польскай [[Правыя (палітыка)|правіцы]]. Бедрань заяўляў, што арганізацыя «[[Кампанія супраць гамафобіі]]» не мае намеру выкарыстоўваць такія супярэчлівыя метады<ref>[http://cia.bzzz.net/outing_homoseksualistow_prawicy Outing homoseksualistów prawicy]</ref><ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20050114001739/http://www.trybuna.com.pl/n_show.php?code=2004101606 |title=Szok czy dialog |access-date= 2010-12-10 |publisher=trybuna.com.pl}}</ref>. З іншага боку, [[Тар’я Халанен]], былая прэзідэнтка Фінляндыі, крытыкавала асоб, якія хаваюць сваю арыентацыю, бо іх бачнасць неабходная для пабудовы талерантнага грамадства. Кангрэсмен ЗША [[Барні Фрэнк]] падчас скандалу з Маркам Фолі ў 2006 годзе сцвярджаў: «Я думаю, што існуе права на прыватнае жыццё. Але права на прыватнае жыццё не павінна быць правам на крывадушнасць. Людзі, якія жадаюць дэманізаваць іншых, не павінны мець магчымасць пайсці дадому, зачыніць дзверы і рабіць тое ж самае самі»<ref>{{cite web| title = "Episode Guide – episode 86" HBO's ''Real Time with Bill Maher''| publisher = [[HBO]]| date = October 20, 2006 | url = http://www.hbo.com/billmaher/episode/2006_10_20_ep86.html| access-date = 2008-02-26}}</ref>. Тым не менш, праціўнікі аўтынгу падкрэсліваюць, што ён не вырашае глабальных праблем ЛГБТ, а толькі служыць спектаклем для СМІ<ref name=":0" /><ref name="FAZ" />. Раскрыццё чужых сакрэтаў можа прывесці да сур'ёзных псіхалагічных траўмаў для тых, хто яшчэ не прыняў сябе<ref name=":3">{{Артыкул|спасылка=https://repository.law.miami.edu/umlr/vol46/iss3/7|аўтар=David Pollack|загаловак=Forced out of the Closet: Sexual Orientation and the Legal Dilemma of "Outing"|год=1992-01-01|выданне=University of Miami Law Review|том=46|выпуск=3|старонкі=711|archive-date=2021-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624100230/https://repository.law.miami.edu/umlr/vol46/iss3/7/}}</ref>. Як адзначаў Роджэр Розенблат у эсэ 1993 года для ''«[[The New York Times Magazine|New York Times Magazine]]»'', «Практыка "аўтынгу" гомасексуалаў супярэчліва мае на ўвазе, што яны маюць права на прыватны выбар, але не маюць права на прыватнае жыццё»<ref name="Signorile, p. 80" />. === Грамадская думка === У 2008 годзе амерыканскі сэрвіс «PlanetOut.com» правёў даследаванне наконт стаўлення да аўтынгу сярод шырокай папуляцыі і асобна сярод геяў і лесбіянак<ref>[http://www.primeaccess.net/downloads/news/Highlights08_PrimeAccess&PlanetOutG&LSurvey.pdf Highlights from 2008 Prime Access/PlanetOutGay and Lesbian Consumer Study] {{lang-en}}</ref>: {| class="wikitable sortable" |+ Ці павінны СМІ рабіць аўтынг гомасексуальных публічных асоб (у тым ліку палітыкаў), якія хаваюць сваю арыентацыю? ! Група рэспандэнтаў !! Так !! Не !! Няма меркавання |- | Уся папуляцыя (1 502 чал.) || 8 % || 74 % || 18 % |- | Геі і лесбіянкі (757 чал.) || 8 % || 72 % || 20 % |} {| class="wikitable sortable" |+ Ці павінны СМІ рабіць аўтынг гомасексуальных публічных асоб, якія хаваюць сваю арыентацыю '''і выступаюць супраць роўных правоў''' для ЛГБТ? ! Група рэспандэнтаў !! Так !! Не !! Няма меркавання |- | Уся папуляцыя (1 502 чал.) || 33 % || 45 % || 22 % |- | Геі і лесбіянкі (757 чал.) || 61 % || 13 % || 26 % |} == Наступствы і ўплыў == Аўтынг рэдка праходзіць бязбольна<ref name=":2" />. Гэта можа мець разбуральныя наступствы, асабліва для тых, хто не мае падтрымкі з боку сям'і<ref>{{Cite web |date=2023-03-22 |title=Transgender youth: 'Forced outing' bills make schools unsafe |url=https://apnews.com/article/transgender-students-pronouns-names-ec0b2c5de329d82c563ffb95262935f3 |access-date=2023-05-12 |website=AP NEWS |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Austen |first1=Andrea |last2=Wellington |first2=Adrian Alex |date=January 1995 |title=Outing: The Supposed Justifications |url=https://www.cambridge.org/core/journals/canadian-journal-of-law-and-jurisprudence/article/abs/outing-the-supposed-justifications/289C8A8E92263623E2B1F64764D114F8 |journal=Canadian Journal of Law & Jurisprudence |language=en |volume=8 |issue=1 |pages=83–105 |doi=10.1017/S084182090000309X |s2cid=157003926 |issn=0841-8209|url-access=subscription }}</ref>. Выкрыццё можа прывесці да звальнення з працы, разрыву стасункаў з сябрамі і сваякамі, а таксама справакаваць гвалт на глебе нянавісці. Калі гомасексуальнасць крыміналізаваная ў краіне або лічыцца хваробай, аўтынг можа наклікаць рэпрэсіі з боку дзяржавы. Гістарычнымі прыкладамі з'яўляюцца [[Оскар Уайльд]] (быў зняволены) і [[Алан Цьюрынг]] (быў прымушаны да гарманальнай тэрапіі). У ісламскіх краінах аўтынг часта азначае смяротную небяспеку, што прымушае многіх шукаць прытулку ў заходніх краінах<ref>{{Cite journal |last=Kligerman |first=Nicole |date=March 28, 2007 |title=Homosexuality in Islam: A Difficult Paradox |journal=Macalester Islam Journal |volume=2 |issue=3 |pages=53–64}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kakissis |first=Joanna |date=January 5, 2018 |title=Chechnya's LGBT Muslim Refugees Struggle To Cope In Exile |url=https://www.npr.org/sections/parallels/2018/01/05/572985673/chechnyas-lgbt-muslim-refugees-struggle-to-cope-in-exile |access-date=May 12, 2023 |website=NPR}}</ref>. Напрыклад, у кантэксце забойства Алі Фазелі Манфарэда ў [[Іран]]е праваабаронцы адзначалі небяспеку ўнясення дадзеных аб сексуальнай арыентацыі ў дакументы аб вызваленні ад ваеннай службы<ref>{{Cite web |title=Gay Iranian man dead in alleged 'honor killing,' rights group says |url=https://www.nbcnews.com/feature/nbc-out/gay-iranian-man-dead-alleged-honor-killing-rights-group-says-n1266995 |access-date=2023-02-26 |website=NBC News |date=11 May 2021 |language=en}}</ref>. У [[Марока]] пасля серыі аўтынгаў праз дадаткі для знаёмстваў [[Human Rights Watch]] заклікала ўрад абараніць мясцовую супольнасць ад дыскрымінацыі і гвалту<ref>{{Cite news |date=2020-04-27 |title=Gay men abused in Morocco after photos spread online |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-52446170 |access-date=2023-05-12}}</ref>. Часта ЛГБТ-людзі, асцерагаючыся наступстваў аўтынгу і шантажу з боку журналістаў, вымушаны самастойна абвяшчаць пра сваю ідэнтычнасць. Такім чынам іх камінг-аўт становіцца вымушаным. Напрыклад, у 2016 годзе так зрабіла рэжысёрка Лілі Вачоўскі<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.theguardian.com/film/2016/mar/09/matrix-director-lilly-wachowski-comes-out-as-a-transgender-woman|title=Film director Lilly Wachowski comes out as transgender woman|website=the Guardian|date=2016-03-09|access-date=2022-04-07|archive-date=2022-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220405064225/https://www.theguardian.com/film/2016/mar/09/matrix-director-lilly-wachowski-comes-out-as-a-transgender-woman|url-status=live}}</ref>: {{цытата|Я разумела, што ў нейкі момант мне давядзецца зрабіць публічны камінг-аўт. Калі ты пачынаеш весці адкрытае трансгендарнае жыццё, гэта... цяжка схаваць. Я проста хацела — мне была патрэбная нейкая колькасць часу, каб адчуць сябе камфортна. Але, відаць, вырашаць гэта не мне. {{арыгінальны тэкст|en|I knew at some point I would have to come out publicly. You know, when you’re living as an out transgender person, it’s … kind of difficult to hide. I just wanted – needed some time to get my head right, to feel comfortable. But apparently I don’t get to decide this.}}}} Разам з тым, аўтынг часам аказвае і глабальны палітычны ўплыў. Мікеланджэла Сіньярыле сцвярджаў, што выкрыццё журналіста Піта Уільямса сур'ёзна пахіснула ваенную палітыку супраць геяў у ЗША і зрабіла гэтае пытанне адной з галоўных тэм прэзідэнцкай кампаніі 1992 года<ref>{{sfn|Signorile|1993|с=161}}</ref>. == Гісторыя і вядомыя выпадкі == === Першая палова XX стагоддзя === Справа Філіпа цу Ойленбурга ў 1907—1909 гадах стала першым публічным аўтынг-скандалам XX стагоддзя. Журналісты левага кірунку, якія выступалі супраць палітыкі кайзера [[Вільгельм II|Вільгельма II]], выкрылі некалькіх выбітных членаў яго кабінета, пачынаючы з абвінавачванняў Максіміліяна Гардэна супраць дыпламата [[Філіп цу Ойленбург|Філіпа цу Ойленбурга]]. Гэтыя абвінавачванні падштурхнулі іншых журналістаў рушыць услед іх прыкладу, у тым ліку Адольфа Бранда, заснавальніка часопіса «[[Der Eigene]]». Многія актывісты першага гомасексуальнага руху асудзілі аўтынг як «шлях па трупах»<ref>{{cite book |last1=Bösch |first1=Frank |title=Öffentliche Geheimnisse: Skandale, Politik und Medien in Deutschland und Großbritannien 1880-1914 |date=2011 |publisher=Oldenbourg Wissenschaftsverlag |isbn=978-3-486-70746-5 |page=116 |chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783486707465.43/html |language=en |chapter=Homosexualität als Skandalon|doi=10.1524/9783486707465.43 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Mancini |first1=Elena |title=Magnus Hirschfeld and the Quest for Sexual Freedom: A History of the First International Sexual Freedom Movement |date=2010 |publisher=Springer |isbn=978-0-230-11439-5 |url=https://books.google.com/books?id=eaJhAQAAQBAJ&dq=%22Weg+%C3%BCber+Leichen%22&pg=PT152 |language=en}}</ref>. Аднак у 1928 годзе [[Курт Хілер]] абараняў магчымасць аўтынгу палітыкаў, якія рыхтуюць антыгомасексуальныя законы, заяўляючы: «Наша салідарнасць... не распаўсюджваецца на здраднікаў уласнай справы»<ref>{{cite journal |last1=Herzer |first1=Manfred |title=Communists, Social Democrats, and the Homosexual Movement in the Weimar Republic |journal=Journal of Homosexuality |date=1995 |volume=29 |issue=2–3 |page=213 |doi=10.1300/J082v29n02_08|pmid=8666755 }}</ref>. У 1931—1932 гадах быў выкрыты найбліжэйшы саюзнік [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] [[Эрнст Ром]]. У адказ Адольф Бранд напісаў, што калі чалавек на дзяржаўнай пасадзе жадае ўсталяваць зневажальны кантроль над інтымным жыццём іншых, «яго ўласнае любоўнае жыццё таксама перастае быць прыватнай справай»<ref>Brand, Adolph. ''Political Criminals: A Word About the Röhm Case'' (1931) Reprinted in ''Homosexuality and Male Bonding in Pre-Nazi Germany'', edited by Harry Oosterhuis, 235–240. New York, Haworth, 1991.</ref>. Журналіст [[Курт Тухольскі]] з гэтым не пагадзіўся, напісаўшы ў выданні «[[Die Weltbühne]]»: «Мы змагаемся са скандальным [[Параграф 175|параграфам 175]] ўсюды, дзе можам, таму мы не павінны далучацца да хору тых, хто хоча выгнаць чалавека з грамадства за тое, што ён гомасексуал»<ref>{{cite book |last1=Tamagne |first1=Florence |title=A History of Homosexuality in Europe, Vol. I & II: Berlin, London, Paris; 1919-1939 |date=2006 |publisher=Algora Publishing |isbn=978-0-87586-356-6 |page=289 |url=https://books.google.com/books?id=Ne6ZRjhMrvQC&dq=%22everywhere+we+can,+therefore+we+must+not+join+the+choir+of+those+among+us+who+want+to+banish+a+man+from+society+because+he+is+homosexual.%22&pg=PA289 |language=en}}</ref>{{sfn|Marhoefer|2015|с=169}}. Яшчэ адным палітычным скандалам стала Справа Бломберга — Фрыча (1938 год). === Другая палова XX стагоддзя — нашы дні === У 1950-я гады падчас [[Лавандавая паніка|«Лавандавай панікі»]] ў [[ЗША]] з'явіліся жоўтыя выданні накшталт часопіса «[[Confidential]]», якія спецыялізаваліся на раскрыцці скандальнай інфармацыі пра знакамітасцей. Сярод іх ахвяр былі былы намеснік дзяржсакратара [[Самнер Уэлс]]<ref>Benjamin Welles, ''Sumner Welles: FDR's Global Strategist: A Biography'' (NY: St. Martin's Press, 1997),370-1</ref> і [[Артур Х. Вандэнберг-малодшы]]<ref>{{cite web|work = The Papers of Dwight David Eisenhower, Volume 18|publisher = [[Johns Hopkins University Press]]|year = 1966|title = Document 48: Eisenhower To Nelson Aldrich Rockefeller (February 23, 1957)|access-date = August 16, 2013|url = http://www.eisenhowermemorial.org/presidential-papers/second-term/documents/48.cfm|url-status = dead|archive-date = May 15, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20070515212540/http://www.eisenhowermemorial.org/presidential-papers/second-term/documents/48.cfm}}</ref>. У 1957 годзе амерыканскі піяніст [[Уладзіберачэ|Лібэрачэ]] паспяхова падаў у суд на брытанскую газету «[[Daily Mirror]]» за намёк на яго гомасексуальнасць, прычым абарона газеты грунтавалася на тым, што абвінавачванні не было зусім<ref>{{cite news|last=Lovece|first=Frank|work=[[Newsday]]|title=Michael Douglas plays pianist Liberace in HBO film|url=https://www.newsday.com/entertainment/movies/michael-douglas-plays-pianist-liberace-in-hbo-film-u28981|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104202116/http://www.newsday.com/entertainment/movies/michael-douglas-plays-pianist-liberace-in-hbo-film-1.3238287|url-status=live|archive-date=November 4, 2013|access-date=28 August 2012|date=11 October 2011|quote=The highly popular Liberace, who died in 1987 at the age of 67 of AIDS-related causes, publicly denied being gay or bisexual.}}</ref><ref>{{cite news|url = http://www.ukpressonline.co.uk/ukpressonline/getDocument?fileName=DMir_1956_09_26_006&fileType=PDF|title = Yearn-Strength Five|newspaper = [[Daily Mirror]]|date = 26 September 1956|page = 6|first = William|last = Connor|author-link = William Connor}}</ref><ref>{{cite news |title=High Court Of Justice; Queen's Bench Division, "I Don't Care What My Readers Think", Liberace V. Daily Mirror Newspapers Ltd |date=June 12, 1959 |page=16 |newspaper=[[The Times]] |url=http://archive.timesonline.co.uk/tol/keywordsearch.arc?queryKeywords=High+Court+Of+Justice |ref=CS268786892 |quote=They all say that this deadly, winking, sniggering, snuggling, chromium-plated, scent-impregnated, luminous, quivering, giggling, fruit-flavoured, mincing, ice-covered heap of mother love has had the biggest reception and impact on London since Charlie Chaplin arrived at the same station, Waterloo, on September 12, 1921.}}{{dead link|date=September 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref>. Толькі ў 2011 годзе актрыса [[Бэці Уайт]] пацвердзіла, што Лібэрачэ быў геем і што яна часта выступала ў якасці яго «барады» (падстаўной дзяўчыны)<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=i-wTJ2hQCK8 |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/i-wTJ2hQCK8| archive-date=2021-12-11 |url-status=live|title=Betty White: Bea Arthur was not fond of me |work=[[CNN]]|date=4 May 2011 |access-date=May 23, 2021}}{{cbignore}}</ref>. У 1975 годзе адкрыты палітык [[Харві Мілк]] раскрыў арыентацыю Олівера Сіпла, які дапамог выратаваць прэзідэнта [[Джэральд Рудольф Форд|Джэральда Форда]] падчас замаху. Гэта было зроблена з мэтай паказаць свету герояў-геяў, аднак мела вельмі негатыўны ўплыў на жыццё Сіпла, які пасварыўся з уласнай сям'ёй<ref>{{Cite web|url=https://www.wbez.org/shows/radiolab/oliver-sipple/3022e3dc-c854-493c-b26e-3dae0273a3bc|title=Radiolab, Oliver Sipple|date=September 22, 2017|website=[[WBEZ|WBEZ 91.5]] [[Chicago]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922232947/https://www.wbez.org/shows/radiolab/oliver-sipple/3022e3dc-c854-493c-b26e-3dae0273a3bc|archive-date=September 22, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://allthatsinteresting.com/oliver-sipple |title=Meet Oliver Sipple, The Vietnam Veteran Who Saved President Ford's Life - And Was Punished For It |last=Ishak |first=Natasha |date=April 27, 2020 |website=All That's Interesting |access-date=May 23, 2021}}</ref><ref name="Outing: Shattering the">{{кніга|ref=Johansson|спасылка=https://books.google.com/books?id=-lZ903C-dkMC&dq=%22Oliver+Sipple%22+%22harvey+milk%22&source=gbs_summary_s&cad=0|аўтар=Johansson, Warren; William A. Percy|загаловак=Outing: Shattering the Conspiracy of Silence|год=1994|мова=en|выдавецтва=[[Haworth Press]]|isbn=1-56024-419-4}}</ref>. У 1980-х гадах эпідэмія [[СНІД]]у прывяла да аўтынгу шэрагу артыстаў, уключаючы [[Рок Хадсан|Рока Хадсана]]. У гэты час арганізацыя [[ACT UP]] актыўна выкарыстоўвала лозунг «Маўчанне = Смерць»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://medicalhealthhumanities.com/2018/05/12/outing-and-aids-activism/|title=The Politics of Outing and AIDS Activism in the 1980s|author=johnacarranza|website=S Y N A P S I S|date=2018-05-13|access-date=2022-04-06|archive-date=2021-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417202618/https://medicalhealthhumanities.com/2018/05/12/outing-and-aids-activism/|url-status=live}}</ref>. Палітычныя кансерватары таксама звярталіся да аўтынгу дзеля дыскрэдытацыі сваіх ідэалагічных ворагаў: так, [[Дынеш Д’Суза]] і Лора Інграхам публікавалі імёны геяў-студэнтаў у газеце «[[The Dartmouth Review]]»<ref>{{cite web |last1=O'Connor |first1=Rory |title=Laura Ingraham: Right-Wing Radio's High Priestess of Hate |url=https://www.huffingtonpost.com/rory-oconnor/laura-ingraham-right-wing_b_106034.html |website=Huffington Post |access-date=11 June 2018 |date=10 June 2008}}</ref>. У лютым 1989 года актывіст Майкл Петрэліс зрабіў аўтынг сенатара Марка Хэтфілда з-за падтрымкі ім гомафобнага заканадаўства<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8IoG84QtfNIC&q=Mark+Hatfield++Michael+Petrelis&pg=PA86 |title=Queer in America: Sex, the Media, and the Closets of Power |last=Signorile |first=Michelangelo |year=2003 |publisher=Univ of Wisconsin Press |isbn=9780299193744 |access-date=May 23, 2021}}</ref><ref>{{Cite web |last=Neumann |first=Caryn E. |date=2004 |title=Outing |url=http://www.glbtqarchive.com/ssh/outing_S.pdf |access-date=2023-04-16 |website=GLBTQ, Inc.}}</ref><ref>{{sfn|Gross|1993|с=85}}</ref>. У сакавіку 1990 года Мікеланджэла Сіньярыле выкрыў нядаўна памерлага выдаўца [[Малкальм Форбс|Малкальма Форбса]]<ref>{{Citation | url = http://outweek.net/pdfs/ow_38.pdf | last = Signorile | first = Michelangelo | author-link = Michelangelo Signorile | title = The Other Side of Malcolm | magazine = [[OutWeek]] | issue = 38 | pages = 40–45 | date = March 18, 1990}}</ref>. Іншыя людзі, чыя арыентацыя была раскрыта супраць іх волі, уключаюць Фані Флэг, Піта Уільямса, Чэза Бона і [[Рычард Чэмберлен|Рычарда Чэмберлена]]<ref>{{sfn|Johansson|Percy|1994|с=183}}</ref><ref>{{cite web | title=Gay the Jeffersons actor on the show and Sherman Hemsley's legacy | url=https://www.advocate.com/arts-entertainment/damon-evans-jeffersons-sherman-hemsley }}</ref>. У Нямеччыне ў снежні 1991 года кінарэжысёр і актывіст [[Роза фон Праўнхайм]] раскрыў гомасексуальнасць тэлевядучых Альфрэда Біёлека і Харпэ Керкелінга на тэлеканале [[RTL Television]], каб заахвоціць салідарнасць падчас эпідэміі СНІДу<ref>{{cite web|url=https://barblog.hypotheses.org/3089|title=Die Ehe für Alle – Eine rechtsgeschichtliche Untersuchung|publisher=Lennard Gottman, Humboldt-Universität Berlin|date=2019-10-23|access-date=2025-01-18}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.handelsblatt.com/panorama/aus-aller-welt/tv-geschichte-wie-zwei-ungewollte-outings-die-gesellschaft-veraenderten/5942770.html|title=Wie zwei ungewollte Outings die Gesellschaft veränderten|publisher=[[Handelsblatt]]|access-date=2024-09-25}}</ref>. У 1994 годзе брытанская група «[[OutRage!]]» заявіла, што чатырнаццаць біскупаў [[Царква Англіі|Царквы Англіі]] з'яўляюцца гомасексуаламі або бісексуаламі, абвінаваціўшы іх у крывадушнасці. У 2000 годзе аўстрыйская прэса распаўсюдзіла звесткі аб гомасексуальных сувязях лідара правай [[Аўстрыйская партыя свабоды|Аўстрыйскай партыі свабоды]] [[Ёрг Хайдэр|Ёрга Хайдэра]]. У 2004 годзе актывіст Майкл Роджэрс выкрыў рэспубліканскага кангрэсмена Эдварда Шрока, які галасаваў супраць правоў геяў; неўзабаве пасля гэтага Шрок адмовіўся ад перавыбараў<ref>{{cite web |url=https://buffalonews.com/news/ex-buffalo-activist-is-d-c-s-most-feared-man-mike-rogers-a-founder-of/article_42477f7c-af99-5c75-839f-9bbed74d17f5.html |title=Ex-Buffalo Activist is D.C.'s 'Most Feared Man' Mike Rogers, a Founder of Gay Men's Chorus, 'Outs' Closeted Conservatives on his Blog |last=Zremski |first=Jerry |date=September 9, 2007 |website=The Buffalo News |access-date=May 23, 2021}}</ref>. У 2006 годзе ў адстаўку сышоў кіраўнік Асацыяцыі евангелістаў ЗША Тэд Хагард пасля абвінавачванняў у гомасексуальных сувязях і ўжыванні наркотыкаў<ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2006/11/03/haggard/ |title=Главный евангелист США обвинен в мужеложстве |date=2006-11-03 |publisher=[[Lenta.ru]] |access-date=2010-08-24 |archive-date=2008-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010213556/http://lenta.ru/news/2006/11/03/haggard/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.gazeta.ru/2006/11/03/oa_222737.shtml |title=Мужеложественный поступок |author=Виктория Петрова |date=2006-11-03 |publisher=[[Газета.ru]] |access-date=2010-08-24 |archive-date=2008-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010213557/http://www.gazeta.ru/2006/11/03/oa_222737.shtml |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://news.invictory.org/issue8568.html |title=Обращение Теда Хаггарда к церкви New Life Church |date=2006-11-05 |publisher=Invictory.org |archive-url=https://www.webcitation.org/65ZgKo4m7?url=http://www.invictory.org/news/ |archive-date=2012-02-19 |access-date=2010-08-24}}</ref>. У 2009 годзе выйшаў дакументальны фільм Кірбі Дзіка ''«Абурэнне»'' ({{lang-en|Outrage}}), у якім даследавалася схаванае жыццё амерыканскіх палітыкаў-гамафобаў, такіх як сенатар Лары Крэйг, губернатар Фларыды Чарлі Крыст, мэр Нью-Ёрка Эд Коч і іншых<ref name=NYT>{{cite news |url=https://movies.nytimes.com/2009/05/08/movies/08outr.html?_r=0 |title=Secret Lives in the Age of Gay Rights |last=Scott |first=A. O. |date=May 7, 2009 |newspaper=The New York Times |access-date=April 12, 2013}}</ref><ref name=SFGate>{{cite news|url=http://www.sfgate.com/entertainment/article/Outrage-takes-on-closeted-gay-politicians-3162299.php |title='Outrage' takes on closeted gay politicians |last=Guthmann |first=Edward |date=May 10, 2009 |newspaper=San Francisco Chronicle |publisher=SFGate.com |access-date=April 12, 2013}}</ref>. Шматлікія асобы, такія як Крысцін Ёргенсен, Бэлі Ціптан, Джэймс Бары і Эйпрыл Эшлі, былі выкрыты як трансгендары ў сродках масавай інфармацыі, часта з негатыўнымі наступствамі для іх кар'еры. Часам з'яўляліся памылковыя заявы (напрыклад, што [[Джэймі Лі Кёрціс]] з'яўляецца інтэрсекс-чалавекам)<ref>{{cite web|url=http://www.snopes.com/movies/actors/jamie.htm |title=Jamie Lee Curtis rumor |date=6 April 2001 |publisher=snopes.com |access-date=2013-11-02}}</ref>. == Аўтынг як інструмент палітычных рэпрэсій у Беларусі == У [[Беларусь|Беларусі]] прымусовы аўтынг стаў выкарыстоўвацца як інструмент палітычных рэпрэсій і дыскрэдытацыі, асабліва падчас і пасля [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020—2021 гадоў]]. Асоб, затрыманых за меркаваную палітычную актыўнасць, прымушалі ўдзельнічаць у запісе так званых [[Пакаяннае відэа ў Беларусі|«пакаянных відэа»]], дзе яны пад фізічным і псіхалагічным ціскам раскрывалі асабістыя дадзеныя, у тым ліку сваю [[Сексуальная арыентацыя|сексуальную арыентацыю]] ці [[Гендарная ідэнтычнасць|гендарную ідэнтычнасць]]{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=8}}. У некаторых выпадках геяў прымушалі не толькі выкрываць сябе на камеру, але і называць імёны сваіх партнёраў<ref>{{cite web|url=https://mediazona.by/article/2021/10/11/apologize-2|title=«Наряди змагара». Как эволюционировал жанр извинений перед камерой|author=Евгения Бровкина|publisher=[[Медыязона|Mediazona Belarus]]|date=2021-10-11|language=ru|access-date=2023-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603103146/https://mediazona.by/article/2021/10/11/apologize-2|archive-date=2023-06-03|url-status=live}}</ref>. Гэтыя відэа распаўсюджваліся праз праўладныя [[Тэлеграм-канал|Telegram-каналы]] (у прыватнасці, звязаныя з [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|ГУБАЗіК]]), а пазней і на [[Дзяржаўная прапаганда ў Беларусі|дзяржаўным тэлебачанні]]. Аўтынг часта суправаджаўся іншымі формамі прыніжэння: прымусовым рассакрэчваннем псіхіятрычных дыягназаў, асацыяцыяй асоб з апазіцыйнай сімволікай ([[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белым сцягам]]) і акцэнтаваннем увагі на стыгматызаваных характарыстыках<ref name=":1">{{cite web|url=https://mediaiq.info/pokayannye-sjuzhety-kak-novyj-format-provlastnoj-zhurnalistiki-chast-2|title=«Покаяния» как новый формат провластной журналистики. Часть 2|author=Ирина Сидорская|publisher=MediaIQ|date=2023-08-23|language=ru|access-date=2023-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231208013420/https://mediaiq.info/pokayannye-sjuzhety-kak-novyj-format-provlastnoj-zhurnalistiki-chast-2|archive-date=2023-12-08|url-status=live}}</ref>. Каб здабыць інтымную інфармацыю для шантажу і аўтынгу, сілавыя структуры пачалі мэтанакіравана выкарыстоўваць лічбавыя тэхналогіі. Зафіксаваныя выпадкі, калі супрацоўнікі міліцыі стваралі фэйкавыя акаўнты ў дадатках для знаёмстваў (напрыклад, Hornet), прызначалі падстаўныя спатканні, а затым затрымлівалі квір-люзей, праглядалі іх тэлефоны і схілялі да супрацоўніцтва з органамі пад пагрозай пераследу{{sfn|TG House|2026}}. Акрамя таго, сілавікі ладзяць аблавы на прыватныя ЛГБТК-вечарынкі, падчас якіх вывучаюць змесціва мабільных прылад прысутных{{sfn|TG House|2025}}. Праваабарончыя ініцыятывы задакументавалі шэраг рэзанансных выпадкаў выкарыстання аўтынгу і [[Доксінг|доксінгу]] ў якасці карнага інструмента: * У снежні 2022 года сілавікі затрымалі стыліста Ігара Кароліка. У апублікаваным 17-секундным відэа, запісаным пад відавочным фізічным і псіхалагічным ціскам, мужчына на крымінальным жаргоне «прызнаецца» ў гомасексуальнасці. Ролік суправаджаўся тытрамі: «ГУБАЗ не пацерпіць петушыную-фашысцкую мразь»{{sfn|TG House|2023}}. * У верасні 2023 года прапагандыст [[Рыгор Юр’евіч Азаронак|Рыгор Азаронак]] здзейсніў публічны аўтынг 24-гадовага Андрэя Гулеўскага, які выпадкова ўбачыў яго ў спартзале і напісаў пра гэта ў сацсетках. На хлопца завялі крымінальную справу, паказалі ў эфіры дзяржтэлебачання яго інтымныя фота, а Азаронак асабіста праводзіў з ім «выхаваўчую гутарку» на камеру<ref name="parniplus_azarenok">{{cite web |url=https://parniplus.com/news/azarenok-obychnyj-grazhdanin-i-mirovoj-auting-chto-obshhego/ |title=Азаренок, невинная шутка и публичный аутинг — что общего? |publisher=ParniPlus |date=15 верасня 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. * Блогер і [[Палітычны зняволены|палітвязень]] Вадзім Ермашук (Vadimati) падчас знаходжання ў калоніі сутыкнуўся з кампаніяй прымусу да супрацоўніцтва. Пасля яго адмовы ўлады ініцыявалі публічны аўтынг, апублікаваўшы яго інтымныя матэрыялы ў праўладных каналах, што прывяло да прысваення яму «нізкага сацыяльнага статусу» ў турме і сістэматычных здзекаў{{sfn|TG House|2025}}. * У лістападзе 2025 года квір-жанчына Яна Стасяловіч з Маладзечна падвергнулася маштабнаму доксінгу: звязаныя з ГУБАЗіК рэсурсы апублікавалі дэталі яе прыватнага жыцця, пасля чаго на яе пачаўся псіхалагічны ціск з боку міліцыі, што вымусіла жанчыну пакінуць краіну{{sfn|TG House|2026}}. Сітуацыя істотна пагоршылася з прыняццем новых рэпрэсіўных нормаў. У сакавіку 2024 года [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]] фактычна прыраўняла «нетрадыцыйныя палавыя адносіны» да [[Парнаграфія|парнаграфіі]]{{sfn|TG House|2025}}. А ў красавіку 2026 года быў прыняты закон (арт. 19.16 КаАП РБ), які ўвёў адміністрацыйную адказнасць за «прапаганду гомасексуальных адносін і змены полу» з пагрозай буйных штрафаў і [[Адміністрацыйны арышт|арыштаў]]<ref name="gpress_2_april_2026">{{cite web |url=https://gpress.info/2026/04/02/sovet-respubliki-nakazanie-za-propagandu-gomoseksualnyh-otnosheniy/ |title=Совет Республики одобрил наказание за «пропаганду гомосексуальных отношений» |publisher=Gpress |date=2 красавіка 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У такіх умовах прымусовы аўтынг стаў не толькі формай маральнага знішчэння, але і прамой падставай для крымінальнага або адміністрацыйнага пераследу чалавека за яго ідэнтычнасць. Паводле апытанняў праваабаронцаў, каля 80 % прадстаўнікоў ЛГБТК-супольнасці ў Беларусі перайшлі ў рэжым жорсткай самацэнзуры праз страх быць раскрытымі і пакаранымі дзяржавай{{sfn|TG House|2026|с=Молчание как стратегия выживания}}. == Аўтынг і ўзброеныя сілы == Узброеныя сілы розных краін свету маюць розныя падыходы да прызыву гомасексуалаў і бісексуалаў. Краіны, якія дазваляюць геям адкрыта служыць у войску, уключаюць 3 з 5 пастаянных членаў Савета Бяспекі ААН (ЗША, Вялікабрытанія і Францыя), [[Аўстралія|Аўстралію]], [[Ізраіль]], [[Аргенціна|Аргенціну]], а таксама ўсіх членаў [[НАТА]], акрамя [[Турцыя|Турцыі]]<ref>{{cite web |last=Singer |first=Peter |date=June 15, 2010 |website=Brookings |access-date=May 23, 2021 |url=http://www.brookings.edu/opinions/2010/0607_dont_ask_dont_tell_singer.aspx |title=What Our Military Allies Can Tell Us About The End of Don't Ask, Don't Tell |archive-url=https://web.archive.org/web/20100615185318/http://www.brookings.edu/opinions/2010/0607_dont_ask_dont_tell_singer.aspx |archive-date=June 15, 2010}}</ref>. У Вялікабрытаніі з 2000 года Міністэрства абароны дазваляе ЛГБТ-персаналу служыць адкрыта, пры гэтым забаронены ціск з мэтай прымусіць кагосьці зрабіць камінг-аўт або падвергнуць чалавека аўтынгу<ref>{{cite web|url=http://www.queer.de/detail.php?article_id=10083 |title=Queer:Argentinien und die Philippinen beenden Homo-Verbot im Militär (German) |publisher=Queer.de |access-date=2013-11-02}}</ref>. У ЗША да верасня 2011 года дзейнічала палітыка «[[Не пытайся, не кажы]]» ({{lang-en|Don't ask, don't tell}}), якая забараняла адкрытую службу гомасексуалаў, але і забараняла камандаванню распытваць пра арыентацыю. З прычыны гэтага аўтынг вайскоўца фактычна азначаў яго неадкладнае звальненне са службы. Пасля адмены гэтага правіла гомасексуалы і бісексуалы атрымалі права на адкрытую службу, а з 2021 года гэтае права было пашырана і на трансгендарных асоб<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/03/31/983118029/pentagon-releases-new-policies-enabling-transgender-people-to-serve-in-the-milit |title=Pentagon Releases New Policies Enabling Transgender People To Serve In The Military |author=Laurel Wamsley|website=[[National Public Radio|NPR]] |date=31 March 2021 }}</ref>. == Прававы статус == Аўтынг можа быць расцэнены як парушэнне права на недатыкальнасць прыватнага жыцця, а распаўсюджванне ілжывай інфармацыі аб гомасексуальнасці можа трактавацца як дыфамацыя або паклёп і падвяргацца крымінальнаму пераследу ў некаторых краінах. Вядомыя выпадкі публічных судовых разбіральніцтваў. Напрыклад, кіраўнік брытанскай энергетычнай кампаніі «[[British Petroleum]]» лорд Джон Браўн быў вымушаны сысці ў адстаўку ў маі 2007 года пасля таго, як Джэф Шэвалье, які знаходзіўся з Браўнам у блізкіх адносінах на працягу чатырох гадоў, вырашыў надаць іх агалосцы. У выніку судовага разбору, ініцыяванага Браўнам, суд прыйшоў да высновы, што дзеянні Шэвалье не супярэчылі закону<ref>{{Cite web |url=http://www.lenta.ru/articles/2007/05/02/bp/ |title=Александр Амзин. ''Милый лжец'' // Lenta.ru, 2 мая, 2007 |access-date=2007-05-15 |archive-date=2016-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310144546/https://lenta.ru/articles/2007/05/02/bp/ |url-status=live }}</ref>. У ЗША аўтынг вучняў з боку школьных службовых асоб можа быць падставай для судовага іску<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aclu.org/issues/lgbtq-rights/lgbtq-youth/outing|title=Outing|website=American Civil Liberties Union|access-date=2022-04-07|archive-date=2022-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407073526/https://www.aclu.org/issues/lgbtq-rights/lgbtq-youth/outing|url-status=live}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Доксінг]] * [[Камінг-аўт]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Timothy F. Murphy. |загаловак=Gay Ethics: Controversies in Outing, Civil Rights, and Sexual Science |год=2013 |спасылка=http://books.google.de/books?id=MtoAG6kymyIC&&pg=PA27 |выдавецтва=Routledge |старонак=365|isbn=978-1-136-58753-5}} * {{кніга |ref=Gross |аўтар=Gross, Larry. |загаловак=Contested Closets: The Politics and Ethics of Outing |год=1993 |месца=Minneapolis & London |выдавецтва=University of Minneapolis Press |isbn=0-8166-2179-9}} * {{кніга |ref=Johansson|аўтар=Johansson, Warren; Percy, William A. |загаловак=Outing: Shattering the Conspiracy of Silence |год=1994 |выдавецтва=Harrington Park Press}} * {{кніга |ref=Marhoefer |аўтар=Marhoefer, Laurie |загаловак=Sex and the Weimar Republic: German Homosexual Emancipation and the Rise of the Nazis |год=2015 |выдавецтва=[[University of Toronto Press]] |isbn=978-1-4426-1957-9 |мова=en}} * {{кніга |ref=Signorile |аўтар=Signorile, Michelango |загаловак=Queer In America: Sex, Media, and the Closets of Power |год=1993 |isbn=0-299-19374-8}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Анты-ЛГБТ-тэрміналогія]] [[Катэгорыя:ЛГБТ і грамадства]] [[Катэгорыя:Свабода слова]] h1c9b9b0lsseldn91n29el67hh7n30c 5148118 5148117 2026-05-28T22:49:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Аўтынг як інструмент палітычных рэпрэсій у Беларусі */ 5148118 wikitext text/x-wiki {{ЛГБТ-тэматыка}} '''Аўты́нг''' (ад {{lang-en|outing}}, паходзіць ад выразу ''to be out of the closet'' — «быць па-за шафай», не хаваць сваю арыентацыю) — публічнае разгалашэнне інфармацыі пра прыналежнасць чалавека да [[ЛГБТ]]-супольнасці (яго [[сексуальная арыентацыя|сексуальную арыентацыю]] або [[трансгендарнасць|гендарную ідэнтычнасць]]) без яго на тое згоды ці ведама<ref name=":2">{{Кніга|спасылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&lr=&id=XfVJEAAAQBAJ&oi=fnd&dq=%D0%B0%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3&ots=WsmFa-PAcT&sig=DOwX-SLuX00VdlSU6ZpT_uTZhus&redir_esc=y|аўтар=Шевченко З.В|загаловак=До поняття внутрішньоособистісного ґендерного конфлікту|выдавецтва=Шевченко Зоя|старонак=16|archive-date=2022-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220406200922/https://books.google.ru/books?hl=ru&lr=&id=XfVJEAAAQBAJ&oi=fnd&dq=%D0%B0%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3&ots=WsmFa-PAcT&sig=DOwX-SLuX00VdlSU6ZpT_uTZhus&redir_esc=y}}</ref>. Часта гэта робіцца з ліхімі намерамі, каб інструменталізаваць [[гомафобія|гомафобію]], [[біфобія|біфобію]] і/або [[трансфобія|трансфобію]] дзеля дыскрэдытацыі асобы, альбо, наадварот, каб змагацца з гомафобіяй, [[гетэрасексізм]]ам і [[цыссексізм]]ам шляхам выкрыцця таго, што вядомы або паважаны чалавек з'яўляецца гомасексуалам і/або трансгендарам. Паняцце аўтынгу можа выкарыстоўвацца і ў больш шырокім сэнсе — як абнародаванне любой кампраметуючай інфармацыі (напрыклад, удзелу ў [[BDSM|БДСМ]]-практыках або прыналежнасці да секты)<ref>{{Артыкул|спасылка=http://chasopys-ppp.dp.ua/index.php/chasopys/article/view/151|аўтар=Катерина Олександрівна Сахарова, Олексій Миколайович Чередніченко, Наталія Анатоліївна Липовська|загаловак=ФОРМИ ПСИХОЛОГІЧНОГО НАСИЛЬСТВА В ОРГАНІЗАЦІЙНОМУ СЕРЕДОВИЩІ|год=2021|мова=uk|выданне=Дніпровський науковий часопис публічного управління, психології, права|выпуск=6|старонкі=97–103|issn=2710-1118|doi=10.51547/ppp.dp.ua/2021.6.15|archive-date=2022-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412160510/http://chasopys-ppp.dp.ua/index.php/chasopys/article/view/151}}</ref>, так і ў больш вузкім — як выкрыццё прыналежнасці да ЛГБТ выключна публічных асоб і знакамітасцей, а не любых прадстаўнікоў супольнасці<ref name=":0">{{Cite web|url=http://slovariki.org/seksologiceskaa-enciklopedia/165|title=Аутинг|website=Сексологическая энциклопедия|access-date=2022-04-06}}</ref>. Аўтынг з'яўляецца супрацьлегласцю [[камінг-аўт]]у, які ўяўляе сабой выключна добраахвотнае раскрыццё ўласнай ідэнтычнасці<ref name="FAZ">{{Cite web|lang=de|url=http://www.faz.net/aktuell/sport/fussball/begriffsverwirrungen-was-unterscheidet-coming-out-und-outing-12742505.html|title=Was unterscheidet Coming-out und Outing?|date=2014-01-08|publisher=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]|access-date=2014-06-14|archive-date=2017-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170623114354/http://www.faz.net/aktuell/sport/fussball/begriffsverwirrungen-was-unterscheidet-coming-out-und-outing-12742505.html|url-status=live}}</ref>. Звычайна аўтынг у асабістым кантэксце лічыцца неэтычным і асуджаецца грамадствам<ref>{{Cite web|url=https://wiadomosci.onet.pl/poznan/gazeta-wyborcza-napisala-o-orientacji-prezesa-sn-srodowisko-lgbt-podzielone-opinia/19xs5xp|title="Gazeta Wyborcza" napisała o orientacji prezesa SN. Środowisko LGBT podzielone [OPINIA]|last=Glanc|first=Marta|date=2020-05-05|website=wiadomosci.onet.pl|language=pl|access-date=2026-03-13}}</ref>. Калі ж гаворка ідзе пра публічных асоб, этычнасць такіх дзеянняў выклікае вострыя спрэчкі, паколькі гэта можа негатыўна паўплываць на асабістае жыццё або кар'еру чалавека. Некаторыя ЛГБТ-актывісты сцвярджаюць, што гомасексуальныя асобы, якія выступаюць супраць правоў ЛГБТ, не маюць [[Права на некранутасць прыватнага жыцця|права на прыватнае жыццё]] з-за іх відавочнай крывадушнасці. У спробе прадухіліць аўтынг, публічная асоба можа прыняць рашэнне зрабіць камінг-аўт першай, хоць кантроль над умовамі выкрыцця ўласнай ідэнтычнасці — толькі адзін са шматлікіх матываў для гэтага кроку. == Тэрміналогія і этымалогія == [[Файл:Perezhiltonorange.jpg|міні|[[Перэс Хілтан]], амерыканскі блогер, якога крытыкавалі за спробы аўтынгу [[Знакамітасць|знакамітасцей]].]] [[Файл:Michael Musto cropped by David Shankbone.JPG|міні|Майкл Маста, амерыканскі журналіст, які зрабіў аўтынг шэрагу асоб, у тым ліку [[Розі О’Донел]] і [[Элен Дэджэнерэс]].]] Вызначыць першае выкарыстанне тэрміна ў сучасным сэнсе складана. У выданні часопіса ''«[[Harper's Magazine]]»'' за 1982 год [[Тэйлар Бранч]] прадказваў, што «outage» (бел.: ''выхад'') стане палітычнай тактыкай, у якой людзі, што знаходзяцца «ў шафе», апынуцца пад скрыжаваным агнём. Артыкул «Прымус геяў да выхаду з шафы» ({{lang-en|Forcing Gays Out of the Closet}}) аўтарства [[Уільям А. Генры III|Уільяма А. Генры III]] у часопісе ''«[[Time]]»'' ад 29 студзеня 1990 года ўвёў тэрмін «аўтынг» у шырокі ўжытак<ref>{{sfn|Johansson|Percy|1994|с=4}}</ref>. У пачатку 1990-х гадоў паняцце замацавалася і ў іншых мовах, у прыватнасці ў нямецкай. У інтэрнэт-выданні слоўніка «[[Duden]]» тлумачацца два значэнні: па-першае, абнародаванне гомасексуальнай схільнасці каго-небудзь (асабліва вядомай асобы) без яе згоды; па-другое, публічнае прызнанне сваіх уласных схільнасцей. З цягам часу тэрмін набыў дадатковыя значэнні ў жоўтай прэсе і пачаў прымяняцца для абазначэння выкрыцця любых схаваных фактаў (напрыклад, шлюбнай здрады), аднак у дакладным сэнсе ён працягвае абазначаць менавіта раскрыццё сексуальнай арыентацыі або гендарнай ідэнтычнасці без згоды. У ангельскай мове гістарычна слова «outing» азначала проста экскурсію або паездку, і толькі ў канцы XX стагоддзя набыло сучасны палітычны і сацыяльны падтэкст. == Этыка і матывы == У самім ЛГБТ-супольніцтве аўтынг з'яўляецца прадметам вострых дыскусій. Многія гомасексуальныя і трансгендарныя людзі лічаць яго непрымальным пры любых абставінах<ref>Janusz Boguszewski, [http://www.homiki.pl/modules.php?name=News&file=article&sid=191 Coming-Out czy outing?], homiki.pl</ref>. Аднак абаронцы аўтынгу як палітычнага інструмента прыводзяць розныя аргументы на сваю карысць. [[Габрыэль Ратэла]], былы рэдактар выдання ''«OutWeek»'', тлумачыў аўтынг як «прывядзенне да роўнасці», сцвярджаючы, што гэта перш за ўсё журналісцкі рух, накіраваны на тое, каб ставіцца да гомасексуальнасці ў СМІ нароўні з гетэрасексуальнасцю<ref>{{cite news |last1=Rotello |first1=Gabriel |title=Why I Oppose Outing |work=OutWeek |date=May 29, 1991}}</ref>. [[Мікеланджэла Сіньярыле]] апісваў мэту ''«OutWeek»'' як павышэнне дасведчанасці пра прысутнасць геяў і іх палітычныя праблемы, каб тэма гомасексуальнасці перастала здавацца грамадству настолькі «гратэскавай», што яе нельга абмяркоўваць. Ён таксама падкрэсліваў, што аўтынг не з'яўляецца простай трансляцыяй прыватных дэталяў<ref name="Signorile, p. 80">{{sfn|Signorile|1993|с=80}}</ref>. Рычард Мор адзначаў, што некаторыя параўноўваюць аўтынг з [[макартызм]]ам, але, на яго думку, правільна выкарыстаны аўтынг не мабілізуе антыгееўскія каштоўнасці, а змагаецца з імі. Мор сцвярджае, што аўтынг з'яўляецца «дапушчальным і чаканым вынікам маральнага жыцця»<ref>Mohr, Richard. ''Gay Ideas: Outing and Other Controversies'', Boston: Beacon Press, 1992.</ref>. Не існуе агульнапрызнанага вызначэння «справядлівага аўтынгу». Уорэн Ёхансан і Уільям Персі апісваюць прынамсі чатыры прамежкавыя пазіцыі, якія апраўдваюць такія дзеянні: па-першае, дапускаецца аўтынг толькі памерлых асоб; па-другое, выкрыццё выключна крывадушнікаў, якія актыўна дзейнічаюць супраць правоў і інтарэсаў геяў; па-трэцяе, выкрыццё пасіўных саўдзельнікаў, якія дапамагаюць кіраваць гомафобнымі інстытутамі; і, нарэшце, аўтынг выбітных асоб, выкрыццё якіх магло б разбурыць стэрэатыпы і прымусіць грамадства перагледзець сваё стаўленне да гомасексуальнасці<ref>{{sfn|Johansson|Percy|1994|с=228}}</ref>. Большасць прыхільнікаў гэтай тактыкі нацэльваецца на тых, хто падтрымлівае дыскрымінацыйную палітыку і рэлігійныя дагматы супраць геяў, адначасова вядучы таемнае гомасексуальнае жыццё. Як адзначыў журналіст з [[Сан-Францыска]] [[Рэндзі Шылтс]], для актывістаў гей-руху відавочна, што найбольшай перашкодай на шляху прагрэсу часта з'яўляюцца не гетэрасексуалы, а менавіта прыхаваныя гомасексуалы<ref>{{sfn|Johansson|Percy|1994|с=226}}</ref>. Амерыканскі журналіст Майкл Маста, адзін з першых, хто пачаў практыкаваць выкрыццё знакамітасцей, заяўляў<ref>[[n:An interview with gossip columnist Michael Musto on the art of celebrity journalism|Interview with Michael Musto]], David Shankbone, ''[[Wikinews]]'', October 7, 2007.</ref>: {{цытата|Я выкрыў Розі і Элен, і цяпер цяжка нават ''ўявіць'', што яны калі-небудзь былі ў шафе. Трэба асвечваць новых людзей і казаць: «Уяўляеце, у свой час яны хаваліся». Цяжка паверыць, што Розі выконвала гэты далікатны танец на сваім ток-шоу, дзе яна была «Каралевай мілаты» і маці-адзіночкай, якая нібыта была закаханая ў [[Том Круз|Тома Круза]], і я звяртаў увагу на ўсю абсурднасць гэтага. {{арыгінальны тэкст|en|I outed Rosie and Ellen, and it's hard to even ''imagine'' now that they ever were in the closet. You have to educate the new people and say, 'Guess what, they were in the closet at one point.' It's hard to believe that Rosie was doing this delicate dance on her talk show where she was the 'Queen of Nice' and the single mother who had a crush on Tom Cruise and I was pointing out the absurdity of it.}}}} Брытанскі актывіст [[Пітэр Тэтчэл]] у 1995 годзе абгрунтаваў такія дзеянні як форму самаабароны<ref>{{cite web |last=Tatchell |first=Peter |date=28 April 1995 |title=Outing Is A Catalyst For Social Change |url=https://www.petertatchell.net/lgbt_rights/outing/catalyst/ |access-date=15 January 2020 |work=petertatchell.net}}</ref>: {{цытата|Застаючыся «закрытым», вы тым самым падтрымліваеце ідэю пра тое, што ў вашай гомасексуальнасці ёсць нешта ганебнае... Таму выхад з падполля такі важны. Але калі і як — гэта асабістая справа кожнага. Адзінае выключэнне — гэта «закрытыя» грамадскія дзеячы-геі, якія выкарыстоўваюць сваю ўладу, каб наносіць шкоду іншым геям. Гэта парламентарыі і святары, якія прымаюць гомафобныя законы або чытаюць гомафобныя пропаведзі. У гэтых выключных выпадках аўтынг апраўданы. Аўтынг — гэта квір-самаабарона... Змова з крывадушнасцю і гомафобіяй этычна неапраўданая ні для хрысціян, ні для каго-небудзь яшчэ. {{арыгінальны тэкст|en|Outing is queer self-defence... Lesbians and gay men have a right, and a duty, to expose hypocrites and homophobes. By not outing gay Bishops who support policies which harm homosexuals, we would be protecting those Bishops and thereby allowing them to continue to inflict suffering on members of our community. Collusion with hypocrisy and homophobia is not ethically defensible for Christians, or for anyone else.}}}} У Польшчы дыскусія наконт аўтынгу таксама выклікала супярэчлівыя меркаванні. Некаторыя публіцысты называлі яго «апошняй зброяй» супраць крывадушных правых палітыкаў<ref>Michał Minałto, [http://www.homiki.pl/modules.php?name=News&file=article&sid=1482 Outing bronią ostateczną], homiki.pl</ref><ref>[[Яцэк Каханоўскі]], [http://www.innastrona.pl/bq_lipa15.phtml Outing - za czy przeciw?], [[innastrona.pl]]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.tolerance.of.pl/ |title=tolerance.of.pl |access-date=2007-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071030063732/http://www.tolerance.of.pl/ |archive-date=2007-10-30 }}</ref>. Аднак такія дзеячы як [[Роберт Бедрань]], [[Шыман Нямец]] і [[Яцэк Каханоўскі]] выступалі супраць аўтынгу гамасексуальных палітыкаў польскай [[Правыя (палітыка)|правіцы]]. Бедрань заяўляў, што арганізацыя «[[Кампанія супраць гамафобіі]]» не мае намеру выкарыстоўваць такія супярэчлівыя метады<ref>[http://cia.bzzz.net/outing_homoseksualistow_prawicy Outing homoseksualistów prawicy]</ref><ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20050114001739/http://www.trybuna.com.pl/n_show.php?code=2004101606 |title=Szok czy dialog |access-date= 2010-12-10 |publisher=trybuna.com.pl}}</ref>. З іншага боку, [[Тар’я Халанен]], былая прэзідэнтка Фінляндыі, крытыкавала асоб, якія хаваюць сваю арыентацыю, бо іх бачнасць неабходная для пабудовы талерантнага грамадства. Кангрэсмен ЗША [[Барні Фрэнк]] падчас скандалу з Маркам Фолі ў 2006 годзе сцвярджаў: «Я думаю, што існуе права на прыватнае жыццё. Але права на прыватнае жыццё не павінна быць правам на крывадушнасць. Людзі, якія жадаюць дэманізаваць іншых, не павінны мець магчымасць пайсці дадому, зачыніць дзверы і рабіць тое ж самае самі»<ref>{{cite web| title = "Episode Guide – episode 86" HBO's ''Real Time with Bill Maher''| publisher = [[HBO]]| date = October 20, 2006 | url = http://www.hbo.com/billmaher/episode/2006_10_20_ep86.html| access-date = 2008-02-26}}</ref>. Тым не менш, праціўнікі аўтынгу падкрэсліваюць, што ён не вырашае глабальных праблем ЛГБТ, а толькі служыць спектаклем для СМІ<ref name=":0" /><ref name="FAZ" />. Раскрыццё чужых сакрэтаў можа прывесці да сур'ёзных псіхалагічных траўмаў для тых, хто яшчэ не прыняў сябе<ref name=":3">{{Артыкул|спасылка=https://repository.law.miami.edu/umlr/vol46/iss3/7|аўтар=David Pollack|загаловак=Forced out of the Closet: Sexual Orientation and the Legal Dilemma of "Outing"|год=1992-01-01|выданне=University of Miami Law Review|том=46|выпуск=3|старонкі=711|archive-date=2021-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624100230/https://repository.law.miami.edu/umlr/vol46/iss3/7/}}</ref>. Як адзначаў Роджэр Розенблат у эсэ 1993 года для ''«[[The New York Times Magazine|New York Times Magazine]]»'', «Практыка "аўтынгу" гомасексуалаў супярэчліва мае на ўвазе, што яны маюць права на прыватны выбар, але не маюць права на прыватнае жыццё»<ref name="Signorile, p. 80" />. === Грамадская думка === У 2008 годзе амерыканскі сэрвіс «PlanetOut.com» правёў даследаванне наконт стаўлення да аўтынгу сярод шырокай папуляцыі і асобна сярод геяў і лесбіянак<ref>[http://www.primeaccess.net/downloads/news/Highlights08_PrimeAccess&PlanetOutG&LSurvey.pdf Highlights from 2008 Prime Access/PlanetOutGay and Lesbian Consumer Study] {{lang-en}}</ref>: {| class="wikitable sortable" |+ Ці павінны СМІ рабіць аўтынг гомасексуальных публічных асоб (у тым ліку палітыкаў), якія хаваюць сваю арыентацыю? ! Група рэспандэнтаў !! Так !! Не !! Няма меркавання |- | Уся папуляцыя (1 502 чал.) || 8 % || 74 % || 18 % |- | Геі і лесбіянкі (757 чал.) || 8 % || 72 % || 20 % |} {| class="wikitable sortable" |+ Ці павінны СМІ рабіць аўтынг гомасексуальных публічных асоб, якія хаваюць сваю арыентацыю '''і выступаюць супраць роўных правоў''' для ЛГБТ? ! Група рэспандэнтаў !! Так !! Не !! Няма меркавання |- | Уся папуляцыя (1 502 чал.) || 33 % || 45 % || 22 % |- | Геі і лесбіянкі (757 чал.) || 61 % || 13 % || 26 % |} == Наступствы і ўплыў == Аўтынг рэдка праходзіць бязбольна<ref name=":2" />. Гэта можа мець разбуральныя наступствы, асабліва для тых, хто не мае падтрымкі з боку сям'і<ref>{{Cite web |date=2023-03-22 |title=Transgender youth: 'Forced outing' bills make schools unsafe |url=https://apnews.com/article/transgender-students-pronouns-names-ec0b2c5de329d82c563ffb95262935f3 |access-date=2023-05-12 |website=AP NEWS |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Austen |first1=Andrea |last2=Wellington |first2=Adrian Alex |date=January 1995 |title=Outing: The Supposed Justifications |url=https://www.cambridge.org/core/journals/canadian-journal-of-law-and-jurisprudence/article/abs/outing-the-supposed-justifications/289C8A8E92263623E2B1F64764D114F8 |journal=Canadian Journal of Law & Jurisprudence |language=en |volume=8 |issue=1 |pages=83–105 |doi=10.1017/S084182090000309X |s2cid=157003926 |issn=0841-8209|url-access=subscription }}</ref>. Выкрыццё можа прывесці да звальнення з працы, разрыву стасункаў з сябрамі і сваякамі, а таксама справакаваць гвалт на глебе нянавісці. Калі гомасексуальнасць крыміналізаваная ў краіне або лічыцца хваробай, аўтынг можа наклікаць рэпрэсіі з боку дзяржавы. Гістарычнымі прыкладамі з'яўляюцца [[Оскар Уайльд]] (быў зняволены) і [[Алан Цьюрынг]] (быў прымушаны да гарманальнай тэрапіі). У ісламскіх краінах аўтынг часта азначае смяротную небяспеку, што прымушае многіх шукаць прытулку ў заходніх краінах<ref>{{Cite journal |last=Kligerman |first=Nicole |date=March 28, 2007 |title=Homosexuality in Islam: A Difficult Paradox |journal=Macalester Islam Journal |volume=2 |issue=3 |pages=53–64}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kakissis |first=Joanna |date=January 5, 2018 |title=Chechnya's LGBT Muslim Refugees Struggle To Cope In Exile |url=https://www.npr.org/sections/parallels/2018/01/05/572985673/chechnyas-lgbt-muslim-refugees-struggle-to-cope-in-exile |access-date=May 12, 2023 |website=NPR}}</ref>. Напрыклад, у кантэксце забойства Алі Фазелі Манфарэда ў [[Іран]]е праваабаронцы адзначалі небяспеку ўнясення дадзеных аб сексуальнай арыентацыі ў дакументы аб вызваленні ад ваеннай службы<ref>{{Cite web |title=Gay Iranian man dead in alleged 'honor killing,' rights group says |url=https://www.nbcnews.com/feature/nbc-out/gay-iranian-man-dead-alleged-honor-killing-rights-group-says-n1266995 |access-date=2023-02-26 |website=NBC News |date=11 May 2021 |language=en}}</ref>. У [[Марока]] пасля серыі аўтынгаў праз дадаткі для знаёмстваў [[Human Rights Watch]] заклікала ўрад абараніць мясцовую супольнасць ад дыскрымінацыі і гвалту<ref>{{Cite news |date=2020-04-27 |title=Gay men abused in Morocco after photos spread online |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-52446170 |access-date=2023-05-12}}</ref>. Часта ЛГБТ-людзі, асцерагаючыся наступстваў аўтынгу і шантажу з боку журналістаў, вымушаны самастойна абвяшчаць пра сваю ідэнтычнасць. Такім чынам іх камінг-аўт становіцца вымушаным. Напрыклад, у 2016 годзе так зрабіла рэжысёрка Лілі Вачоўскі<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.theguardian.com/film/2016/mar/09/matrix-director-lilly-wachowski-comes-out-as-a-transgender-woman|title=Film director Lilly Wachowski comes out as transgender woman|website=the Guardian|date=2016-03-09|access-date=2022-04-07|archive-date=2022-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220405064225/https://www.theguardian.com/film/2016/mar/09/matrix-director-lilly-wachowski-comes-out-as-a-transgender-woman|url-status=live}}</ref>: {{цытата|Я разумела, што ў нейкі момант мне давядзецца зрабіць публічны камінг-аўт. Калі ты пачынаеш весці адкрытае трансгендарнае жыццё, гэта... цяжка схаваць. Я проста хацела — мне была патрэбная нейкая колькасць часу, каб адчуць сябе камфортна. Але, відаць, вырашаць гэта не мне. {{арыгінальны тэкст|en|I knew at some point I would have to come out publicly. You know, when you’re living as an out transgender person, it’s … kind of difficult to hide. I just wanted – needed some time to get my head right, to feel comfortable. But apparently I don’t get to decide this.}}}} Разам з тым, аўтынг часам аказвае і глабальны палітычны ўплыў. Мікеланджэла Сіньярыле сцвярджаў, што выкрыццё журналіста Піта Уільямса сур'ёзна пахіснула ваенную палітыку супраць геяў у ЗША і зрабіла гэтае пытанне адной з галоўных тэм прэзідэнцкай кампаніі 1992 года<ref>{{sfn|Signorile|1993|с=161}}</ref>. == Гісторыя і вядомыя выпадкі == === Першая палова XX стагоддзя === Справа Філіпа цу Ойленбурга ў 1907—1909 гадах стала першым публічным аўтынг-скандалам XX стагоддзя. Журналісты левага кірунку, якія выступалі супраць палітыкі кайзера [[Вільгельм II|Вільгельма II]], выкрылі некалькіх выбітных членаў яго кабінета, пачынаючы з абвінавачванняў Максіміліяна Гардэна супраць дыпламата [[Філіп цу Ойленбург|Філіпа цу Ойленбурга]]. Гэтыя абвінавачванні падштурхнулі іншых журналістаў рушыць услед іх прыкладу, у тым ліку Адольфа Бранда, заснавальніка часопіса «[[Der Eigene]]». Многія актывісты першага гомасексуальнага руху асудзілі аўтынг як «шлях па трупах»<ref>{{cite book |last1=Bösch |first1=Frank |title=Öffentliche Geheimnisse: Skandale, Politik und Medien in Deutschland und Großbritannien 1880-1914 |date=2011 |publisher=Oldenbourg Wissenschaftsverlag |isbn=978-3-486-70746-5 |page=116 |chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783486707465.43/html |language=en |chapter=Homosexualität als Skandalon|doi=10.1524/9783486707465.43 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Mancini |first1=Elena |title=Magnus Hirschfeld and the Quest for Sexual Freedom: A History of the First International Sexual Freedom Movement |date=2010 |publisher=Springer |isbn=978-0-230-11439-5 |url=https://books.google.com/books?id=eaJhAQAAQBAJ&dq=%22Weg+%C3%BCber+Leichen%22&pg=PT152 |language=en}}</ref>. Аднак у 1928 годзе [[Курт Хілер]] абараняў магчымасць аўтынгу палітыкаў, якія рыхтуюць антыгомасексуальныя законы, заяўляючы: «Наша салідарнасць... не распаўсюджваецца на здраднікаў уласнай справы»<ref>{{cite journal |last1=Herzer |first1=Manfred |title=Communists, Social Democrats, and the Homosexual Movement in the Weimar Republic |journal=Journal of Homosexuality |date=1995 |volume=29 |issue=2–3 |page=213 |doi=10.1300/J082v29n02_08|pmid=8666755 }}</ref>. У 1931—1932 гадах быў выкрыты найбліжэйшы саюзнік [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] [[Эрнст Ром]]. У адказ Адольф Бранд напісаў, што калі чалавек на дзяржаўнай пасадзе жадае ўсталяваць зневажальны кантроль над інтымным жыццём іншых, «яго ўласнае любоўнае жыццё таксама перастае быць прыватнай справай»<ref>Brand, Adolph. ''Political Criminals: A Word About the Röhm Case'' (1931) Reprinted in ''Homosexuality and Male Bonding in Pre-Nazi Germany'', edited by Harry Oosterhuis, 235–240. New York, Haworth, 1991.</ref>. Журналіст [[Курт Тухольскі]] з гэтым не пагадзіўся, напісаўшы ў выданні «[[Die Weltbühne]]»: «Мы змагаемся са скандальным [[Параграф 175|параграфам 175]] ўсюды, дзе можам, таму мы не павінны далучацца да хору тых, хто хоча выгнаць чалавека з грамадства за тое, што ён гомасексуал»<ref>{{cite book |last1=Tamagne |first1=Florence |title=A History of Homosexuality in Europe, Vol. I & II: Berlin, London, Paris; 1919-1939 |date=2006 |publisher=Algora Publishing |isbn=978-0-87586-356-6 |page=289 |url=https://books.google.com/books?id=Ne6ZRjhMrvQC&dq=%22everywhere+we+can,+therefore+we+must+not+join+the+choir+of+those+among+us+who+want+to+banish+a+man+from+society+because+he+is+homosexual.%22&pg=PA289 |language=en}}</ref>{{sfn|Marhoefer|2015|с=169}}. Яшчэ адным палітычным скандалам стала Справа Бломберга — Фрыча (1938 год). === Другая палова XX стагоддзя — нашы дні === У 1950-я гады падчас [[Лавандавая паніка|«Лавандавай панікі»]] ў [[ЗША]] з'явіліся жоўтыя выданні накшталт часопіса «[[Confidential]]», якія спецыялізаваліся на раскрыцці скандальнай інфармацыі пра знакамітасцей. Сярод іх ахвяр былі былы намеснік дзяржсакратара [[Самнер Уэлс]]<ref>Benjamin Welles, ''Sumner Welles: FDR's Global Strategist: A Biography'' (NY: St. Martin's Press, 1997),370-1</ref> і [[Артур Х. Вандэнберг-малодшы]]<ref>{{cite web|work = The Papers of Dwight David Eisenhower, Volume 18|publisher = [[Johns Hopkins University Press]]|year = 1966|title = Document 48: Eisenhower To Nelson Aldrich Rockefeller (February 23, 1957)|access-date = August 16, 2013|url = http://www.eisenhowermemorial.org/presidential-papers/second-term/documents/48.cfm|url-status = dead|archive-date = May 15, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20070515212540/http://www.eisenhowermemorial.org/presidential-papers/second-term/documents/48.cfm}}</ref>. У 1957 годзе амерыканскі піяніст [[Уладзіберачэ|Лібэрачэ]] паспяхова падаў у суд на брытанскую газету «[[Daily Mirror]]» за намёк на яго гомасексуальнасць, прычым абарона газеты грунтавалася на тым, што абвінавачванні не было зусім<ref>{{cite news|last=Lovece|first=Frank|work=[[Newsday]]|title=Michael Douglas plays pianist Liberace in HBO film|url=https://www.newsday.com/entertainment/movies/michael-douglas-plays-pianist-liberace-in-hbo-film-u28981|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104202116/http://www.newsday.com/entertainment/movies/michael-douglas-plays-pianist-liberace-in-hbo-film-1.3238287|url-status=live|archive-date=November 4, 2013|access-date=28 August 2012|date=11 October 2011|quote=The highly popular Liberace, who died in 1987 at the age of 67 of AIDS-related causes, publicly denied being gay or bisexual.}}</ref><ref>{{cite news|url = http://www.ukpressonline.co.uk/ukpressonline/getDocument?fileName=DMir_1956_09_26_006&fileType=PDF|title = Yearn-Strength Five|newspaper = [[Daily Mirror]]|date = 26 September 1956|page = 6|first = William|last = Connor|author-link = William Connor}}</ref><ref>{{cite news |title=High Court Of Justice; Queen's Bench Division, "I Don't Care What My Readers Think", Liberace V. Daily Mirror Newspapers Ltd |date=June 12, 1959 |page=16 |newspaper=[[The Times]] |url=http://archive.timesonline.co.uk/tol/keywordsearch.arc?queryKeywords=High+Court+Of+Justice |ref=CS268786892 |quote=They all say that this deadly, winking, sniggering, snuggling, chromium-plated, scent-impregnated, luminous, quivering, giggling, fruit-flavoured, mincing, ice-covered heap of mother love has had the biggest reception and impact on London since Charlie Chaplin arrived at the same station, Waterloo, on September 12, 1921.}}{{dead link|date=September 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref>. Толькі ў 2011 годзе актрыса [[Бэці Уайт]] пацвердзіла, што Лібэрачэ быў геем і што яна часта выступала ў якасці яго «барады» (падстаўной дзяўчыны)<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=i-wTJ2hQCK8 |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/i-wTJ2hQCK8| archive-date=2021-12-11 |url-status=live|title=Betty White: Bea Arthur was not fond of me |work=[[CNN]]|date=4 May 2011 |access-date=May 23, 2021}}{{cbignore}}</ref>. У 1975 годзе адкрыты палітык [[Харві Мілк]] раскрыў арыентацыю Олівера Сіпла, які дапамог выратаваць прэзідэнта [[Джэральд Рудольф Форд|Джэральда Форда]] падчас замаху. Гэта было зроблена з мэтай паказаць свету герояў-геяў, аднак мела вельмі негатыўны ўплыў на жыццё Сіпла, які пасварыўся з уласнай сям'ёй<ref>{{Cite web|url=https://www.wbez.org/shows/radiolab/oliver-sipple/3022e3dc-c854-493c-b26e-3dae0273a3bc|title=Radiolab, Oliver Sipple|date=September 22, 2017|website=[[WBEZ|WBEZ 91.5]] [[Chicago]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922232947/https://www.wbez.org/shows/radiolab/oliver-sipple/3022e3dc-c854-493c-b26e-3dae0273a3bc|archive-date=September 22, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://allthatsinteresting.com/oliver-sipple |title=Meet Oliver Sipple, The Vietnam Veteran Who Saved President Ford's Life - And Was Punished For It |last=Ishak |first=Natasha |date=April 27, 2020 |website=All That's Interesting |access-date=May 23, 2021}}</ref><ref name="Outing: Shattering the">{{кніга|ref=Johansson|спасылка=https://books.google.com/books?id=-lZ903C-dkMC&dq=%22Oliver+Sipple%22+%22harvey+milk%22&source=gbs_summary_s&cad=0|аўтар=Johansson, Warren; William A. Percy|загаловак=Outing: Shattering the Conspiracy of Silence|год=1994|мова=en|выдавецтва=[[Haworth Press]]|isbn=1-56024-419-4}}</ref>. У 1980-х гадах эпідэмія [[СНІД]]у прывяла да аўтынгу шэрагу артыстаў, уключаючы [[Рок Хадсан|Рока Хадсана]]. У гэты час арганізацыя [[ACT UP]] актыўна выкарыстоўвала лозунг «Маўчанне = Смерць»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://medicalhealthhumanities.com/2018/05/12/outing-and-aids-activism/|title=The Politics of Outing and AIDS Activism in the 1980s|author=johnacarranza|website=S Y N A P S I S|date=2018-05-13|access-date=2022-04-06|archive-date=2021-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417202618/https://medicalhealthhumanities.com/2018/05/12/outing-and-aids-activism/|url-status=live}}</ref>. Палітычныя кансерватары таксама звярталіся да аўтынгу дзеля дыскрэдытацыі сваіх ідэалагічных ворагаў: так, [[Дынеш Д’Суза]] і Лора Інграхам публікавалі імёны геяў-студэнтаў у газеце «[[The Dartmouth Review]]»<ref>{{cite web |last1=O'Connor |first1=Rory |title=Laura Ingraham: Right-Wing Radio's High Priestess of Hate |url=https://www.huffingtonpost.com/rory-oconnor/laura-ingraham-right-wing_b_106034.html |website=Huffington Post |access-date=11 June 2018 |date=10 June 2008}}</ref>. У лютым 1989 года актывіст Майкл Петрэліс зрабіў аўтынг сенатара Марка Хэтфілда з-за падтрымкі ім гомафобнага заканадаўства<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8IoG84QtfNIC&q=Mark+Hatfield++Michael+Petrelis&pg=PA86 |title=Queer in America: Sex, the Media, and the Closets of Power |last=Signorile |first=Michelangelo |year=2003 |publisher=Univ of Wisconsin Press |isbn=9780299193744 |access-date=May 23, 2021}}</ref><ref>{{Cite web |last=Neumann |first=Caryn E. |date=2004 |title=Outing |url=http://www.glbtqarchive.com/ssh/outing_S.pdf |access-date=2023-04-16 |website=GLBTQ, Inc.}}</ref><ref>{{sfn|Gross|1993|с=85}}</ref>. У сакавіку 1990 года Мікеланджэла Сіньярыле выкрыў нядаўна памерлага выдаўца [[Малкальм Форбс|Малкальма Форбса]]<ref>{{Citation | url = http://outweek.net/pdfs/ow_38.pdf | last = Signorile | first = Michelangelo | author-link = Michelangelo Signorile | title = The Other Side of Malcolm | magazine = [[OutWeek]] | issue = 38 | pages = 40–45 | date = March 18, 1990}}</ref>. Іншыя людзі, чыя арыентацыя была раскрыта супраць іх волі, уключаюць Фані Флэг, Піта Уільямса, Чэза Бона і [[Рычард Чэмберлен|Рычарда Чэмберлена]]<ref>{{sfn|Johansson|Percy|1994|с=183}}</ref><ref>{{cite web | title=Gay the Jeffersons actor on the show and Sherman Hemsley's legacy | url=https://www.advocate.com/arts-entertainment/damon-evans-jeffersons-sherman-hemsley }}</ref>. У Нямеччыне ў снежні 1991 года кінарэжысёр і актывіст [[Роза фон Праўнхайм]] раскрыў гомасексуальнасць тэлевядучых Альфрэда Біёлека і Харпэ Керкелінга на тэлеканале [[RTL Television]], каб заахвоціць салідарнасць падчас эпідэміі СНІДу<ref>{{cite web|url=https://barblog.hypotheses.org/3089|title=Die Ehe für Alle – Eine rechtsgeschichtliche Untersuchung|publisher=Lennard Gottman, Humboldt-Universität Berlin|date=2019-10-23|access-date=2025-01-18}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.handelsblatt.com/panorama/aus-aller-welt/tv-geschichte-wie-zwei-ungewollte-outings-die-gesellschaft-veraenderten/5942770.html|title=Wie zwei ungewollte Outings die Gesellschaft veränderten|publisher=[[Handelsblatt]]|access-date=2024-09-25}}</ref>. У 1994 годзе брытанская група «[[OutRage!]]» заявіла, што чатырнаццаць біскупаў [[Царква Англіі|Царквы Англіі]] з'яўляюцца гомасексуаламі або бісексуаламі, абвінаваціўшы іх у крывадушнасці. У 2000 годзе аўстрыйская прэса распаўсюдзіла звесткі аб гомасексуальных сувязях лідара правай [[Аўстрыйская партыя свабоды|Аўстрыйскай партыі свабоды]] [[Ёрг Хайдэр|Ёрга Хайдэра]]. У 2004 годзе актывіст Майкл Роджэрс выкрыў рэспубліканскага кангрэсмена Эдварда Шрока, які галасаваў супраць правоў геяў; неўзабаве пасля гэтага Шрок адмовіўся ад перавыбараў<ref>{{cite web |url=https://buffalonews.com/news/ex-buffalo-activist-is-d-c-s-most-feared-man-mike-rogers-a-founder-of/article_42477f7c-af99-5c75-839f-9bbed74d17f5.html |title=Ex-Buffalo Activist is D.C.'s 'Most Feared Man' Mike Rogers, a Founder of Gay Men's Chorus, 'Outs' Closeted Conservatives on his Blog |last=Zremski |first=Jerry |date=September 9, 2007 |website=The Buffalo News |access-date=May 23, 2021}}</ref>. У 2006 годзе ў адстаўку сышоў кіраўнік Асацыяцыі евангелістаў ЗША Тэд Хагард пасля абвінавачванняў у гомасексуальных сувязях і ўжыванні наркотыкаў<ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2006/11/03/haggard/ |title=Главный евангелист США обвинен в мужеложстве |date=2006-11-03 |publisher=[[Lenta.ru]] |access-date=2010-08-24 |archive-date=2008-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010213556/http://lenta.ru/news/2006/11/03/haggard/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.gazeta.ru/2006/11/03/oa_222737.shtml |title=Мужеложественный поступок |author=Виктория Петрова |date=2006-11-03 |publisher=[[Газета.ru]] |access-date=2010-08-24 |archive-date=2008-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010213557/http://www.gazeta.ru/2006/11/03/oa_222737.shtml |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://news.invictory.org/issue8568.html |title=Обращение Теда Хаггарда к церкви New Life Church |date=2006-11-05 |publisher=Invictory.org |archive-url=https://www.webcitation.org/65ZgKo4m7?url=http://www.invictory.org/news/ |archive-date=2012-02-19 |access-date=2010-08-24}}</ref>. У 2009 годзе выйшаў дакументальны фільм Кірбі Дзіка ''«Абурэнне»'' ({{lang-en|Outrage}}), у якім даследавалася схаванае жыццё амерыканскіх палітыкаў-гамафобаў, такіх як сенатар Лары Крэйг, губернатар Фларыды Чарлі Крыст, мэр Нью-Ёрка Эд Коч і іншых<ref name=NYT>{{cite news |url=https://movies.nytimes.com/2009/05/08/movies/08outr.html?_r=0 |title=Secret Lives in the Age of Gay Rights |last=Scott |first=A. O. |date=May 7, 2009 |newspaper=The New York Times |access-date=April 12, 2013}}</ref><ref name=SFGate>{{cite news|url=http://www.sfgate.com/entertainment/article/Outrage-takes-on-closeted-gay-politicians-3162299.php |title='Outrage' takes on closeted gay politicians |last=Guthmann |first=Edward |date=May 10, 2009 |newspaper=San Francisco Chronicle |publisher=SFGate.com |access-date=April 12, 2013}}</ref>. Шматлікія асобы, такія як Крысцін Ёргенсен, Бэлі Ціптан, Джэймс Бары і Эйпрыл Эшлі, былі выкрыты як трансгендары ў сродках масавай інфармацыі, часта з негатыўнымі наступствамі для іх кар'еры. Часам з'яўляліся памылковыя заявы (напрыклад, што [[Джэймі Лі Кёрціс]] з'яўляецца інтэрсекс-чалавекам)<ref>{{cite web|url=http://www.snopes.com/movies/actors/jamie.htm |title=Jamie Lee Curtis rumor |date=6 April 2001 |publisher=snopes.com |access-date=2013-11-02}}</ref>. == Аўтынг як інструмент палітычных рэпрэсій у Беларусі == У [[Беларусь|Беларусі]] прымусовы аўтынг стаў выкарыстоўвацца як інструмент палітычных рэпрэсій і дыскрэдытацыі, асабліва падчас і пасля [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020—2021 гадоў]]. Асоб, затрыманых за меркаваную палітычную актыўнасць, прымушалі ўдзельнічаць у запісе так званых [[Пакаяннае відэа ў Беларусі|«пакаянных відэа»]], дзе яны пад фізічным і псіхалагічным ціскам раскрывалі асабістыя дадзеныя, у тым ліку сваю [[Сексуальная арыентацыя|сексуальную арыентацыю]] ці [[Гендарная ідэнтычнасць|гендарную ідэнтычнасць]]{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=8}}. У некаторых выпадках геяў прымушалі не толькі выкрываць сябе на камеру, але і называць імёны сваіх партнёраў<ref>{{cite web|url=https://mediazona.by/article/2021/10/11/apologize-2|title=«Наряди змагара». Как эволюционировал жанр извинений перед камерой|author=Евгения Бровкина|publisher=[[Медыязона|Mediazona Belarus]]|date=2021-10-11|language=ru|access-date=2023-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603103146/https://mediazona.by/article/2021/10/11/apologize-2|archive-date=2023-06-03|url-status=live}}</ref>. Гэтыя відэа распаўсюджваліся праз праўладныя [[Тэлеграм-канал|Telegram-каналы]] (у прыватнасці, звязаныя з [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|ГУБАЗіК]]), а пазней і на [[Дзяржаўная прапаганда ў Беларусі|дзяржаўным тэлебачанні]]. Аўтынг часта суправаджаўся іншымі формамі прыніжэння: прымусовым рассакрэчваннем псіхіятрычных дыягназаў, асацыяцыяй асоб з апазіцыйнай сімволікай ([[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белым сцягам]]) і акцэнтаваннем увагі на стыгматызаваных характарыстыках<ref name=":1">{{cite web|url=https://mediaiq.info/pokayannye-sjuzhety-kak-novyj-format-provlastnoj-zhurnalistiki-chast-2|title=«Покаяния» как новый формат провластной журналистики. Часть 2|author=Ирина Сидорская|publisher=MediaIQ|date=2023-08-23|language=ru|access-date=2023-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231208013420/https://mediaiq.info/pokayannye-sjuzhety-kak-novyj-format-provlastnoj-zhurnalistiki-chast-2|archive-date=2023-12-08|url-status=live}}</ref>. Каб здабыць інтымную інфармацыю для шантажу і аўтынгу, сілавыя структуры пачалі мэтанакіравана выкарыстоўваць лічбавыя тэхналогіі. Зафіксаваныя выпадкі, калі супрацоўнікі міліцыі стваралі фэйкавыя акаўнты ў дадатках для знаёмстваў (напрыклад, Hornet), прызначалі падстаўныя спатканні, а затым затрымлівалі квір-люзей, праглядалі іх тэлефоны і схілялі да супрацоўніцтва з органамі пад пагрозай пераследу{{sfn|TG House|2026}}. Акрамя таго, сілавікі ладзяць аблавы на прыватныя ЛГБТК-вечарынкі, падчас якіх вывучаюць змесціва мабільных прылад прысутных{{sfn|TG House|2025}}. Праваабарончыя ініцыятывы задакументавалі шэраг рэзанансных выпадкаў выкарыстання аўтынгу і [[Доксінг|доксінгу]] ў якасці карнага інструмента: * У снежні 2022 года сілавікі затрымалі стыліста Ігара Кароліка. У апублікаваным 17-секундным відэа, запісаным пад відавочным фізічным і псіхалагічным ціскам, мужчына на крымінальным жаргоне «прызнаецца» ў гомасексуальнасці. Ролік суправаджаўся тытрамі: «ГУБАЗ не пацерпіць петушыную-фашысцкую мразь»{{sfn|TG House|2023}}. * У верасні 2023 года прапагандыст [[Рыгор Юр’евіч Азаронак|Рыгор Азаронак]] здзейсніў публічны аўтынг 24-гадовага Андрэя Гулеўскага, які выпадкова ўбачыў яго ў спартзале і напісаў пра гэта ў сацсетках. На хлопца завялі крымінальную справу, паказалі ў эфіры дзяржтэлебачання яго інтымныя фота, а Азаронак асабіста праводзіў з ім «выхаваўчую гутарку» на камеру<ref name="parniplus_azarenok">{{cite web |url=https://parniplus.com/news/azarenok-obychnyj-grazhdanin-i-mirovoj-auting-chto-obshhego/ |title=Азаренок, невинная шутка и публичный аутинг — что общего? |publisher=ParniPlus |date=15 верасня 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. * Блогер і [[Палітычны зняволены|палітвязень]] Вадзім Ермашук (Vadimati) падчас знаходжання ў калоніі сутыкнуўся з кампаніяй прымусу да супрацоўніцтва. Пасля яго адмовы ўлады ініцыявалі публічны аўтынг, апублікаваўшы яго інтымныя матэрыялы ў праўладных каналах, што прывяло да прысваення яму «нізкага сацыяльнага статусу» ў турме і сістэматычных здзекаў{{sfn|TG House|2025}}. * У лістападзе 2025 года квір-жанчына Яна Стасяловіч з Маладзечна падвергнулася маштабнаму доксінгу: звязаныя з ГУБАЗіК рэсурсы апублікавалі дэталі яе прыватнага жыцця, пасля чаго на яе пачаўся псіхалагічны ціск з боку міліцыі, што вымусіла жанчыну пакінуць краіну{{sfn|TG House|2026}}. Сітуацыя істотна пагоршылася з прыняццем новых рэпрэсіўных нормаў. У сакавіку 2024 года [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]] фактычна прыраўняла «нетрадыцыйныя палавыя адносіны» да [[Парнаграфія|парнаграфіі]]{{sfn|TG House|2025}}. А ў красавіку 2026 года быў прыняты закон (арт. 19.16 КаАП РБ), які ўвёў адміністрацыйную адказнасць за «прапаганду гомасексуальных адносін і змены полу» з пагрозай буйных штрафаў і [[Адміністрацыйны арышт|арыштаў]]<ref name="gpress_2_april_2026">{{cite web |url=https://gpress.info/2026/04/02/sovet-respubliki-nakazanie-za-propagandu-gomoseksualnyh-otnosheniy/ |title=Совет Республики одобрил наказание за «пропаганду гомосексуальных отношений» |publisher=Gpress |date=2 красавіка 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У такіх умовах прымусовы аўтынг стаў не толькі формай маральнага знішчэння, але і прамой падставай для крымінальнага або адміністрацыйнага пераследу чалавека за яго ідэнтычнасць. Паводле апытанняў праваабаронцаў, каля 80 % прадстаўнікоў ЛГБТК-супольнасці ў Беларусі перайшлі ў рэжым жорсткай самацэнзуры праз страх быць раскрытымі і пакаранымі дзяржавай{{sfn|TG House|2026|с=Молчание как стратегия выживания}}. Падобныя дзеянні ўладаў асуджаюцца праваабарончымі арганізацыямі, у тым ліку цэнтрам «[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|Вясна]]» і экспертамі [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], як грубае парушэнне права на прыватнае жыццё, чалавечай годнасці і міжнародных нормаў, якія забараняюць жорсткае, бесчалавечнае ці прыніжальнае абыходжанне<ref>{{cite web|url=http://spring96.org/ru/news/109185|title="Покаянные" видео: что они нарушают и как воздействуют на человека|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|date=2022-09-26|language=ru|access-date=2023-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20221202141901/https://spring96.org/ru/news/109185|archive-date=2022-12-02|url-status=live}}</ref><ref name="un_experts_2026">{{cite web |url=https://gpress.info/2026/04/17/eksperty-oon-vyrazhayut-obespokoennost-zakonom-napravlennym-protiv-lgbt/ |title=Эксперты ООН выражают обеспокоенность законом, направленным против ЛГБТ |publisher=Gpress |date=17 красавіка 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Аўтынг і ўзброеныя сілы == Узброеныя сілы розных краін свету маюць розныя падыходы да прызыву гомасексуалаў і бісексуалаў. Краіны, якія дазваляюць геям адкрыта служыць у войску, уключаюць 3 з 5 пастаянных членаў Савета Бяспекі ААН (ЗША, Вялікабрытанія і Францыя), [[Аўстралія|Аўстралію]], [[Ізраіль]], [[Аргенціна|Аргенціну]], а таксама ўсіх членаў [[НАТА]], акрамя [[Турцыя|Турцыі]]<ref>{{cite web |last=Singer |first=Peter |date=June 15, 2010 |website=Brookings |access-date=May 23, 2021 |url=http://www.brookings.edu/opinions/2010/0607_dont_ask_dont_tell_singer.aspx |title=What Our Military Allies Can Tell Us About The End of Don't Ask, Don't Tell |archive-url=https://web.archive.org/web/20100615185318/http://www.brookings.edu/opinions/2010/0607_dont_ask_dont_tell_singer.aspx |archive-date=June 15, 2010}}</ref>. У Вялікабрытаніі з 2000 года Міністэрства абароны дазваляе ЛГБТ-персаналу служыць адкрыта, пры гэтым забаронены ціск з мэтай прымусіць кагосьці зрабіць камінг-аўт або падвергнуць чалавека аўтынгу<ref>{{cite web|url=http://www.queer.de/detail.php?article_id=10083 |title=Queer:Argentinien und die Philippinen beenden Homo-Verbot im Militär (German) |publisher=Queer.de |access-date=2013-11-02}}</ref>. У ЗША да верасня 2011 года дзейнічала палітыка «[[Не пытайся, не кажы]]» ({{lang-en|Don't ask, don't tell}}), якая забараняла адкрытую службу гомасексуалаў, але і забараняла камандаванню распытваць пра арыентацыю. З прычыны гэтага аўтынг вайскоўца фактычна азначаў яго неадкладнае звальненне са службы. Пасля адмены гэтага правіла гомасексуалы і бісексуалы атрымалі права на адкрытую службу, а з 2021 года гэтае права было пашырана і на трансгендарных асоб<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/03/31/983118029/pentagon-releases-new-policies-enabling-transgender-people-to-serve-in-the-milit |title=Pentagon Releases New Policies Enabling Transgender People To Serve In The Military |author=Laurel Wamsley|website=[[National Public Radio|NPR]] |date=31 March 2021 }}</ref>. == Прававы статус == Аўтынг можа быць расцэнены як парушэнне права на недатыкальнасць прыватнага жыцця, а распаўсюджванне ілжывай інфармацыі аб гомасексуальнасці можа трактавацца як дыфамацыя або паклёп і падвяргацца крымінальнаму пераследу ў некаторых краінах. Вядомыя выпадкі публічных судовых разбіральніцтваў. Напрыклад, кіраўнік брытанскай энергетычнай кампаніі «[[British Petroleum]]» лорд Джон Браўн быў вымушаны сысці ў адстаўку ў маі 2007 года пасля таго, як Джэф Шэвалье, які знаходзіўся з Браўнам у блізкіх адносінах на працягу чатырох гадоў, вырашыў надаць іх агалосцы. У выніку судовага разбору, ініцыяванага Браўнам, суд прыйшоў да высновы, што дзеянні Шэвалье не супярэчылі закону<ref>{{Cite web |url=http://www.lenta.ru/articles/2007/05/02/bp/ |title=Александр Амзин. ''Милый лжец'' // Lenta.ru, 2 мая, 2007 |access-date=2007-05-15 |archive-date=2016-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310144546/https://lenta.ru/articles/2007/05/02/bp/ |url-status=live }}</ref>. У ЗША аўтынг вучняў з боку школьных службовых асоб можа быць падставай для судовага іску<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aclu.org/issues/lgbtq-rights/lgbtq-youth/outing|title=Outing|website=American Civil Liberties Union|access-date=2022-04-07|archive-date=2022-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407073526/https://www.aclu.org/issues/lgbtq-rights/lgbtq-youth/outing|url-status=live}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Доксінг]] * [[Камінг-аўт]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Timothy F. Murphy. |загаловак=Gay Ethics: Controversies in Outing, Civil Rights, and Sexual Science |год=2013 |спасылка=http://books.google.de/books?id=MtoAG6kymyIC&&pg=PA27 |выдавецтва=Routledge |старонак=365|isbn=978-1-136-58753-5}} * {{кніга |ref=Gross |аўтар=Gross, Larry. |загаловак=Contested Closets: The Politics and Ethics of Outing |год=1993 |месца=Minneapolis & London |выдавецтва=University of Minneapolis Press |isbn=0-8166-2179-9}} * {{кніга |ref=Johansson|аўтар=Johansson, Warren; Percy, William A. |загаловак=Outing: Shattering the Conspiracy of Silence |год=1994 |выдавецтва=Harrington Park Press}} * {{кніга |ref=Marhoefer |аўтар=Marhoefer, Laurie |загаловак=Sex and the Weimar Republic: German Homosexual Emancipation and the Rise of the Nazis |год=2015 |выдавецтва=[[University of Toronto Press]] |isbn=978-1-4426-1957-9 |мова=en}} * {{кніга |ref=Signorile |аўтар=Signorile, Michelango |загаловак=Queer In America: Sex, Media, and the Closets of Power |год=1993 |isbn=0-299-19374-8}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Анты-ЛГБТ-тэрміналогія]] [[Катэгорыя:ЛГБТ і грамадства]] [[Катэгорыя:Свабода слова]] bh5pka9pnyltgnoexignnxc5q1epazu 5148119 5148118 2026-05-28T22:49:24Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5148119 wikitext text/x-wiki {{ЛГБТ-тэматыка}} '''Аўты́нг''' (ад {{lang-en|outing}}, паходзіць ад выразу ''to be out of the closet'' — «быць па-за шафай», не хаваць сваю арыентацыю) — публічнае разгалашэнне інфармацыі пра прыналежнасць чалавека да [[ЛГБТ]]-супольнасці (яго [[сексуальная арыентацыя|сексуальную арыентацыю]] або [[трансгендарнасць|гендарную ідэнтычнасць]]) без яго на тое згоды ці ведама<ref name=":2">{{Кніга|спасылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&lr=&id=XfVJEAAAQBAJ&oi=fnd&dq=%D0%B0%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3&ots=WsmFa-PAcT&sig=DOwX-SLuX00VdlSU6ZpT_uTZhus&redir_esc=y|аўтар=Шевченко З.В|загаловак=До поняття внутрішньоособистісного ґендерного конфлікту|выдавецтва=Шевченко Зоя|старонак=16|archive-date=2022-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220406200922/https://books.google.ru/books?hl=ru&lr=&id=XfVJEAAAQBAJ&oi=fnd&dq=%D0%B0%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3&ots=WsmFa-PAcT&sig=DOwX-SLuX00VdlSU6ZpT_uTZhus&redir_esc=y}}</ref>. Часта гэта робіцца з ліхімі намерамі, каб інструменталізаваць [[гомафобія|гомафобію]], [[біфобія|біфобію]] і/або [[трансфобія|трансфобію]] дзеля дыскрэдытацыі асобы, альбо, наадварот, каб змагацца з гомафобіяй, [[гетэрасексізм]]ам і [[цыссексізм]]ам шляхам выкрыцця таго, што вядомы або паважаны чалавек з'яўляецца гомасексуалам і/або трансгендарам. Паняцце аўтынгу можа выкарыстоўвацца і ў больш шырокім сэнсе — як абнародаванне любой кампраметуючай інфармацыі (напрыклад, удзелу ў [[BDSM|БДСМ]]-практыках або прыналежнасці да секты)<ref>{{Артыкул|спасылка=http://chasopys-ppp.dp.ua/index.php/chasopys/article/view/151|аўтар=Катерина Олександрівна Сахарова, Олексій Миколайович Чередніченко, Наталія Анатоліївна Липовська|загаловак=ФОРМИ ПСИХОЛОГІЧНОГО НАСИЛЬСТВА В ОРГАНІЗАЦІЙНОМУ СЕРЕДОВИЩІ|год=2021|мова=uk|выданне=Дніпровський науковий часопис публічного управління, психології, права|выпуск=6|старонкі=97–103|issn=2710-1118|doi=10.51547/ppp.dp.ua/2021.6.15|archive-date=2022-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412160510/http://chasopys-ppp.dp.ua/index.php/chasopys/article/view/151}}</ref>, так і ў больш вузкім — як выкрыццё прыналежнасці да ЛГБТ выключна публічных асоб і знакамітасцей, а не любых прадстаўнікоў супольнасці<ref name=":0">{{Cite web|url=http://slovariki.org/seksologiceskaa-enciklopedia/165|title=Аутинг|website=Сексологическая энциклопедия|access-date=2022-04-06}}</ref>. Аўтынг з'яўляецца супрацьлегласцю [[камінг-аўт]]у, які ўяўляе сабой выключна добраахвотнае раскрыццё ўласнай ідэнтычнасці<ref name="FAZ">{{Cite web|lang=de|url=http://www.faz.net/aktuell/sport/fussball/begriffsverwirrungen-was-unterscheidet-coming-out-und-outing-12742505.html|title=Was unterscheidet Coming-out und Outing?|date=2014-01-08|publisher=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]|access-date=2014-06-14|archive-date=2017-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170623114354/http://www.faz.net/aktuell/sport/fussball/begriffsverwirrungen-was-unterscheidet-coming-out-und-outing-12742505.html|url-status=live}}</ref>. Звычайна аўтынг у асабістым кантэксце лічыцца неэтычным і асуджаецца грамадствам<ref>{{Cite web|url=https://wiadomosci.onet.pl/poznan/gazeta-wyborcza-napisala-o-orientacji-prezesa-sn-srodowisko-lgbt-podzielone-opinia/19xs5xp|title="Gazeta Wyborcza" napisała o orientacji prezesa SN. Środowisko LGBT podzielone [OPINIA]|last=Glanc|first=Marta|date=2020-05-05|website=wiadomosci.onet.pl|language=pl|access-date=2026-03-13}}</ref>. Калі ж гаворка ідзе пра публічных асоб, этычнасць такіх дзеянняў выклікае вострыя спрэчкі, паколькі гэта можа негатыўна паўплываць на асабістае жыццё або кар'еру чалавека. Некаторыя ЛГБТ-актывісты сцвярджаюць, што гомасексуальныя асобы, якія выступаюць супраць правоў ЛГБТ, не маюць [[Права на некранутасць прыватнага жыцця|права на прыватнае жыццё]] з-за іх відавочнай крывадушнасці. У спробе прадухіліць аўтынг, публічная асоба можа прыняць рашэнне зрабіць камінг-аўт першай, хоць кантроль над умовамі выкрыцця ўласнай ідэнтычнасці — толькі адзін са шматлікіх матываў для гэтага кроку. == Тэрміналогія і этымалогія == [[Файл:Perezhiltonorange.jpg|міні|[[Перэс Хілтан]], амерыканскі блогер, якога крытыкавалі за спробы аўтынгу [[Знакамітасць|знакамітасцей]].]] [[Файл:Michael Musto cropped by David Shankbone.JPG|міні|Майкл Маста, амерыканскі журналіст, які зрабіў аўтынг шэрагу асоб, у тым ліку [[Розі О’Донел]] і [[Элен Дэджэнерэс]].]] Вызначыць першае выкарыстанне тэрміна ў сучасным сэнсе складана. У выданні часопіса ''«[[Harper's Magazine]]»'' за 1982 год [[Тэйлар Бранч]] прадказваў, што «outage» (бел.: ''выхад'') стане палітычнай тактыкай, у якой людзі, што знаходзяцца «ў шафе», апынуцца пад скрыжаваным агнём. Артыкул «Прымус геяў да выхаду з шафы» ({{lang-en|Forcing Gays Out of the Closet}}) аўтарства [[Уільям А. Генры III|Уільяма А. Генры III]] у часопісе ''«[[Time]]»'' ад 29 студзеня 1990 года ўвёў тэрмін «аўтынг» у шырокі ўжытак<ref>{{sfn|Johansson|Percy|1994|с=4}}</ref>. У пачатку 1990-х гадоў паняцце замацавалася і ў іншых мовах, у прыватнасці ў нямецкай. У інтэрнэт-выданні слоўніка «[[Duden]]» тлумачацца два значэнні: па-першае, абнародаванне гомасексуальнай схільнасці каго-небудзь (асабліва вядомай асобы) без яе згоды; па-другое, публічнае прызнанне сваіх уласных схільнасцей. З цягам часу тэрмін набыў дадатковыя значэнні ў жоўтай прэсе і пачаў прымяняцца для абазначэння выкрыцця любых схаваных фактаў (напрыклад, шлюбнай здрады), аднак у дакладным сэнсе ён працягвае абазначаць менавіта раскрыццё сексуальнай арыентацыі або гендарнай ідэнтычнасці без згоды. У ангельскай мове гістарычна слова «outing» азначала проста экскурсію або паездку, і толькі ў канцы XX стагоддзя набыло сучасны палітычны і сацыяльны падтэкст. == Этыка і матывы == У самім ЛГБТ-супольніцтве аўтынг з'яўляецца прадметам вострых дыскусій. Многія гомасексуальныя і трансгендарныя людзі лічаць яго непрымальным пры любых абставінах<ref>Janusz Boguszewski, [http://www.homiki.pl/modules.php?name=News&file=article&sid=191 Coming-Out czy outing?], homiki.pl</ref>. Аднак абаронцы аўтынгу як палітычнага інструмента прыводзяць розныя аргументы на сваю карысць. [[Габрыэль Ратэла]], былы рэдактар выдання ''«OutWeek»'', тлумачыў аўтынг як «прывядзенне да роўнасці», сцвярджаючы, што гэта перш за ўсё журналісцкі рух, накіраваны на тое, каб ставіцца да гомасексуальнасці ў СМІ нароўні з гетэрасексуальнасцю<ref>{{cite news |last1=Rotello |first1=Gabriel |title=Why I Oppose Outing |work=OutWeek |date=May 29, 1991}}</ref>. [[Мікеланджэла Сіньярыле]] апісваў мэту ''«OutWeek»'' як павышэнне дасведчанасці пра прысутнасць геяў і іх палітычныя праблемы, каб тэма гомасексуальнасці перастала здавацца грамадству настолькі «гратэскавай», што яе нельга абмяркоўваць. Ён таксама падкрэсліваў, што аўтынг не з'яўляецца простай трансляцыяй прыватных дэталяў<ref name="Signorile, p. 80">{{sfn|Signorile|1993|с=80}}</ref>. Рычард Мор адзначаў, што некаторыя параўноўваюць аўтынг з [[макартызм]]ам, але, на яго думку, правільна выкарыстаны аўтынг не мабілізуе антыгееўскія каштоўнасці, а змагаецца з імі. Мор сцвярджае, што аўтынг з'яўляецца «дапушчальным і чаканым вынікам маральнага жыцця»<ref>Mohr, Richard. ''Gay Ideas: Outing and Other Controversies'', Boston: Beacon Press, 1992.</ref>. Не існуе агульнапрызнанага вызначэння «справядлівага аўтынгу». Уорэн Ёхансан і Уільям Персі апісваюць прынамсі чатыры прамежкавыя пазіцыі, якія апраўдваюць такія дзеянні: па-першае, дапускаецца аўтынг толькі памерлых асоб; па-другое, выкрыццё выключна крывадушнікаў, якія актыўна дзейнічаюць супраць правоў і інтарэсаў геяў; па-трэцяе, выкрыццё пасіўных саўдзельнікаў, якія дапамагаюць кіраваць гомафобнымі інстытутамі; і, нарэшце, аўтынг выбітных асоб, выкрыццё якіх магло б разбурыць стэрэатыпы і прымусіць грамадства перагледзець сваё стаўленне да гомасексуальнасці<ref>{{sfn|Johansson|Percy|1994|с=228}}</ref>. Большасць прыхільнікаў гэтай тактыкі нацэльваецца на тых, хто падтрымлівае дыскрымінацыйную палітыку і рэлігійныя дагматы супраць геяў, адначасова вядучы таемнае гомасексуальнае жыццё. Як адзначыў журналіст з [[Сан-Францыска]] [[Рэндзі Шылтс]], для актывістаў гей-руху відавочна, што найбольшай перашкодай на шляху прагрэсу часта з'яўляюцца не гетэрасексуалы, а менавіта прыхаваныя гомасексуалы<ref>{{sfn|Johansson|Percy|1994|с=226}}</ref>. Амерыканскі журналіст Майкл Маста, адзін з першых, хто пачаў практыкаваць выкрыццё знакамітасцей, заяўляў<ref>[[n:An interview with gossip columnist Michael Musto on the art of celebrity journalism|Interview with Michael Musto]], David Shankbone, ''[[Wikinews]]'', October 7, 2007.</ref>: {{цытата|Я выкрыў Розі і Элен, і цяпер цяжка нават ''ўявіць'', што яны калі-небудзь былі ў шафе. Трэба асвечваць новых людзей і казаць: «Уяўляеце, у свой час яны хаваліся». Цяжка паверыць, што Розі выконвала гэты далікатны танец на сваім ток-шоу, дзе яна была «Каралевай мілаты» і маці-адзіночкай, якая нібыта была закаханая ў [[Том Круз|Тома Круза]], і я звяртаў увагу на ўсю абсурднасць гэтага. {{арыгінальны тэкст|en|I outed Rosie and Ellen, and it's hard to even ''imagine'' now that they ever were in the closet. You have to educate the new people and say, 'Guess what, they were in the closet at one point.' It's hard to believe that Rosie was doing this delicate dance on her talk show where she was the 'Queen of Nice' and the single mother who had a crush on Tom Cruise and I was pointing out the absurdity of it.}}}} Брытанскі актывіст [[Пітэр Тэтчэл]] у 1995 годзе абгрунтаваў такія дзеянні як форму самаабароны<ref>{{cite web |last=Tatchell |first=Peter |date=28 April 1995 |title=Outing Is A Catalyst For Social Change |url=https://www.petertatchell.net/lgbt_rights/outing/catalyst/ |access-date=15 January 2020 |work=petertatchell.net}}</ref>: {{цытата|Застаючыся «закрытым», вы тым самым падтрымліваеце ідэю пра тое, што ў вашай гомасексуальнасці ёсць нешта ганебнае... Таму выхад з падполля такі важны. Але калі і як — гэта асабістая справа кожнага. Адзінае выключэнне — гэта «закрытыя» грамадскія дзеячы-геі, якія выкарыстоўваюць сваю ўладу, каб наносіць шкоду іншым геям. Гэта парламентарыі і святары, якія прымаюць гомафобныя законы або чытаюць гомафобныя пропаведзі. У гэтых выключных выпадках аўтынг апраўданы. Аўтынг — гэта квір-самаабарона... Змова з крывадушнасцю і гомафобіяй этычна неапраўданая ні для хрысціян, ні для каго-небудзь яшчэ. {{арыгінальны тэкст|en|Outing is queer self-defence... Lesbians and gay men have a right, and a duty, to expose hypocrites and homophobes. By not outing gay Bishops who support policies which harm homosexuals, we would be protecting those Bishops and thereby allowing them to continue to inflict suffering on members of our community. Collusion with hypocrisy and homophobia is not ethically defensible for Christians, or for anyone else.}}}} У Польшчы дыскусія наконт аўтынгу таксама выклікала супярэчлівыя меркаванні. Некаторыя публіцысты называлі яго «апошняй зброяй» супраць крывадушных правых палітыкаў<ref>Michał Minałto, [http://www.homiki.pl/modules.php?name=News&file=article&sid=1482 Outing bronią ostateczną], homiki.pl</ref><ref>[[Яцэк Каханоўскі]], [http://www.innastrona.pl/bq_lipa15.phtml Outing - za czy przeciw?], [[innastrona.pl]]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.tolerance.of.pl/ |title=tolerance.of.pl |access-date=2007-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071030063732/http://www.tolerance.of.pl/ |archive-date=2007-10-30 }}</ref>. Аднак такія дзеячы як [[Роберт Бедрань]], [[Шыман Нямец]] і [[Яцэк Каханоўскі]] выступалі супраць аўтынгу гамасексуальных палітыкаў польскай [[Правыя (палітыка)|правіцы]]. Бедрань заяўляў, што арганізацыя «[[Кампанія супраць гамафобіі]]» не мае намеру выкарыстоўваць такія супярэчлівыя метады<ref>[http://cia.bzzz.net/outing_homoseksualistow_prawicy Outing homoseksualistów prawicy]</ref><ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20050114001739/http://www.trybuna.com.pl/n_show.php?code=2004101606 |title=Szok czy dialog |access-date= 2010-12-10 |publisher=trybuna.com.pl}}</ref>. З іншага боку, [[Тар’я Халанен]], былая прэзідэнтка Фінляндыі, крытыкавала асоб, якія хаваюць сваю арыентацыю, бо іх бачнасць неабходная для пабудовы талерантнага грамадства. Кангрэсмен ЗША [[Барні Фрэнк]] падчас скандалу з Маркам Фолі ў 2006 годзе сцвярджаў: «Я думаю, што існуе права на прыватнае жыццё. Але права на прыватнае жыццё не павінна быць правам на крывадушнасць. Людзі, якія жадаюць дэманізаваць іншых, не павінны мець магчымасць пайсці дадому, зачыніць дзверы і рабіць тое ж самае самі»<ref>{{cite web| title = "Episode Guide – episode 86" HBO's ''Real Time with Bill Maher''| publisher = [[HBO]]| date = October 20, 2006 | url = http://www.hbo.com/billmaher/episode/2006_10_20_ep86.html| access-date = 2008-02-26}}</ref>. Тым не менш, праціўнікі аўтынгу падкрэсліваюць, што ён не вырашае глабальных праблем ЛГБТ, а толькі служыць спектаклем для СМІ<ref name=":0" /><ref name="FAZ" />. Раскрыццё чужых сакрэтаў можа прывесці да сур'ёзных псіхалагічных траўмаў для тых, хто яшчэ не прыняў сябе<ref name=":3">{{Артыкул|спасылка=https://repository.law.miami.edu/umlr/vol46/iss3/7|аўтар=David Pollack|загаловак=Forced out of the Closet: Sexual Orientation and the Legal Dilemma of "Outing"|год=1992-01-01|выданне=University of Miami Law Review|том=46|выпуск=3|старонкі=711|archive-date=2021-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624100230/https://repository.law.miami.edu/umlr/vol46/iss3/7/}}</ref>. Як адзначаў Роджэр Розенблат у эсэ 1993 года для ''«[[The New York Times Magazine|New York Times Magazine]]»'', «Практыка "аўтынгу" гомасексуалаў супярэчліва мае на ўвазе, што яны маюць права на прыватны выбар, але не маюць права на прыватнае жыццё»<ref name="Signorile, p. 80" />. === Грамадская думка === У 2008 годзе амерыканскі сэрвіс «PlanetOut.com» правёў даследаванне наконт стаўлення да аўтынгу сярод шырокай папуляцыі і асобна сярод геяў і лесбіянак<ref>[http://www.primeaccess.net/downloads/news/Highlights08_PrimeAccess&PlanetOutG&LSurvey.pdf Highlights from 2008 Prime Access/PlanetOutGay and Lesbian Consumer Study] {{lang-en}}</ref>: {| class="wikitable sortable" |+ Ці павінны СМІ рабіць аўтынг гомасексуальных публічных асоб (у тым ліку палітыкаў), якія хаваюць сваю арыентацыю? ! Група рэспандэнтаў !! Так !! Не !! Няма меркавання |- | Уся папуляцыя (1 502 чал.) || 8 % || 74 % || 18 % |- | Геі і лесбіянкі (757 чал.) || 8 % || 72 % || 20 % |} {| class="wikitable sortable" |+ Ці павінны СМІ рабіць аўтынг гомасексуальных публічных асоб, якія хаваюць сваю арыентацыю '''і выступаюць супраць роўных правоў''' для ЛГБТ? ! Група рэспандэнтаў !! Так !! Не !! Няма меркавання |- | Уся папуляцыя (1 502 чал.) || 33 % || 45 % || 22 % |- | Геі і лесбіянкі (757 чал.) || 61 % || 13 % || 26 % |} == Наступствы і ўплыў == Аўтынг рэдка праходзіць бязбольна<ref name=":2" />. Гэта можа мець разбуральныя наступствы, асабліва для тых, хто не мае падтрымкі з боку сям'і<ref>{{Cite web |date=2023-03-22 |title=Transgender youth: 'Forced outing' bills make schools unsafe |url=https://apnews.com/article/transgender-students-pronouns-names-ec0b2c5de329d82c563ffb95262935f3 |access-date=2023-05-12 |website=AP NEWS |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Austen |first1=Andrea |last2=Wellington |first2=Adrian Alex |date=January 1995 |title=Outing: The Supposed Justifications |url=https://www.cambridge.org/core/journals/canadian-journal-of-law-and-jurisprudence/article/abs/outing-the-supposed-justifications/289C8A8E92263623E2B1F64764D114F8 |journal=Canadian Journal of Law & Jurisprudence |language=en |volume=8 |issue=1 |pages=83–105 |doi=10.1017/S084182090000309X |s2cid=157003926 |issn=0841-8209|url-access=subscription }}</ref>. Выкрыццё можа прывесці да звальнення з працы, разрыву стасункаў з сябрамі і сваякамі, а таксама справакаваць гвалт на глебе нянавісці. Калі гомасексуальнасць крыміналізаваная ў краіне або лічыцца хваробай, аўтынг можа наклікаць рэпрэсіі з боку дзяржавы. Гістарычнымі прыкладамі з'яўляюцца [[Оскар Уайльд]] (быў зняволены) і [[Алан Цьюрынг]] (быў прымушаны да гарманальнай тэрапіі). У ісламскіх краінах аўтынг часта азначае смяротную небяспеку, што прымушае многіх шукаць прытулку ў заходніх краінах<ref>{{Cite journal |last=Kligerman |first=Nicole |date=March 28, 2007 |title=Homosexuality in Islam: A Difficult Paradox |journal=Macalester Islam Journal |volume=2 |issue=3 |pages=53–64}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kakissis |first=Joanna |date=January 5, 2018 |title=Chechnya's LGBT Muslim Refugees Struggle To Cope In Exile |url=https://www.npr.org/sections/parallels/2018/01/05/572985673/chechnyas-lgbt-muslim-refugees-struggle-to-cope-in-exile |access-date=May 12, 2023 |website=NPR}}</ref>. Напрыклад, у кантэксце забойства Алі Фазелі Манфарэда ў [[Іран]]е праваабаронцы адзначалі небяспеку ўнясення дадзеных аб сексуальнай арыентацыі ў дакументы аб вызваленні ад ваеннай службы<ref>{{Cite web |title=Gay Iranian man dead in alleged 'honor killing,' rights group says |url=https://www.nbcnews.com/feature/nbc-out/gay-iranian-man-dead-alleged-honor-killing-rights-group-says-n1266995 |access-date=2023-02-26 |website=NBC News |date=11 May 2021 |language=en}}</ref>. У [[Марока]] пасля серыі аўтынгаў праз дадаткі для знаёмстваў [[Human Rights Watch]] заклікала ўрад абараніць мясцовую супольнасць ад дыскрымінацыі і гвалту<ref>{{Cite news |date=2020-04-27 |title=Gay men abused in Morocco after photos spread online |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-52446170 |access-date=2023-05-12}}</ref>. Часта ЛГБТ-людзі, асцерагаючыся наступстваў аўтынгу і шантажу з боку журналістаў, вымушаны самастойна абвяшчаць пра сваю ідэнтычнасць. Такім чынам іх камінг-аўт становіцца вымушаным. Напрыклад, у 2016 годзе так зрабіла рэжысёрка Лілі Вачоўскі<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.theguardian.com/film/2016/mar/09/matrix-director-lilly-wachowski-comes-out-as-a-transgender-woman|title=Film director Lilly Wachowski comes out as transgender woman|website=the Guardian|date=2016-03-09|access-date=2022-04-07|archive-date=2022-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220405064225/https://www.theguardian.com/film/2016/mar/09/matrix-director-lilly-wachowski-comes-out-as-a-transgender-woman|url-status=live}}</ref>: {{цытата|Я разумела, што ў нейкі момант мне давядзецца зрабіць публічны камінг-аўт. Калі ты пачынаеш весці адкрытае трансгендарнае жыццё, гэта... цяжка схаваць. Я проста хацела — мне была патрэбная нейкая колькасць часу, каб адчуць сябе камфортна. Але, відаць, вырашаць гэта не мне. {{арыгінальны тэкст|en|I knew at some point I would have to come out publicly. You know, when you’re living as an out transgender person, it’s … kind of difficult to hide. I just wanted – needed some time to get my head right, to feel comfortable. But apparently I don’t get to decide this.}}}} Разам з тым, аўтынг часам аказвае і глабальны палітычны ўплыў. Мікеланджэла Сіньярыле сцвярджаў, што выкрыццё журналіста Піта Уільямса сур'ёзна пахіснула ваенную палітыку супраць геяў у ЗША і зрабіла гэтае пытанне адной з галоўных тэм прэзідэнцкай кампаніі 1992 года<ref>{{sfn|Signorile|1993|с=161}}</ref>. == Гісторыя і вядомыя выпадкі == === Першая палова XX стагоддзя === Справа Філіпа цу Ойленбурга ў 1907—1909 гадах стала першым публічным аўтынг-скандалам XX стагоддзя. Журналісты левага кірунку, якія выступалі супраць палітыкі кайзера [[Вільгельм II|Вільгельма II]], выкрылі некалькіх выбітных членаў яго кабінета, пачынаючы з абвінавачванняў Максіміліяна Гардэна супраць дыпламата [[Філіп цу Ойленбург|Філіпа цу Ойленбурга]]. Гэтыя абвінавачванні падштурхнулі іншых журналістаў рушыць услед іх прыкладу, у тым ліку Адольфа Бранда, заснавальніка часопіса «[[Der Eigene]]». Многія актывісты першага гомасексуальнага руху асудзілі аўтынг як «шлях па трупах»<ref>{{cite book |last1=Bösch |first1=Frank |title=Öffentliche Geheimnisse: Skandale, Politik und Medien in Deutschland und Großbritannien 1880-1914 |date=2011 |publisher=Oldenbourg Wissenschaftsverlag |isbn=978-3-486-70746-5 |page=116 |chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783486707465.43/html |language=en |chapter=Homosexualität als Skandalon|doi=10.1524/9783486707465.43 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Mancini |first1=Elena |title=Magnus Hirschfeld and the Quest for Sexual Freedom: A History of the First International Sexual Freedom Movement |date=2010 |publisher=Springer |isbn=978-0-230-11439-5 |url=https://books.google.com/books?id=eaJhAQAAQBAJ&dq=%22Weg+%C3%BCber+Leichen%22&pg=PT152 |language=en}}</ref>. Аднак у 1928 годзе [[Курт Хілер]] абараняў магчымасць аўтынгу палітыкаў, якія рыхтуюць антыгомасексуальныя законы, заяўляючы: «Наша салідарнасць... не распаўсюджваецца на здраднікаў уласнай справы»<ref>{{cite journal |last1=Herzer |first1=Manfred |title=Communists, Social Democrats, and the Homosexual Movement in the Weimar Republic |journal=Journal of Homosexuality |date=1995 |volume=29 |issue=2–3 |page=213 |doi=10.1300/J082v29n02_08|pmid=8666755 }}</ref>. У 1931—1932 гадах быў выкрыты найбліжэйшы саюзнік [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] [[Эрнст Ром]]. У адказ Адольф Бранд напісаў, што калі чалавек на дзяржаўнай пасадзе жадае ўсталяваць зневажальны кантроль над інтымным жыццём іншых, «яго ўласнае любоўнае жыццё таксама перастае быць прыватнай справай»<ref>Brand, Adolph. ''Political Criminals: A Word About the Röhm Case'' (1931) Reprinted in ''Homosexuality and Male Bonding in Pre-Nazi Germany'', edited by Harry Oosterhuis, 235–240. New York, Haworth, 1991.</ref>. Журналіст [[Курт Тухольскі]] з гэтым не пагадзіўся, напісаўшы ў выданні «[[Die Weltbühne]]»: «Мы змагаемся са скандальным [[Параграф 175|параграфам 175]] ўсюды, дзе можам, таму мы не павінны далучацца да хору тых, хто хоча выгнаць чалавека з грамадства за тое, што ён гомасексуал»<ref>{{cite book |last1=Tamagne |first1=Florence |title=A History of Homosexuality in Europe, Vol. I & II: Berlin, London, Paris; 1919-1939 |date=2006 |publisher=Algora Publishing |isbn=978-0-87586-356-6 |page=289 |url=https://books.google.com/books?id=Ne6ZRjhMrvQC&dq=%22everywhere+we+can,+therefore+we+must+not+join+the+choir+of+those+among+us+who+want+to+banish+a+man+from+society+because+he+is+homosexual.%22&pg=PA289 |language=en}}</ref>{{sfn|Marhoefer|2015|с=169}}. Яшчэ адным палітычным скандалам стала Справа Бломберга — Фрыча (1938 год). === Другая палова XX стагоддзя — нашы дні === У 1950-я гады падчас [[Лавандавая паніка|«Лавандавай панікі»]] ў [[ЗША]] з'явіліся жоўтыя выданні накшталт часопіса «[[Confidential]]», якія спецыялізаваліся на раскрыцці скандальнай інфармацыі пра знакамітасцей. Сярод іх ахвяр былі былы намеснік дзяржсакратара [[Самнер Уэлс]]<ref>Benjamin Welles, ''Sumner Welles: FDR's Global Strategist: A Biography'' (NY: St. Martin's Press, 1997),370-1</ref> і [[Артур Х. Вандэнберг-малодшы]]<ref>{{cite web|work = The Papers of Dwight David Eisenhower, Volume 18|publisher = [[Johns Hopkins University Press]]|year = 1966|title = Document 48: Eisenhower To Nelson Aldrich Rockefeller (February 23, 1957)|access-date = August 16, 2013|url = http://www.eisenhowermemorial.org/presidential-papers/second-term/documents/48.cfm|url-status = dead|archive-date = May 15, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20070515212540/http://www.eisenhowermemorial.org/presidential-papers/second-term/documents/48.cfm}}</ref>. У 1957 годзе амерыканскі піяніст [[Уладзіберачэ|Лібэрачэ]] паспяхова падаў у суд на брытанскую газету «[[Daily Mirror]]» за намёк на яго гомасексуальнасць, прычым абарона газеты грунтавалася на тым, што абвінавачванні не было зусім<ref>{{cite news|last=Lovece|first=Frank|work=[[Newsday]]|title=Michael Douglas plays pianist Liberace in HBO film|url=https://www.newsday.com/entertainment/movies/michael-douglas-plays-pianist-liberace-in-hbo-film-u28981|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104202116/http://www.newsday.com/entertainment/movies/michael-douglas-plays-pianist-liberace-in-hbo-film-1.3238287|url-status=live|archive-date=November 4, 2013|access-date=28 August 2012|date=11 October 2011|quote=The highly popular Liberace, who died in 1987 at the age of 67 of AIDS-related causes, publicly denied being gay or bisexual.}}</ref><ref>{{cite news|url = http://www.ukpressonline.co.uk/ukpressonline/getDocument?fileName=DMir_1956_09_26_006&fileType=PDF|title = Yearn-Strength Five|newspaper = [[Daily Mirror]]|date = 26 September 1956|page = 6|first = William|last = Connor|author-link = William Connor}}</ref><ref>{{cite news |title=High Court Of Justice; Queen's Bench Division, "I Don't Care What My Readers Think", Liberace V. Daily Mirror Newspapers Ltd |date=June 12, 1959 |page=16 |newspaper=[[The Times]] |url=http://archive.timesonline.co.uk/tol/keywordsearch.arc?queryKeywords=High+Court+Of+Justice |ref=CS268786892 |quote=They all say that this deadly, winking, sniggering, snuggling, chromium-plated, scent-impregnated, luminous, quivering, giggling, fruit-flavoured, mincing, ice-covered heap of mother love has had the biggest reception and impact on London since Charlie Chaplin arrived at the same station, Waterloo, on September 12, 1921.}}{{dead link|date=September 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref>. Толькі ў 2011 годзе актрыса [[Бэці Уайт]] пацвердзіла, што Лібэрачэ быў геем і што яна часта выступала ў якасці яго «барады» (падстаўной дзяўчыны)<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=i-wTJ2hQCK8 |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/i-wTJ2hQCK8| archive-date=2021-12-11 |url-status=live|title=Betty White: Bea Arthur was not fond of me |work=[[CNN]]|date=4 May 2011 |access-date=May 23, 2021}}{{cbignore}}</ref>. У 1975 годзе адкрыты палітык [[Харві Мілк]] раскрыў арыентацыю Олівера Сіпла, які дапамог выратаваць прэзідэнта [[Джэральд Рудольф Форд|Джэральда Форда]] падчас замаху. Гэта было зроблена з мэтай паказаць свету герояў-геяў, аднак мела вельмі негатыўны ўплыў на жыццё Сіпла, які пасварыўся з уласнай сям'ёй<ref>{{Cite web|url=https://www.wbez.org/shows/radiolab/oliver-sipple/3022e3dc-c854-493c-b26e-3dae0273a3bc|title=Radiolab, Oliver Sipple|date=September 22, 2017|website=[[WBEZ|WBEZ 91.5]] [[Chicago]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922232947/https://www.wbez.org/shows/radiolab/oliver-sipple/3022e3dc-c854-493c-b26e-3dae0273a3bc|archive-date=September 22, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://allthatsinteresting.com/oliver-sipple |title=Meet Oliver Sipple, The Vietnam Veteran Who Saved President Ford's Life - And Was Punished For It |last=Ishak |first=Natasha |date=April 27, 2020 |website=All That's Interesting |access-date=May 23, 2021}}</ref><ref name="Outing: Shattering the">{{кніга|ref=Johansson|спасылка=https://books.google.com/books?id=-lZ903C-dkMC&dq=%22Oliver+Sipple%22+%22harvey+milk%22&source=gbs_summary_s&cad=0|аўтар=Johansson, Warren; William A. Percy|загаловак=Outing: Shattering the Conspiracy of Silence|год=1994|мова=en|выдавецтва=[[Haworth Press]]|isbn=1-56024-419-4}}</ref>. У 1980-х гадах эпідэмія [[СНІД]]у прывяла да аўтынгу шэрагу артыстаў, уключаючы [[Рок Хадсан|Рока Хадсана]]. У гэты час арганізацыя [[ACT UP]] актыўна выкарыстоўвала лозунг «Маўчанне = Смерць»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://medicalhealthhumanities.com/2018/05/12/outing-and-aids-activism/|title=The Politics of Outing and AIDS Activism in the 1980s|author=johnacarranza|website=S Y N A P S I S|date=2018-05-13|access-date=2022-04-06|archive-date=2021-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417202618/https://medicalhealthhumanities.com/2018/05/12/outing-and-aids-activism/|url-status=live}}</ref>. Палітычныя кансерватары таксама звярталіся да аўтынгу дзеля дыскрэдытацыі сваіх ідэалагічных ворагаў: так, [[Дынеш Д’Суза]] і Лора Інграхам публікавалі імёны геяў-студэнтаў у газеце «[[The Dartmouth Review]]»<ref>{{cite web |last1=O'Connor |first1=Rory |title=Laura Ingraham: Right-Wing Radio's High Priestess of Hate |url=https://www.huffingtonpost.com/rory-oconnor/laura-ingraham-right-wing_b_106034.html |website=Huffington Post |access-date=11 June 2018 |date=10 June 2008}}</ref>. У лютым 1989 года актывіст Майкл Петрэліс зрабіў аўтынг сенатара Марка Хэтфілда з-за падтрымкі ім гомафобнага заканадаўства<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8IoG84QtfNIC&q=Mark+Hatfield++Michael+Petrelis&pg=PA86 |title=Queer in America: Sex, the Media, and the Closets of Power |last=Signorile |first=Michelangelo |year=2003 |publisher=Univ of Wisconsin Press |isbn=9780299193744 |access-date=May 23, 2021}}</ref><ref>{{Cite web |last=Neumann |first=Caryn E. |date=2004 |title=Outing |url=http://www.glbtqarchive.com/ssh/outing_S.pdf |access-date=2023-04-16 |website=GLBTQ, Inc.}}</ref><ref>{{sfn|Gross|1993|с=85}}</ref>. У сакавіку 1990 года Мікеланджэла Сіньярыле выкрыў нядаўна памерлага выдаўца [[Малкальм Форбс|Малкальма Форбса]]<ref>{{Citation | url = http://outweek.net/pdfs/ow_38.pdf | last = Signorile | first = Michelangelo | author-link = Michelangelo Signorile | title = The Other Side of Malcolm | magazine = [[OutWeek]] | issue = 38 | pages = 40–45 | date = March 18, 1990}}</ref>. Іншыя людзі, чыя арыентацыя была раскрыта супраць іх волі, уключаюць Фані Флэг, Піта Уільямса, Чэза Бона і [[Рычард Чэмберлен|Рычарда Чэмберлена]]<ref>{{sfn|Johansson|Percy|1994|с=183}}</ref><ref>{{cite web | title=Gay the Jeffersons actor on the show and Sherman Hemsley's legacy | url=https://www.advocate.com/arts-entertainment/damon-evans-jeffersons-sherman-hemsley }}</ref>. У Нямеччыне ў снежні 1991 года кінарэжысёр і актывіст [[Роза фон Праўнхайм]] раскрыў гомасексуальнасць тэлевядучых Альфрэда Біёлека і Харпэ Керкелінга на тэлеканале [[RTL Television]], каб заахвоціць салідарнасць падчас эпідэміі СНІДу<ref>{{cite web|url=https://barblog.hypotheses.org/3089|title=Die Ehe für Alle – Eine rechtsgeschichtliche Untersuchung|publisher=Lennard Gottman, Humboldt-Universität Berlin|date=2019-10-23|access-date=2025-01-18}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.handelsblatt.com/panorama/aus-aller-welt/tv-geschichte-wie-zwei-ungewollte-outings-die-gesellschaft-veraenderten/5942770.html|title=Wie zwei ungewollte Outings die Gesellschaft veränderten|publisher=[[Handelsblatt]]|access-date=2024-09-25}}</ref>. У 1994 годзе брытанская група «[[OutRage!]]» заявіла, што чатырнаццаць біскупаў [[Царква Англіі|Царквы Англіі]] з'яўляюцца гомасексуаламі або бісексуаламі, абвінаваціўшы іх у крывадушнасці. У 2000 годзе аўстрыйская прэса распаўсюдзіла звесткі аб гомасексуальных сувязях лідара правай [[Аўстрыйская партыя свабоды|Аўстрыйскай партыі свабоды]] [[Ёрг Хайдэр|Ёрга Хайдэра]]. У 2004 годзе актывіст Майкл Роджэрс выкрыў рэспубліканскага кангрэсмена Эдварда Шрока, які галасаваў супраць правоў геяў; неўзабаве пасля гэтага Шрок адмовіўся ад перавыбараў<ref>{{cite web |url=https://buffalonews.com/news/ex-buffalo-activist-is-d-c-s-most-feared-man-mike-rogers-a-founder-of/article_42477f7c-af99-5c75-839f-9bbed74d17f5.html |title=Ex-Buffalo Activist is D.C.'s 'Most Feared Man' Mike Rogers, a Founder of Gay Men's Chorus, 'Outs' Closeted Conservatives on his Blog |last=Zremski |first=Jerry |date=September 9, 2007 |website=The Buffalo News |access-date=May 23, 2021}}</ref>. У 2006 годзе ў адстаўку сышоў кіраўнік Асацыяцыі евангелістаў ЗША Тэд Хагард пасля абвінавачванняў у гомасексуальных сувязях і ўжыванні наркотыкаў<ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2006/11/03/haggard/ |title=Главный евангелист США обвинен в мужеложстве |date=2006-11-03 |publisher=[[Lenta.ru]] |access-date=2010-08-24 |archive-date=2008-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010213556/http://lenta.ru/news/2006/11/03/haggard/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.gazeta.ru/2006/11/03/oa_222737.shtml |title=Мужеложественный поступок |author=Виктория Петрова |date=2006-11-03 |publisher=[[Газета.ru]] |access-date=2010-08-24 |archive-date=2008-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010213557/http://www.gazeta.ru/2006/11/03/oa_222737.shtml |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://news.invictory.org/issue8568.html |title=Обращение Теда Хаггарда к церкви New Life Church |date=2006-11-05 |publisher=Invictory.org |archive-url=https://www.webcitation.org/65ZgKo4m7?url=http://www.invictory.org/news/ |archive-date=2012-02-19 |access-date=2010-08-24}}</ref>. У 2009 годзе выйшаў дакументальны фільм Кірбі Дзіка ''«Абурэнне»'' ({{lang-en|Outrage}}), у якім даследавалася схаванае жыццё амерыканскіх палітыкаў-гамафобаў, такіх як сенатар Лары Крэйг, губернатар Фларыды Чарлі Крыст, мэр Нью-Ёрка Эд Коч і іншых<ref name=NYT>{{cite news |url=https://movies.nytimes.com/2009/05/08/movies/08outr.html?_r=0 |title=Secret Lives in the Age of Gay Rights |last=Scott |first=A. O. |date=May 7, 2009 |newspaper=The New York Times |access-date=April 12, 2013}}</ref><ref name=SFGate>{{cite news|url=http://www.sfgate.com/entertainment/article/Outrage-takes-on-closeted-gay-politicians-3162299.php |title='Outrage' takes on closeted gay politicians |last=Guthmann |first=Edward |date=May 10, 2009 |newspaper=San Francisco Chronicle |publisher=SFGate.com |access-date=April 12, 2013}}</ref>. Шматлікія асобы, такія як Крысцін Ёргенсен, Бэлі Ціптан, Джэймс Бары і Эйпрыл Эшлі, былі выкрыты як трансгендары ў сродках масавай інфармацыі, часта з негатыўнымі наступствамі для іх кар'еры. Часам з'яўляліся памылковыя заявы (напрыклад, што [[Джэймі Лі Кёрціс]] з'яўляецца інтэрсекс-чалавекам)<ref>{{cite web|url=http://www.snopes.com/movies/actors/jamie.htm |title=Jamie Lee Curtis rumor |date=6 April 2001 |publisher=snopes.com |access-date=2013-11-02}}</ref>. == Аўтынг як інструмент палітычных рэпрэсій у Беларусі == У [[Беларусь|Беларусі]] прымусовы аўтынг стаў выкарыстоўвацца як інструмент палітычных рэпрэсій і дыскрэдытацыі, асабліва падчас і пасля [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020—2021 гадоў]]. Асоб, затрыманых за меркаваную палітычную актыўнасць, прымушалі ўдзельнічаць у запісе так званых [[Пакаяннае відэа ў Беларусі|«пакаянных відэа»]], дзе яны пад фізічным і псіхалагічным ціскам раскрывалі асабістыя дадзеныя, у тым ліку сваю [[Сексуальная арыентацыя|сексуальную арыентацыю]] ці [[Гендарная ідэнтычнасць|гендарную ідэнтычнасць]]{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=8}}. У некаторых выпадках геяў прымушалі не толькі выкрываць сябе на камеру, але і называць імёны сваіх партнёраў<ref>{{cite web|url=https://mediazona.by/article/2021/10/11/apologize-2|title=«Наряди змагара». Как эволюционировал жанр извинений перед камерой|author=Евгения Бровкина|publisher=[[Медыязона|Mediazona Belarus]]|date=2021-10-11|language=ru|access-date=2023-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603103146/https://mediazona.by/article/2021/10/11/apologize-2|archive-date=2023-06-03|url-status=live}}</ref>. Гэтыя відэа распаўсюджваліся праз праўладныя [[Тэлеграм-канал|Telegram-каналы]] (у прыватнасці, звязаныя з [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|ГУБАЗіК]]), а пазней і на [[Дзяржаўная прапаганда ў Беларусі|дзяржаўным тэлебачанні]]. Аўтынг часта суправаджаўся іншымі формамі прыніжэння: прымусовым рассакрэчваннем псіхіятрычных дыягназаў, асацыяцыяй асоб з апазіцыйнай сімволікай ([[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белым сцягам]]) і акцэнтаваннем увагі на стыгматызаваных характарыстыках<ref name=":1">{{cite web|url=https://mediaiq.info/pokayannye-sjuzhety-kak-novyj-format-provlastnoj-zhurnalistiki-chast-2|title=«Покаяния» как новый формат провластной журналистики. Часть 2|author=Ирина Сидорская|publisher=MediaIQ|date=2023-08-23|language=ru|access-date=2023-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231208013420/https://mediaiq.info/pokayannye-sjuzhety-kak-novyj-format-provlastnoj-zhurnalistiki-chast-2|archive-date=2023-12-08|url-status=live}}</ref>. Каб здабыць інтымную інфармацыю для шантажу і аўтынгу, сілавыя структуры пачалі мэтанакіравана выкарыстоўваць лічбавыя тэхналогіі. Зафіксаваныя выпадкі, калі супрацоўнікі міліцыі стваралі фэйкавыя акаўнты ў дадатках для знаёмстваў (напрыклад, Hornet), прызначалі падстаўныя спатканні, а затым затрымлівалі квір-люзей, праглядалі іх тэлефоны і схілялі да супрацоўніцтва з органамі пад пагрозай пераследу{{sfn|TG House|2026}}. Акрамя таго, сілавікі ладзяць аблавы на прыватныя ЛГБТК-вечарынкі, падчас якіх вывучаюць змесціва мабільных прылад прысутных{{sfn|TG House|2025}}. Праваабарончыя ініцыятывы задакументавалі шэраг рэзанансных выпадкаў выкарыстання аўтынгу і [[Доксінг|доксінгу]] ў якасці карнага інструмента: * У снежні 2022 года сілавікі затрымалі стыліста Ігара Кароліка. У апублікаваным 17-секундным відэа, запісаным пад відавочным фізічным і псіхалагічным ціскам, мужчына на крымінальным жаргоне «прызнаецца» ў гомасексуальнасці. Ролік суправаджаўся тытрамі: «ГУБАЗ не пацерпіць петушыную-фашысцкую мразь»{{sfn|TG House|2023}}. * У верасні 2023 года прапагандыст [[Рыгор Юр’евіч Азаронак|Рыгор Азаронак]] здзейсніў публічны аўтынг 24-гадовага Андрэя Гулеўскага, які выпадкова ўбачыў яго ў спартзале і напісаў пра гэта ў сацсетках. На хлопца завялі крымінальную справу, паказалі ў эфіры дзяржтэлебачання яго інтымныя фота, а Азаронак асабіста праводзіў з ім «выхаваўчую гутарку» на камеру<ref name="parniplus_azarenok">{{cite web |url=https://parniplus.com/news/azarenok-obychnyj-grazhdanin-i-mirovoj-auting-chto-obshhego/ |title=Азаренок, невинная шутка и публичный аутинг — что общего? |publisher=ParniPlus |date=15 верасня 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. * Блогер і [[Палітычны зняволены|палітвязень]] Вадзім Ермашук (Vadimati) падчас знаходжання ў калоніі сутыкнуўся з кампаніяй прымусу да супрацоўніцтва. Пасля яго адмовы ўлады ініцыявалі публічны аўтынг, апублікаваўшы яго інтымныя матэрыялы ў праўладных каналах, што прывяло да прысваення яму «нізкага сацыяльнага статусу» ў турме і сістэматычных здзекаў{{sfn|TG House|2025}}. * У лістападзе 2025 года квір-жанчына Яна Стасяловіч з Маладзечна падвергнулася маштабнаму доксінгу: звязаныя з ГУБАЗіК рэсурсы апублікавалі дэталі яе прыватнага жыцця, пасля чаго на яе пачаўся псіхалагічны ціск з боку міліцыі, што вымусіла жанчыну пакінуць краіну{{sfn|TG House|2026}}. Сітуацыя істотна пагоршылася з прыняццем новых рэпрэсіўных нормаў. У сакавіку 2024 года [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]] фактычна прыраўняла «нетрадыцыйныя палавыя адносіны» да [[Парнаграфія|парнаграфіі]]{{sfn|TG House|2025}}. А ў красавіку 2026 года быў прыняты закон (арт. 19.16 КаАП РБ), які ўвёў адміністрацыйную адказнасць за «прапаганду гомасексуальных адносін і змены полу» з пагрозай буйных штрафаў і [[Адміністрацыйны арышт|арыштаў]]<ref name="gpress_2_april_2026">{{cite web |url=https://gpress.info/2026/04/02/sovet-respubliki-nakazanie-za-propagandu-gomoseksualnyh-otnosheniy/ |title=Совет Республики одобрил наказание за «пропаганду гомосексуальных отношений» |publisher=Gpress |date=2 красавіка 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У такіх умовах прымусовы аўтынг стаў не толькі формай маральнага знішчэння, але і прамой падставай для крымінальнага або адміністрацыйнага пераследу чалавека за яго ідэнтычнасць. Паводле апытанняў праваабаронцаў, каля 80 % прадстаўнікоў ЛГБТК-супольнасці ў Беларусі перайшлі ў рэжым жорсткай самацэнзуры праз страх быць раскрытымі і пакаранымі дзяржавай{{sfn|TG House|2026|с=Молчание как стратегия выживания}}. Падобныя дзеянні ўладаў асуджаюцца праваабарончымі арганізацыямі, у тым ліку цэнтрам «[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|Вясна]]» і экспертамі [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], як грубае парушэнне права на прыватнае жыццё, чалавечай годнасці і міжнародных нормаў, якія забараняюць жорсткае, бесчалавечнае ці прыніжальнае абыходжанне<ref>{{cite web|url=http://spring96.org/ru/news/109185|title="Покаянные" видео: что они нарушают и как воздействуют на человека|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|date=2022-09-26|language=ru|access-date=2023-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20221202141901/https://spring96.org/ru/news/109185|archive-date=2022-12-02|url-status=live}}</ref><ref name="un_experts_2026">{{cite web |url=https://gpress.info/2026/04/17/eksperty-oon-vyrazhayut-obespokoennost-zakonom-napravlennym-protiv-lgbt/ |title=Эксперты ООН выражают обеспокоенность законом, направленным против ЛГБТ |publisher=Gpress |date=17 красавіка 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Аўтынг і ўзброеныя сілы == Узброеныя сілы розных краін свету маюць розныя падыходы да прызыву гомасексуалаў і бісексуалаў. Краіны, якія дазваляюць геям адкрыта служыць у войску, уключаюць 3 з 5 пастаянных членаў Савета Бяспекі ААН (ЗША, Вялікабрытанія і Францыя), [[Аўстралія|Аўстралію]], [[Ізраіль]], [[Аргенціна|Аргенціну]], а таксама ўсіх членаў [[НАТА]], акрамя [[Турцыя|Турцыі]]<ref>{{cite web |last=Singer |first=Peter |date=June 15, 2010 |website=Brookings |access-date=May 23, 2021 |url=http://www.brookings.edu/opinions/2010/0607_dont_ask_dont_tell_singer.aspx |title=What Our Military Allies Can Tell Us About The End of Don't Ask, Don't Tell |archive-url=https://web.archive.org/web/20100615185318/http://www.brookings.edu/opinions/2010/0607_dont_ask_dont_tell_singer.aspx |archive-date=June 15, 2010}}</ref>. У Вялікабрытаніі з 2000 года Міністэрства абароны дазваляе ЛГБТ-персаналу служыць адкрыта, пры гэтым забаронены ціск з мэтай прымусіць кагосьці зрабіць камінг-аўт або падвергнуць чалавека аўтынгу<ref>{{cite web|url=http://www.queer.de/detail.php?article_id=10083 |title=Queer:Argentinien und die Philippinen beenden Homo-Verbot im Militär (German) |publisher=Queer.de |access-date=2013-11-02}}</ref>. У ЗША да верасня 2011 года дзейнічала палітыка «[[Не пытайся, не кажы]]» ({{lang-en|Don't ask, don't tell}}), якая забараняла адкрытую службу гомасексуалаў, але і забараняла камандаванню распытваць пра арыентацыю. З прычыны гэтага аўтынг вайскоўца фактычна азначаў яго неадкладнае звальненне са службы. Пасля адмены гэтага правіла гомасексуалы і бісексуалы атрымалі права на адкрытую службу, а з 2021 года гэтае права было пашырана і на трансгендарных асоб<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/03/31/983118029/pentagon-releases-new-policies-enabling-transgender-people-to-serve-in-the-milit |title=Pentagon Releases New Policies Enabling Transgender People To Serve In The Military |author=Laurel Wamsley|website=[[National Public Radio|NPR]] |date=31 March 2021 }}</ref>. == Прававы статус == Аўтынг можа быць расцэнены як парушэнне права на недатыкальнасць прыватнага жыцця, а распаўсюджванне ілжывай інфармацыі аб гомасексуальнасці можа трактавацца як дыфамацыя або паклёп і падвяргацца крымінальнаму пераследу ў некаторых краінах. Вядомыя выпадкі публічных судовых разбіральніцтваў. Напрыклад, кіраўнік брытанскай энергетычнай кампаніі «[[British Petroleum]]» лорд Джон Браўн быў вымушаны сысці ў адстаўку ў маі 2007 года пасля таго, як Джэф Шэвалье, які знаходзіўся з Браўнам у блізкіх адносінах на працягу чатырох гадоў, вырашыў надаць іх агалосцы. У выніку судовага разбору, ініцыяванага Браўнам, суд прыйшоў да высновы, што дзеянні Шэвалье не супярэчылі закону<ref>{{Cite web |url=http://www.lenta.ru/articles/2007/05/02/bp/ |title=Александр Амзин. ''Милый лжец'' // Lenta.ru, 2 мая, 2007 |access-date=2007-05-15 |archive-date=2016-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310144546/https://lenta.ru/articles/2007/05/02/bp/ |url-status=live }}</ref>. У ЗША аўтынг вучняў з боку школьных службовых асоб можа быць падставай для судовага іску<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aclu.org/issues/lgbtq-rights/lgbtq-youth/outing|title=Outing|website=American Civil Liberties Union|access-date=2022-04-07|archive-date=2022-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407073526/https://www.aclu.org/issues/lgbtq-rights/lgbtq-youth/outing|url-status=live}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Доксінг]] * [[Камінг-аўт]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Timothy F. Murphy. |загаловак=Gay Ethics: Controversies in Outing, Civil Rights, and Sexual Science |год=2013 |спасылка=http://books.google.de/books?id=MtoAG6kymyIC&&pg=PA27 |выдавецтва=Routledge |старонак=365|isbn=978-1-136-58753-5}} * {{кніга |ref=Gross |аўтар=Gross, Larry. |загаловак=Contested Closets: The Politics and Ethics of Outing |год=1993 |месца=Minneapolis & London |выдавецтва=University of Minneapolis Press |isbn=0-8166-2179-9}} * {{кніга |ref=Johansson|аўтар=Johansson, Warren; Percy, William A. |загаловак=Outing: Shattering the Conspiracy of Silence |год=1994 |выдавецтва=Harrington Park Press}} * {{кніга |ref=Marhoefer |аўтар=Marhoefer, Laurie |загаловак=Sex and the Weimar Republic: German Homosexual Emancipation and the Rise of the Nazis |год=2015 |выдавецтва=[[University of Toronto Press]] |isbn=978-1-4426-1957-9 |мова=en}} * {{кніга |ref=Signorile |аўтар=Signorile, Michelango |загаловак=Queer In America: Sex, Media, and the Closets of Power |год=1993 |isbn=0-299-19374-8}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Катаваннi людзей ЛГБТК+ i гамафобная палiтыка рэжыму |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=23 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/05/report_lgbtq_by.pdf |ref=ЛГБТК+}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=ЛГБТК+ в Беларуси в 2022 году. Мониторинг репрессий и дискриминации |выдавецтва=TG House |год=2023 |спасылка=https://tbelarus.com/post/repressii-lgbtk-2022 |lang=ru |ref=TG House}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Мониторинг репрессий и дискриминации в отношении ЛГБТК+ сообщества Беларуси в 2024 году |выдавецтва=TG House |год=2025 |спасылка=https://tbelarus.com/post/the-monitoring-of-repression-2024 |lang=ru |ref=TG House}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Мониторинг репрессий и дискриминации в отношении ЛГБТК+ сообщества Беларуси в 2025 году |выдавецтва=TG House |год=2026 |спасылка=https://tbelarus.com/post/the-monitoring-of-repression-2025 |lang=ru |ref=TG House}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Анты-ЛГБТ-тэрміналогія]] [[Катэгорыя:ЛГБТ і грамадства]] [[Катэгорыя:Свабода слова]] 3z1c89vnoxe0n5vm1gfnb3abwsmw3zq 5148267 5148119 2026-05-29T10:27:32Z MocnyDuham 99818 афармленне 5148267 wikitext text/x-wiki {{ЛГБТ}} '''Аўты́нг''' (ад {{lang-en|outing}}, паходзіць ад выразу ''to be out of the closet'' — «быць па-за шафай», не хаваць сваю арыентацыю) — публічнае разгалашэнне інфармацыі пра прыналежнасць чалавека да [[ЛГБТ]]-супольнасці (яго [[сексуальная арыентацыя|сексуальную арыентацыю]] або [[трансгендарнасць|гендарную ідэнтычнасць]]) без яго на тое згоды ці ведама<ref name=":2">{{Кніга|спасылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&lr=&id=XfVJEAAAQBAJ&oi=fnd&dq=%D0%B0%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3&ots=WsmFa-PAcT&sig=DOwX-SLuX00VdlSU6ZpT_uTZhus&redir_esc=y|аўтар=Шевченко З.В|загаловак=До поняття внутрішньоособистісного ґендерного конфлікту|выдавецтва=Шевченко Зоя|старонак=16|archive-date=2022-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220406200922/https://books.google.ru/books?hl=ru&lr=&id=XfVJEAAAQBAJ&oi=fnd&dq=%D0%B0%D1%83%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B3&ots=WsmFa-PAcT&sig=DOwX-SLuX00VdlSU6ZpT_uTZhus&redir_esc=y}}</ref>. Часта гэта робіцца з ліхімі намерамі, каб інструменталізаваць [[гомафобія|гомафобію]], [[біфобія|біфобію]] і/або [[трансфобія|трансфобію]] дзеля дыскрэдытацыі асобы, альбо, наадварот, каб змагацца з гомафобіяй, [[гетэрасексізм]]ам і [[цыссексізм]]ам шляхам выкрыцця таго, што вядомы або паважаны чалавек з’яўляецца гомасексуалам і/або трансгендарам. Паняцце аўтынгу можа выкарыстоўвацца і ў больш шырокім сэнсе — як абнародаванне любой кампраметуючай інфармацыі (напрыклад, удзелу ў [[BDSM|БДСМ]]-практыках або прыналежнасці да секты)<ref>{{Артыкул|спасылка=http://chasopys-ppp.dp.ua/index.php/chasopys/article/view/151|аўтар=Катерина Олександрівна Сахарова, Олексій Миколайович Чередніченко, Наталія Анатоліївна Липовська|загаловак=ФОРМИ ПСИХОЛОГІЧНОГО НАСИЛЬСТВА В ОРГАНІЗАЦІЙНОМУ СЕРЕДОВИЩІ|год=2021|мова=uk|выданне=Дніпровський науковий часопис публічного управління, психології, права|выпуск=6|старонкі=97–103|issn=2710-1118|doi=10.51547/ppp.dp.ua/2021.6.15|archive-date=2022-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412160510/http://chasopys-ppp.dp.ua/index.php/chasopys/article/view/151}}</ref>, так і ў больш вузкім — як выкрыццё прыналежнасці да ЛГБТ выключна публічных асоб і знакамітасцей, а не любых прадстаўнікоў супольнасці<ref name=":0">{{Cite web|url=http://slovariki.org/seksologiceskaa-enciklopedia/165|title=Аутинг|website=Сексологическая энциклопедия|access-date=2022-04-06}}</ref>. Аўтынг з’яўляецца супрацьлегласцю [[камінг-аўт]]у, які ўяўляе сабой выключна добраахвотнае раскрыццё ўласнай ідэнтычнасці<ref name="FAZ">{{Cite web|lang=de|url=http://www.faz.net/aktuell/sport/fussball/begriffsverwirrungen-was-unterscheidet-coming-out-und-outing-12742505.html|title=Was unterscheidet Coming-out und Outing?|date=2014-01-08|publisher=[[Frankfurter Allgemeine Zeitung]]|access-date=2014-06-14|archive-date=2017-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20170623114354/http://www.faz.net/aktuell/sport/fussball/begriffsverwirrungen-was-unterscheidet-coming-out-und-outing-12742505.html|url-status=live}}</ref>. Звычайна аўтынг у асабістым кантэксце лічыцца неэтычным і асуджаецца грамадствам<ref>{{Cite web|url=https://wiadomosci.onet.pl/poznan/gazeta-wyborcza-napisala-o-orientacji-prezesa-sn-srodowisko-lgbt-podzielone-opinia/19xs5xp|title="Gazeta Wyborcza" napisała o orientacji prezesa SN. Środowisko LGBT podzielone [OPINIA]|last=Glanc|first=Marta|date=2020-05-05|website=wiadomosci.onet.pl|language=pl|access-date=2026-03-13}}</ref>. Калі ж гаворка ідзе пра публічных асоб, этычнасць такіх дзеянняў выклікае вострыя спрэчкі, паколькі гэта можа негатыўна паўплываць на асабістае жыццё або кар’еру чалавека. Некаторыя ЛГБТ-актывісты сцвярджаюць, што гомасексуальныя асобы, якія выступаюць супраць правоў ЛГБТ, не маюць [[Права на некранутасць прыватнага жыцця|права на прыватнае жыццё]] з-за іх відавочнай крывадушнасці. У спробе прадухіліць аўтынг, публічная асоба можа прыняць рашэнне зрабіць камінг-аўт першай, хоць кантроль над умовамі выкрыцця ўласнай ідэнтычнасці — толькі адзін са шматлікіх матываў для гэтага кроку. == Тэрміналогія і этымалогія == [[Файл:Perezhiltonorange.jpg|міні|[[Перэс Хілтан]], амерыканскі блогер, якога крытыкавалі за спробы аўтынгу [[Знакамітасць|знакамітасцей]].]] [[Файл:Michael Musto cropped by David Shankbone.JPG|міні|Майкл Маста, амерыканскі журналіст, які зрабіў аўтынг шэрагу асоб, у тым ліку [[Розі О’Донел]] і [[Элен Дэджэнерэс]].]] Вызначыць першае выкарыстанне тэрміна ў сучасным сэнсе складана. У выданні часопіса ''«[[Harper's Magazine]]»'' за 1982 год [[Тэйлар Бранч]] прадказваў, што «outage» (бел.: ''выхад'') стане палітычнай тактыкай, у якой людзі, што знаходзяцца «ў шафе», апынуцца пад скрыжаваным агнём. Артыкул «Прымус геяў да выхаду з шафы» ({{lang-en|Forcing Gays Out of the Closet}}) аўтарства [[Уільям А. Генры III|Уільяма А. Генры III]] у часопісе ''«[[Time]]»'' ад 29 студзеня 1990 года ўвёў тэрмін «аўтынг» у шырокі ўжытак<ref>{{sfn|Johansson|Percy|1994|с=4}}</ref>. У пачатку 1990-х гадоў паняцце замацавалася і ў іншых мовах, у прыватнасці ў нямецкай. У інтэрнэт-выданні слоўніка «[[Duden]]» тлумачацца два значэнні: па-першае, абнародаванне гомасексуальнай схільнасці каго-небудзь (асабліва вядомай асобы) без яе згоды; па-другое, публічнае прызнанне сваіх уласных схільнасцей. З цягам часу тэрмін набыў дадатковыя значэнні ў жоўтай прэсе і пачаў прымяняцца для абазначэння выкрыцця любых схаваных фактаў (напрыклад, шлюбнай здрады), аднак у дакладным сэнсе ён працягвае абазначаць менавіта раскрыццё сексуальнай арыентацыі або гендарнай ідэнтычнасці без згоды. У англійскай мове гістарычна слова «outing» азначала проста экскурсію або паездку, і толькі ў канцы XX стагоддзя набыло сучасны палітычны і сацыяльны падтэкст. == Этыка і матывы == У самім ЛГБТ-супольніцтве аўтынг з’яўляецца прадметам вострых дыскусій. Многія гомасексуальныя і трансгендарныя людзі лічаць яго непрымальным пры любых абставінах<ref>Janusz Boguszewski, [http://www.homiki.pl/modules.php?name=News&file=article&sid=191 Coming-Out czy outing?], homiki.pl</ref>. Аднак абаронцы аўтынгу як палітычнага інструмента прыводзяць розныя аргументы на сваю карысць. [[Габрыэль Ратэла]], былы рэдактар выдання ''«OutWeek»'', тлумачыў аўтынг як «прывядзенне да роўнасці», сцвярджаючы, што гэта перш за ўсё журналісцкі рух, накіраваны на тое, каб ставіцца да гомасексуальнасці ў СМІ нароўні з гетэрасексуальнасцю<ref>{{cite news |last1=Rotello |first1=Gabriel |title=Why I Oppose Outing |work=OutWeek |date=May 29, 1991}}</ref>. [[Мікеланджэла Сіньярыле]] апісваў мэту ''«OutWeek»'' як павышэнне дасведчанасці пра прысутнасць геяў і іх палітычныя праблемы, каб тэма гомасексуальнасці перастала здавацца грамадству настолькі «гратэскавай», што яе нельга абмяркоўваць. Ён таксама падкрэсліваў, што аўтынг не з’яўляецца простай трансляцыяй прыватных дэталяў<ref name="Signorile, p. 80">{{sfn|Signorile|1993|с=80}}</ref>. Рычард Мор адзначаў, што некаторыя параўноўваюць аўтынг з [[макартызм]]ам, але, на яго думку, правільна выкарыстаны аўтынг не мабілізуе антыгееўскія каштоўнасці, а змагаецца з імі. Мор сцвярджае, што аўтынг з’яўляецца «дапушчальным і чаканым вынікам маральнага жыцця»<ref>Mohr, Richard. ''Gay Ideas: Outing and Other Controversies'', Boston: Beacon Press, 1992.</ref>. Не існуе агульнапрызнанага вызначэння «справядлівага аўтынгу». Уорэн Ёхансан і Уільям Персі апісваюць прынамсі чатыры прамежкавыя пазіцыі, якія апраўдваюць такія дзеянні: па-першае, дапускаецца аўтынг толькі памерлых асоб; па-другое, выкрыццё выключна крывадушнікаў, якія актыўна дзейнічаюць супраць правоў і інтарэсаў геяў; па-трэцяе, выкрыццё пасіўных саўдзельнікаў, якія дапамагаюць кіраваць гомафобнымі інстытутамі; і, нарэшце, аўтынг выбітных асоб, выкрыццё якіх магло б разбурыць стэрэатыпы і прымусіць грамадства перагледзець сваё стаўленне да гомасексуальнасці<ref>{{sfn|Johansson|Percy|1994|с=228}}</ref>. Большасць прыхільнікаў гэтай тактыкі нацэльваецца на тых, хто падтрымлівае дыскрымінацыйную палітыку і рэлігійныя дагматы супраць геяў, адначасова вядучы таемнае гомасексуальнае жыццё. Як адзначыў журналіст з [[Сан-Францыска]] [[Рэндзі Шылтс]], для актывістаў гей-руху відавочна, што найбольшай перашкодай на шляху прагрэсу часта з’яўляюцца не гетэрасексуалы, а менавіта прыхаваныя гомасексуалы<ref>{{sfn|Johansson|Percy|1994|с=226}}</ref>. Амерыканскі журналіст Майкл Маста, адзін з першых, хто пачаў практыкаваць выкрыццё знакамітасцей, заяўляў<ref>[[n:An interview with gossip columnist Michael Musto on the art of celebrity journalism|Interview with Michael Musto]], David Shankbone, ''[[Wikinews]]'', October 7, 2007.</ref>: {{цытата|Я выкрыў Розі і Элен, і цяпер цяжка нават ''ўявіць'', што яны калі-небудзь былі ў шафе. Трэба асвечваць новых людзей і казаць: «Уяўляеце, у свой час яны хаваліся». Цяжка паверыць, што Розі выконвала гэты далікатны танец на сваім ток-шоу, дзе яна была «Каралевай мілаты» і маці-адзіночкай, якая нібыта была закаханая ў [[Том Круз|Тома Круза]], і я звяртаў увагу на ўсю абсурднасць гэтага. {{арыгінальны тэкст|en|I outed Rosie and Ellen, and it's hard to even ''imagine'' now that they ever were in the closet. You have to educate the new people and say, 'Guess what, they were in the closet at one point.' It's hard to believe that Rosie was doing this delicate dance on her talk show where she was the 'Queen of Nice' and the single mother who had a crush on Tom Cruise and I was pointing out the absurdity of it.}}}} Брытанскі актывіст [[Пітэр Тэтчэл]] у 1995 годзе абгрунтаваў такія дзеянні як форму самаабароны<ref>{{cite web |last=Tatchell |first=Peter |date=28 April 1995 |title=Outing Is A Catalyst For Social Change |url=https://www.petertatchell.net/lgbt_rights/outing/catalyst/ |access-date=15 January 2020 |work=petertatchell.net}}</ref>: {{цытата|Застаючыся «закрытым», вы тым самым падтрымліваеце ідэю пра тое, што ў вашай гомасексуальнасці ёсць нешта ганебнае... Таму выхад з падполля такі важны. Але калі і як — гэта асабістая справа кожнага. Адзінае выключэнне — гэта «закрытыя» грамадскія дзеячы-геі, якія выкарыстоўваюць сваю ўладу, каб наносіць шкоду іншым геям. Гэта парламентарыі і святары, якія прымаюць гомафобныя законы або чытаюць гомафобныя пропаведзі. У гэтых выключных выпадках аўтынг апраўданы. Аўтынг — гэта квір-самаабарона... Змова з крывадушнасцю і гомафобіяй этычна неапраўданая ні для хрысціян, ні для каго-небудзь яшчэ. {{арыгінальны тэкст|en|Outing is queer self-defence... Lesbians and gay men have a right, and a duty, to expose hypocrites and homophobes. By not outing gay Bishops who support policies which harm homosexuals, we would be protecting those Bishops and thereby allowing them to continue to inflict suffering on members of our community. Collusion with hypocrisy and homophobia is not ethically defensible for Christians, or for anyone else.}}}} У Польшчы дыскусія наконт аўтынгу таксама выклікала супярэчлівыя меркаванні. Некаторыя публіцысты называлі яго «апошняй зброяй» супраць крывадушных правых палітыкаў<ref>Michał Minałto, [http://www.homiki.pl/modules.php?name=News&file=article&sid=1482 Outing bronią ostateczną], homiki.pl</ref><ref>[[Яцэк Каханоўскі]], [http://www.innastrona.pl/bq_lipa15.phtml Outing — za czy przeciw?], [[innastrona.pl]]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.tolerance.of.pl/ |title=tolerance.of.pl |access-date=2007-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071030063732/http://www.tolerance.of.pl/ |archive-date=2007-10-30 }}</ref>. Аднак такія дзеячы як [[Роберт Бедрань]], [[Шыман Нямец]] і [[Яцэк Каханоўскі]] выступалі супраць аўтынгу гамасексуальных палітыкаў польскай [[Правыя (палітыка)|правіцы]]. Бедрань заяўляў, што арганізацыя «[[Кампанія супраць гамафобіі]]» не мае намеру выкарыстоўваць такія супярэчлівыя метады<ref>[http://cia.bzzz.net/outing_homoseksualistow_prawicy Outing homoseksualistów prawicy]</ref><ref>{{cite web |url=https://web.archive.org/web/20050114001739/http://www.trybuna.com.pl/n_show.php?code=2004101606 |title=Szok czy dialog |access-date= 2010-12-10 |publisher=trybuna.com.pl}}</ref>. З іншага боку, [[Тар’я Халанен]], былая прэзідэнтка Фінляндыі, крытыкавала асоб, якія хаваюць сваю арыентацыю, бо іх бачнасць неабходная для пабудовы талерантнага грамадства. Кангрэсмен ЗША [[Барні Фрэнк]] падчас скандалу з Маркам Фолі ў 2006 годзе сцвярджаў: «Я думаю, што існуе права на прыватнае жыццё. Але права на прыватнае жыццё не павінна быць правам на крывадушнасць. Людзі, якія жадаюць дэманізаваць іншых, не павінны мець магчымасць пайсці дадому, зачыніць дзверы і рабіць тое ж самае самі»<ref>{{cite web| title = "Episode Guide – episode 86" HBO's ''Real Time with Bill Maher''| publisher = [[HBO]]| date = October 20, 2006 | url = http://www.hbo.com/billmaher/episode/2006_10_20_ep86.html| access-date = 2008-02-26}}</ref>. Тым не менш, праціўнікі аўтынгу падкрэсліваюць, што ён не вырашае глабальных праблем ЛГБТ, а толькі служыць спектаклем для СМІ<ref name=":0" /><ref name="FAZ" />. Раскрыццё чужых сакрэтаў можа прывесці да сур’ёзных псіхалагічных траўмаў для тых, хто яшчэ не прыняў сябе<ref name=":3">{{Артыкул|спасылка=https://repository.law.miami.edu/umlr/vol46/iss3/7|аўтар=David Pollack|загаловак=Forced out of the Closet: Sexual Orientation and the Legal Dilemma of "Outing"|год=1992-01-01|выданне=University of Miami Law Review|том=46|выпуск=3|старонкі=711|archive-date=2021-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624100230/https://repository.law.miami.edu/umlr/vol46/iss3/7/}}</ref>. Як адзначаў Роджэр Розенблат у эсэ 1993 года для ''«[[The New York Times Magazine|New York Times Magazine]]»'', «Практыка „аўтынгу“ гомасексуалаў супярэчліва мае на ўвазе, што яны маюць права на прыватны выбар, але не маюць права на прыватнае жыццё»<ref name="Signorile, p. 80" />. === Грамадская думка === У 2008 годзе амерыканскі сэрвіс «PlanetOut.com» правёў даследаванне наконт стаўлення да аўтынгу сярод шырокай папуляцыі і асобна сярод геяў і лесбіянак<ref>[http://www.primeaccess.net/downloads/news/Highlights08_PrimeAccess&PlanetOutG&LSurvey.pdf Highlights from 2008 Prime Access/PlanetOutGay and Lesbian Consumer Study] {{lang-en}}</ref>: {| class="wikitable sortable" |+ Ці павінны СМІ рабіць аўтынг гомасексуальных публічных асоб (у тым ліку палітыкаў), якія хаваюць сваю арыентацыю? ! Група рэспандэнтаў !! Так !! Не !! Няма меркавання |- | Уся папуляцыя (1 502 чал.) || 8 % || 74 % || 18 % |- | Геі і лесбіянкі (757 чал.) || 8 % || 72 % || 20 % |} {| class="wikitable sortable" |+ Ці павінны СМІ рабіць аўтынг гомасексуальных публічных асоб, якія хаваюць сваю арыентацыю '''і выступаюць супраць роўных правоў''' для ЛГБТ? ! Група рэспандэнтаў !! Так !! Не !! Няма меркавання |- | Уся папуляцыя (1 502 чал.) || 33 % || 45 % || 22 % |- | Геі і лесбіянкі (757 чал.) || 61 % || 13 % || 26 % |} == Наступствы і ўплыў == Аўтынг рэдка праходзіць бязбольна<ref name=":2" />. Гэта можа мець разбуральныя наступствы, асабліва для тых, хто не мае падтрымкі з боку сям’і<ref>{{Cite web |date=2023-03-22 |title=Transgender youth: 'Forced outing' bills make schools unsafe |url=https://apnews.com/article/transgender-students-pronouns-names-ec0b2c5de329d82c563ffb95262935f3 |access-date=2023-05-12 |website=AP NEWS |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Austen |first1=Andrea |last2=Wellington |first2=Adrian Alex |date=January 1995 |title=Outing: The Supposed Justifications |url=https://www.cambridge.org/core/journals/canadian-journal-of-law-and-jurisprudence/article/abs/outing-the-supposed-justifications/289C8A8E92263623E2B1F64764D114F8 |journal=Canadian Journal of Law & Jurisprudence |language=en |volume=8 |issue=1 |pages=83–105 |doi=10.1017/S084182090000309X |s2cid=157003926 |issn=0841-8209|url-access=subscription }}</ref>. Выкрыццё можа прывесці да звальнення з працы, разрыву стасункаў з сябрамі і сваякамі, а таксама справакаваць гвалт на глебе нянавісці. Калі гомасексуальнасць крыміналізаваная ў краіне або лічыцца хваробай, аўтынг можа наклікаць рэпрэсіі з боку дзяржавы. Гістарычнымі прыкладамі з’яўляюцца [[Оскар Уайльд]] (быў зняволены) і [[Алан Цьюрынг]] (быў прымушаны да гарманальнай тэрапіі). У ісламскіх краінах аўтынг часта азначае смяротную небяспеку, што прымушае многіх шукаць прытулку ў заходніх краінах<ref>{{Cite journal |last=Kligerman |first=Nicole |date=March 28, 2007 |title=Homosexuality in Islam: A Difficult Paradox |journal=Macalester Islam Journal |volume=2 |issue=3 |pages=53–64}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kakissis |first=Joanna |date=January 5, 2018 |title=Chechnya's LGBT Muslim Refugees Struggle To Cope In Exile |url=https://www.npr.org/sections/parallels/2018/01/05/572985673/chechnyas-lgbt-muslim-refugees-struggle-to-cope-in-exile |access-date=May 12, 2023 |website=NPR}}</ref>. Напрыклад, у кантэксце забойства Алі Фазелі Манфарэда ў [[Іран]]е праваабаронцы адзначалі небяспеку ўнясення дадзеных аб сексуальнай арыентацыі ў дакументы аб вызваленні ад ваеннай службы<ref>{{Cite web |title=Gay Iranian man dead in alleged 'honor killing,' rights group says |url=https://www.nbcnews.com/feature/nbc-out/gay-iranian-man-dead-alleged-honor-killing-rights-group-says-n1266995 |access-date=2023-02-26 |website=NBC News |date=11 May 2021 |language=en}}</ref>. У [[Марока]] пасля серыі аўтынгаў праз дадаткі для знаёмстваў [[Human Rights Watch]] заклікала ўрад абараніць мясцовую супольнасць ад дыскрымінацыі і гвалту<ref>{{Cite news |date=2020-04-27 |title=Gay men abused in Morocco after photos spread online |language=en-GB |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-52446170 |access-date=2023-05-12}}</ref>. Часта ЛГБТ-людзі, асцерагаючыся наступстваў аўтынгу і шантажу з боку журналістаў, вымушаны самастойна абвяшчаць пра сваю ідэнтычнасць. Такім чынам іх камінг-аўт становіцца вымушаным. Напрыклад, у 2016 годзе так зрабіла рэжысёрка Лілі Вачоўскі<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.theguardian.com/film/2016/mar/09/matrix-director-lilly-wachowski-comes-out-as-a-transgender-woman|title=Film director Lilly Wachowski comes out as transgender woman|website=the Guardian|date=2016-03-09|access-date=2022-04-07|archive-date=2022-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220405064225/https://www.theguardian.com/film/2016/mar/09/matrix-director-lilly-wachowski-comes-out-as-a-transgender-woman|url-status=live}}</ref>: {{цытата|Я разумела, што ў нейкі момант мне давядзецца зрабіць публічны камінг-аўт. Калі ты пачынаеш весці адкрытае трансгендарнае жыццё, гэта... цяжка схаваць. Я проста хацела — мне была патрэбная нейкая колькасць часу, каб адчуць сябе камфортна. Але, відаць, вырашаць гэта не мне. {{арыгінальны тэкст|en|I knew at some point I would have to come out publicly. You know, when you’re living as an out transgender person, it’s … kind of difficult to hide. I just wanted – needed some time to get my head right, to feel comfortable. But apparently I don’t get to decide this.}}}} Разам з тым, аўтынг часам аказвае і глабальны палітычны ўплыў. Мікеланджэла Сіньярыле сцвярджаў, што выкрыццё журналіста Піта Уільямса сур’ёзна пахіснула ваенную палітыку супраць геяў у ЗША і зрабіла гэтае пытанне адной з галоўных тэм прэзідэнцкай кампаніі 1992 года<ref>{{sfn|Signorile|1993|с=161}}</ref>. == Гісторыя і вядомыя выпадкі == === Першая палова XX стагоддзя === Справа Філіпа цу Ойленбурга ў 1907—1909 гадах стала першым публічным аўтынг-скандалам XX стагоддзя. Журналісты левага кірунку, якія выступалі супраць палітыкі кайзера [[Вільгельм II|Вільгельма II]], выкрылі некалькіх выбітных членаў яго кабінета, пачынаючы з абвінавачванняў Максіміліяна Гардэна супраць дыпламата [[Філіп цу Ойленбург|Філіпа цу Ойленбурга]]. Гэтыя абвінавачванні падштурхнулі іншых журналістаў рушыць услед іх прыкладу, у тым ліку Адольфа Бранда, заснавальніка часопіса «[[Der Eigene]]». Многія актывісты першага гомасексуальнага руху асудзілі аўтынг як «шлях па трупах»<ref>{{cite book |last1=Bösch |first1=Frank |title=Öffentliche Geheimnisse: Skandale, Politik und Medien in Deutschland und Großbritannien 1880-1914 |date=2011 |publisher=Oldenbourg Wissenschaftsverlag |isbn=978-3-486-70746-5 |page=116 |chapter-url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/9783486707465.43/html |language=en |chapter=Homosexualität als Skandalon|doi=10.1524/9783486707465.43 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Mancini |first1=Elena |title=Magnus Hirschfeld and the Quest for Sexual Freedom: A History of the First International Sexual Freedom Movement |date=2010 |publisher=Springer |isbn=978-0-230-11439-5 |url=https://books.google.com/books?id=eaJhAQAAQBAJ&dq=%22Weg+%C3%BCber+Leichen%22&pg=PT152 |language=en}}</ref>. Аднак у 1928 годзе [[Курт Хілер]] абараняў магчымасць аўтынгу палітыкаў, якія рыхтуюць антыгомасексуальныя законы, заяўляючы: «Наша салідарнасць… не распаўсюджваецца на здраднікаў уласнай справы»<ref>{{cite journal |last1=Herzer |first1=Manfred |title=Communists, Social Democrats, and the Homosexual Movement in the Weimar Republic |journal=Journal of Homosexuality |date=1995 |volume=29 |issue=2–3 |page=213 |doi=10.1300/J082v29n02_08|pmid=8666755 }}</ref>. У 1931—1932 гадах быў выкрыты найбліжэйшы саюзнік [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] [[Эрнст Ром]]. У адказ Адольф Бранд напісаў, што калі чалавек на дзяржаўнай пасадзе жадае ўсталяваць зневажальны кантроль над інтымным жыццём іншых, «яго ўласнае любоўнае жыццё таксама перастае быць прыватнай справай»<ref>Brand, Adolph. ''Political Criminals: A Word About the Röhm Case'' (1931) Reprinted in ''Homosexuality and Male Bonding in Pre-Nazi Germany'', edited by Harry Oosterhuis, 235—240. New York, Haworth, 1991.</ref>. Журналіст [[Курт Тухольскі]] з гэтым не пагадзіўся, напісаўшы ў выданні «[[Die Weltbühne]]»: «Мы змагаемся са скандальным [[Параграф 175|параграфам 175]] ўсюды, дзе можам, таму мы не павінны далучацца да хору тых, хто хоча выгнаць чалавека з грамадства за тое, што ён гомасексуал»<ref>{{cite book |last1=Tamagne |first1=Florence |title=A History of Homosexuality in Europe, Vol. I & II: Berlin, London, Paris; 1919-1939 |date=2006 |publisher=Algora Publishing |isbn=978-0-87586-356-6 |page=289 |url=https://books.google.com/books?id=Ne6ZRjhMrvQC&dq=%22everywhere+we+can,+therefore+we+must+not+join+the+choir+of+those+among+us+who+want+to+banish+a+man+from+society+because+he+is+homosexual.%22&pg=PA289 |language=en}}</ref>{{sfn|Marhoefer|2015|с=169}}. Яшчэ адным палітычным скандалам стала Справа Бломберга — Фрыча (1938 год). === Другая палова XX стагоддзя — нашы дні === У 1950-я гады падчас «[[Лавандавая паніка|Лавандавай панікі]]» ў [[ЗША]] з’явіліся жоўтыя выданні накшталт часопіса «[[Confidential]]», якія спецыялізаваліся на раскрыцці скандальнай інфармацыі пра знакамітасцей. Сярод іх ахвяр былі былы намеснік дзяржсакратара [[Самнер Уэлс]]<ref>Benjamin Welles, ''Sumner Welles: FDR’s Global Strategist: A Biography'' (NY: St. Martin’s Press, 1997),370-1</ref> і [[Артур Х. Вандэнберг-малодшы]]<ref>{{cite web|work = The Papers of Dwight David Eisenhower, Volume 18|publisher = [[Johns Hopkins University Press]]|year = 1966|title = Document 48: Eisenhower To Nelson Aldrich Rockefeller (February 23, 1957)|access-date = August 16, 2013|url = http://www.eisenhowermemorial.org/presidential-papers/second-term/documents/48.cfm|url-status = dead|archive-date = May 15, 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20070515212540/http://www.eisenhowermemorial.org/presidential-papers/second-term/documents/48.cfm}}</ref>. У 1957 годзе амерыканскі піяніст [[Уладзіберачэ|Лібэрачэ]] паспяхова падаў у суд на брытанскую газету «[[Daily Mirror]]» за намёк на яго гомасексуальнасць, прычым абарона газеты грунтавалася на тым, што абвінавачванні не было зусім<ref>{{cite news|last=Lovece|first=Frank|work=[[Newsday]]|title=Michael Douglas plays pianist Liberace in HBO film|url=https://www.newsday.com/entertainment/movies/michael-douglas-plays-pianist-liberace-in-hbo-film-u28981|archive-url=https://web.archive.org/web/20131104202116/http://www.newsday.com/entertainment/movies/michael-douglas-plays-pianist-liberace-in-hbo-film-1.3238287|url-status=live|archive-date=November 4, 2013|access-date=28 August 2012|date=11 October 2011|quote=The highly popular Liberace, who died in 1987 at the age of 67 of AIDS-related causes, publicly denied being gay or bisexual.}}</ref><ref>{{cite news|url = http://www.ukpressonline.co.uk/ukpressonline/getDocument?fileName=DMir_1956_09_26_006&fileType=PDF|title = Yearn-Strength Five|newspaper = [[Daily Mirror]]|date = 26 September 1956|page = 6|first = William|last = Connor|author-link = William Connor}}</ref><ref>{{cite news |title=High Court Of Justice; Queen's Bench Division, "I Don't Care What My Readers Think", Liberace V. Daily Mirror Newspapers Ltd |date=June 12, 1959 |page=16 |newspaper=[[The Times]] |url=http://archive.timesonline.co.uk/tol/keywordsearch.arc?queryKeywords=High+Court+Of+Justice |ref=CS268786892 |quote=They all say that this deadly, winking, sniggering, snuggling, chromium-plated, scent-impregnated, luminous, quivering, giggling, fruit-flavoured, mincing, ice-covered heap of mother love has had the biggest reception and impact on London since Charlie Chaplin arrived at the same station, Waterloo, on September 12, 1921.}}{{dead link|date=September 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref>. Толькі ў 2011 годзе актрыса [[Бэці Уайт]] пацвердзіла, што Лібэрачэ быў геем і што яна часта выступала ў якасці яго «барады» (падстаўной дзяўчыны)<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=i-wTJ2hQCK8 |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211211/i-wTJ2hQCK8| archive-date=2021-12-11 |url-status=live|title=Betty White: Bea Arthur was not fond of me |work=[[CNN]]|date=4 May 2011 |access-date=May 23, 2021}}{{cbignore}}</ref>. У 1975 годзе адкрыты палітык [[Харві Мілк]] раскрыў арыентацыю Олівера Сіпла, які дапамог выратаваць прэзідэнта [[Джэральд Рудольф Форд|Джэральда Форда]] падчас замаху. Гэта было зроблена з мэтай паказаць свету герояў-геяў, аднак мела вельмі негатыўны ўплыў на жыццё Сіпла, які пасварыўся з уласнай сям’ёй<ref>{{Cite web|url=https://www.wbez.org/shows/radiolab/oliver-sipple/3022e3dc-c854-493c-b26e-3dae0273a3bc|title=Radiolab, Oliver Sipple|date=September 22, 2017|website=[[WBEZ|WBEZ 91.5]] [[Chicago]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922232947/https://www.wbez.org/shows/radiolab/oliver-sipple/3022e3dc-c854-493c-b26e-3dae0273a3bc|archive-date=September 22, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://allthatsinteresting.com/oliver-sipple |title=Meet Oliver Sipple, The Vietnam Veteran Who Saved President Ford's Life - And Was Punished For It |last=Ishak |first=Natasha |date=April 27, 2020 |website=All That's Interesting |access-date=May 23, 2021}}</ref><ref name="Outing: Shattering the">{{кніга|ref=Johansson|спасылка=https://books.google.com/books?id=-lZ903C-dkMC&dq=%22Oliver+Sipple%22+%22harvey+milk%22&source=gbs_summary_s&cad=0|аўтар=Johansson, Warren; William A. Percy|загаловак=Outing: Shattering the Conspiracy of Silence|год=1994|мова=en|выдавецтва=[[Haworth Press]]|isbn=1-56024-419-4}}</ref>. У 1980-х гадах эпідэмія [[СНІД]]у прывяла да аўтынгу шэрагу артыстаў, уключаючы [[Рок Хадсан|Рока Хадсана]]. У гэты час арганізацыя [[ACT UP]] актыўна выкарыстоўвала лозунг «Маўчанне = Смерць»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://medicalhealthhumanities.com/2018/05/12/outing-and-aids-activism/|title=The Politics of Outing and AIDS Activism in the 1980s|author=johnacarranza|website=S Y N A P S I S|date=2018-05-13|access-date=2022-04-06|archive-date=2021-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417202618/https://medicalhealthhumanities.com/2018/05/12/outing-and-aids-activism/|url-status=live}}</ref>. Палітычныя кансерватары таксама звярталіся да аўтынгу дзеля дыскрэдытацыі сваіх ідэалагічных ворагаў: так, [[Дынеш Д’Суза]] і Лора Інграхам публікавалі імёны геяў-студэнтаў у газеце «[[The Dartmouth Review]]»<ref>{{cite web |last1=O'Connor |first1=Rory |title=Laura Ingraham: Right-Wing Radio's High Priestess of Hate |url=https://www.huffingtonpost.com/rory-oconnor/laura-ingraham-right-wing_b_106034.html |website=Huffington Post |access-date=11 June 2018 |date=10 June 2008}}</ref>. У лютым 1989 года актывіст Майкл Петрэліс зрабіў аўтынг сенатара Марка Хэтфілда з-за падтрымкі ім гомафобнага заканадаўства<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8IoG84QtfNIC&q=Mark+Hatfield++Michael+Petrelis&pg=PA86 |title=Queer in America: Sex, the Media, and the Closets of Power |last=Signorile |first=Michelangelo |year=2003 |publisher=Univ of Wisconsin Press |isbn=9780299193744 |access-date=May 23, 2021}}</ref><ref>{{Cite web |last=Neumann |first=Caryn E. |date=2004 |title=Outing |url=http://www.glbtqarchive.com/ssh/outing_S.pdf |access-date=2023-04-16 |website=GLBTQ, Inc.}}</ref><ref>{{sfn|Gross|1993|с=85}}</ref>. У сакавіку 1990 года Мікеланджэла Сіньярыле выкрыў нядаўна памерлага выдаўца [[Малкальм Форбс|Малкальма Форбса]]<ref>{{Citation | url = http://outweek.net/pdfs/ow_38.pdf | last = Signorile | first = Michelangelo | author-link = Michelangelo Signorile | title = The Other Side of Malcolm | magazine = [[OutWeek]] | issue = 38 | pages = 40–45 | date = March 18, 1990}}</ref>. Іншыя людзі, чыя арыентацыя была раскрыта супраць іх волі, уключаюць Фані Флэг, Піта Уільямса, Чэза Бона і [[Рычард Чэмберлен|Рычарда Чэмберлена]]<ref>{{sfn|Johansson|Percy|1994|с=183}}</ref><ref>{{cite web | title=Gay the Jeffersons actor on the show and Sherman Hemsley's legacy | url=https://www.advocate.com/arts-entertainment/damon-evans-jeffersons-sherman-hemsley }}</ref>. У Нямеччыне ў снежні 1991 года кінарэжысёр і актывіст [[Роза фон Праўнхайм]] раскрыў гомасексуальнасць тэлевядучых Альфрэда Біёлека і Харпэ Керкелінга на тэлеканале [[RTL Television]], каб заахвоціць салідарнасць падчас эпідэміі СНІДу<ref>{{cite web|url=https://barblog.hypotheses.org/3089|title=Die Ehe für Alle – Eine rechtsgeschichtliche Untersuchung|publisher=Lennard Gottman, Humboldt-Universität Berlin|date=2019-10-23|access-date=2025-01-18}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.handelsblatt.com/panorama/aus-aller-welt/tv-geschichte-wie-zwei-ungewollte-outings-die-gesellschaft-veraenderten/5942770.html|title=Wie zwei ungewollte Outings die Gesellschaft veränderten|publisher=[[Handelsblatt]]|access-date=2024-09-25}}</ref>. У 1994 годзе брытанская група «[[OutRage!]]» заявіла, што чатырнаццаць біскупаў [[Царква Англіі|Царквы Англіі]] з’яўляюцца гомасексуаламі або бісексуаламі, абвінаваціўшы іх у крывадушнасці. У 2000 годзе аўстрыйская прэса распаўсюдзіла звесткі аб гомасексуальных сувязях лідара правай [[Аўстрыйская партыя свабоды|Аўстрыйскай партыі свабоды]] [[Ёрг Хайдэр|Ёрга Хайдэра]]. У 2004 годзе актывіст Майкл Роджэрс выкрыў рэспубліканскага кангрэсмена Эдварда Шрока, які галасаваў супраць правоў геяў; неўзабаве пасля гэтага Шрок адмовіўся ад перавыбараў<ref>{{cite web |url=https://buffalonews.com/news/ex-buffalo-activist-is-d-c-s-most-feared-man-mike-rogers-a-founder-of/article_42477f7c-af99-5c75-839f-9bbed74d17f5.html |title=Ex-Buffalo Activist is D.C.'s 'Most Feared Man' Mike Rogers, a Founder of Gay Men's Chorus, 'Outs' Closeted Conservatives on his Blog |last=Zremski |first=Jerry |date=September 9, 2007 |website=The Buffalo News |access-date=May 23, 2021}}</ref>. У 2006 годзе ў адстаўку сышоў кіраўнік Асацыяцыі евангелістаў ЗША Тэд Хагард пасля абвінавачванняў у гомасексуальных сувязях і ўжыванні наркотыкаў<ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2006/11/03/haggard/ |title=Главный евангелист США обвинен в мужеложстве |date=2006-11-03 |publisher=[[Lenta.ru]] |access-date=2010-08-24 |archive-date=2008-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010213556/http://lenta.ru/news/2006/11/03/haggard/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.gazeta.ru/2006/11/03/oa_222737.shtml |title=Мужеложественный поступок |author=Виктория Петрова |date=2006-11-03 |publisher=[[Газета.ru]] |access-date=2010-08-24 |archive-date=2008-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010213557/http://www.gazeta.ru/2006/11/03/oa_222737.shtml |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://news.invictory.org/issue8568.html |title=Обращение Теда Хаггарда к церкви New Life Church |date=2006-11-05 |publisher=Invictory.org |archive-url=https://www.webcitation.org/65ZgKo4m7?url=http://www.invictory.org/news/ |archive-date=2012-02-19 |access-date=2010-08-24}}</ref>. У 2009 годзе выйшаў дакументальны фільм Кірбі Дзіка ''«Абурэнне»'' ({{lang-en|Outrage}}), у якім даследавалася схаванае жыццё амерыканскіх палітыкаў-гамафобаў, такіх як сенатар Лары Крэйг, губернатар Фларыды Чарлі Крыст, мэр Нью-Ёрка Эд Коч і іншых<ref name=NYT>{{cite news |url=https://movies.nytimes.com/2009/05/08/movies/08outr.html?_r=0 |title=Secret Lives in the Age of Gay Rights |last=Scott |first=A. O. |date=May 7, 2009 |newspaper=The New York Times |access-date=April 12, 2013}}</ref><ref name=SFGate>{{cite news|url=http://www.sfgate.com/entertainment/article/Outrage-takes-on-closeted-gay-politicians-3162299.php |title='Outrage' takes on closeted gay politicians |last=Guthmann |first=Edward |date=May 10, 2009 |newspaper=San Francisco Chronicle |publisher=SFGate.com |access-date=April 12, 2013}}</ref>. Шматлікія асобы, такія як Крысцін Ёргенсен, Бэлі Ціптан, Джэймс Бары і Эйпрыл Эшлі, былі выкрыты як трансгендары ў сродках масавай інфармацыі, часта з негатыўнымі наступствамі для іх кар’еры. Часам з’яўляліся памылковыя заявы (напрыклад, што [[Джэймі Лі Кёрціс]] з’яўляецца інтэрсекс-чалавекам)<ref>{{cite web|url=http://www.snopes.com/movies/actors/jamie.htm |title=Jamie Lee Curtis rumor |date=6 April 2001 |publisher=snopes.com |access-date=2013-11-02}}</ref>. == Аўтынг як інструмент палітычных рэпрэсій у Беларусі == У [[Беларусь|Беларусі]] прымусовы аўтынг стаў выкарыстоўвацца як інструмент палітычных рэпрэсій і дыскрэдытацыі, асабліва падчас і пасля [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020—2021 гадоў]]. Асоб, затрыманых за меркаваную палітычную актыўнасць, прымушалі ўдзельнічаць у запісе так званых «[[Пакаяннае відэа ў Беларусі|пакаянных відэа]]», дзе яны пад фізічным і псіхалагічным ціскам раскрывалі асабістыя дадзеныя, у тым ліку сваю [[Сексуальная арыентацыя|сексуальную арыентацыю]] ці [[Гендарная ідэнтычнасць|гендарную ідэнтычнасць]]{{sfn|ЛГБТК+|2023|с=8}}. У некаторых выпадках геяў прымушалі не толькі выкрываць сябе на камеру, але і называць імёны сваіх партнёраў<ref>{{cite web|url=https://mediazona.by/article/2021/10/11/apologize-2|title=«Наряди змагара». Как эволюционировал жанр извинений перед камерой|author=Евгения Бровкина|publisher=[[Медыязона|Mediazona Belarus]]|date=2021-10-11|language=ru|access-date=2023-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230603103146/https://mediazona.by/article/2021/10/11/apologize-2|archive-date=2023-06-03|url-status=live}}</ref>. Гэтыя відэа распаўсюджваліся праз праўладныя [[Тэлеграм-канал|Telegram-каналы]] (у прыватнасці, звязаныя з [[Галоўнае ўпраўленне па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю і карупцыяй|ГУБАЗіК]]), а пазней і на [[Дзяржаўная прапаганда ў Беларусі|дзяржаўным тэлебачанні]]. Аўтынг часта суправаджаўся іншымі формамі прыніжэння: прымусовым рассакрэчваннем псіхіятрычных дыягназаў, асацыяцыяй асоб з апазіцыйнай сімволікай ([[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белым сцягам]]) і акцэнтаваннем увагі на стыгматызаваных характарыстыках<ref name=":1">{{cite web|url=https://mediaiq.info/pokayannye-sjuzhety-kak-novyj-format-provlastnoj-zhurnalistiki-chast-2|title=«Покаяния» как новый формат провластной журналистики. Часть 2|author=Ирина Сидорская|publisher=MediaIQ|date=2023-08-23|language=ru|access-date=2023-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231208013420/https://mediaiq.info/pokayannye-sjuzhety-kak-novyj-format-provlastnoj-zhurnalistiki-chast-2|archive-date=2023-12-08|url-status=live}}</ref>. Каб здабыць інтымную інфармацыю для шантажу і аўтынгу, сілавыя структуры пачалі мэтанакіравана выкарыстоўваць лічбавыя тэхналогіі. Зафіксаваныя выпадкі, калі супрацоўнікі міліцыі стваралі фэйкавыя акаўнты ў дадатках для знаёмстваў (напрыклад, Hornet), прызначалі падстаўныя спатканні, а затым затрымлівалі квір-люзей, праглядалі іх тэлефоны і схілялі да супрацоўніцтва з органамі пад пагрозай пераследу{{sfn|TG House|2026}}. Акрамя таго, сілавікі ладзяць аблавы на прыватныя ЛГБТК-вечарынкі, падчас якіх вывучаюць змесціва мабільных прылад прысутных{{sfn|TG House|2025}}. Праваабарончыя ініцыятывы задакументавалі шэраг рэзанансных выпадкаў выкарыстання аўтынгу і [[доксінг]]у ў якасці карнага інструмента: * У снежні 2022 года сілавікі затрымалі стыліста Ігара Кароліка. У апублікаваным 17-секундным відэа, запісаным пад відавочным фізічным і псіхалагічным ціскам, мужчына на крымінальным жаргоне «прызнаецца» ў гомасексуальнасці. Ролік суправаджаўся тытрамі: «ГУБАЗ не пацерпіць петушыную-фашысцкую мразь»{{sfn|TG House|2023}}. * У верасні 2023 года прапагандыст [[Рыгор Юр’евіч Азаронак|Рыгор Азаронак]] здзейсніў публічны аўтынг 24-гадовага Андрэя Гулеўскага, які выпадкова ўбачыў яго ў спартзале і напісаў пра гэта ў сацсетках. На хлопца завялі крымінальную справу, паказалі ў эфіры дзяржтэлебачання яго інтымныя фота, а Азаронак асабіста праводзіў з ім «выхаваўчую гутарку» на камеру<ref name="parniplus_azarenok">{{cite web |url=https://parniplus.com/news/azarenok-obychnyj-grazhdanin-i-mirovoj-auting-chto-obshhego/ |title=Азаренок, невинная шутка и публичный аутинг — что общего? |publisher=ParniPlus |date=15 верасня 2023 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. * Блогер і [[Палітычны зняволены|палітвязень]] Вадзім Ермашук (Vadimati) падчас знаходжання ў калоніі сутыкнуўся з кампаніяй прымусу да супрацоўніцтва. Пасля яго адмовы ўлады ініцыявалі публічны аўтынг, апублікаваўшы яго інтымныя матэрыялы ў праўладных каналах, што прывяло да прысваення яму «нізкага сацыяльнага статусу» ў турме і сістэматычных здзекаў{{sfn|TG House|2025}}. * У лістападзе 2025 года квір-жанчына Яна Стасяловіч з Маладзечна падвергнулася маштабнаму доксінгу: звязаныя з ГУБАЗіК рэсурсы апублікавалі дэталі яе прыватнага жыцця, пасля чаго на яе пачаўся псіхалагічны ціск з боку міліцыі, што вымусіла жанчыну пакінуць краіну{{sfn|TG House|2026}}. Сітуацыя істотна пагоршылася з прыняццем новых рэпрэсіўных нормаў. У сакавіку 2024 года [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]] фактычна прыраўняла «нетрадыцыйныя палавыя адносіны» да [[Парнаграфія|парнаграфіі]]{{sfn|TG House|2025}}. А ў красавіку 2026 года быў прыняты закон (арт. 19.16 КаАП РБ), які ўвёў адміністрацыйную адказнасць за «прапаганду гомасексуальных адносін і змены полу» з пагрозай буйных штрафаў і [[Адміністрацыйны арышт|арыштаў]]<ref name="gpress_2_april_2026">{{cite web |url=https://gpress.info/2026/04/02/sovet-respubliki-nakazanie-za-propagandu-gomoseksualnyh-otnosheniy/ |title=Совет Республики одобрил наказание за «пропаганду гомосексуальных отношений» |publisher=Gpress |date=2 красавіка 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. У такіх умовах прымусовы аўтынг стаў не толькі формай маральнага знішчэння, але і прамой падставай для крымінальнага або адміністрацыйнага пераследу чалавека за яго ідэнтычнасць. Паводле апытанняў праваабаронцаў, каля 80 % прадстаўнікоў ЛГБТК-супольнасці ў Беларусі перайшлі ў рэжым жорсткай самацэнзуры праз страх быць раскрытымі і пакаранымі дзяржавай{{sfn|TG House|2026|с=Молчание как стратегия выживания}}. Падобныя дзеянні ўладаў асуджаюцца праваабарончымі арганізацыямі, у тым ліку цэнтрам «[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»|Вясна]]» і экспертамі [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]], як грубае парушэнне права на прыватнае жыццё, чалавечай годнасці і міжнародных нормаў, якія забараняюць жорсткае, бесчалавечнае ці прыніжальнае абыходжанне<ref>{{cite web|url=http://spring96.org/ru/news/109185|title="Покаянные" видео: что они нарушают и как воздействуют на человека|publisher=[[Праваабарончы цэнтр «Вясна»]]|date=2022-09-26|language=ru|access-date=2023-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20221202141901/https://spring96.org/ru/news/109185|archive-date=2022-12-02|url-status=live}}</ref><ref name="un_experts_2026">{{cite web |url=https://gpress.info/2026/04/17/eksperty-oon-vyrazhayut-obespokoennost-zakonom-napravlennym-protiv-lgbt/ |title=Эксперты ООН выражают обеспокоенность законом, направленным против ЛГБТ |publisher=Gpress |date=17 красавіка 2026 |lang=ru |accessdate=28 мая 2026}}</ref>. == Аўтынг і ўзброеныя сілы == Узброеныя сілы розных краін свету маюць розныя падыходы да прызыву гомасексуалаў і бісексуалаў. Краіны, якія дазваляюць геям адкрыта служыць у войску, уключаюць 3 з 5 пастаянных членаў Савета Бяспекі ААН (ЗША, Вялікабрытанія і Францыя), [[Аўстралія|Аўстралію]], [[Ізраіль]], [[Аргенціна|Аргенціну]], а таксама ўсіх членаў [[НАТА]], акрамя [[Турцыя|Турцыі]]<ref>{{cite web |last=Singer |first=Peter |date=June 15, 2010 |website=Brookings |access-date=May 23, 2021 |url=http://www.brookings.edu/opinions/2010/0607_dont_ask_dont_tell_singer.aspx |title=What Our Military Allies Can Tell Us About The End of Don't Ask, Don't Tell |archive-url=https://web.archive.org/web/20100615185318/http://www.brookings.edu/opinions/2010/0607_dont_ask_dont_tell_singer.aspx |archive-date=June 15, 2010}}</ref>. У Вялікабрытаніі з 2000 года Міністэрства абароны дазваляе ЛГБТ-персаналу служыць адкрыта, пры гэтым забаронены ціск з мэтай прымусіць кагосьці зрабіць камінг-аўт або падвергнуць чалавека аўтынгу<ref>{{cite web|url=http://www.queer.de/detail.php?article_id=10083 |title=Queer:Argentinien und die Philippinen beenden Homo-Verbot im Militär (German) |publisher=Queer.de |access-date=2013-11-02}}</ref>. У ЗША да верасня 2011 года дзейнічала палітыка «[[Не пытайся, не кажы]]» ({{lang-en|Don't ask, don't tell}}), якая забараняла адкрытую службу гомасексуалаў, але і забараняла камандаванню распытваць пра арыентацыю. З прычыны гэтага аўтынг вайскоўца фактычна азначаў яго неадкладнае звальненне са службы. Пасля адмены гэтага правіла гомасексуалы і бісексуалы атрымалі права на адкрытую службу, а з 2021 года гэтае права было пашырана і на трансгендарных асоб<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/2021/03/31/983118029/pentagon-releases-new-policies-enabling-transgender-people-to-serve-in-the-milit |title=Pentagon Releases New Policies Enabling Transgender People To Serve In The Military |author=Laurel Wamsley|website=[[National Public Radio|NPR]] |date=31 March 2021 }}</ref>. == Прававы статус == Аўтынг можа быць расцэнены як парушэнне права на недатыкальнасць прыватнага жыцця, а распаўсюджванне ілжывай інфармацыі аб гомасексуальнасці можа трактавацца як дыфамацыя або паклёп і падвяргацца крымінальнаму пераследу ў некаторых краінах. Вядомыя выпадкі публічных судовых разбіральніцтваў. Напрыклад, кіраўнік брытанскай энергетычнай кампаніі «[[British Petroleum]]» лорд Джон Браўн быў вымушаны сысці ў адстаўку ў маі 2007 года пасля таго, як Джэф Шэвалье, які знаходзіўся з Браўнам у блізкіх адносінах на працягу чатырох гадоў, вырашыў надаць іх агалосцы. У выніку судовага разбору, ініцыяванага Браўнам, суд прыйшоў да высновы, што дзеянні Шэвалье не супярэчылі закону<ref>{{Cite web |url=http://www.lenta.ru/articles/2007/05/02/bp/ |title=Александр Амзин. ''Милый лжец'' // Lenta.ru, 2 мая, 2007 |access-date=2007-05-15 |archive-date=2016-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310144546/https://lenta.ru/articles/2007/05/02/bp/ |url-status=live }}</ref>. У ЗША аўтынг вучняў з боку школьных службовых асоб можа быць падставай для судовага іску<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.aclu.org/issues/lgbtq-rights/lgbtq-youth/outing|title=Outing|website=American Civil Liberties Union|access-date=2022-04-07|archive-date=2022-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407073526/https://www.aclu.org/issues/lgbtq-rights/lgbtq-youth/outing|url-status=live}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Доксінг]] * [[Камінг-аўт]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Timothy F. Murphy. |загаловак=Gay Ethics: Controversies in Outing, Civil Rights, and Sexual Science |год=2013 |спасылка=http://books.google.de/books?id=MtoAG6kymyIC&&pg=PA27 |выдавецтва=Routledge |старонак=365|isbn=978-1-136-58753-5}} * {{кніга |ref=Gross |аўтар=Gross, Larry. |загаловак=Contested Closets: The Politics and Ethics of Outing |год=1993 |месца=Minneapolis & London |выдавецтва=University of Minneapolis Press |isbn=0-8166-2179-9}} * {{кніга |ref=Johansson|аўтар=Johansson, Warren; Percy, William A. |загаловак=Outing: Shattering the Conspiracy of Silence |год=1994 |выдавецтва=Harrington Park Press}} * {{кніга |ref=Marhoefer |аўтар=Marhoefer, Laurie |загаловак=Sex and the Weimar Republic: German Homosexual Emancipation and the Rise of the Nazis |год=2015 |выдавецтва=[[University of Toronto Press]] |isbn=978-1-4426-1957-9 |мова=en}} * {{кніга |ref=Signorile |аўтар=Signorile, Michelango |загаловак=Queer In America: Sex, Media, and the Closets of Power |год=1993 |isbn=0-299-19374-8}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Катаваннi людзей ЛГБТК+ i гамафобная палiтыка рэжыму |месца=Мінск |выдавецтва=Міжнародны камітэт па расследаванні катаванняў у Беларусі |год=2023 |старонак=23 |спасылка=https://torturesbelarus2020.org/wp-content/uploads/2023/05/report_lgbtq_by.pdf |ref=ЛГБТК+}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=ЛГБТК+ в Беларуси в 2022 году. Мониторинг репрессий и дискриминации |выдавецтва=TG House |год=2023 |спасылка=https://tbelarus.com/post/repressii-lgbtk-2022 |lang=ru |ref=TG House}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Мониторинг репрессий и дискриминации в отношении ЛГБТК+ сообщества Беларуси в 2024 году |выдавецтва=TG House |год=2025 |спасылка=https://tbelarus.com/post/the-monitoring-of-repression-2024 |lang=ru |ref=TG House}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Мониторинг репрессий и дискриминации в отношении ЛГБТК+ сообщества Беларуси в 2025 году |выдавецтва=TG House |год=2026 |спасылка=https://tbelarus.com/post/the-monitoring-of-repression-2025 |lang=ru |ref=TG House}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Анты-ЛГБТ-тэрміналогія]] [[Катэгорыя:ЛГБТ і грамадства]] [[Катэгорыя:Свабода слова]] oxngzgxbpgkiejy1rs2k1siji6zhnol 0 808679 5148120 2026-05-28T22:50:09Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Аўтынг#Аўтынг як інструмент палітычных рэпрэсій у Беларусі]] 5148120 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Аўтынг#Аўтынг як інструмент палітычных рэпрэсій у Беларусі]] ljkynnpimumml937exe90y6951trdib 0 808680 5148128 2026-05-28T23:02:47Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Цэнтральнае РУУС г. Мінска]] 5148128 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Цэнтральнае РУУС г. Мінска]] c1nd3hebq0tk66irn0uvq9rsiwciw4g 0 808681 5148209 2026-05-29T07:10:29Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «У сезоне 2012/2013 гандбольны клуб «[[ГК Кронан Гродна|Кронан]]» з горада [[Гродна]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|2012/2013]] ('''5-е месца'''). == Склад каманды == * [[Аляксандр Бачко|Бачко]] * Ма...» 5148209 wikitext text/x-wiki У сезоне 2012/2013 гандбольны клуб «[[ГК Кронан Гродна|Кронан]]» з горада [[Гродна]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|2012/2013]] ('''5-е месца'''). == Склад каманды == * [[Аляксандр Бачко|Бачко]] * [[Максім Кручкоў|Кручкоў]] (Крючкоў) * [[Валерый Варвашэвіч|Варвашэвіч]] * [[Алег Тарасевіч|А. Тарасевіч]] * Несцярэнка * Чарноў * [[Аляксей Іванавіч Шынкель|Шынкель]] * [[Андрэй Вайтулевіч|Вайтулевіч]] == Гл. таксама == * [[Сезон 2011/2012 ГК Кронан Гродна]] * [[Сезон 2013/2014 ГК Кронан Гродна]] == Спасылкі == * [https://handball.by/18-01122012/ Кубок Беларуси. 1/8 финала. Ответные матчи 01.12.2012] [[Катэгорыя:Сезоны ГК Кронан Гродна|2012/2013]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2012/2013|Кронан]] [[Катэгорыя:2012 год у Гродне]] [[Катэгорыя:2013 год у Гродне]] d0d3w0qs75fb8dmtj3fanc3ubzgndff 0 808682 5148211 2026-05-29T07:19:03Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «У сезоне 2012/2013 гандбольны клуб «[[ГК Гомель|Гомель]]» з горада [[Гомель]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|2012/2013]] ('''7-е месца'''), * [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]] Кубак Бе...» 5148211 wikitext text/x-wiki У сезоне 2012/2013 гандбольны клуб «[[ГК Гомель|Гомель]]» з горада [[Гомель]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|2012/2013]] ('''7-е месца'''), * [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па гандболе 2013|2013]] ('''1/8'''). == Склад каманды == * [[Багдан Сергель|Сергель]] * [[Дзмітрый Сяргеевіч Смолікаў|Смолікаў]] * [[Віталь Зінчанка|Зінчанка]] * [[Мацвей Малышэнка|Малышэнка]] * Кучынскі * [[Павел Пархоменка|Пархоменка]] * [[Андрэй Яшчанка|Яшчанка]] * [[Валянцін Мажака|Мажака]] * [[Анатоль Патароча|Патароча]] == Гл. таксама == * [[Сезон 2011/2012 ГК Гомель]] * [[Сезон 2013/2014 ГК Гомель]] == Спасылкі == * [https://handball.by/18-01122012/ Кубок Беларуси. 1/8 финала. Ответные матчи 01.12.2012] [[Катэгорыя:Сезоны ГК Гомель|2012/2013]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2012/2013|Гомель]] [[Катэгорыя:2012 год у Гомелі]] [[Катэгорыя:2013 год у Гомелі]] bnkc8ayfwjnsk3p66nfhtgc4ml9glc5 0 808683 5148219 2026-05-29T07:46:01Z Feeleman 163471 Новая старонка: «'''Дэйман''' ({{Lang-en|Damon}}) — англійскае прозвішча, тапонім. == Прозвішча == * [[Мэт Дэйман]] — амерыканскі акцёр, прадзюсар і сцэнарыст. * [[Грэй Дэйман]] — амерыканскі акцёр. * [[Джэром Дэйман]] — паўднёваафрыканскі футбольны суддзя. == Тапонім == === ЗША === * Дэйман...» 5148219 wikitext text/x-wiki '''Дэйман''' ({{Lang-en|Damon}}) — англійскае прозвішча, тапонім. == Прозвішча == * [[Мэт Дэйман]] — амерыканскі акцёр, прадзюсар і сцэнарыст. * [[Грэй Дэйман]] — амерыканскі акцёр. * [[Джэром Дэйман]] — паўднёваафрыканскі футбольны суддзя. == Тапонім == === ЗША === * [[Дэйман (Ілінойс)]] * [[Дэйман (Місуры)]] * [[Дэйман (Вірджынія)]] {{спіс цёзак2}}{{неадназначнасць}} cxwckuyrfj89jkq8xopzv21azy0uof2 0 808684 5148228 2026-05-29T08:46:56Z Γλωσσολαλιά 164873 Новая старонка: «{{Парк |Назва = Парк «Кіёта» |Нацыянальная назва = uk/Парк «Кіото» |Выява = У центрі парку Кіото.jpg |Подпіс выявы = Парк у 2019 годзе |Горад = Кіеў |Раён горада = Дзяснянскі раён (Кіеў) |Тып парку = японскі сад...» 5148228 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Парк «Кіёта» |Нацыянальная назва = uk/Парк «Кіото» |Выява = У центрі парку Кіото.jpg |Подпіс выявы = Парк у 2019 годзе |Горад = Кіеў |Раён горада = Дзяснянскі раён (Кіеў) |Тып парку = [[японскі сад]] |Заснаваны = 1972 |Архітэктар = |Плошча = 9,87<ref name="a1" /> |Метро = [[Лясная (станцыя метро, Кіеў)|Лясная]], [[Чарнігаўская (станцыя метро)|Чарнігаўская]] |Наведвальнікі = |Статус = помнік садова-паркавага мастацтва мясцовага значэння |Пазіцыйная карта = Кіеў }} '''Парк «Кіёта»''' ({{lang-uk|Парк «Кіото»}}) — парк у [[Лясны масіў (Кіеў)|Лясным масіве]] [[Дзяснянскі раён (Кіеў)|Дзяснянскага раёна]] [[Кіеў|Кіева]], аформлены ў [[Японскі сад|японскім стылі]]. Размешчаны ўздоўж [[Вуліца Кіёта (Кіеў)|вуліцы Кіёта]] і [[Браварскі праспект (Кіеў)|Браварскага праспекта]] паміж станцыямі метро «[[Лясная (станцыя метро, Кіеў)|Лясная]]» і «[[Чарнігаўская (станцыя метро)|Чарнігаўская]]». Парк знаходзіцца на балансе камунальнага прадпрыемства «Кіеўзеленбуд». Помнік садова-паркавага мастацтва мясцовага значэння. == Гісторыя == [[Файл:Парк Киото, Киев (2018, 1).jpg|міні|злева|[[Пагада]], 2018 год]] Парк закладзены ў 1972 годзе пасля ўстанаўлення пабрацімскіх адносін паміж [[Кіеў|Кіевам]] і японскім горадам [[Кіёта]]. Да адкрыцця парка Кіёта падарыў Кіеву [[Пагада|пагаду]]<ref name="a1">{{Cite web|lang=uk|url=http://desna.kyivzelenbud.com/place/park/park-kioto/|title=Парк Кіото|website=Деснянський КП УЗН|access-date=2021-01-24|archive-date=2021-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210129141501/http://desna.kyivzelenbud.com/place/park/park-kioto/|url-status=live}}</ref>. Да 40-годдзя ўстанаўлення пабрацімскіх адносін, у верасні 2011 года, была высаджана алея [[Сакура|сакур]] з 360 дрэў, якія падарыла тытунёвая кампанія [[Japan Tobacco International]]<ref>{{Cite web|lang=uk|url=http://kreschatic.kiev.ua/ua/4189/art/1354047566.html|title=Парк Кіото вдосконалюватимуть|author=Добруч Оксана|website=Хрещатик|date=2012-11-28|publisher=|access-date=2021-01-24|archive-date=2021-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210130044822/http://kreschatic.kiev.ua/ua/4189/art/1354047566.html|url-status=live}}</ref>. Тады ж былі праведзены работы па аднаўленні сажалкі і ручаёў, уладкаванне дарожак з каменя даўжынёй 360 метраў, абсталявана альпійская горка, бакавы ўваход і ўсталяваны ліхтары ў японскім стылі<ref name="b2" />. У красавіку 2012 года [[Нацыянальны рэестр рэкордаў Украіны]] прызнаў алею сакур самай доўгай у краіне (яе агульная даўжыня — 978 метраў)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://korrespondent.net/kyiv/1345086-alleya-sakur-v-stolichnom-parke-kioto-popala-v-nacionalnyj-reestr-rekordov|title=Аллея сакур в столичном парке Киото попала в Национальный реестр рекордов|author=|website=korrespondent.net|date=2012-04-28|publisher=|access-date=2021-01-24|archive-date=2021-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210131040507/https://korrespondent.net/kyiv/1345086-alleya-sakur-v-stolichnom-parke-kioto-popala-v-nacionalnyj-reestr-rekordov|url-status=live}}</ref>. У 2013 годзе на рэканструкцыю парка было выдзелена больш за 10 мільёнаў грыўняў<ref name="b2">{{Cite web|lang=uk|url=http://kreschatic.kiev.ua/ua/4272/art/1368556994.html|title=Дитмайданчик у сакуровому раю|author=Гуніна Олександра|website=Хрещатик|date=2013-05-15|publisher=|access-date=2021-01-24|archive-date=2021-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210131035102/http://kreschatic.kiev.ua/ua/4272/art/1368556994.html|url-status=live}}</ref>. 4 чэрвеня 2017 года Кіеўскі гарадскі галава [[Віталь Уладзіміравіч Клічко|Віталь Клічко]] і мэр Кіёта [[Дайсаку Кадакава]] адкрылі першую чаргу рэканструяванага парка, заклалі капсулу часу. Тады ж быў адкрыты сад камянёў з сухім возерам і падсветкай, распрацаваны дызайнерам японскіх паркаў Шыра Наканэ<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nv.ua/ukraine/events/v-kieve-otkryli-obnovlennyj-park-kioto-i-sad-kamnej-kgga-1260998.html|title=В Киеве открыли обновленный парк Киото и Сад камней – КГГА|author=|website=nv.ua|date=2017-06-04|publisher=|access-date=2021-01-24|archive-date=2022-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413080623/https://nv.ua/ukraine/events/v-kieve-otkryli-obnovlennyj-park-kioto-i-sad-kamnej-kgga-1260998.html|url-status=live}}</ref>. Да заканчэння другой чаргі рэканструкцыі летам 2018 года была створана ландшафтная кампазіцыя з абноўленым дэкаратыўным возерам і каскадным вадаспадам, а таксама ўсталявана пагода<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://www.the-village.com.ua/village/city/city-news/273255-rekonstruktsiya-parku-kioto-kaskadniy-fontan-pagoda-ta-onovlene-ozero|title=Реконструкція парку «Кіото»: каскадний фонтан, пагода та оновлене озеро|author=Кучук Марина|website=The Village Україна|date=2018-06-21|publisher=|access-date=2021-01-24|archive-date=2021-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210131063932/https://www.the-village.com.ua/village/city/city-news/273255-rekonstruktsiya-parku-kioto-kaskadniy-fontan-pagoda-ta-onovlene-ozero|url-status=live}}</ref>. Трэці этап рэканструкцыі пачаўся ў красавіку 2019 года<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://vechirniy.kyiv.ua/news/31106/|title=Парк "Кіото": знову реконструкція, Муніципальна варта та нова вбиральня|author=|website=Вечірній Київ|date=2019-04-06|publisher=|access-date=2021-01-24|archive-date=2021-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210131043958/https://vechirniy.kyiv.ua/news/31106/|url-status=live}}</ref>. У лютым 2018 года камісія па пытаннях горадабудаўніцтва, архітэктуры і землекарыстання ўзгадніла праект пастановы аб прызнанні парка «Кіёта» паркам-помнікам садова-паркавага мастацтва і ўнясенні яго ў [[прыродна-запаведны фонд Украіны]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nv.ua/ukraine/events/kievskij-park-kioto-reshili-vnesti-v-prirodno-zapovednyjfondukrainy-2449783.html|title=Киевский парк Киото предложили внести в природно-заповедный фонд Украины|author=|website=nv.ua|date=2018-02-03|publisher=|access-date=2021-01-24|archive-date=2020-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20201222215443/https://nv.ua/ukraine/events/kievskij-park-kioto-reshili-vnesti-v-prirodno-zapovednyjfondukrainy-2449783.html|url-status=live}}</ref>. Дадзенае рашэнне было афіцыйна зацверджана 22 сакавіка 2018 года Кіеўскім гарадскім галавой Віталем Клічко<ref>{{Cite web|lang=uk|url=http://kmr.ligazakon.ua/SITE2/l_docki2.nsf/alldocWWW/1970BA2062BD7E65C225829100370233?OpenDocument|title=Про оголошення природної території парком - пам'яткою садово-паркового мистецтва місцевого значення "Парк Кіото"|author=|website=kmr.ligazakon.ua|date=2018-03-22|publisher=|access-date=2021-01-24|archive-date=2020-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20201214224735/http://kmr.ligazakon.ua/SITE2/l_docki2.nsf/alldocWWW/1970BA2062BD7E65C225829100370233?OpenDocument|url-status=live}}</ref>. У лютым 2020 года каля станцыі метро «[[Лясная (станцыя метро, Кіеў)|Лясная]]», у непасрэднай блізкасці ад парка «Кіёта», было пачата будаўніцтва гандлёвага цэнтра. Зямельны ўчастак плошчай 4,01 гектара быў прадастаўлены кампаніі «Жэнь Сан» [[Кіеўскі гарадскі савет|Кіеўскім гарадскім саветам]] у доўгатэрміновую арэнду да 2030 года яшчэ ў 2004 годзе. Пасля пачатку будаўнічых работ з'явіліся паведамленні аб высечцы дрэў у парку «Кіёта», аднак паводле даных «Кіеўзеленбуда» ўчастак забудовы не з'яўляецца часткай зялёнай зоны парка «Кіёта»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.ukrinform.ru/rubric-kyiv/2871065-vlasti-kieva-proverat-zakonnost-vyrubki-derevev-vozle-parka-kioto.html|title=Власти Киева проверят законность вырубки деревьев возле парка "Киото"|author=|website=ukrinform.ru|date=2020-02-06|publisher=|access-date=2021-01-24|archive-date=2021-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210129141425/https://www.ukrinform.ru/rubric-kyiv/2871065-vlasti-kieva-proverat-zakonnost-vyrubki-derevev-vozle-parka-kioto.html|url-status=live}}</ref>. <gallery class="center"> Файл:Morning in Kioto Park.jpg|Драўляны мост, 2019 год Файл:Парк «Кіото» IMG 3917.jpg|[[Торыі]], 2019 год Файл:Пам'ятник котику.jpg|Скульптура ката, 2019 год </gallery> == Апісанне == У цэнтры парка размешчаны [[сад камянёў]]. Ёсць штучны вадаспад і вадаём з востравам, на які можна прайсці праз невялікі драўляны мост. Акрамя таго, у парку насыпаны штучны пагорак, які прайграе гару [[Фудзіяма]], усталяваны ліхтары, характэрныя для Японіі. У парку абсталяваны дзіцячая і спартыўная пляцоўкі<ref name="a1" />. У парку растуць [[Сасна|сосны]], [[Клён японскі|японскі клён]]. Высаджана алея [[Сакура|сакур]] даўжынёй 978 метраў<ref name="a1" />. <gallery class="center"> Файл:Pale pink sakura flowers in Kioto Park.jpg|Цвіценне сакуры, 2019 год Файл:Парк «Кіото» 23.jpg|Парк восенню, 2018 год Файл:Парк пам'ятка садово-паркового мистецтва Парк Кіото 01.jpg|Парк восенню, 2018 год Файл:Парк «Кіото» Червоний дуб DSC 0589.jpg|Чырвоны дуб, 2020 год </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=uk|url=https://www.5.ua/kyiv/trishky-yaponii-posered-kyieva-chym-osoblyvyi-park-kioto-ta-ioho-sakury-169191.html|title=Трішки Японії посеред Києва: чим особливий парк Кіото та його сакури|author=Павленко Валерія, Сніжко Віктор|website=5 канал|date=2018-05-01|publisher=|access-date=2021-01-24}} * {{Артыкул|спасылка=https://desnabib.kiev.ua/index.php?option=com_content&view=article&id=3905:press&catid=71:9---&Itemid=88|аўтар=Русяновський Е.|загаловак=Парк «Кіото» – візитівка співдружності|год=2017-05-25|мова=uk| выданне =Вечірній Київ}} {{ВС}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Сады і паркі Дзяснянскага раёна]] [[Катэгорыя:Лясны масіў (Кіеў)]] [[Катэгорыя:Японскі сад]] [[Катэгорыя:Украінска-японскія адносіны]] b2wkmhxrnmexyfy5oh1d7myqubs6iia 5148230 5148228 2026-05-29T08:52:14Z Γλωσσολαλιά 164873 5148230 wikitext text/x-wiki {{Парк |Назва = Парк «Кіёта» |Нацыянальная назва = uk/Парк «Кіото» |Выява = У центрі парку Кіото.jpg |Подпіс выявы = Парк у 2019 годзе |Горад = Кіеў |Раён горада = Дзяснянскі раён (Кіеў) |Тып парку = [[японскі сад]] |Заснаваны = 1972 |Архітэктар = |Плошча = 9,87<ref name="a1" /> |Метро = [[Лясная (станцыя метро, Кіеў)|Лясная]], [[Чарнігаўская (станцыя метро)|Чарнігаўская]] |Наведвальнікі = |Статус = помнік садова-паркавага мастацтва мясцовага значэння |Пазіцыйная карта = }} '''Парк «Кіёта»''' ({{lang-uk|Парк «Кіото»}}) — парк у [[Лясны масіў (Кіеў)|Лясным масіве]] [[Дзяснянскі раён (Кіеў)|Дзяснянскага раёна]] [[Кіеў|Кіева]], аформлены ў [[Японскі сад|японскім стылі]]. Размешчаны ўздоўж [[Вуліца Кіёта (Кіеў)|вуліцы Кіёта]] і [[Браварскі праспект (Кіеў)|Браварскага праспекта]] паміж станцыямі метро «[[Лясная (станцыя метро, Кіеў)|Лясная]]» і «[[Чарнігаўская (станцыя метро)|Чарнігаўская]]». Парк знаходзіцца на балансе камунальнага прадпрыемства «Кіеўзеленбуд». Помнік садова-паркавага мастацтва мясцовага значэння. == Гісторыя == [[Файл:Парк Киото, Киев (2018, 1).jpg|міні|злева|[[Пагада]], 2018 год]] Парк закладзены ў 1972 годзе пасля ўстанаўлення пабрацімскіх адносін паміж [[Кіеў|Кіевам]] і японскім горадам [[Кіёта]]. Да адкрыцця парка Кіёта падарыў Кіеву [[Пагада|пагаду]]<ref name="a1">{{Cite web|lang=uk|url=http://desna.kyivzelenbud.com/place/park/park-kioto/|title=Парк Кіото|website=Деснянський КП УЗН|access-date=2021-01-24|archive-date=2021-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210129141501/http://desna.kyivzelenbud.com/place/park/park-kioto/|url-status=live}}</ref>. Да 40-годдзя ўстанаўлення пабрацімскіх адносін, у верасні 2011 года, была высаджана алея [[Сакура|сакур]] з 360 дрэў, якія падарыла тытунёвая кампанія [[Japan Tobacco International]]<ref>{{Cite web|lang=uk|url=http://kreschatic.kiev.ua/ua/4189/art/1354047566.html|title=Парк Кіото вдосконалюватимуть|author=Добруч Оксана|website=Хрещатик|date=2012-11-28|publisher=|access-date=2021-01-24|archive-date=2021-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20210130044822/http://kreschatic.kiev.ua/ua/4189/art/1354047566.html|url-status=live}}</ref>. Тады ж былі праведзены работы па аднаўленні сажалкі і ручаёў, уладкаванне дарожак з каменя даўжынёй 360 метраў, абсталявана альпійская горка, бакавы ўваход і ўсталяваны ліхтары ў японскім стылі<ref name="b2" />. У красавіку 2012 года [[Нацыянальны рэестр рэкордаў Украіны]] прызнаў алею сакур самай доўгай у краіне (яе агульная даўжыня — 978 метраў)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://korrespondent.net/kyiv/1345086-alleya-sakur-v-stolichnom-parke-kioto-popala-v-nacionalnyj-reestr-rekordov|title=Аллея сакур в столичном парке Киото попала в Национальный реестр рекордов|author=|website=korrespondent.net|date=2012-04-28|publisher=|access-date=2021-01-24|archive-date=2021-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210131040507/https://korrespondent.net/kyiv/1345086-alleya-sakur-v-stolichnom-parke-kioto-popala-v-nacionalnyj-reestr-rekordov|url-status=live}}</ref>. У 2013 годзе на рэканструкцыю парка было выдзелена больш за 10 мільёнаў грыўняў<ref name="b2">{{Cite web|lang=uk|url=http://kreschatic.kiev.ua/ua/4272/art/1368556994.html|title=Дитмайданчик у сакуровому раю|author=Гуніна Олександра|website=Хрещатик|date=2013-05-15|publisher=|access-date=2021-01-24|archive-date=2021-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210131035102/http://kreschatic.kiev.ua/ua/4272/art/1368556994.html|url-status=live}}</ref>. 4 чэрвеня 2017 года Кіеўскі гарадскі галава [[Віталь Уладзіміравіч Клічко|Віталь Клічко]] і мэр Кіёта [[Дайсаку Кадакава]] адкрылі першую чаргу рэканструяванага парка, заклалі капсулу часу. Тады ж быў адкрыты сад камянёў з сухім возерам і падсветкай, распрацаваны дызайнерам японскіх паркаў Шыра Наканэ<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nv.ua/ukraine/events/v-kieve-otkryli-obnovlennyj-park-kioto-i-sad-kamnej-kgga-1260998.html|title=В Киеве открыли обновленный парк Киото и Сад камней – КГГА|author=|website=nv.ua|date=2017-06-04|publisher=|access-date=2021-01-24|archive-date=2022-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413080623/https://nv.ua/ukraine/events/v-kieve-otkryli-obnovlennyj-park-kioto-i-sad-kamnej-kgga-1260998.html|url-status=live}}</ref>. Да заканчэння другой чаргі рэканструкцыі летам 2018 года была створана ландшафтная кампазіцыя з абноўленым дэкаратыўным возерам і каскадным вадаспадам, а таксама ўсталявана пагода<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://www.the-village.com.ua/village/city/city-news/273255-rekonstruktsiya-parku-kioto-kaskadniy-fontan-pagoda-ta-onovlene-ozero|title=Реконструкція парку «Кіото»: каскадний фонтан, пагода та оновлене озеро|author=Кучук Марина|website=The Village Україна|date=2018-06-21|publisher=|access-date=2021-01-24|archive-date=2021-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210131063932/https://www.the-village.com.ua/village/city/city-news/273255-rekonstruktsiya-parku-kioto-kaskadniy-fontan-pagoda-ta-onovlene-ozero|url-status=live}}</ref>. Трэці этап рэканструкцыі пачаўся ў красавіку 2019 года<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://vechirniy.kyiv.ua/news/31106/|title=Парк "Кіото": знову реконструкція, Муніципальна варта та нова вбиральня|author=|website=Вечірній Київ|date=2019-04-06|publisher=|access-date=2021-01-24|archive-date=2021-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20210131043958/https://vechirniy.kyiv.ua/news/31106/|url-status=live}}</ref>. У лютым 2018 года камісія па пытаннях горадабудаўніцтва, архітэктуры і землекарыстання ўзгадніла праект пастановы аб прызнанні парка «Кіёта» паркам-помнікам садова-паркавага мастацтва і ўнясенні яго ў [[прыродна-запаведны фонд Украіны]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://nv.ua/ukraine/events/kievskij-park-kioto-reshili-vnesti-v-prirodno-zapovednyjfondukrainy-2449783.html|title=Киевский парк Киото предложили внести в природно-заповедный фонд Украины|author=|website=nv.ua|date=2018-02-03|publisher=|access-date=2021-01-24|archive-date=2020-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20201222215443/https://nv.ua/ukraine/events/kievskij-park-kioto-reshili-vnesti-v-prirodno-zapovednyjfondukrainy-2449783.html|url-status=live}}</ref>. Дадзенае рашэнне было афіцыйна зацверджана 22 сакавіка 2018 года Кіеўскім гарадскім галавой Віталем Клічко<ref>{{Cite web|lang=uk|url=http://kmr.ligazakon.ua/SITE2/l_docki2.nsf/alldocWWW/1970BA2062BD7E65C225829100370233?OpenDocument|title=Про оголошення природної території парком - пам'яткою садово-паркового мистецтва місцевого значення "Парк Кіото"|author=|website=kmr.ligazakon.ua|date=2018-03-22|publisher=|access-date=2021-01-24|archive-date=2020-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20201214224735/http://kmr.ligazakon.ua/SITE2/l_docki2.nsf/alldocWWW/1970BA2062BD7E65C225829100370233?OpenDocument|url-status=live}}</ref>. У лютым 2020 года каля станцыі метро «[[Лясная (станцыя метро, Кіеў)|Лясная]]», у непасрэднай блізкасці ад парка «Кіёта», было пачата будаўніцтва гандлёвага цэнтра. Зямельны ўчастак плошчай 4,01 гектара быў прадастаўлены кампаніі «Жэнь Сан» [[Кіеўскі гарадскі савет|Кіеўскім гарадскім саветам]] у доўгатэрміновую арэнду да 2030 года яшчэ ў 2004 годзе. Пасля пачатку будаўнічых работ з'явіліся паведамленні аб высечцы дрэў у парку «Кіёта», аднак паводле даных «Кіеўзеленбуда» ўчастак забудовы не з'яўляецца часткай зялёнай зоны парка «Кіёта»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.ukrinform.ru/rubric-kyiv/2871065-vlasti-kieva-proverat-zakonnost-vyrubki-derevev-vozle-parka-kioto.html|title=Власти Киева проверят законность вырубки деревьев возле парка "Киото"|author=|website=ukrinform.ru|date=2020-02-06|publisher=|access-date=2021-01-24|archive-date=2021-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210129141425/https://www.ukrinform.ru/rubric-kyiv/2871065-vlasti-kieva-proverat-zakonnost-vyrubki-derevev-vozle-parka-kioto.html|url-status=live}}</ref>. <gallery class="center"> Файл:Morning in Kioto Park.jpg|Драўляны мост, 2019 год Файл:Парк «Кіото» IMG 3917.jpg|[[Торыі]], 2019 год Файл:Пам'ятник котику.jpg|Скульптура ката, 2019 год </gallery> == Апісанне == У цэнтры парка размешчаны [[сад камянёў]]. Ёсць штучны вадаспад і вадаём з востравам, на які можна прайсці праз невялікі драўляны мост. Акрамя таго, у парку насыпаны штучны пагорак, які прайграе гару [[Фудзіяма]], усталяваны ліхтары, характэрныя для Японіі. У парку абсталяваны дзіцячая і спартыўная пляцоўкі<ref name="a1" />. У парку растуць [[Сасна|сосны]], [[Клён японскі|японскі клён]]. Высаджана алея [[Сакура|сакур]] даўжынёй 978 метраў<ref name="a1" />. <gallery class="center"> Файл:Pale pink sakura flowers in Kioto Park.jpg|Цвіценне сакуры, 2019 год Файл:Парк «Кіото» 23.jpg|Парк восенню, 2018 год Файл:Парк пам'ятка садово-паркового мистецтва Парк Кіото 01.jpg|Парк восенню, 2018 год Файл:Парк «Кіото» Червоний дуб DSC 0589.jpg|Чырвоны дуб, 2020 год </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=uk|url=https://www.5.ua/kyiv/trishky-yaponii-posered-kyieva-chym-osoblyvyi-park-kioto-ta-ioho-sakury-169191.html|title=Трішки Японії посеред Києва: чим особливий парк Кіото та його сакури|author=Павленко Валерія, Сніжко Віктор|website=5 канал|date=2018-05-01|publisher=|access-date=2021-01-24}} * {{Артыкул|спасылка=https://desnabib.kiev.ua/index.php?option=com_content&view=article&id=3905:press&catid=71:9---&Itemid=88|аўтар=Русяновський Е.|загаловак=Парк «Кіото» – візитівка співдружності|год=2017-05-25|мова=uk| выданне =Вечірній Київ}} {{ВС}} {{Японскія сады}} [[Катэгорыя:Сады і паркі Дзяснянскага раёна]] [[Катэгорыя:Лясны масіў (Кіеў)]] [[Катэгорыя:Японскі сад]] [[Катэгорыя:Украінска-японскія адносіны]] 63wcchumakc3yg48su9xwk1l9whipp6 0 808685 5148243 2026-05-29T09:56:26Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «У сезоне 2012/2013 гандбольны клуб «[[ГК імя Лёвіна Наваполацк|Наваполацк]]» з горада [[Наваполацк]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|2012/2013]] ('''6 месца'''), * Кубак Беларусі па гандболе|Куб...» 5148243 wikitext text/x-wiki У сезоне 2012/2013 гандбольны клуб «[[ГК імя Лёвіна Наваполацк|Наваполацк]]» з горада [[Наваполацк]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|2012/2013]] ('''6 месца'''), * [[Кубак Беларусі па гандболе|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па гандболе 2013|2013]] ('''1/8'''). == Склад каманды == * Я. Лебедзеў * Кухта * [[Аляксей Блюмінаў|Блюмінаў]] * [[Ігар Дзямешка|Дзямешка]] * Андрэеў * Жвірбля * [[Арцём Шкіранда|Шкіранда]] * [[Вячаслаў Шынелька|Шынелька]] * [[Яўген Бялянка|Бялянка]] == Гл. таксама == * [[Сезон 2011/2012 ГК імя Лёвіна Наваполацк]] * [[Сезон 2013/2014 ГК імя Лёвіна Наваполацк]] == Спасылкі == * [https://handball.by/18-01122012/ Кубок Беларуси. 1/8 финала. Ответные матчи 01.12.2012] [[Катэгорыя:Сезоны ГК імя Лёвіна|2012/2013]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2012/2013|ГК імя Лёвіна]] [[Катэгорыя:2012 год у Наваполацку]] [[Катэгорыя:2013 год у Наваполацку]] 6elwfl2ipeapblpzapduw8ox9mx6yrz 0 808686 5148248 2026-05-29T10:05:06Z Паўлюк Шапецька 37440 Новая старонка: «У сезоне 2012/2013 гандбольны клуб «[[ГК Машэка Магілёў|Машэка]]» з горада [[Магілёў]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|2012/2013]] ('''8-е месца'''). == Склад каманды == * Алег Аляксандравіч Астраш...» 5148248 wikitext text/x-wiki У сезоне 2012/2013 гандбольны клуб «[[ГК Машэка Магілёў|Машэка]]» з горада [[Магілёў]] прымаў удзел: * [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па гандболе 2012/2013|2012/2013]] ('''8-е месца'''). == Склад каманды == * [[Алег Аляксандравіч Астрашапкін|Астрашапкін]] * Янчанка * [[Аляксандр Дамянікоў|Дамянікоў]] * [[Кірыл Багатыроў|Багатыроў]] * [[Вадзім Аляксандравіч Гайдучэнка|Гайдучэнка]] * Засімовіч * Арынкін * [[Яўген Бараўской|Бараўской]] * Ахрэмчык * Мірановіч * [[Максім Яўгенавіч Драздоў|Драздоў]] * [[Антон Цыганкоў|Цыганкоў]] == Гл. таксама == * [[Сезон 2010/2011 ГК Машэка Магілёў]] * [[Сезон 2012/2013 ГК Машэка Магілёў]] == Спасылкі == * [https://handball.by/18-01122012/ Кубок Беларуси. 1/8 финала. Ответные матчи 01.12.2012] [[Катэгорыя:Сезоны ГК Машэка Магілёў|2012/2013]] [[Катэгорыя:Сезоны гандбольных клубаў Беларусі 2012/2013|ГК Машэка Магілёў]] [[Катэгорыя:2012 год у Магілёве]] [[Катэгорыя:2013 год у Магілёве]] 8oyunprsrzq3ohnegrx70aggd9bnqzm 0 808687 5148249 2026-05-29T10:09:45Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{цёзкі2|Шыбека}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Уладзімір Дзмітрыевіч Шыбека | выява = | шырыня = | апісанне выявы = | герб = | подпіс герба = | тытул = Кіраўнік адміністрацыі Заводскага...» 5148249 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шыбека}} {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Уладзімір Дзмітрыевіч Шыбека | выява = | шырыня = | апісанне выявы = | герб = | подпіс герба = | тытул = [[Кіраўнік адміністрацыі Заводскага раёна горада Мінска]] | парадак = | пад імем = | сцяг = | перыядпачатак = 18 чэрвеня 2024 | перыядканец = | папярэднік = [[Сяргей Міхайлавіч Масляк|Сяргей Масляк]] | пераемнік = | тытул2 = Старшыня камітэта эканомікі [[Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт|Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта]] | перыядпачатак2 = 10 лістапада 2023 | перыядканец2 = 18 чэрвеня 2024 | дата нараджэння = 1984 ці 1985 | месца нараджэння = [[Орша]], [[Віцебская вобласць]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | месца працы = [[Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт]] | вядомы як = | партыя = | дзейнасць = дзяржаўны дзеяч | прафесія = [[эканаміст]] | адукацыя = [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія]]<br>[[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт]]<br>[[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] | навуковая ступень = | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = | аўтограф = | Commons = | сайт = }} '''Уладзі́мір Дзмі́трыевіч Шыбе́ка''' (нар. 1984 ці 1985, [[Орша]], [[Віцебская вобласць]])&nbsp;— [[Беларусь|беларускі]] дзяржаўны дзеяч. Кіраўнік адміністрацыі [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскага раёна горада Мінска]] з 18 чэрвеня 2024 года. == Біяграфія == Нарадзіўся ў горадзе [[Орша]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. У дзяцінстве марыў стаць кіроўцам аўтобуса, аднак пасля заканчэння дзевяці класаў школы за кампанію з сябрам паступіў у [[Смальянскі дзяржаўны аграрны каледж]]<ref name="mn_2025">{{cite web|url=https://minsknews.by/chtoby-sdelat-mir-luchshe-glava-zavodskogo-vladimir-shibeko-o-detstve-karere-i-rybalke/|title=«Чтобы сделать мир лучше». Глава Заводского Владимир Шибеко — о детстве, карьере и рыбалке|publisher=Минск-Новости|date=30 студзеня 2025|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. Пазней скончыў [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускую дзяржаўную сельскагаспадарчую акадэмію]], [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт]] і [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]<ref name="mn_2023">{{cite web|url=https://minsknews.by/komitet-ekonomiki-mingorispolkoma-vozglavil-vladimir-shibeko/|title=Комитет экономики Мингорисполкома возглавил Владимир Шибеко|publisher=Минск-Новости|date=10 лістапада 2023|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. Працоўны шлях пачаў на пасадзе эканаміста на адным з сельскагаспадарчых прадпрыемстваў [[Клічаўскі раён|Клічаўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. З 2010 па 2014 год працаваў намеснікам старшыні [[Клічаўскі раённы выканаўчы камітэт|Клічаўскага раённага выканаўчага камітэта]]. У далейшым займаў кіруючыя пасады на шэрагу гандлёвых і вытворчых прадпрыемстваў<ref name="mn_2024">{{cite web|url=https://minsknews.by/vladimir-kuharev-predstavil-novogo-glavu-administraczii-zavodskogo-rajona/|title=Владимир Кухарев представил нового главу администрации Заводского района|publisher=Минск-Новости|date=18 чэрвеня 2024|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. З 2021 па 2023 год працаваў на пасадзе першага намесніка кіраўніка [[Адміністрацыя Заводскага раёна г. Мінска|адміністрацыі Заводскага раёна Мінска]]. 10 лістапада 2023 года быў прызначаны старшынёй камітэта эканомікі [[Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт|Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта]]<ref name="mn_2023"/>. 18 чэрвеня 2024 года старшыня Мінгарвыканкама [[Уладзімір Яўгенавіч Кухараў|Уладзімір Кухараў]] прадставіў Уладзіміра Шыбеку ў якасці новага кіраўніка адміністрацыі Заводскага раёна сталіцы. На гэтай пасадзе ён змяніў [[Сяргей Міхайлавіч Масляк|Сяргея Масляка]], які перайшоў на пасаду [[Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь|міністра прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя]]<ref name="mn_2024"/>. На пасадзе кіраўніка раённай адміністрацыі Уладзімір Шыбека ажыццяўляе агульнае кіраўніцтва яе дзейнасцю і нясе персанальную адказнасць за працу з кіруючымі кадрамі, а таксама іх рэзервам. У яго непасрэдную кампетэнцыю ўваходзіць шырокае кола пытанняў: фарміраванне і выкананне каштарысу расходаў адміністрацыі, забеспячэнне захавання законнасці і аховы грамадскага парадку, арганізацыя тэрытарыяльнай абароны, развіццё міжнародных сувязей, а таксама кантроль за захаваннем законнасці ў сферы абароны дзяржаўных сакрэтаў<ref name="zav">{{cite web|url=https://zav.minsk.gov.by/upravlenie-rajonom/rukovodstvo-rajonom/glava-administratsii|title=Шибеко Владимир Дмитриевич. Глава администрации|publisher=Администрация Заводского района г. Минска|date=|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. == Асабістае жыццё == Жанаты, выхоўвае дачку<ref name="mn_2025"/>. У вольны час захапляецца адпачынкам на прыродзе, рыбалкай і зборам грыбоў<ref name="mn_2025"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шыбека Уладзімір Дзмітрыевіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Оршы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДЭУ]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі адміністрацый раёнаў Мінска]] kfxji89n30w5wneicv66r3g0g89xbym 5148254 5148249 2026-05-29T10:16:24Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5148254 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шыбека}} {{Дзяржаўны дзеяч}} '''Уладзі́мір Дзмі́трыевіч Шыбе́ка''' (нар. 1984 ці 1985, [[Орша]], [[Віцебская вобласць]])&nbsp;— [[Беларусь|беларускі]] дзяржаўны дзеяч. Кіраўнік адміністрацыі [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскага раёна горада Мінска]] з 18 чэрвеня 2024 года. == Біяграфія == Нарадзіўся ў горадзе [[Орша]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. У дзяцінстве марыў стаць кіроўцам аўтобуса, аднак пасля заканчэння дзевяці класаў школы за кампанію з сябрам паступіў у [[Смальянскі дзяржаўны аграрны каледж]]<ref name="mn_2025">{{cite web|url=https://minsknews.by/chtoby-sdelat-mir-luchshe-glava-zavodskogo-vladimir-shibeko-o-detstve-karere-i-rybalke/|title=«Чтобы сделать мир лучше». Глава Заводского Владимир Шибеко — о детстве, карьере и рыбалке|publisher=Минск-Новости|date=30 студзеня 2025|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. Пазней скончыў [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускую дзяржаўную сельскагаспадарчую акадэмію]], [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт]] і [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]<ref name="mn_2023">{{cite web|url=https://minsknews.by/komitet-ekonomiki-mingorispolkoma-vozglavil-vladimir-shibeko/|title=Комитет экономики Мингорисполкома возглавил Владимир Шибеко|publisher=Минск-Новости|date=10 лістапада 2023|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. Працоўны шлях пачаў на пасадзе эканаміста на адным з сельскагаспадарчых прадпрыемстваў [[Клічаўскі раён|Клічаўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. З 2010 па 2014 год працаваў намеснікам старшыні [[Клічаўскі раённы выканаўчы камітэт|Клічаўскага раённага выканаўчага камітэта]]. У далейшым займаў кіруючыя пасады на шэрагу гандлёвых і вытворчых прадпрыемстваў<ref name="mn_2024">{{cite web|url=https://minsknews.by/vladimir-kuharev-predstavil-novogo-glavu-administraczii-zavodskogo-rajona/|title=Владимир Кухарев представил нового главу администрации Заводского района|publisher=Минск-Новости|date=18 чэрвеня 2024|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. З 2021 па 2023 год працаваў на пасадзе першага намесніка кіраўніка [[Адміністрацыя Заводскага раёна г. Мінска|адміністрацыі Заводскага раёна Мінска]]. 10 лістапада 2023 года быў прызначаны старшынёй камітэта эканомікі [[Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт|Мінскага гарадскога выканаўчага камітэта]]<ref name="mn_2023"/>. 18 чэрвеня 2024 года старшыня Мінгарвыканкама [[Уладзімір Яўгенавіч Кухараў|Уладзімір Кухараў]] прадставіў Уладзіміра Шыбеку ў якасці новага кіраўніка адміністрацыі Заводскага раёна сталіцы. На гэтай пасадзе ён змяніў [[Сяргей Міхайлавіч Масляк|Сяргея Масляка]], які перайшоў на пасаду [[Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь|міністра прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя]]<ref name="mn_2024"/>. На пасадзе кіраўніка раённай адміністрацыі Уладзімір Шыбека ажыццяўляе агульнае кіраўніцтва яе дзейнасцю і нясе персанальную адказнасць за працу з кіруючымі кадрамі, а таксама іх рэзервам. У яго непасрэдную кампетэнцыю ўваходзіць шырокае кола пытанняў: фарміраванне і выкананне каштарысу расходаў адміністрацыі, забеспячэнне захавання законнасці і аховы грамадскага парадку, арганізацыя тэрытарыяльнай абароны, развіццё міжнародных сувязей, а таксама кантроль за захаваннем законнасці ў сферы абароны дзяржаўных сакрэтаў<ref name="zav">{{cite web|url=https://zav.minsk.gov.by/upravlenie-rajonom/rukovodstvo-rajonom/glava-administratsii|title=Шибеко Владимир Дмитриевич. Глава администрации|publisher=Администрация Заводского района г. Минска|date=|lang=ru|accessdate=29 мая 2026}}</ref>. == Асабістае жыццё == Жанаты, выхоўвае дачку<ref name="mn_2025"/>. У вольны час захапляецца адпачынкам на прыродзе, рыбалкай і зборам грыбоў<ref name="mn_2025"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шыбека Уладзімір Дзмітрыевіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Оршы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі БДЭУ]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Акадэміі кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]] [[Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі адміністрацый раёнаў Мінска]] o98drkwdr0uptmaaiehqbyscrjknup1 0 808688 5148251 2026-05-29T10:11:55Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Цёзкі2|Шыбека}} '''Уладзімір Шыбека''': <onlyinclude> * [[Уладзімір Дзмітрыевіч Шыбека]] (нар. 1984 ці 1985) — беларускі дзяржаўны дзеяч, кіраўнік адміністрацыі Заводскага раёна Мінска. * [[Уладзімір Шыбека (футбаліст)|Уладзімір Шыбека]] (нар. 1986) — беларускі футбаліст. <...» 5148251 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Шыбека}} '''Уладзімір Шыбека''': <onlyinclude> * [[Уладзімір Дзмітрыевіч Шыбека]] (нар. 1984 ці 1985) — беларускі дзяржаўны дзеяч, кіраўнік адміністрацыі Заводскага раёна Мінска. * [[Уладзімір Шыбека (футбаліст)|Уладзімір Шыбека]] (нар. 1986) — беларускі футбаліст. </onlyinclude> {{Неадназначнасць|цёзкі}} k4ivqajv64g20duif613ikq9qjupao1 0 808689 5148253 2026-05-29T10:16:00Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Адміністрацыя Заводскага раёна г. Мінска#Кіраўнікі]] 5148253 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Адміністрацыя Заводскага раёна г. Мінска#Кіраўнікі]] fpfv3hs8iwiowh2w7skolzldayggfov 0 808690 5148255 2026-05-29T10:17:34Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:uk:Special:Redirect/revision/44193698|Ян Ґружевський]]» 5148255 wikitext text/x-wiki   '''Ян Гружэўскі''' ({{Lang-pl|Jan Grużewski}}; [[1578]], [[Нягневічы]], [[Новагародскае ваяводства|Наваградскае ваяводства]] — [[12 жніўня]] [[1646]], [[Варшава]] ) — царкоўны дзеяч, тэолаг, [[святар]][[Езуіты|-езуіт]], рэктар Віленскай езуіцкай акадэміі ў 1618–1625 і 1642–1645 гадах. == Біяграфія == Бацькамі Гружэўскага былі Мікалай Гружэўскі і Райна Фурсаўна. Бацька Гружэўскага быў католікам, звязаным з дваром [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка|Мікалая Радзівіла «Сіроткі»]]. Дзякуючы гэтым сувязям Гружэўскі ўступіў у Таварыства Ісуса ў Рызе (1597). Пасля вучобы ў езуіцкіх калегіумах у Дэрпце (1597), Браунсберге (1598-1600) і Вільні ён паехаў вывучаць тэалогію ў Рым, дзе быў пасвечаны ў святары. У 1605 г. у Рыме на ўшанаванні кардынала Сцыпіёне Кафарэлі-Баргезе (Scipione Caffarelli-Borghese) Ян Гружэўскі публічна прачытаў па-літоўску вершы з 2-й часткі 4-га верша 11-га раздзела Кнігі Ісаі: «Ён уразіць сваіх і прынясе смерць бязбожным». Па вяртанні з Рыму атрымаў ступень доктара тэалогіі (1609). Быў прафесарам філасофіі ў [[Пултуск|Пултуску]] (1609–1611 і 1612–1613) і [[Бранева|Браневе]] (1613–1614), маральнай тэалогіі ў [[Нясвіжскі езуіцкі калегіум|Нясвіжы]] (1611–1612) і схаластычнай тэалогіі ў Вільні (1615–1616). У Вільні ён быў дарадцам уніяцкага мітрапаліта [[Іосіф Вельямін Руцкі|Іосіфа Вельяміна Руцкага]] і віленскага архімандрыта [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]] па пытаннях рэарганізацыі уніяцкага манаства, шмат спрычыніўся да адраджэння базыльянскага кляштара ў Вільні. У 1618-1625 гадах&nbsp;— рэктар Віленскай езуіцкай акадэміі. Але з-за пачатку эпідэміі ў Вільні ў 1624 годзе мусіў распусціць акадэмію, сам з некалькімі братамі-езуітамі застаўся ў горадзе, заснаваў шпіталь для хворых па-за горадам. Зімою 1626 года эпідэмія была прыціхла, заняткі былі адноўлены для 720 вучняў, але чарговае вяртанне эпідэміі вымусіла зноў спыніць навучанне. Перабраўся ў Варшаву, дзе стаў прапаведнікам караля Жыгімонта ІІІ Вазы (1626—30), прэпазітам дома прафесаў у Варшаве (1628—31). У 1631 годзе вярнуўся ў Вільню, дзе заняў пазіцыю прафесара тэалогіі і падканцлера Акадэміі. Прарэктар Дома прафесій у Вільні (1641–1642) і рэктар Акадэміі ў другі раз (1641–1643), падчас гэтага кіравання арганізаваў новую езуіцкую пляцоўку ў Коўне. У 1644 годзе з дапамогай фундацыі Казіміра Льва Сапегі адкрыў юрыдычны факультэт у Віленскай акадэміі (''Schola Sapiehana''). З 1643 стаў правінцыялам Літоўскай езуіцкай правінцыі, смерць генерала ордэна Муцыё Вітэлескі ў 1645 годзе вымусіла склікаць VIII кангрэгацыю Літоўскай езуіцкай правінцыі ў Пінску, якой кіраваў На мяжы 1645/1646 гадоў удзельнічаў у Генеральнай кангрэгацыі Таварыства Ісуса ў Рыме для выбараў новага генерала, вярнуўся з Рыму хворым і памёр у Варшаве. Аўтар двух тэалагічных трактатаў "''Ultima et maxima hominis mutatio... de honestate... prudentia et temperantia...''" (1641) i "''Ultima et maxima hominis mutatio... de fortitudine, de iustitia et de modo consequendi virtutes morales...''" (1644) Захаваліся яго рукапісныя лекцыі па тэалогіі. Як тэолаг, ён пашырыў сваю працу далёка за межы духоўных пытанняў, ахопліваючы маральныя і юрыдычныя пытанні. Каменціраваў арыстоцелеўскую этыку з пункту гледжання тэалагічнай дагматыкі, прытрымліваючыся сярэднявечных аўтараў, асабліва Аўгусціна Гіпонскага і Тамаша Аквінскага. [[Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэктары Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Постаці Нясвіжа]] [[Катэгорыя:Постаці Бранева]] [[Катэгорыя:Езуіты Беларусі]] [[Катэгорыя:Езуіты Польшчы]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1646 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 12 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1578 годзе]] 8o3w0ijov8vgpyeef3qc7npsi3cnag9 5148257 5148255 2026-05-29T10:18:44Z Aliaksei Lastouski 75892 5148257 wikitext text/x-wiki {{Асоба}}  '''Ян Гружэўскі''' ({{Lang-pl|Jan Grużewski}}; [[1578]], [[Нягневічы]], [[Новагародскае ваяводства|Наваградскае ваяводства]] — [[12 жніўня]] [[1646]], [[Варшава]] ) — царкоўны дзеяч, тэолаг, [[святар]][[Езуіты|-езуіт]], рэктар Віленскай езуіцкай акадэміі ў 1618–1625 і 1642–1645 гадах. == Біяграфія == Бацькамі Гружэўскага былі Мікалай Гружэўскі і Райна Фурсаўна. Бацька Гружэўскага быў католікам, звязаным з дваром [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка|Мікалая Радзівіла «Сіроткі»]]. Дзякуючы гэтым сувязям Гружэўскі ўступіў у Таварыства Ісуса ў Рызе (1597). Пасля вучобы ў езуіцкіх калегіумах у Дэрпце (1597), Браунсберге (1598-1600) і Вільні ён паехаў вывучаць тэалогію ў Рым, дзе быў пасвечаны ў святары. У 1605 г. у Рыме на ўшанаванні кардынала Сцыпіёне Кафарэлі-Баргезе (Scipione Caffarelli-Borghese) Ян Гружэўскі публічна прачытаў па-літоўску вершы з 2-й часткі 4-га верша 11-га раздзела Кнігі Ісаі: «Ён уразіць сваіх і прынясе смерць бязбожным». Па вяртанні з Рыму атрымаў ступень доктара тэалогіі (1609). Быў прафесарам філасофіі ў [[Пултуск|Пултуску]] (1609–1611 і 1612–1613) і [[Бранева|Браневе]] (1613–1614), маральнай тэалогіі ў [[Нясвіжскі езуіцкі калегіум|Нясвіжы]] (1611–1612) і схаластычнай тэалогіі ў Вільні (1615–1616). У Вільні ён быў дарадцам уніяцкага мітрапаліта [[Іосіф Вельямін Руцкі|Іосіфа Вельяміна Руцкага]] і віленскага архімандрыта [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]] па пытаннях рэарганізацыі уніяцкага манаства, шмат спрычыніўся да адраджэння базыльянскага кляштара ў Вільні. У 1618-1625 гадах&nbsp;— рэктар Віленскай езуіцкай акадэміі. Але з-за пачатку эпідэміі ў Вільні ў 1624 годзе мусіў распусціць акадэмію, сам з некалькімі братамі-езуітамі застаўся ў горадзе, заснаваў шпіталь для хворых па-за горадам. Зімою 1626 года эпідэмія была прыціхла, заняткі былі адноўлены для 720 вучняў, але чарговае вяртанне эпідэміі вымусіла зноў спыніць навучанне. Перабраўся ў Варшаву, дзе стаў прапаведнікам караля Жыгімонта ІІІ Вазы (1626—30), прэпазітам дома прафесаў у Варшаве (1628—31). У 1631 годзе вярнуўся ў Вільню, дзе заняў пазіцыю прафесара тэалогіі і падканцлера Акадэміі. Прарэктар Дома прафесій у Вільні (1641–1642) і рэктар Акадэміі ў другі раз (1641–1643), падчас гэтага кіравання арганізаваў новую езуіцкую пляцоўку ў Коўне. У 1644 годзе з дапамогай фундацыі Казіміра Льва Сапегі адкрыў юрыдычны факультэт у Віленскай акадэміі (''Schola Sapiehana''). З 1643 стаў правінцыялам Літоўскай езуіцкай правінцыі, смерць генерала ордэна Муцыё Вітэлескі ў 1645 годзе вымусіла склікаць VIII кангрэгацыю Літоўскай езуіцкай правінцыі ў Пінску, якой кіраваў На мяжы 1645/1646 гадоў удзельнічаў у Генеральнай кангрэгацыі Таварыства Ісуса ў Рыме для выбараў новага генерала, вярнуўся з Рыму хворым і памёр у Варшаве. Аўтар двух тэалагічных трактатаў "''Ultima et maxima hominis mutatio... de honestate... prudentia et temperantia...''" (1641) i "''Ultima et maxima hominis mutatio... de fortitudine, de iustitia et de modo consequendi virtutes morales...''" (1644) Захаваліся яго рукапісныя лекцыі па тэалогіі. Як тэолаг, ён пашырыў сваю працу далёка за межы духоўных пытанняў, ахопліваючы маральныя і юрыдычныя пытанні. Каменціраваў арыстоцелеўскую этыку з пункту гледжання тэалагічнай дагматыкі, прытрымліваючыся сярэднявечных аўтараў, асабліва Аўгусціна Гіпонскага і Тамаша Аквінскага. [[Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэктары Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Постаці Нясвіжа]] [[Катэгорыя:Постаці Бранева]] [[Катэгорыя:Езуіты Беларусі]] [[Катэгорыя:Езуіты Польшчы]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1646 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 12 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1578 годзе]] 78tbpyploqb61sgiptglkbmj4hczevp 5148271 5148257 2026-05-29T10:37:03Z Aliaksei Lastouski 75892 5148271 wikitext text/x-wiki {{Асоба | род дзейнасці = рэктар Віленскай езуіцкай акадэміі, [[тэолаг]] }}'''Ян Гружэўскі''' ({{Lang-pl|Jan Grużewski}}; [[1578]], [[Нягневічы]], [[Новагародскае ваяводства|Наваградскае ваяводства]] — [[12 жніўня]] [[1646]], [[Варшава]] ) — царкоўны дзеяч, тэолаг, [[святар]][[Езуіты|-езуіт]], рэктар Віленскай езуіцкай акадэміі ў 1618–1625 і 1642–1645 гадах.<ref>{{Cite web|url=https://www.vkl.by/articles/755?imageoff=1|title=Гружэўскі Ян|author=Пазднякоў Валерый|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае"}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/173962|title=Гружэўскі Ян - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-05-29}}</ref> == Біяграфія == Бацькамі Гружэўскага былі Мікалай Гружэўскі і Райна Фурсаўна. Бацька Гружэўскага быў католікам, звязаным з дваром [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка|Мікалая Радзівіла «Сіроткі»]]. Дзякуючы гэтым сувязям Гружэўскі ўступіў у [[Езуіты|Таварыства Ісуса]] ў [[Рыга|Рызе]] (1597). Пасля вучобы ў езуіцкіх калегіумах у [[Дэрпт|Дэрпце]] (1597), [[Браўнсбергскі езуіцкі калегіум|Браунсберге]] (1598-1600) і [[Віленскі езуіцкі калегіум|Вільні]] ён паехаў вывучаць тэалогію ў [[Рым]], дзе быў пасвечаны ў святары.<ref name=":0">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/43794868/%D0%94%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%99_Natione_Lituanus_Russorum_%D0%BA_%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8E%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%B8%D0%B5%D0%B7%D1%83%D0%B8%D1%82%D0%B0_%D0%AF%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_1578_1646_|аўтар=Jonas Drungilas|загаловак=Друнгилас Й. Natione Lituanus Russorum: к вопросу об этнокультурной идентичности ректора Вильнюсского университета иезуита Яна Гружевского (1578–1646)|год=2020-01-01|выданне=Религия и русь, XV–XVIII вв.}}</ref> У 1605 г. у Рыме на ўшанаванні кардынала Сцыпіёне Кафарэлі-Баргезе (Scipione Caffarelli-Borghese) Ян Гружэўскі публічна прачытаў па-літоўску вершы з 2-й часткі 4-га верша 11-га раздзела Кнігі Ісаі: «''Ён уразіць сваіх і прынясе смерць бязбожным''».<ref name=":0" /> Па вяртанні з Рыму атрымаў ступень доктара тэалогіі (1609). Быў прафесарам філасофіі ў [[Пултуск|Пултуску]] (1609–1611 і 1612–1613) і [[Бранева|Браневе]] (1613–1614), маральнай тэалогіі ў [[Нясвіжскі езуіцкі калегіум|Нясвіжы]] (1611–1612) і схаластычнай тэалогіі ў Вільні (1615–1616). У Вільні ён быў дарадцам уніяцкага мітрапаліта [[Іосіф Вельямін Руцкі|Іосіфа Вельяміна Руцкага]] і віленскага архімандрыта [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]] па пытаннях рэарганізацыі уніяцкага манаства, шмат спрычыніўся да адраджэння [[Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр (Вільня)|базыльянскага кляштара ў Вільні]]. У 1618-1625 гадах — рэктар Віленскай езуіцкай акадэміі. Падчас рэктарства Гружэўскага ў 1619 годзе адбылася бойка паміж студэнтамі Акадэміі і студэнтамі лютэранскай школы.<ref>Piechnik Ludwik. [https://dn710000.ca.archive.org/0/items/piechnik-dzieje-akademii-wilenskiej-t.-2-1983/Piechnik%2C%20Dzieje%20Akademii%20Wilenskiej%2C%20t.2%2C%201983.pdf Rozkwit Akademii Wileńskiej w latach 1600—1655]. Rzym, 1983. S. 26-28.</ref> З-за пачатку эпідэміі ў Вільні ў 1624 годзе мусіў распусціць акадэмію, сам з некалькімі братамі-езуітамі застаўся ў горадзе, заснаваў шпіталь для хворых па-за горадам. Зімою 1626 года эпідэмія была прыціхла, заняткі былі адноўлены для 720 вучняў, але чарговае вяртанне эпідэміі вымусіла зноў спыніць навучанне. Перабраўся ў Варшаву, дзе стаў прапаведнікам караля Жыгімонта ІІІ Вазы (1626—30), прэпазітам дома прафесаў у Варшаве (1628—31). У 1631 годзе вярнуўся ў Вільню, дзе заняў пазіцыю прафесара тэалогіі і падканцлера Акадэміі. Прарэктар Дома прафесій у Вільні (1641–1642) і рэктар Акадэміі ў другі раз (1641–1643), падчас гэтага кіравання арганізаваў новую езуіцкую пляцоўку ў Коўне. У 1644 годзе з дапамогай фундацыі Казіміра Льва Сапегі адкрыў юрыдычны факультэт у Віленскай акадэміі (''Schola Sapiehana''). З 1643 стаў правінцыялам Літоўскай езуіцкай правінцыі, смерць генерала ордэна Муцыё Вітэлескі ў 1645 годзе вымусіла склікаць VIII кангрэгацыю Літоўскай езуіцкай правінцыі ў Пінску, якой кіраваў На мяжы 1645/1646 гадоў удзельнічаў у Генеральнай кангрэгацыі Таварыства Ісуса ў Рыме для выбараў новага генерала, вярнуўся з Рыму хворым і памёр у Варшаве. == Тэалагічныя погляды == Аўтар тэалагічных трактатаў: –. [Tractatus theologici]. 1. Tractatus Primus De Poenitentia. 2. Tractatus De CenC suris. 3. Tractatus De Censura Excommunicationis. 4. Tractatus De Sacramento Matrimonii. VUB, F3-2107, 1611. –. Ultima et maxima hominis mutatio. Sive de mystica cum Deo unione, eaque admi rabili, et de duplici dispositione ad eandem, tribus libris explicanda. Vilnae: typis Academicis Societatis Iesu, 1641. –. Ultima et maxima hominis mutatio sive de mystica eaque admirabili illius, cum Deo unione, et de duplici dispositione ad eandem, tribus libris explicanda. Vilnae: typis Academicis Societatis Iesu, 1644. Як тэолаг, ён пашырыў сваю працу далёка за межы духоўных пытанняў, ахопліваючы маральныя і юрыдычныя пытанні. Каменціраваў арыстоцелеўскую этыку з пункту гледжання тэалагічнай дагматыкі, прытрымліваючыся сярэднявечных аўтараў, асабліва Аўгусціна Гіпонскага і Тамаша Аквінскага.<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/145850824/Ihar_Bortnik_Steffen_Huber_eds_Leksykon_wsp%C3%B3lnych_filozof%C3%B3w|аўтар=Steffen Huber|загаловак=Ihar Bortnik, Steffen Huber (eds.). Leksykon wspólnych filozofów|год=2025-01-01|выданне=Ihar Bortnik, Steffen Huber (eds.). Leksykon wspólnych filozofów}}</ref> == Спасылкі == [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэктары Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Постаці Нясвіжа]] [[Катэгорыя:Постаці Бранева]] [[Катэгорыя:Езуіты Беларусі]] [[Катэгорыя:Езуіты Польшчы]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1646 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 12 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1578 годзе]] <references /> [[Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Тэолагі XVII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Тэолагі]] 2g7d4fnic0s63b5xwzod7rvoaieyhpx 5148272 5148271 2026-05-29T10:40:06Z Aliaksei Lastouski 75892 5148272 wikitext text/x-wiki {{Асоба | род дзейнасці = рэктар Віленскай езуіцкай акадэміі, [[тэолаг]] }}'''Ян Гружэўскі''' ({{Lang-pl|Jan Grużewski}}; [[1578]], [[Нягневічы]], [[Новагародскае ваяводства|Наваградскае ваяводства]] — [[12 жніўня]] [[1646]], [[Варшава]] ) — царкоўны дзеяч, тэолаг, [[святар]][[Езуіты|-езуіт]], рэктар Віленскай езуіцкай акадэміі ў 1618–1625 і 1642–1645 гадах.<ref>{{Cite web|url=https://www.vkl.by/articles/755?imageoff=1|title=Гружэўскі Ян|author=Пазднякоў Валерый|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае"}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bis.nlb.by/by/documents/173962|title=Гружэўскі Ян - Беларусь у асобах i падзеях|website=bis.nlb.by|access-date=2026-05-29}}</ref> == Біяграфія == Бацькамі Гружэўскага былі Мікалай Гружэўскі і Райна Фурсаўна. Бацька Гружэўскага быў католікам, звязаным з дваром [[Мікалай Крыштаф Радзівіл Сіротка|Мікалая Радзівіла «Сіроткі»]]. Дзякуючы гэтым сувязям Гружэўскі ўступіў у [[Езуіты|Таварыства Ісуса]] ў [[Рыга|Рызе]] (1597). Пасля вучобы ў езуіцкіх калегіумах у [[Дэрпт|Дэрпце]] (1597), [[Браўнсбергскі езуіцкі калегіум|Браунсберге]] (1598-1600) і [[Віленскі езуіцкі калегіум|Вільні]] ён паехаў вывучаць тэалогію ў [[Рым]], дзе быў пасвечаны ў святары.<ref name=":0">{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/43794868/%D0%94%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%99_Natione_Lituanus_Russorum_%D0%BA_%D0%B2%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1_%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B0_%D0%92%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8E%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%B8%D0%B5%D0%B7%D1%83%D0%B8%D1%82%D0%B0_%D0%AF%D0%BD%D0%B0_%D0%93%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_1578_1646_|аўтар=Jonas Drungilas|загаловак=Друнгилас Й. Natione Lituanus Russorum: к вопросу об этнокультурной идентичности ректора Вильнюсского университета иезуита Яна Гружевского (1578–1646)|год=2020-01-01|выданне=Религия и русь, XV–XVIII вв.}}</ref> У 1605 г. у Рыме на ўшанаванні кардынала Сцыпіёне Кафарэлі-Баргезе (Scipione Caffarelli-Borghese) Ян Гружэўскі публічна прачытаў па-літоўску вершы з 2-й часткі 4-га верша 11-га раздзела Кнігі Ісаі: «''Ён уразіць сваіх і прынясе смерць бязбожным''».<ref name=":0" /> Па вяртанні з Рыму атрымаў ступень доктара тэалогіі (1609). Быў прафесарам філасофіі ў [[Пултуск|Пултуску]] (1609–1611 і 1612–1613) і [[Бранева|Браневе]] (1613–1614), маральнай тэалогіі ў [[Нясвіжскі езуіцкі калегіум|Нясвіжы]] (1611–1612) і схаластычнай тэалогіі ў Вільні (1615–1616). У Вільні ён быў дарадцам уніяцкага мітрапаліта [[Іосіф Вельямін Руцкі|Іосіфа Вельяміна Руцкага]] і віленскага архімандрыта [[Іасафат Кунцэвіч|Іасафата Кунцэвіча]] па пытаннях рэарганізацыі уніяцкага манаства, шмат спрычыніўся да адраджэння [[Царква Святой Тройцы і базыльянскі манастыр (Вільня)|базыльянскага кляштара ў Вільні]]. У 1618-1625 гадах — рэктар Віленскай езуіцкай акадэміі. Падчас рэктарства Гружэўскага ў 1619 годзе адбылася бойка паміж студэнтамі Акадэміі і студэнтамі лютэранскай школы.<ref>Piechnik Ludwik. [https://dn710000.ca.archive.org/0/items/piechnik-dzieje-akademii-wilenskiej-t.-2-1983/Piechnik%2C%20Dzieje%20Akademii%20Wilenskiej%2C%20t.2%2C%201983.pdf Rozkwit Akademii Wileńskiej w latach 1600—1655]. Rzym, 1983. S. 26-28.</ref> З-за пачатку эпідэміі ў Вільні ў 1624 годзе мусіў распусціць акадэмію, сам з некалькімі братамі-езуітамі застаўся ў горадзе, заснаваў шпіталь для хворых па-за горадам. Зімою 1626 года эпідэмія была прыціхла, заняткі былі адноўлены для 720 вучняў, але чарговае вяртанне эпідэміі вымусіла зноў спыніць навучанне. Перабраўся ў Варшаву, дзе стаў прапаведнікам караля [[Жыгімонт ІІІ Ваза|Жыгімонта ІІІ Вазы]] (1626—30), прэпазітам дома прафесаў у Варшаве (1628—31). У 1631 годзе вярнуўся ў Вільню, дзе заняў пазіцыю прафесара тэалогіі і падканцлера Акадэміі. Прарэктар Дома прафесаў у Вільні (1641–1642) і рэктар Акадэміі ў другі раз (1641–1643), падчас гэтага кіравання арганізаваў новую езуіцкую пляцоўку ў Коўне. У 1644 годзе з дапамогай фундацыі [[Казімір Леў Сапега|Казіміра Льва Сапегі]] адкрыў юрыдычны факультэт у Віленскай акадэміі (''Schola Sapiehana''). З 1643 стаў правінцыялам Літоўскай езуіцкай правінцыі, смерць генерала ордэна [[Муцыё Вітэллескі]] ў 1645 годзе вымусіла Гружэўскага склікаць VIII кангрэгацыю Літоўскай езуіцкай правінцыі ў [[Пінск|Пінску]]. На мяжы 1645/1646 гадоў удзельнічаў у Генеральнай кангрэгацыі Таварыства Ісуса ў Рыме для выбараў новага генерала, вярнуўся з Рыму хворым і памёр у Варшаве. == Тэалагічныя погляды == Аўтар тэалагічных трактатаў: –. ''[Tractatus theologici].'' ''1. Tractatus Primus De Poenitentia. 2. Tractatus De CenC suris. 3. Tractatus De Censura Excommunicationis. 4. Tractatus De Sacramento Matrimonii''. VUB, F3-2107, 1611. –. ''Ultima et maxima hominis mutatio. Sive de mystica cum Deo unione, eaque admi rabili, et de duplici dispositione ad eandem, tribus libris explicanda''. Vilnae: typis Academicis Societatis Iesu, 1641. –. ''Ultima et maxima hominis mutatio sive de mystica eaque admirabili illius, cum Deo unione, et de duplici dispositione ad eandem, tribus libris explicanda''. Vilnae: typis Academicis Societatis Iesu, 1644. Як тэолаг, ён пашырыў сваю працу далёка за межы духоўных пытанняў, ахопліваючы маральныя і юрыдычныя пытанні. Каменціраваў арыстоцелеўскую этыку з пункту гледжання тэалагічнай дагматыкі, прытрымліваючыся сярэднявечных аўтараў, асабліва [[Аўгусцін Гіпонскі|Аўгусціна Гіпонскага]] і [[Фама Аквінскі|Фамы Аквінскага]].<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.academia.edu/145850824/Ihar_Bortnik_Steffen_Huber_eds_Leksykon_wsp%C3%B3lnych_filozof%C3%B3w|аўтар=Steffen Huber|загаловак=Ihar Bortnik, Steffen Huber (eds.). Leksykon wspólnych filozofów|год=2025-01-01|выданне=Ihar Bortnik, Steffen Huber (eds.). Leksykon wspólnych filozofów}}</ref> == Спасылкі == [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэктары Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Постаці Нясвіжа]] [[Катэгорыя:Постаці Бранева]] [[Катэгорыя:Езуіты Беларусі]] [[Катэгорыя:Езуіты Польшчы]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1646 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі 12 жніўня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1578 годзе]] <references /> [[Катэгорыя:Памерлі ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Тэолагі XVII стагоддзя]] [[Катэгорыя:Тэолагі]] h502seb5xgu9a8t1o6fxnypy26matcl 0 808691 5148258 2026-05-29T10:19:05Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Шыбека]] 5148258 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шыбека]] bhbp2ycvevv5xtz8chzi3ox0hb65min 0 808692 5148259 2026-05-29T10:19:21Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Уладзімір Дзмітрыевіч Шыбека]] 5148259 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Уладзімір Дзмітрыевіч Шыбека]] 5wi7hvpey3hzj6ydnsfjilap5o4w07x 0 808693 5148260 2026-05-29T10:19:29Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Уладзімір Дзмітрыевіч Шыбека]] 5148260 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Уладзімір Дзмітрыевіч Шыбека]] 5wi7hvpey3hzj6ydnsfjilap5o4w07x 0 808694 5148264 2026-05-29T10:21:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Прапаганда ў Беларусі]] 5148264 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[прапаганда ў Беларусі]] ftkh44rki2kyey9rhebniae6lly6hb4 0 808695 5148282 2026-05-29T11:10:14Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Узброены канфлікт |канфлікт = Грамадзянская вайна ў Афганістане |выява = Переход Красной армии через р. Душанбинка.jpg |загаловак = Пераход чырвонаармейцаў праз раку Душанбінка. |дата = красавік — май 1929 |месца = [[Афганістан]] |пр...» 5148282 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Грамадзянская вайна ў Афганістане |выява = Переход Красной армии через р. Душанбинка.jpg |загаловак = Пераход чырвонаармейцаў праз раку Душанбінка. |дата = красавік — май 1929 |месца = [[Афганістан]] |прычына = звяржэнне Аманулы-хана і дзейнасць басмачоў |вынік = Атрад РККА ўсталяваў кантроль над правінцыяй Балх, але вымушаны быў вярнуцца ў СССР пасля ўцёкаў Аманулы-хана за мяжу |праціўнік1 = [[File:Flag of the Soviet Union (1924–1955).svg|22px]] [[СССР]]<br>'''пры падтрымцы:'''<br>[[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] Прыхільнікі Аманула-хана ------ [[File:Flag of Afghanistan (1929–1931).svg|22px]] [[Каралеўства Афганістан]] |праціўнік2 = [[File:Flag of Afghanistan (1929).svg|22px]] [[Каралеўства Афганістан|Эмірат Афганістан]]<br>[[File:Flag of Turkestan.svg|22px]] [[Басмацтва|Басмачы]]<br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} |камандзір1 = [[File:Red Army flag (Fictitious).svg|22px]] [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Віталь Маркавіч Прымакоў|Віталь Прымакоў (Рагіб-бей)]]<br>[[File:Red Army flag (Fictitious).svg|22px]] [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Аляксандр Іванавіч Чарапанаў|Аляксандр Чарапанаў (Алі Авзаль-хан)]] |камандзір2 = [[File:Flag of Afghanistan (1929).svg|22px]] [[Хабібула Калакані]]<br>[[File:Flag of Turkestan.svg|22px]] [[Ібрагім-бек]]<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Лоўрэнс Аравійскі]] |страты1 = 120 чал. забітых і параненых |страты2 = каля 8 тыс. чал. забітых |сілы1 = 2500 чал. |сілы2 = невядома }} '''Афганскі паход Чырвонай арміі 1929 года''' — ваенная аперацыя [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] на тэрыторыі Афганістана. == Перадгісторыя == [[Каралеўства Афганістан|Афганістан]] быў адной з першых краін, якія ўсталявалі дыпламатычныя адносіны з [[Савецкая Расія|Савецкай Расіяй]]. У прыватнасці, [[балшавікі]] аказвалі дапамогу афганцам у [[Трэцяя англа-афганская вайна|вайне з брытанцамі 1919 года]]. У 1921 годзе Кабул і Масква падпісалі [[Савецка-афганскі дагавор (1921)|дагавор аб дружбе]]. Тым часам савецкую [[Сярэдняя Азія|Сярэднюю Азію]] захліснуў антысавецкі рух, вядомы як [[басмацтва]]. Паўстанцкія атрады базаваліся ў [[Іран]]е і паўночных раёнах Афганістана. У другой палове 20-х гадоў савецкі ўрад пачаў жорсткі палітычны ціск на Кабул па выправаджэнні басмацкіх сіл з яго тэрыторыі. У выніку прынятых мер дружалюбна настроены да Савецкай Расіі Аманула-хан стаў усяляк супрацьдзейнічаць паўстанцам, перакрываць іх каналы дапамогі ад брытанскіх спецслужб. У канцы 1928 года ў Афганістане пачалася [[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1928—1929)|грамадзянская вайна]]. На чале апазіцыі стаяў [[Хабібула Калакані]], падтрыманы брытанцамі і басмачамі. Аманула вымушаны быў бегчы ў горныя раёны, а адразу пасля гэтага пачалося ўварванне рэарганізаваных і пераўзброеных басмачоў з тэрыторыі Афганістана ў савецкія рэспублікі Сярэдняй Азіі. == Савецкі кантынгент== У сакавіку 1929 года [[Іосіф Сталін]] праводзіць строга канфідэнцыйную сустрэчу з міністрам замежных спраў Афганістана Сідзік-ханам. Было прынята рашэнне тэрмінова сфармаваць спецатрад з камуністаў і камсамольцаў для адпраўкі ў Афганістан. Удзельнікаў паходу асабіста адбіраў намеснік камандуючага Сярэднеазіяцкай ваеннай акругай [[Маркіян Якаўлевіч Германовіч|Маркіян Германовіч]]. Склад атрада быў наступным: дзве тысячы коннікаў, апранутых у афганскую ваенную форму, 4 горныя гарматы, 12 станковых і 12 ручных кулямётаў, магутная радыёстанцыя. Камандаваў кантынгента [[Віталь Маркавіч Прымакоў|Віталь Прымакоў]], які называўся «турэцкім афіцэрам Рагіб-беем». Раней, з 1927 года, ён займаў пасаду савецкага ваеннага аташэ ў Афганістане. == Правядзенне аперацыі == 15 красавіка 1929 года савецкія войскі пераправіліся праз памежную раку [[Амудар’я]] ў раёне таджыкскага горада [[Тэрмез]]. Атрад Прымакова раптам атакаваў пры падтрымцы авіяцыі пагранпост Пата-Кісар, а пасля рушыў на [[Мазары-Шарыф]], бой за які ішоў цэлы дзень. Па выніку, савецкія сілы ўзялі горад. Поспех вызначыла ўмелае кіраванне кулямётным агнём. Гарнізон суседняй крэпасці Дэйдады і мясцовае апалчэнне распачалі спробу выбіць інтэрвентаў. Да ночы афганскія камандзіры, пасля шэрагу правальный атак і вялікай колькасці страт, прыпынілі штурм. Замест гэтага Мазары-Шарыф аблажыліі: перакрылі арыкі, пазбавіўшы вады савецкі полк і саюзны афганскі батальён. На дапамогу атраду Прымакова, прарваўшы мяжу, выйшаў другі атрад з 400 чырвонаармейцаў у афганскай форме пры 6 гарматах і 8 кулямётах пад камандаваннем «Зелім-хана» ([[Іван Яфімавіч Пятроў|Івана Пятрова]]). Афганская памежная застава, якая спрабавала спыніць атрад, была разбіта агнём артылерыі і кулямётаў пры падтрымцы бомба-штурмавых удараў авіяцыі. Пасля хуткага маршу да Мазары-Шарыфа і бою атрад Прымакова быў дэблакаваны. Неўзабаве савецкія войскі бяруць крэпасць Дэйдады. Савецкі атрад некалькімі калонамі накіраваўся на поўдзень. Адна з калон неўзабаве ўступіла ў бой з басмачамі [[Ібрагім-бек|Ібрагім-бека]] і афганскіх мяцежнікаў. У ходзе сутыкнення савецкія сілы разграмілі праціўніка. Атрад Прымакова бярэ адзін за адным важныя гарады Балх і Ташкурган, але яго адклікаюць у [[Маскву|Маскву]], куды ён быў перакінуты спецавіярэйсамм. Камандаванне атрадам прыняў «Алі Авзаль-хан» — [[Аляксандр Іванавіч Чарапанаў|Аляксандр Чарапанаў]]. Раптам Аманула-хан, які да гэтага быў настроены вельмі рашуча, адмаўляецца ад працягу барацьбы, забірае дзяржаўныя сродкі, якія былі ў яго руках, і назаўжды з’язджае на захад. Савецкая ваенная прысутнасць у Афганістане аказвалася цяпер без усялякіх дыпламатычных абгрунтаванняў і ў гэтым выпадку СССР быў бы абвешчаны агрэсарам. Таму атрад атрымаў загад вяртацца на радзіму. == Страты == Паводле савецкіх ацэнак, у ходзе аперацыі з боку Чырвонай арміі каля 120 чалавек забіты і паранены. У праціўніка — больш за 8 тысяч забітымі. == Наступствы== Хоць Аманула-хан не вярнуўся да ўлады, але падчас баявых дзеянняў былі разгромленыя базы басмачоў у Паўночным Афганістане. Звыш 300 салдат і афіцэраў з прыкладна 2500 атрымалі вышэйшую ўзнагароду СССР у тыя гады – [[ордэн Чырвонага Сцяга]]. У канцы чэрвеня 1930 года савецкія войскі, часткі зводнай кавалерыйскай брыгады зноў з’явіліся ў Афганістане па ўзгадненні з афганскімі ўладамі [[Афганскі паход Чырвонай арміі (1930)|для барацьбы з басмачамі]]. == Крыніцы == * [https://vkimo.com/%D0%BA%D0%B0%D0%BA-%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8-%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%B2-%D0%B0%D1%84%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5-%D0%B2-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5-2/ Как наши воевали в Афганистане в конце 20-х годов] [[Катэгорыя:Канфлікты 1929 года]][[Катэгорыя:Войны СССР]][[Катэгорыя:Войны Афганістана]][[Катэгорыя:Красавік 1929 года]][[Катэгорыя:Май 1929 года]] rewyfrx0kwhwy2w3z5wo42fqgoqpoi1 5148283 5148282 2026-05-29T11:10:53Z DBatura 73587 5148283 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Афганскі паход Чырвонай арміі (1929) |частка=[[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1928—1929)]] |выява = Переход Красной армии через р. Душанбинка.jpg |загаловак = Пераход чырвонаармейцаў праз раку Душанбінка. |дата = красавік — май 1929 |месца = [[Афганістан]] |прычына = звяржэнне Аманулы-хана і дзейнасць басмачоў |вынік = Атрад РККА ўсталяваў кантроль над правінцыяй Балх, але вымушаны быў вярнуцца ў СССР пасля ўцёкаў Аманулы-хана за мяжу |праціўнік1 = [[File:Flag of the Soviet Union (1924–1955).svg|22px]] [[СССР]]<br>'''пры падтрымцы:'''<br>[[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] Прыхільнікі Аманула-хана ------ [[File:Flag of Afghanistan (1929–1931).svg|22px]] [[Каралеўства Афганістан]] |праціўнік2 = [[File:Flag of Afghanistan (1929).svg|22px]] [[Каралеўства Афганістан|Эмірат Афганістан]]<br>[[File:Flag of Turkestan.svg|22px]] [[Басмацтва|Басмачы]]<br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} |камандзір1 = [[File:Red Army flag (Fictitious).svg|22px]] [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Віталь Маркавіч Прымакоў|Віталь Прымакоў (Рагіб-бей)]]<br>[[File:Red Army flag (Fictitious).svg|22px]] [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Аляксандр Іванавіч Чарапанаў|Аляксандр Чарапанаў (Алі Авзаль-хан)]] |камандзір2 = [[File:Flag of Afghanistan (1929).svg|22px]] [[Хабібула Калакані]]<br>[[File:Flag of Turkestan.svg|22px]] [[Ібрагім-бек]]<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Лоўрэнс Аравійскі]] |страты1 = 120 чал. забітых і параненых |страты2 = каля 8 тыс. чал. забітых |сілы1 = 2500 чал. |сілы2 = невядома }} '''Афганскі паход Чырвонай арміі 1929 года''' — ваенная аперацыя [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] на тэрыторыі Афганістана. == Перадгісторыя == [[Каралеўства Афганістан|Афганістан]] быў адной з першых краін, якія ўсталявалі дыпламатычныя адносіны з [[Савецкая Расія|Савецкай Расіяй]]. У прыватнасці, [[балшавікі]] аказвалі дапамогу афганцам у [[Трэцяя англа-афганская вайна|вайне з брытанцамі 1919 года]]. У 1921 годзе Кабул і Масква падпісалі [[Савецка-афганскі дагавор (1921)|дагавор аб дружбе]]. Тым часам савецкую [[Сярэдняя Азія|Сярэднюю Азію]] захліснуў антысавецкі рух, вядомы як [[басмацтва]]. Паўстанцкія атрады базаваліся ў [[Іран]]е і паўночных раёнах Афганістана. У другой палове 20-х гадоў савецкі ўрад пачаў жорсткі палітычны ціск на Кабул па выправаджэнні басмацкіх сіл з яго тэрыторыі. У выніку прынятых мер дружалюбна настроены да Савецкай Расіі Аманула-хан стаў усяляк супрацьдзейнічаць паўстанцам, перакрываць іх каналы дапамогі ад брытанскіх спецслужб. У канцы 1928 года ў Афганістане пачалася [[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1928—1929)|грамадзянская вайна]]. На чале апазіцыі стаяў [[Хабібула Калакані]], падтрыманы брытанцамі і басмачамі. Аманула вымушаны быў бегчы ў горныя раёны, а адразу пасля гэтага пачалося ўварванне рэарганізаваных і пераўзброеных басмачоў з тэрыторыі Афганістана ў савецкія рэспублікі Сярэдняй Азіі. == Савецкі кантынгент== У сакавіку 1929 года [[Іосіф Сталін]] праводзіць строга канфідэнцыйную сустрэчу з міністрам замежных спраў Афганістана Сідзік-ханам. Было прынята рашэнне тэрмінова сфармаваць спецатрад з камуністаў і камсамольцаў для адпраўкі ў Афганістан. Удзельнікаў паходу асабіста адбіраў намеснік камандуючага Сярэднеазіяцкай ваеннай акругай [[Маркіян Якаўлевіч Германовіч|Маркіян Германовіч]]. Склад атрада быў наступным: дзве тысячы коннікаў, апранутых у афганскую ваенную форму, 4 горныя гарматы, 12 станковых і 12 ручных кулямётаў, магутная радыёстанцыя. Камандаваў кантынгента [[Віталь Маркавіч Прымакоў|Віталь Прымакоў]], які называўся «турэцкім афіцэрам Рагіб-беем». Раней, з 1927 года, ён займаў пасаду савецкага ваеннага аташэ ў Афганістане. == Правядзенне аперацыі == 15 красавіка 1929 года савецкія войскі пераправіліся праз памежную раку [[Амудар’я]] ў раёне таджыкскага горада [[Тэрмез]]. Атрад Прымакова раптам атакаваў пры падтрымцы авіяцыі пагранпост Пата-Кісар, а пасля рушыў на [[Мазары-Шарыф]], бой за які ішоў цэлы дзень. Па выніку, савецкія сілы ўзялі горад. Поспех вызначыла ўмелае кіраванне кулямётным агнём. Гарнізон суседняй крэпасці Дэйдады і мясцовае апалчэнне распачалі спробу выбіць інтэрвентаў. Да ночы афганскія камандзіры, пасля шэрагу правальный атак і вялікай колькасці страт, прыпынілі штурм. Замест гэтага Мазары-Шарыф аблажыліі: перакрылі арыкі, пазбавіўшы вады савецкі полк і саюзны афганскі батальён. На дапамогу атраду Прымакова, прарваўшы мяжу, выйшаў другі атрад з 400 чырвонаармейцаў у афганскай форме пры 6 гарматах і 8 кулямётах пад камандаваннем «Зелім-хана» ([[Іван Яфімавіч Пятроў|Івана Пятрова]]). Афганская памежная застава, якая спрабавала спыніць атрад, была разбіта агнём артылерыі і кулямётаў пры падтрымцы бомба-штурмавых удараў авіяцыі. Пасля хуткага маршу да Мазары-Шарыфа і бою атрад Прымакова быў дэблакаваны. Неўзабаве савецкія войскі бяруць крэпасць Дэйдады. Савецкі атрад некалькімі калонамі накіраваўся на поўдзень. Адна з калон неўзабаве ўступіла ў бой з басмачамі [[Ібрагім-бек|Ібрагім-бека]] і афганскіх мяцежнікаў. У ходзе сутыкнення савецкія сілы разграмілі праціўніка. Атрад Прымакова бярэ адзін за адным важныя гарады Балх і Ташкурган, але яго адклікаюць у [[Маскву|Маскву]], куды ён быў перакінуты спецавіярэйсамм. Камандаванне атрадам прыняў «Алі Авзаль-хан» — [[Аляксандр Іванавіч Чарапанаў|Аляксандр Чарапанаў]]. Раптам Аманула-хан, які да гэтага быў настроены вельмі рашуча, адмаўляецца ад працягу барацьбы, забірае дзяржаўныя сродкі, якія былі ў яго руках, і назаўжды з’язджае на захад. Савецкая ваенная прысутнасць у Афганістане аказвалася цяпер без усялякіх дыпламатычных абгрунтаванняў і ў гэтым выпадку СССР быў бы абвешчаны агрэсарам. Таму атрад атрымаў загад вяртацца на радзіму. == Страты == Паводле савецкіх ацэнак, у ходзе аперацыі з боку Чырвонай арміі каля 120 чалавек забіты і паранены. У праціўніка — больш за 8 тысяч забітымі. == Наступствы== Хоць Аманула-хан не вярнуўся да ўлады, але падчас баявых дзеянняў былі разгромленыя базы басмачоў у Паўночным Афганістане. Звыш 300 салдат і афіцэраў з прыкладна 2500 атрымалі вышэйшую ўзнагароду СССР у тыя гады – [[ордэн Чырвонага Сцяга]]. У канцы чэрвеня 1930 года савецкія войскі, часткі зводнай кавалерыйскай брыгады зноў з’явіліся ў Афганістане па ўзгадненні з афганскімі ўладамі [[Афганскі паход Чырвонай арміі (1930)|для барацьбы з басмачамі]]. == Крыніцы == * [https://vkimo.com/%D0%BA%D0%B0%D0%BA-%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8-%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%B2-%D0%B0%D1%84%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5-%D0%B2-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5-2/ Как наши воевали в Афганистане в конце 20-х годов] [[Катэгорыя:Канфлікты 1929 года]][[Катэгорыя:Войны СССР]][[Катэгорыя:Войны Афганістана]][[Катэгорыя:Красавік 1929 года]][[Катэгорыя:Май 1929 года]] qb10uffy9g6fc0z9qsjlw9rszhraywa 5148284 5148283 2026-05-29T11:11:11Z DBatura 73587 /* Перадгісторыя */ 5148284 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Афганскі паход Чырвонай арміі (1929) |частка=[[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1928—1929)]] |выява = Переход Красной армии через р. Душанбинка.jpg |загаловак = Пераход чырвонаармейцаў праз раку Душанбінка. |дата = красавік — май 1929 |месца = [[Афганістан]] |прычына = звяржэнне Аманулы-хана і дзейнасць басмачоў |вынік = Атрад РККА ўсталяваў кантроль над правінцыяй Балх, але вымушаны быў вярнуцца ў СССР пасля ўцёкаў Аманулы-хана за мяжу |праціўнік1 = [[File:Flag of the Soviet Union (1924–1955).svg|22px]] [[СССР]]<br>'''пры падтрымцы:'''<br>[[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] Прыхільнікі Аманула-хана ------ [[File:Flag of Afghanistan (1929–1931).svg|22px]] [[Каралеўства Афганістан]] |праціўнік2 = [[File:Flag of Afghanistan (1929).svg|22px]] [[Каралеўства Афганістан|Эмірат Афганістан]]<br>[[File:Flag of Turkestan.svg|22px]] [[Басмацтва|Басмачы]]<br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} |камандзір1 = [[File:Red Army flag (Fictitious).svg|22px]] [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Віталь Маркавіч Прымакоў|Віталь Прымакоў (Рагіб-бей)]]<br>[[File:Red Army flag (Fictitious).svg|22px]] [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Аляксандр Іванавіч Чарапанаў|Аляксандр Чарапанаў (Алі Авзаль-хан)]] |камандзір2 = [[File:Flag of Afghanistan (1929).svg|22px]] [[Хабібула Калакані]]<br>[[File:Flag of Turkestan.svg|22px]] [[Ібрагім-бек]]<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Лоўрэнс Аравійскі]] |страты1 = 120 чал. забітых і параненых |страты2 = каля 8 тыс. чал. забітых |сілы1 = 2500 чал. |сілы2 = невядома }} '''Афганскі паход Чырвонай арміі 1929 года''' — ваенная аперацыя [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] на тэрыторыі Афганістана. == Перадгісторыя == [[Каралеўства Афганістан|Афганістан]] быў адной з першых краін, якія ўсталявалі дыпламатычныя адносіны з [[Савецкая Расія|Савецкай Расіяй]]. У прыватнасці, [[бальшавікі]] аказвалі дапамогу афганцам у [[Трэцяя англа-афганская вайна|вайне з брытанцамі 1919 года]]. У 1921 годзе Кабул і Масква падпісалі [[Савецка-афганскі дагавор (1921)|дагавор аб дружбе]]. Тым часам савецкую [[Сярэдняя Азія|Сярэднюю Азію]] захліснуў антысавецкі рух, вядомы як [[басмацтва]]. Паўстанцкія атрады базаваліся ў [[Іран]]е і паўночных раёнах Афганістана. У другой палове 20-х гадоў савецкі ўрад пачаў жорсткі палітычны ціск на Кабул па выправаджэнні басмацкіх сіл з яго тэрыторыі. У выніку прынятых мер дружалюбна настроены да Савецкай Расіі Аманула-хан стаў усяляк супрацьдзейнічаць паўстанцам, перакрываць іх каналы дапамогі ад брытанскіх спецслужб. У канцы 1928 года ў Афганістане пачалася [[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1928—1929)|грамадзянская вайна]]. На чале апазіцыі стаяў [[Хабібула Калакані]], падтрыманы брытанцамі і басмачамі. Аманула вымушаны быў бегчы ў горныя раёны, а адразу пасля гэтага пачалося ўварванне рэарганізаваных і пераўзброеных басмачоў з тэрыторыі Афганістана ў савецкія рэспублікі Сярэдняй Азіі. == Савецкі кантынгент== У сакавіку 1929 года [[Іосіф Сталін]] праводзіць строга канфідэнцыйную сустрэчу з міністрам замежных спраў Афганістана Сідзік-ханам. Было прынята рашэнне тэрмінова сфармаваць спецатрад з камуністаў і камсамольцаў для адпраўкі ў Афганістан. Удзельнікаў паходу асабіста адбіраў намеснік камандуючага Сярэднеазіяцкай ваеннай акругай [[Маркіян Якаўлевіч Германовіч|Маркіян Германовіч]]. Склад атрада быў наступным: дзве тысячы коннікаў, апранутых у афганскую ваенную форму, 4 горныя гарматы, 12 станковых і 12 ручных кулямётаў, магутная радыёстанцыя. Камандаваў кантынгента [[Віталь Маркавіч Прымакоў|Віталь Прымакоў]], які называўся «турэцкім афіцэрам Рагіб-беем». Раней, з 1927 года, ён займаў пасаду савецкага ваеннага аташэ ў Афганістане. == Правядзенне аперацыі == 15 красавіка 1929 года савецкія войскі пераправіліся праз памежную раку [[Амудар’я]] ў раёне таджыкскага горада [[Тэрмез]]. Атрад Прымакова раптам атакаваў пры падтрымцы авіяцыі пагранпост Пата-Кісар, а пасля рушыў на [[Мазары-Шарыф]], бой за які ішоў цэлы дзень. Па выніку, савецкія сілы ўзялі горад. Поспех вызначыла ўмелае кіраванне кулямётным агнём. Гарнізон суседняй крэпасці Дэйдады і мясцовае апалчэнне распачалі спробу выбіць інтэрвентаў. Да ночы афганскія камандзіры, пасля шэрагу правальный атак і вялікай колькасці страт, прыпынілі штурм. Замест гэтага Мазары-Шарыф аблажыліі: перакрылі арыкі, пазбавіўшы вады савецкі полк і саюзны афганскі батальён. На дапамогу атраду Прымакова, прарваўшы мяжу, выйшаў другі атрад з 400 чырвонаармейцаў у афганскай форме пры 6 гарматах і 8 кулямётах пад камандаваннем «Зелім-хана» ([[Іван Яфімавіч Пятроў|Івана Пятрова]]). Афганская памежная застава, якая спрабавала спыніць атрад, была разбіта агнём артылерыі і кулямётаў пры падтрымцы бомба-штурмавых удараў авіяцыі. Пасля хуткага маршу да Мазары-Шарыфа і бою атрад Прымакова быў дэблакаваны. Неўзабаве савецкія войскі бяруць крэпасць Дэйдады. Савецкі атрад некалькімі калонамі накіраваўся на поўдзень. Адна з калон неўзабаве ўступіла ў бой з басмачамі [[Ібрагім-бек|Ібрагім-бека]] і афганскіх мяцежнікаў. У ходзе сутыкнення савецкія сілы разграмілі праціўніка. Атрад Прымакова бярэ адзін за адным важныя гарады Балх і Ташкурган, але яго адклікаюць у [[Маскву|Маскву]], куды ён быў перакінуты спецавіярэйсамм. Камандаванне атрадам прыняў «Алі Авзаль-хан» — [[Аляксандр Іванавіч Чарапанаў|Аляксандр Чарапанаў]]. Раптам Аманула-хан, які да гэтага быў настроены вельмі рашуча, адмаўляецца ад працягу барацьбы, забірае дзяржаўныя сродкі, якія былі ў яго руках, і назаўжды з’язджае на захад. Савецкая ваенная прысутнасць у Афганістане аказвалася цяпер без усялякіх дыпламатычных абгрунтаванняў і ў гэтым выпадку СССР быў бы абвешчаны агрэсарам. Таму атрад атрымаў загад вяртацца на радзіму. == Страты == Паводле савецкіх ацэнак, у ходзе аперацыі з боку Чырвонай арміі каля 120 чалавек забіты і паранены. У праціўніка — больш за 8 тысяч забітымі. == Наступствы== Хоць Аманула-хан не вярнуўся да ўлады, але падчас баявых дзеянняў былі разгромленыя базы басмачоў у Паўночным Афганістане. Звыш 300 салдат і афіцэраў з прыкладна 2500 атрымалі вышэйшую ўзнагароду СССР у тыя гады – [[ордэн Чырвонага Сцяга]]. У канцы чэрвеня 1930 года савецкія войскі, часткі зводнай кавалерыйскай брыгады зноў з’явіліся ў Афганістане па ўзгадненні з афганскімі ўладамі [[Афганскі паход Чырвонай арміі (1930)|для барацьбы з басмачамі]]. == Крыніцы == * [https://vkimo.com/%D0%BA%D0%B0%D0%BA-%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8-%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%B2-%D0%B0%D1%84%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5-%D0%B2-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5-2/ Как наши воевали в Афганистане в конце 20-х годов] [[Катэгорыя:Канфлікты 1929 года]][[Катэгорыя:Войны СССР]][[Катэгорыя:Войны Афганістана]][[Катэгорыя:Красавік 1929 года]][[Катэгорыя:Май 1929 года]] 9v6auwpkdr562piu6y0hb7fahn26co3 5148285 5148284 2026-05-29T11:13:27Z DBatura 73587 5148285 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Афганскі паход Чырвонай арміі (1929) |частка=[[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1928—1929)]] |выява = Переход Красной армии через р. Душанбинка.jpg |загаловак = Пераход чырвонаармейцаў праз раку Душанбінка. |дата = красавік — май 1929 |месца = [[Афганістан]] |прычына = звяржэнне Аманулы-хана і дзейнасць басмачоў |вынік = Атрад РККА ўсталяваў кантроль над правінцыяй Балх, але вымушаны быў вярнуцца ў СССР пасля ўцёкаў Аманулы-хана за мяжу |праціўнік1 = [[File:Flag of the Soviet Union (1924–1955).svg|22px]] [[СССР]]<br>'''пры падтрымцы:'''<br>[[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] Прыхільнікі Аманула-хана |праціўнік2 = [[File:Flag of Afghanistan (1929).svg|22px]] [[Каралеўства Афганістан|Эмірат Афганістан]]<br>[[File:Flag of Turkestan.svg|22px]] [[Басмацтва|Басмачы]]<br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} |камандзір1 = [[File:Red Army flag (Fictitious).svg|22px]] [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Віталь Маркавіч Прымакоў|Віталь Прымакоў (Рагіб-бей)]]<br>[[File:Red Army flag (Fictitious).svg|22px]] [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Аляксандр Іванавіч Чарапанаў|Аляксандр Чарапанаў (Алі Авзаль-хан)]] |камандзір2 = [[File:Flag of Afghanistan (1929).svg|22px]] [[Хабібула Калакані]]<br>[[File:Flag of Turkestan.svg|22px]] [[Ібрагім-бек]]<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Лоўрэнс Аравійскі]] |страты1 = 120 чал. забітых і параненых |страты2 = каля 8 тыс. чал. забітых |сілы1 = 2500 чал. |сілы2 = невядома }} '''Афганскі паход Чырвонай арміі 1929 года''' — ваенная аперацыя [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] на тэрыторыі Афганістана. == Перадгісторыя == [[Каралеўства Афганістан|Афганістан]] быў адной з першых краін, якія ўсталявалі дыпламатычныя адносіны з [[Савецкая Расія|Савецкай Расіяй]]. У прыватнасці, [[бальшавікі]] аказвалі дапамогу афганцам у [[Трэцяя англа-афганская вайна|вайне з брытанцамі 1919 года]]. У 1921 годзе Кабул і Масква падпісалі [[Савецка-афганскі дагавор (1921)|дагавор аб дружбе]]. Тым часам савецкую [[Сярэдняя Азія|Сярэднюю Азію]] захліснуў антысавецкі рух, вядомы як [[басмацтва]]. Паўстанцкія атрады базаваліся ў [[Іран]]е і паўночных раёнах Афганістана. У другой палове 20-х гадоў савецкі ўрад пачаў жорсткі палітычны ціск на Кабул па выправаджэнні басмацкіх сіл з яго тэрыторыі. У выніку прынятых мер дружалюбна настроены да Савецкай Расіі Аманула-хан стаў усяляк супрацьдзейнічаць паўстанцам, перакрываць іх каналы дапамогі ад брытанскіх спецслужб. У канцы 1928 года ў Афганістане пачалася [[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1928—1929)|грамадзянская вайна]]. На чале апазіцыі стаяў [[Хабібула Калакані]], падтрыманы брытанцамі і басмачамі. Аманула вымушаны быў бегчы ў горныя раёны, а адразу пасля гэтага пачалося ўварванне рэарганізаваных і пераўзброеных басмачоў з тэрыторыі Афганістана ў савецкія рэспублікі Сярэдняй Азіі. == Савецкі кантынгент== У сакавіку 1929 года [[Іосіф Сталін]] праводзіць строга канфідэнцыйную сустрэчу з міністрам замежных спраў Афганістана Сідзік-ханам. Было прынята рашэнне тэрмінова сфармаваць спецатрад з камуністаў і камсамольцаў для адпраўкі ў Афганістан. Удзельнікаў паходу асабіста адбіраў намеснік камандуючага Сярэднеазіяцкай ваеннай акругай [[Маркіян Якаўлевіч Германовіч|Маркіян Германовіч]]. Склад атрада быў наступным: дзве тысячы коннікаў, апранутых у афганскую ваенную форму, 4 горныя гарматы, 12 станковых і 12 ручных кулямётаў, магутная радыёстанцыя. Камандаваў кантынгента [[Віталь Маркавіч Прымакоў|Віталь Прымакоў]], які называўся «турэцкім афіцэрам Рагіб-беем». Раней, з 1927 года, ён займаў пасаду савецкага ваеннага аташэ ў Афганістане. == Правядзенне аперацыі == 15 красавіка 1929 года савецкія войскі пераправіліся праз памежную раку [[Амудар’я]] ў раёне таджыкскага горада [[Тэрмез]]. Атрад Прымакова раптам атакаваў пры падтрымцы авіяцыі пагранпост Пата-Кісар, а пасля рушыў на [[Мазары-Шарыф]], бой за які ішоў цэлы дзень. Па выніку, савецкія сілы ўзялі горад. Поспех вызначыла ўмелае кіраванне кулямётным агнём. Гарнізон суседняй крэпасці Дэйдады і мясцовае апалчэнне распачалі спробу выбіць інтэрвентаў. Да ночы афганскія камандзіры, пасля шэрагу правальный атак і вялікай колькасці страт, прыпынілі штурм. Замест гэтага Мазары-Шарыф аблажыліі: перакрылі арыкі, пазбавіўшы вады савецкі полк і саюзны афганскі батальён. На дапамогу атраду Прымакова, прарваўшы мяжу, выйшаў другі атрад з 400 чырвонаармейцаў у афганскай форме пры 6 гарматах і 8 кулямётах пад камандаваннем «Зелім-хана» ([[Іван Яфімавіч Пятроў|Івана Пятрова]]). Афганская памежная застава, якая спрабавала спыніць атрад, была разбіта агнём артылерыі і кулямётаў пры падтрымцы бомба-штурмавых удараў авіяцыі. Пасля хуткага маршу да Мазары-Шарыфа і бою атрад Прымакова быў дэблакаваны. Неўзабаве савецкія войскі бяруць крэпасць Дэйдады. Савецкі атрад некалькімі калонамі накіраваўся на поўдзень. Адна з калон неўзабаве ўступіла ў бой з басмачамі [[Ібрагім-бек|Ібрагім-бека]] і афганскіх мяцежнікаў. У ходзе сутыкнення савецкія сілы разграмілі праціўніка. Атрад Прымакова бярэ адзін за адным важныя гарады Балх і Ташкурган, але яго адклікаюць у [[Маскву|Маскву]], куды ён быў перакінуты спецавіярэйсамм. Камандаванне атрадам прыняў «Алі Авзаль-хан» — [[Аляксандр Іванавіч Чарапанаў|Аляксандр Чарапанаў]]. Раптам Аманула-хан, які да гэтага быў настроены вельмі рашуча, адмаўляецца ад працягу барацьбы, забірае дзяржаўныя сродкі, якія былі ў яго руках, і назаўжды з’язджае на захад. Савецкая ваенная прысутнасць у Афганістане аказвалася цяпер без усялякіх дыпламатычных абгрунтаванняў і ў гэтым выпадку СССР быў бы абвешчаны агрэсарам. Таму атрад атрымаў загад вяртацца на радзіму. == Страты == Паводле савецкіх ацэнак, у ходзе аперацыі з боку Чырвонай арміі каля 120 чалавек забіты і паранены. У праціўніка — больш за 8 тысяч забітымі. == Наступствы== Хоць Аманула-хан не вярнуўся да ўлады, але падчас баявых дзеянняў былі разгромленыя базы басмачоў у Паўночным Афганістане. Звыш 300 салдат і афіцэраў з прыкладна 2500 атрымалі вышэйшую ўзнагароду СССР у тыя гады – [[ордэн Чырвонага Сцяга]]. У канцы чэрвеня 1930 года савецкія войскі, часткі зводнай кавалерыйскай брыгады зноў з’явіліся ў Афганістане па ўзгадненні з афганскімі ўладамі [[Афганскі паход Чырвонай арміі (1930)|для барацьбы з басмачамі]]. == Крыніцы == * [https://vkimo.com/%D0%BA%D0%B0%D0%BA-%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8-%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%B2-%D0%B0%D1%84%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5-%D0%B2-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5-2/ Как наши воевали в Афганистане в конце 20-х годов] [[Катэгорыя:Канфлікты 1929 года]][[Катэгорыя:Войны СССР]][[Катэгорыя:Войны Афганістана]][[Катэгорыя:Красавік 1929 года]][[Катэгорыя:Май 1929 года]] gqwbkrqyd1haztpxk97771gjb2jdjft 5148288 5148285 2026-05-29T11:16:04Z DBatura 73587 /* Правядзенне аперацыі */ 5148288 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Афганскі паход Чырвонай арміі (1929) |частка=[[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1928—1929)]] |выява = Переход Красной армии через р. Душанбинка.jpg |загаловак = Пераход чырвонаармейцаў праз раку Душанбінка. |дата = красавік — май 1929 |месца = [[Афганістан]] |прычына = звяржэнне Аманулы-хана і дзейнасць басмачоў |вынік = Атрад РККА ўсталяваў кантроль над правінцыяй Балх, але вымушаны быў вярнуцца ў СССР пасля ўцёкаў Аманулы-хана за мяжу |праціўнік1 = [[File:Flag of the Soviet Union (1924–1955).svg|22px]] [[СССР]]<br>'''пры падтрымцы:'''<br>[[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] Прыхільнікі Аманула-хана |праціўнік2 = [[File:Flag of Afghanistan (1929).svg|22px]] [[Каралеўства Афганістан|Эмірат Афганістан]]<br>[[File:Flag of Turkestan.svg|22px]] [[Басмацтва|Басмачы]]<br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} |камандзір1 = [[File:Red Army flag (Fictitious).svg|22px]] [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Віталь Маркавіч Прымакоў|Віталь Прымакоў (Рагіб-бей)]]<br>[[File:Red Army flag (Fictitious).svg|22px]] [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Аляксандр Іванавіч Чарапанаў|Аляксандр Чарапанаў (Алі Авзаль-хан)]] |камандзір2 = [[File:Flag of Afghanistan (1929).svg|22px]] [[Хабібула Калакані]]<br>[[File:Flag of Turkestan.svg|22px]] [[Ібрагім-бек]]<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Лоўрэнс Аравійскі]] |страты1 = 120 чал. забітых і параненых |страты2 = каля 8 тыс. чал. забітых |сілы1 = 2500 чал. |сілы2 = невядома }} '''Афганскі паход Чырвонай арміі 1929 года''' — ваенная аперацыя [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] на тэрыторыі Афганістана. == Перадгісторыя == [[Каралеўства Афганістан|Афганістан]] быў адной з першых краін, якія ўсталявалі дыпламатычныя адносіны з [[Савецкая Расія|Савецкай Расіяй]]. У прыватнасці, [[бальшавікі]] аказвалі дапамогу афганцам у [[Трэцяя англа-афганская вайна|вайне з брытанцамі 1919 года]]. У 1921 годзе Кабул і Масква падпісалі [[Савецка-афганскі дагавор (1921)|дагавор аб дружбе]]. Тым часам савецкую [[Сярэдняя Азія|Сярэднюю Азію]] захліснуў антысавецкі рух, вядомы як [[басмацтва]]. Паўстанцкія атрады базаваліся ў [[Іран]]е і паўночных раёнах Афганістана. У другой палове 20-х гадоў савецкі ўрад пачаў жорсткі палітычны ціск на Кабул па выправаджэнні басмацкіх сіл з яго тэрыторыі. У выніку прынятых мер дружалюбна настроены да Савецкай Расіі Аманула-хан стаў усяляк супрацьдзейнічаць паўстанцам, перакрываць іх каналы дапамогі ад брытанскіх спецслужб. У канцы 1928 года ў Афганістане пачалася [[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1928—1929)|грамадзянская вайна]]. На чале апазіцыі стаяў [[Хабібула Калакані]], падтрыманы брытанцамі і басмачамі. Аманула вымушаны быў бегчы ў горныя раёны, а адразу пасля гэтага пачалося ўварванне рэарганізаваных і пераўзброеных басмачоў з тэрыторыі Афганістана ў савецкія рэспублікі Сярэдняй Азіі. == Савецкі кантынгент== У сакавіку 1929 года [[Іосіф Сталін]] праводзіць строга канфідэнцыйную сустрэчу з міністрам замежных спраў Афганістана Сідзік-ханам. Было прынята рашэнне тэрмінова сфармаваць спецатрад з камуністаў і камсамольцаў для адпраўкі ў Афганістан. Удзельнікаў паходу асабіста адбіраў намеснік камандуючага Сярэднеазіяцкай ваеннай акругай [[Маркіян Якаўлевіч Германовіч|Маркіян Германовіч]]. Склад атрада быў наступным: дзве тысячы коннікаў, апранутых у афганскую ваенную форму, 4 горныя гарматы, 12 станковых і 12 ручных кулямётаў, магутная радыёстанцыя. Камандаваў кантынгента [[Віталь Маркавіч Прымакоў|Віталь Прымакоў]], які называўся «турэцкім афіцэрам Рагіб-беем». Раней, з 1927 года, ён займаў пасаду савецкага ваеннага аташэ ў Афганістане. == Правядзенне аперацыі == 15 красавіка 1929 года савецкія войскі пераправіліся праз памежную раку [[Амудар’я]] ў раёне таджыкскага горада [[Тэрмез]]. Атрад Прымакова раптам атакаваў пры падтрымцы авіяцыі пагранпост Пата-Кісар, а пасля рушыў на [[Мазары-Шарыф]], бой за які ішоў цэлы дзень. Па выніку, савецкія сілы ўзялі горад. Поспех вызначыла ўмелае кіраванне кулямётным агнём. Гарнізон суседняй крэпасці Дэйдады і мясцовае апалчэнне распачалі спробу выбіць інтэрвентаў. Да ночы афганскія камандзіры, пасля шэрагу правальных атак і вялікай колькасці страт, прыпынілі штурм. Замест гэтага Мазары-Шарыф аблажыліі: перакрылі арыкі, пазбавіўшы вады савецкі полк і саюзны афганскі батальён. На дапамогу атраду Прымакова, прарваўшы мяжу, выйшаў другі атрад з 400 чырвонаармейцаў у афганскай форме пры 6 гарматах і 8 кулямётах пад камандаваннем «Зелім-хана» ([[Іван Яфімавіч Пятроў|Івана Пятрова]]). Афганская памежная застава, якая спрабавала спыніць атрад, была разбіта агнём артылерыі і кулямётаў пры падтрымцы бомба-штурмавых удараў авіяцыі. Пасля хуткага маршу да Мазары-Шарыфа і бою атрад Прымакова быў дэблакаваны. Неўзабаве савецкія войскі бяруць крэпасць Дэйдады. Савецкі атрад некалькімі калонамі накіраваўся на поўдзень. Адна з калон неўзабаве ўступіла ў бой з басмачамі [[Ібрагім-бек|Ібрагім-бека]] і афганскіх мяцежнікаў. У ходзе сутыкнення савецкія сілы разграмілі праціўніка. Атрад Прымакова бярэ адзін за адным важныя гарады Балх і Ташкурган, але яго адклікаюць у [[Маскву|Маскву]], куды ён быў перакінуты спецавіярэйсамм. Камандаванне атрадам прыняў «Алі Авзаль-хан» — [[Аляксандр Іванавіч Чарапанаў|Аляксандр Чарапанаў]]. Раптам Аманула-хан, які да гэтага быў настроены вельмі рашуча, адмаўляецца ад працягу барацьбы, забірае дзяржаўныя сродкі, якія былі ў яго руках, і назаўжды з’язджае на захад. Савецкая ваенная прысутнасць у Афганістане аказвалася цяпер без усялякіх дыпламатычных абгрунтаванняў і ў гэтым выпадку СССР быў бы абвешчаны агрэсарам. Таму атрад атрымаў загад вяртацца на радзіму. == Страты == Паводле савецкіх ацэнак, у ходзе аперацыі з боку Чырвонай арміі каля 120 чалавек забіты і паранены. У праціўніка — больш за 8 тысяч забітымі. == Наступствы== Хоць Аманула-хан не вярнуўся да ўлады, але падчас баявых дзеянняў былі разгромленыя базы басмачоў у Паўночным Афганістане. Звыш 300 салдат і афіцэраў з прыкладна 2500 атрымалі вышэйшую ўзнагароду СССР у тыя гады – [[ордэн Чырвонага Сцяга]]. У канцы чэрвеня 1930 года савецкія войскі, часткі зводнай кавалерыйскай брыгады зноў з’явіліся ў Афганістане па ўзгадненні з афганскімі ўладамі [[Афганскі паход Чырвонай арміі (1930)|для барацьбы з басмачамі]]. == Крыніцы == * [https://vkimo.com/%D0%BA%D0%B0%D0%BA-%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8-%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%B2-%D0%B0%D1%84%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5-%D0%B2-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5-2/ Как наши воевали в Афганистане в конце 20-х годов] [[Катэгорыя:Канфлікты 1929 года]][[Катэгорыя:Войны СССР]][[Катэгорыя:Войны Афганістана]][[Катэгорыя:Красавік 1929 года]][[Катэгорыя:Май 1929 года]] 1wt3ibhv38j3mfcuqe8653x2zbav6rc 5148289 5148288 2026-05-29T11:17:11Z DBatura 73587 /* Правядзенне аперацыі */ 5148289 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Афганскі паход Чырвонай арміі (1929) |частка=[[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1928—1929)]] |выява = Переход Красной армии через р. Душанбинка.jpg |загаловак = Пераход чырвонаармейцаў праз раку Душанбінка. |дата = красавік — май 1929 |месца = [[Афганістан]] |прычына = звяржэнне Аманулы-хана і дзейнасць басмачоў |вынік = Атрад РККА ўсталяваў кантроль над правінцыяй Балх, але вымушаны быў вярнуцца ў СССР пасля ўцёкаў Аманулы-хана за мяжу |праціўнік1 = [[File:Flag of the Soviet Union (1924–1955).svg|22px]] [[СССР]]<br>'''пры падтрымцы:'''<br>[[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] Прыхільнікі Аманула-хана |праціўнік2 = [[File:Flag of Afghanistan (1929).svg|22px]] [[Каралеўства Афганістан|Эмірат Афганістан]]<br>[[File:Flag of Turkestan.svg|22px]] [[Басмацтва|Басмачы]]<br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} |камандзір1 = [[File:Red Army flag (Fictitious).svg|22px]] [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Віталь Маркавіч Прымакоў|Віталь Прымакоў (Рагіб-бей)]]<br>[[File:Red Army flag (Fictitious).svg|22px]] [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Аляксандр Іванавіч Чарапанаў|Аляксандр Чарапанаў (Алі Авзаль-хан)]] |камандзір2 = [[File:Flag of Afghanistan (1929).svg|22px]] [[Хабібула Калакані]]<br>[[File:Flag of Turkestan.svg|22px]] [[Ібрагім-бек]]<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Лоўрэнс Аравійскі]] |страты1 = 120 чал. забітых і параненых |страты2 = каля 8 тыс. чал. забітых |сілы1 = 2500 чал. |сілы2 = невядома }} '''Афганскі паход Чырвонай арміі 1929 года''' — ваенная аперацыя [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] на тэрыторыі Афганістана. == Перадгісторыя == [[Каралеўства Афганістан|Афганістан]] быў адной з першых краін, якія ўсталявалі дыпламатычныя адносіны з [[Савецкая Расія|Савецкай Расіяй]]. У прыватнасці, [[бальшавікі]] аказвалі дапамогу афганцам у [[Трэцяя англа-афганская вайна|вайне з брытанцамі 1919 года]]. У 1921 годзе Кабул і Масква падпісалі [[Савецка-афганскі дагавор (1921)|дагавор аб дружбе]]. Тым часам савецкую [[Сярэдняя Азія|Сярэднюю Азію]] захліснуў антысавецкі рух, вядомы як [[басмацтва]]. Паўстанцкія атрады базаваліся ў [[Іран]]е і паўночных раёнах Афганістана. У другой палове 20-х гадоў савецкі ўрад пачаў жорсткі палітычны ціск на Кабул па выправаджэнні басмацкіх сіл з яго тэрыторыі. У выніку прынятых мер дружалюбна настроены да Савецкай Расіі Аманула-хан стаў усяляк супрацьдзейнічаць паўстанцам, перакрываць іх каналы дапамогі ад брытанскіх спецслужб. У канцы 1928 года ў Афганістане пачалася [[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1928—1929)|грамадзянская вайна]]. На чале апазіцыі стаяў [[Хабібула Калакані]], падтрыманы брытанцамі і басмачамі. Аманула вымушаны быў бегчы ў горныя раёны, а адразу пасля гэтага пачалося ўварванне рэарганізаваных і пераўзброеных басмачоў з тэрыторыі Афганістана ў савецкія рэспублікі Сярэдняй Азіі. == Савецкі кантынгент== У сакавіку 1929 года [[Іосіф Сталін]] праводзіць строга канфідэнцыйную сустрэчу з міністрам замежных спраў Афганістана Сідзік-ханам. Было прынята рашэнне тэрмінова сфармаваць спецатрад з камуністаў і камсамольцаў для адпраўкі ў Афганістан. Удзельнікаў паходу асабіста адбіраў намеснік камандуючага Сярэднеазіяцкай ваеннай акругай [[Маркіян Якаўлевіч Германовіч|Маркіян Германовіч]]. Склад атрада быў наступным: дзве тысячы коннікаў, апранутых у афганскую ваенную форму, 4 горныя гарматы, 12 станковых і 12 ручных кулямётаў, магутная радыёстанцыя. Камандаваў кантынгента [[Віталь Маркавіч Прымакоў|Віталь Прымакоў]], які называўся «турэцкім афіцэрам Рагіб-беем». Раней, з 1927 года, ён займаў пасаду савецкага ваеннага аташэ ў Афганістане. == Правядзенне аперацыі == 15 красавіка 1929 года савецкія войскі пераправіліся праз памежную раку [[Амудар’я]] ў раёне таджыкскага горада [[Тэрмез]]. Атрад Прымакова раптам атакаваў пры падтрымцы авіяцыі пагранпост Пата-Кісар, а пасля рушыў на [[Мазары-Шарыф]], бой за які ішоў цэлы дзень. Па выніку, савецкія сілы ўзялі горад. Поспех вызначыла ўмелае кіраванне кулямётным агнём. Гарнізон суседняй крэпасці Дэйдады і мясцовае апалчэнне распачалі спробу выбіць інтэрвентаў. Да ночы афганскія камандзіры, пасля шэрагу правальных атак і вялікай колькасці страт, прыпынілі штурм. Замест гэтага Мазары-Шарыф аблажыліі: перакрылі арыкі, пазбавіўшы вады савецкі полк і саюзны афганскі батальён. На дапамогу атраду Прымакова, прарваўшы мяжу, выйшаў другі атрад з 400 чырвонаармейцаў у афганскай форме пры 6 гарматах і 8 кулямётах пад камандаваннем «Зелім-хана» ([[Іван Яфімавіч Пятроў|Івана Пятрова]]). Афганская памежная застава, якая спрабавала спыніць атрад, была разбіта агнём артылерыі і кулямётаў пры падтрымцы бомба-штурмавых удараў авіяцыі. Пасля хуткага маршу да Мазары-Шарыфа і бою атрад Прымакова быў дэблакаваны. Неўзабаве савецкія войскі бяруць крэпасць Дэйдады. Савецкі атрад некалькімі калонамі накіраваўся на поўдзень. Адна з калон неўзабаве ўступіла ў бой з басмачамі [[Ібрагім-бек|Ібрагім-бека]] і афганскіх мяцежнікаў. У ходзе сутыкнення савецкія сілы разграмілі праціўніка. Атрад Прымакова бярэ адзін за адным важныя гарады Балх і Ташкурган, але яго адклікаюць у [[Масква|Маскву]], куды ён быў перакінуты спецавіярэйсамм. Камандаванне атрадам прыняў «Алі Авзаль-хан» — [[Аляксандр Іванавіч Чарапанаў|Аляксандр Чарапанаў]]. Раптам Аманула-хан, які да гэтага быў настроены вельмі рашуча, адмаўляецца ад працягу барацьбы, забірае дзяржаўныя сродкі, якія былі ў яго руках, і назаўжды з’язджае на захад. Савецкая ваенная прысутнасць у Афганістане аказвалася цяпер без усялякіх дыпламатычных абгрунтаванняў і ў гэтым выпадку СССР быў бы абвешчаны агрэсарам. Таму атрад атрымаў загад вяртацца на радзіму. == Страты == Паводле савецкіх ацэнак, у ходзе аперацыі з боку Чырвонай арміі каля 120 чалавек забіты і паранены. У праціўніка — больш за 8 тысяч забітымі. == Наступствы== Хоць Аманула-хан не вярнуўся да ўлады, але падчас баявых дзеянняў былі разгромленыя базы басмачоў у Паўночным Афганістане. Звыш 300 салдат і афіцэраў з прыкладна 2500 атрымалі вышэйшую ўзнагароду СССР у тыя гады – [[ордэн Чырвонага Сцяга]]. У канцы чэрвеня 1930 года савецкія войскі, часткі зводнай кавалерыйскай брыгады зноў з’явіліся ў Афганістане па ўзгадненні з афганскімі ўладамі [[Афганскі паход Чырвонай арміі (1930)|для барацьбы з басмачамі]]. == Крыніцы == * [https://vkimo.com/%D0%BA%D0%B0%D0%BA-%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8-%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%B2-%D0%B0%D1%84%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5-%D0%B2-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5-2/ Как наши воевали в Афганистане в конце 20-х годов] [[Катэгорыя:Канфлікты 1929 года]][[Катэгорыя:Войны СССР]][[Катэгорыя:Войны Афганістана]][[Катэгорыя:Красавік 1929 года]][[Катэгорыя:Май 1929 года]] t230wgk9xsm6ui28iqk783sf0chyxtf 5148290 5148289 2026-05-29T11:18:18Z DBatura 73587 5148290 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт = Афганскі паход Чырвонай арміі (1929) |частка=[[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1928—1929)]] |выява = Переход Красной армии через р. Душанбинка.jpg |загаловак = Пераход чырвонаармейцаў праз раку Душанбінка. |дата = красавік — май 1929 |месца = [[Афганістан]] |прычына = звяржэнне Аманулы-хана і дзейнасць басмачоў |вынік = Атрад РККА ўсталяваў кантроль над правінцыяй Балх, але вымушаны быў вярнуцца ў СССР пасля ўцёкаў Аманулы-хана за мяжу |праціўнік1 = [[File:Flag of the Soviet Union (1924–1955).svg|22px]] [[СССР]]<br>'''пры падтрымцы:'''<br>[[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] Прыхільнікі Аманула-хана |праціўнік2 = [[File:Flag of Afghanistan (1929).svg|22px]] [[Каралеўства Афганістан|Эмірат Афганістан]]<br>[[File:Flag of Turkestan.svg|22px]] [[Басмацтва|Басмачы]]<br>'''пры падтрымцы''':<br>{{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} |камандзір1 = [[File:Red Army flag (Fictitious).svg|22px]] [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Віталь Маркавіч Прымакоў|Віталь Прымакоў (Рагіб-бей)]]<br>[[File:Red Army flag (Fictitious).svg|22px]] [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Аляксандр Іванавіч Чарапанаў|Аляксандр Чарапанаў (Алі Авзаль-хан)]]<br> [[File:Red Army flag (Fictitious).svg|22px]] [[File:Flag of Afghanistan (1928–1929).svg|22px]] [[Іван Яфімавіч Пятроў|Іван Пятроў (Зелім-хан)]] |камандзір2 = [[File:Flag of Afghanistan (1929).svg|22px]] [[Хабібула Калакані]]<br>[[File:Flag of Turkestan.svg|22px]] [[Ібрагім-бек]]<br>{{Сцяг|Вялікабрытанія}} [[Лоўрэнс Аравійскі]] |страты1 = 120 чал. забітых і параненых |страты2 = каля 8 тыс. чал. забітых |сілы1 = 2500 чал. |сілы2 = невядома }} '''Афганскі паход Чырвонай арміі 1929 года''' — ваенная аперацыя [[Чырвоная армія|Чырвонай арміі]] на тэрыторыі Афганістана. == Перадгісторыя == [[Каралеўства Афганістан|Афганістан]] быў адной з першых краін, якія ўсталявалі дыпламатычныя адносіны з [[Савецкая Расія|Савецкай Расіяй]]. У прыватнасці, [[бальшавікі]] аказвалі дапамогу афганцам у [[Трэцяя англа-афганская вайна|вайне з брытанцамі 1919 года]]. У 1921 годзе Кабул і Масква падпісалі [[Савецка-афганскі дагавор (1921)|дагавор аб дружбе]]. Тым часам савецкую [[Сярэдняя Азія|Сярэднюю Азію]] захліснуў антысавецкі рух, вядомы як [[басмацтва]]. Паўстанцкія атрады базаваліся ў [[Іран]]е і паўночных раёнах Афганістана. У другой палове 20-х гадоў савецкі ўрад пачаў жорсткі палітычны ціск на Кабул па выправаджэнні басмацкіх сіл з яго тэрыторыі. У выніку прынятых мер дружалюбна настроены да Савецкай Расіі Аманула-хан стаў усяляк супрацьдзейнічаць паўстанцам, перакрываць іх каналы дапамогі ад брытанскіх спецслужб. У канцы 1928 года ў Афганістане пачалася [[Грамадзянская вайна ў Афганістане (1928—1929)|грамадзянская вайна]]. На чале апазіцыі стаяў [[Хабібула Калакані]], падтрыманы брытанцамі і басмачамі. Аманула вымушаны быў бегчы ў горныя раёны, а адразу пасля гэтага пачалося ўварванне рэарганізаваных і пераўзброеных басмачоў з тэрыторыі Афганістана ў савецкія рэспублікі Сярэдняй Азіі. == Савецкі кантынгент== У сакавіку 1929 года [[Іосіф Сталін]] праводзіць строга канфідэнцыйную сустрэчу з міністрам замежных спраў Афганістана Сідзік-ханам. Было прынята рашэнне тэрмінова сфармаваць спецатрад з камуністаў і камсамольцаў для адпраўкі ў Афганістан. Удзельнікаў паходу асабіста адбіраў намеснік камандуючага Сярэднеазіяцкай ваеннай акругай [[Маркіян Якаўлевіч Германовіч|Маркіян Германовіч]]. Склад атрада быў наступным: дзве тысячы коннікаў, апранутых у афганскую ваенную форму, 4 горныя гарматы, 12 станковых і 12 ручных кулямётаў, магутная радыёстанцыя. Камандаваў кантынгента [[Віталь Маркавіч Прымакоў|Віталь Прымакоў]], які называўся «турэцкім афіцэрам Рагіб-беем». Раней, з 1927 года, ён займаў пасаду савецкага ваеннага аташэ ў Афганістане. == Правядзенне аперацыі == 15 красавіка 1929 года савецкія войскі пераправіліся праз памежную раку [[Амудар’я]] ў раёне таджыкскага горада [[Тэрмез]]. Атрад Прымакова раптам атакаваў пры падтрымцы авіяцыі пагранпост Пата-Кісар, а пасля рушыў на [[Мазары-Шарыф]], бой за які ішоў цэлы дзень. Па выніку, савецкія сілы ўзялі горад. Поспех вызначыла ўмелае кіраванне кулямётным агнём. Гарнізон суседняй крэпасці Дэйдады і мясцовае апалчэнне распачалі спробу выбіць інтэрвентаў. Да ночы афганскія камандзіры, пасля шэрагу правальных атак і вялікай колькасці страт, прыпынілі штурм. Замест гэтага Мазары-Шарыф аблажыліі: перакрылі арыкі, пазбавіўшы вады савецкі полк і саюзны афганскі батальён. На дапамогу атраду Прымакова, прарваўшы мяжу, выйшаў другі атрад з 400 чырвонаармейцаў у афганскай форме пры 6 гарматах і 8 кулямётах пад камандаваннем «Зелім-хана» ([[Іван Яфімавіч Пятроў|Івана Пятрова]]). Афганская памежная застава, якая спрабавала спыніць атрад, была разбіта агнём артылерыі і кулямётаў пры падтрымцы бомба-штурмавых удараў авіяцыі. Пасля хуткага маршу да Мазары-Шарыфа і бою атрад Прымакова быў дэблакаваны. Неўзабаве савецкія войскі бяруць крэпасць Дэйдады. Савецкі атрад некалькімі калонамі накіраваўся на поўдзень. Адна з калон неўзабаве ўступіла ў бой з басмачамі [[Ібрагім-бек|Ібрагім-бека]] і афганскіх мяцежнікаў. У ходзе сутыкнення савецкія сілы разграмілі праціўніка. Атрад Прымакова бярэ адзін за адным важныя гарады Балх і Ташкурган, але яго адклікаюць у [[Масква|Маскву]], куды ён быў перакінуты спецавіярэйсамм. Камандаванне атрадам прыняў «Алі Авзаль-хан» — [[Аляксандр Іванавіч Чарапанаў|Аляксандр Чарапанаў]]. Раптам Аманула-хан, які да гэтага быў настроены вельмі рашуча, адмаўляецца ад працягу барацьбы, забірае дзяржаўныя сродкі, якія былі ў яго руках, і назаўжды з’язджае на захад. Савецкая ваенная прысутнасць у Афганістане аказвалася цяпер без усялякіх дыпламатычных абгрунтаванняў і ў гэтым выпадку СССР быў бы абвешчаны агрэсарам. Таму атрад атрымаў загад вяртацца на радзіму. == Страты == Паводле савецкіх ацэнак, у ходзе аперацыі з боку Чырвонай арміі каля 120 чалавек забіты і паранены. У праціўніка — больш за 8 тысяч забітымі. == Наступствы== Хоць Аманула-хан не вярнуўся да ўлады, але падчас баявых дзеянняў былі разгромленыя базы басмачоў у Паўночным Афганістане. Звыш 300 салдат і афіцэраў з прыкладна 2500 атрымалі вышэйшую ўзнагароду СССР у тыя гады – [[ордэн Чырвонага Сцяга]]. У канцы чэрвеня 1930 года савецкія войскі, часткі зводнай кавалерыйскай брыгады зноў з’явіліся ў Афганістане па ўзгадненні з афганскімі ўладамі [[Афганскі паход Чырвонай арміі (1930)|для барацьбы з басмачамі]]. == Крыніцы == * [https://vkimo.com/%D0%BA%D0%B0%D0%BA-%D0%BD%D0%B0%D1%88%D0%B8-%D0%B2%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%B2-%D0%B0%D1%84%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B5-%D0%B2-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%86%D0%B5-2/ Как наши воевали в Афганистане в конце 20-х годов] [[Катэгорыя:Канфлікты 1929 года]][[Катэгорыя:Войны СССР]][[Катэгорыя:Войны Афганістана]][[Катэгорыя:Красавік 1929 года]][[Катэгорыя:Май 1929 года]] 5rba5fz26yf2zp329z7f11dn295uqtt